QUÆSTIO III.

De æternitate.

Deinde quæritur de secundo coæquævo quod est tempus. Sed quia quibusdam creatis adjacet tempus, et quibusdam ævum, et quibusdam æternitas, ut dicunt Sancti, et hoc per eamdem rationem mensuræ in genere, ideo disputandum est de his tribus.

Et primo de singulis, postea de omnibus communiter secundum convenientiam et differentiam eorum.

Item, Inter singula primo quærendum est de æternitate.

Et quæritur primo, An sit ?

Secundo, Quid sit secundum diffinitionem?

Tertio, Utrum nihil aliud sit æternitas, quam essentia divina ?

Quarlo, Quæ sunt in æternitate, et quæ æterna?

Quinto, De quando et nunc æternitatis.

ARTICULUSI.

An æternitas sit 1 ?

Ad primum proceditur sic : 1. Dicit Boetius in libro de Trinitate, quod quando non prædìcat aliquid quod

insit rei, nec in Deo, nec in creaturis : ergo cum dicitur, Deus æternus, non prædicatur aliquid inesse Deo : sed quod relinquitur aliquid circa ipsum ex æternitate adjacente extrinsecus. Si ergo erit æternitas extrinseca, erit extra Deum : et cum ponatur esse sine principio, erunt duo sine principio, et duo increata, et duo principia : sed hæc sunt inconvenientia : ergo æternitas non est.

Item, Æternitatis est mensurare,

<--- Page Split --->

quia ponitur in genere mensurae : sed quod est sine principio et sine fine, hoc est immensum : et hujus quod est immensum non est mensura : ergo cum aeternitas sit sine principio et sine fine, non erit mensura : sed ab omnibus ponitur in genere mensurae : ergo aeternitas nihil est.

Item, Nihil est ex oppositis contradictorie : aeternitatis est esse sine principio et sine fine : et quidquid est sine principio et sine fine, hoc est infinitum : et quidquid est infinitum si ejus partes accipientur, semper est aliquid extra accipere : et cujus pars semper est extra, illud numquam est totum simul et perfectum : ergo aeternitas numquam erit tota et perfecta simul. Cum ergo ab omnibus ponatur esse mensura interminata sive infinita et tota perfecta simul, ponitur ipsa componi ex contradictoriis, scilicet ex infinito et finito, et perfecto et imperfecto, et ita nihil erit.
Item, Ab omnibus ponitur aeternitas mensura esse Dei : sed Deus est immensus, ut dicit fides Catholica : « Immensus Pater, etc. : » et quod est immensum, illius nulla est mensura : ergo aeternitas non erit mensura Dei : et si non est mensura Dei, nihil erit : quia nihil interminabile est praeter eum : ergo aeternitas non erit.

Dicit fides Catholica : « Aeternus Pater : » ergo, etc.

Item, Boetius dicit, quod nunc stans et non movens sese, semper aeternitatem facit.

Item, Avicenna in commento super librum de Causis : Quod est aeternum aeterno, hoc est aeviternum aeviterno, et tempus temporali : ergo aeternitas est.

Solutio. Concedimus, quod aeternitas est, sicut probant ultimae auctoritates.

Ad PRIMUM quod est contra, dicimus, quod in quolibet de novem praedicanentis accidentium sunt duo, scilicet natura accidentis quae est in ipso, sicut divisum

in dividente, et differentia secundum quam dividitur contra aliud genus accidentis. Unde genera accidentis quae transumuntur in divinam praedicationem, quoad naturam accidentis quae est in ipsis, nutant modum praedicandi omnia. Quod patet : quia etiam relatio quam dicit Boetius extrinsecus assistere in Deo, non dicit inesse ut accidens : quia in Deo nullum est accidens. Sed quoad differentiam non omnia mutant modum praedicandi : quia relatio retinet suum modum, et similiter ubi, et quando quantum ad rationem, ut dicit Boetius. Et ita ex auctoritate Boetii debite intellecta habetur, quod aeternitas est essentia divina, habens tamen alium modum praedicandi : et ex hoc non sequentur praedicta inconvenientia.

Ad aliud dicendum, quod hoc quod dico, sine principio et sine fine, non est differentia positiva aeternitatis, sed negatio consequens positivam differentiam. Et ideo hoc quod dico, esse sine principio et sine fine, in quantum hujusmodi non est mensura, sed in quantum perfectio excludens potentiam ad habere principium et habere finem. Vel dicatur aliter, quod aeternitas in quantum est sine principio et sine fine, non mensurat, cum hoc accidat ei, sicut dictum est, ex negatione consequente, sed in quantum est duratio eodem modo se habens in nunc stante.

Ad aliud dicendum, quod infinitum secundum illam distinctionem quae posita est, est quantum imperfectum : et hoc modo non dicitur aeternitas infinita : sed dicitur infinita, quia non finitur extra : finiens tamen alia sicut ævum et tempus et omne tale, perfectum est et etiam perfectissimum : quia illius perfectioni nihil additur extra vel intra.

Ad aliud dicendum, quod Deus dicitur immensus in comparatione ad locum et tempus vel intellectum creatum, ut dicit Damascenus 1 : sed non dicitur immensus

<--- Page Split --->

ideo quod non adæquatur sibiipsi in diversis attributis : quia tanta est sapientia ejus, quanta est bonitas ejus. Et similiter tantus est ipse, quanta est æternitas ejus, cum æternitas sit unum de attributis. Si tamen vellemus secundum Porphyrianos dicere, diceremus quod æternitas ejus non est Deus : et tamen non sequitur, quod plura sint increata vel plura principia : quia illa prædicamenta quæ prædicant extrinsecus assistens, secundum Porphyrianos non prædicant rem, sed rationem, ut verbi gratia relatio, et quando, et ubi : et propter hoc non sequitur, quod plura entia sint sine principio, sed plures rationes : has autem rationes quidam appellant formas assistentes, quarum imagines sunt formæ creatae : et ita dicunt Porphyriani veritatem esse sine principio, et æternitatem, et ideas, et multa alia quæ nihil aliud sunt secundum ipsos nisi respectus quidam ad ea quæ sunt creata : et secundum hoc æternitas est respectus durationis esse divini ad ævum et tempus.

ARTICULUS II.

Quid sit æternitas secundum diffinitionem 1 ?

Deinde quæritur, Quid sit æternitas ? Et sumatur diffinitio Boetii, quod æternitas est interminabilis vitæ possessio tota simul et perfecta 2.

Item, Isaac in libro de Diffinitionibus dicit, quod æternitas est spatium continuum non intersectum.

Item, Dionysius in libro de Divinis

nominibus : Æternitas est antiquum et immutabile et universale in metiendo 3. Alia translatio habet : antiquum et invariabile, et totum secundum totum metiri.

CONTRA PRIMAM obiicitur sic :

Privativum et negativum non dicunt differentias constitutivas vel positivas : ergo non debent poni in diffinitione alicujus : et ita male ponitur ibi interminabilis.
Præterea, Privativum non convenit Deo : quia privativum est imperfectio : ergo nec æternitati.
Item, Quare potius dicit, Interminabilis privans potentiam, quam interminatum privans actum ?

ITEM, Objicitur de hoc quod dicit, Vitæ : quia

Cum tempus diffiniatur in comparatione ad motum primi mobilis, videtur a simili, quod æternitas debet diffiniri in comparatione ad esse durans : et ita male diffinitur per vitam.
Item, Esse est ante vitam : ergo duratio esse secundum rationem est ante durationem vitæ. Cum ergo æternitas sit mensura prima secundum rationem, debet diffiniri in comparatione ad esse, et non in comparatione ad vitam.
Præterea, Dionysius dicit 4, quod æternus Deus est laudandus secundum quod ipse est factor ævi, et temporis : et rursus ante sæcula existens, in quantum ante ævum est, et regnum ipsius regnum omnium sæculorum. Si ergo sic dicendus est æternus : non ergo dicendus est æternus per vitam vel vitæ possessionem.
Item, Quædam dicuntur æterna quæ non sunt viva, sicut Dionysius dicit,

<--- Page Split --->

corpora scilicet incorruptibilia et invariabilia. Et Psalmista, Elevamini, portae æternales 1. Ergo non generaliter diffinitur æternitas per vitam.

Præterea, Quare non diffinitur per intellectum sicut per vitam, cum in Deo non differant ista, esse, vivere, et intelligere ?

ITEM, Objicitur de hoc quod dicitur, Possessio :

Possessio est rerum extrinsecarum et non ipsius vitæ, ut videtur : et ita improprie ponitur.

Si forte dicatur, quod ibi refertur ad intrinseca, adhuc possessio videtur esse rerum pertinentium ad usum vel ad uti : sed vita æterna pertinet ad frui : et ita nihil est dictum, possessio vitæ.

Si forte dicatur, quod possessio sumitur hic a possessione et a proprietatibus ipsius, secundum hoc possessio notabit superpositionem : et cum nulla sit superpositio in comparatione ad res extrinsecas, iterum sumetur secundum hoc improprie.

Item quæritur, Quomodo in diffinitione æternitatis possessio cadit in recto et vita in obliquo ? cum vita interminabilis essentialior sit æternitati quam possessio, ut patet ex prædictis objectionibus.

DEINDE, Objicitur de hoc quod dicit, Tota :

Totum enim habet partes : quia totum relative ad partes dicitur : et ita æternitas videtur habere partes, quod est contra Boetium, qui dicit, quod « nunc stans et non movens sese, semper facit æternitatem 2. »
Præterea est contra Anselmum, qui dicit quod Deus æternitas est, et ille est simplex 1.

Si forte dicatur, quod æternitas est simplex, et dicitur tota, quia perfecta : tunc quæritur, qualiter sit simplex? Si enim est simplex sicut nunc, aut sicut

nunc terminans est simplex, aut sicut nunc continuans. Et constat, quod neutro modo : quia nunc terminans est ad quod terminatur continuum aliquid quod est in ratione mensuræ : nunc autem continuans est terminus quo copulantur partes esse durationis ipsius continuaæ : et sic sequeretur, quod aut æternitas esset continuorum, aut esset terminus copulans esse continui, quorum utrumque falsum est : quia si esset continorum, haberet partes : si autem esset terminus continui, tunc non esset terminus nisi temporis, et sic æternitas esset substantia temporis, et non esset ante tempus, quia substantia temporis non est ante tempus.

Præterea, Perfectum dicitur multis modis : dicitur enim perfectum, cui nulla partium suarum deest. Et dicitur perfeclum, quod est post fieri in factum esse. Et quæritur, secundum quem modum æternitas dicatur perfectum ? Si primo modo, tunc habet partes. Si secundo modo, tunc æternitas erit facta : quorum utrumque est inconveniens : quia dicit Gregorius et ponitur in libro primo Sententiarum, distinctione IX : « Quod factum non est, nec perfectum proprie dici potest 4. »

DEINDE, quæritur de hoc quod dicit, Simul.

Idem enim videtur totum et simul : et ita nugatio est.
Item, Simul notat simultatem duorum in eodem loco vel tempore : et ita videtur, quod in æternitate diversa sunt conjuncta in uno loco vel tempore.

ULTIMO, Objicitur quod diffinitio non videtur convertibilis : quia dicit Augustinus in libro XII Confessionum : « Dixisti mihi voce forti in aurem interiorem, quod nec illa creatura tibi coæterna est, cujus voluntas tu solus es, teque perseverantissima castitate hauriens, mutabilitatem suam numquam et nusquam

<--- Page Split --->

exerit, et te sibi semper praesentem, ad quem et toto affectu se tenet, non habens futurum quod exspectet, nec in praeteritum trajiciens quod meminerit, nulla vice variatur, nec in tempora ulla distenditur. O beata si qua ista est, inharendo beatitudini tuæ, beata sempiterna inhabitatore te atque illustratore suo 1. » Ex hoc accipitur, quod Angeli aeterni sunt per inhabitatorem : et tamen non convenit eis interminabilis vita: ergo diffinitio non est convertibilis.

DEINDE quaeritur de secunda diffinitione : quia

Videtur inconveniens quod dicitur spatium, cum nullum spatium sit simplex, et æternitas sit simplex.
Item, Spatium videtur esse secundum dimensionem loci vel eorum quæ sunt secundum locum. Si forte dicatur, quod spatium dicitur ibi mora sicut videtur dicere Gilbertus in commento super Boetium. CONTRA est, quod nulla mora est indivisibilis, et ita ut prius.
Præterea, Spatium dicit distinctionem quamdam, cum æternitas dicatur esse nunc stans et non movens sese.
Præterea quaeritur, Qualiter ibi sumatur continuum? Dicitur enim in V Physicorum 1, quod in his est continuum, ex quibus unum aliquid aptum natum est fieri : et hoc aut incastratura, aut tactu ut colla, aut insertu : sed cum simplex sit æternitas, nullo istorum modorum dicitur continuum.

ITEM, Objicitur de eo quod dicitur, Non intersectum : quia linea est spatium continuum non intersectum, et non est æternitas.

Præterea, tempus non erit intersectum, cum sit continuum.

DEINDE objicitur de tertia diffinitione, tertiam et quaeritur de eo quod est antiquum :

hoc enim dicit differentiam temporis : et dim. ita æternitas per temporis differentiam be diffinitur, quod est inconveniens.

Si forte dicatur, quod antiquum transumitur a tempore ad æternum : tunc quaeratur ratio, quare potius differentia temporis transumitur ad differentiam æternitatis, quam e converso ?

PRÆTEREA quaeritur, Quare dicit immutabile? Hoc enim non videtur tantum convenire æternitati, sed etiam ævo : quia esse Angeli quod mensurat ævum, est immutabile : et ita immutabile non videtur esse propriadifferentia æternitatis.

Si forte dicatur, quod non est inconveniens, quod differentia posita in diffinitione sit communis : quia dicit Philosophus in libro Posteriorum, quod tota diffinitio est in æque, et partes in plus. Hoc est contra Augustinum 3, qui dicit, quod vera æternitas est vera incommutabilitas, quæ nulli convenit nisi Deo, et ponitur in distinctione VIII libri primi Sententiarum.

ULTIMO quaeritur, Penes quid accipiuntur tres diffinitiones istae ?

SOLUTIO. Prænotanda est distinctio solu vitæ, et distinctio esse : quia per illa videtur diffiniri æternitas.

Dicitur enim vita dupliciter. Uno modo secundum quod respicit esse secundum naturam, et sic quandoque dicitur proprie, quandoque improprie, secundum quod dicitur actus formæ perfficientis materiam, secundum quem actum perfecte attingit operationem illius rei quam perficit forma : et secundum hoc dicitur aqua viva quando est in perfectione refrigerandi et purificandi : et sic dicitur lapis vivus, sicut magnes quando attrahit ferrum. Proprie dicitur secundum quod est actus animæ : et sic dividitur a Philosopho in II de Anima 4,

<--- Page Split --->

ubi dicit : Multipliciter autem vivere dico. Et si unum horum aliquid insit solum, vivere ipsum dicimus, ut intellectus, et sensus, et motus, et status secundum locum. Adhuc autem motus secundum alimentum et decrementum et augmentum est : unde et vegetabilia omnia videntur vivere. His modis dicitur vita secundum quod aliquo modo respicit esse, et sic dupliciter dividitur secundum diversas considerationes.

Dicitur etiam vita quandoque large sumpto vocabulo non respectu esse tantum, sed respectu bene esse : et sic iterum dicitur multipliciter : aut hoc enim est secundum bene esse spiritus, aut secundum bene esse conjuncti : corpus enim per se non habet vitam, si est secundum bene esse conjuncti : aut hoc est respectu naturalium inter se debito modo proportionalorum, et sic vivere dicitur sanum, ægrum autem vel languidum non vivere : aut respectu delectationum extra quæ sunt delectabilia conjuncti, et sic dicitur vita voluptas corporalis : qui autem est in tristitia, non vivit secundum hunc modum. Si autem est secundum bene esse spiritus : aut hoc erit secundum modum via, aut secundum modum patriæ. Si secundum modum via : aut respectu eorum ad quæ sufficit sibi natura, ut respectu virtutis politicæ et felicitatis consequentis illam : et sic vivit qui habet virtutem consuetudinalem : non habens autem, non vivit hoc modo, sed potius brutaliter vivit si vivit : aut est respectu virtutum in quas non sufficit sibi natura sola, sed infunduntur cum gratia vel per gratiam, et sic vivit qui est in gratia : qui autem est in peccato, mortuus est. Si autem est secundum modum patriæ : aut est intus, vel extra : sicut enim caro dupliciter vivit, scilicet causaliter per animam, et formaliter per vitam influxam ei ab anima, sic anima beata vivit dupliciter, scilicet beatitudine intus, cui opponitur mors conscientiæ quam patiuntur damnati, et beatitudine increata ad extra,

cui opponitur in damnatis poena affligens extra.

His habitis, dicendum est quod æternitas prout comparatur ad vitam, dupliciter dicitur : aut enim dicitur ipsa vita durans, ut accipiatur quodam modo secundum concretionem : aut dicitur duratio ipsius vitæ, ut quasi formaliter consideretur.

Si primo accipiatur, adhuc sumitur dupliciter : cum æternitas secundum hoc sit increata vita durans sine principio et sine fine, illa potest dupliciter considerari, scilicet in se et ut est participata ab omnibus beatis : et utroque modo dicitur vita æterna et æternitas, sicut patet ex hac auctoritate : dicit enim Maximus in commento Ecclesiasticae hierarchiae Dionysii super cap. 3, de sancta synaxi, id est, communione, sic : « Mors sanctorum qua omnino moriuntur mundo, ut soli Deo vivant, est pretiosa, purgatissimarum animarum ad intimam veritatis contemplationem, quæ vere est beatitudo et æternitas, transitus. » Sed hoc modo dicitur æternitas minus proprie. Si enim consideratur intra, est per modum qualitatis ejusdem perficientis beatum spiritum secundum quod conjunctus est fini ultimo : nec mensuratur hoc modo vita nisi secundum intensum et remissum : qualitas enim aliam mensuram non recipit. Si autem sumatur extra, adhuc non dicit mensuram vel rationem mensuræ durationis propriæ, sed mensuratur per modum exemplaris secundum quod aliquid minus nobiliter vel magis vivens appropinquat et plus vel minus. Unde hoc modo sumitur æternitas minus proprie, et quasi materialiter, quod magis dicitur æternum, quam æternitas : colligit tamen hæc membra nobiliora omnium divisionum praecedentium. A prima enim accipit vitam intellectualem, a secunda increatam, a tertia perfectionem ultimam secundum modum patriæ. Unde sic dicta æternitas est vita intellectualis increata beata in se vel participata et carens

<--- Page Split --->

utroque termino : quia aliter non esset increata : licet enim non participetur ab æterno, ipsum tamen participatum est ab æterno, et secundum hoc non habet comparationem ad alias mensuras quæ mensurant creaturas vel temporales vel æviternas : sed mensurat, ut diximus, exemplariter, et aliter non.

Si autem accipiatur æternitas pro ipsa duratione vitæ, sic accipitur magis proprie, et quasi formaliter id quod est ipsa æternitas : sed secundum hoc dupliciter accipitur, in se, vel participata. Et si in se accipitur, tunc accipitur propriissime : et erit mensura carens utroque termino, scilicet ante et post, et indivisibilis et immutabilis vitæ increatæ perfectæ perfectione ultima : et secundum hoc habet comparationem ad alias mensuras tamquam mensura excellens, scilicet ad ævum et ad tempus : excellit ævum secundum principium, tempus autem secundum principium et finem. Et quod ita esse videatur, patet per Anselmum in libro de Concordia præscientiæ et liberi arbitrii, ubi dicit sic : « Quamvis in æternitate nihil sit nisi præsens, non est tamen illud præsens temporale sicut nostrum, sed æternum in quo tempora continentur cuncta. Si quidem quemadmodum præsens tempus continet omnem locum, et quæ quolibet loco sunt : ita æterno præsenti simul clauditur omne tempus, et quæ sunt in quodlibet tempus 4. » Et secundum hunc modum considerata æternitate, locum habent quæstiones quæ quæruntur a Magistris, Utrum idem sit nunc æternitatis et temporis ? quæ infra determinabuntur. Alio modo non habent locum, ut patet ex prædicti s.

Secundum eumdem modum dicitur æternitas quando comparatur ad esse. Cum enim dicatur esse multipliciter, hic sumitur esse increatum, quod est actus essentiae divinae et duratio illius carens utroque termino, immutabilis omnino

et sine priori et posteriori: sed et simplex et indivisibilis dicitur æternitas et magis quam quando comparatur ad vitam, ut patebit infra. Et sic iterum accipitur dupliciter, scilicet materialiter pro ipso durante esse, formaliter pro ipsa duratione esse. Et primo modo sumpta non habet comparationem ad alias mensuras quæ sunt quasi ejusdem generis cum ipsa. Secundo modo, habet compationem ad ipsas, ut prædictum est, scilicet tamquam mensura excellens comparative ad mensuras excessas.

His itaque prænotatis, respondendum est ad objecta per ordinem.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod privativum non convenit Deo, nec materiale, ut supra determinatum fuit : sed hujusmodi termini qui privativi videntur, negative exponendi sunt. Unde quod dicit, interminabilis, exponi debet, id est, non terminabilis : et hæc negotio inceptionis secundum durationem est inchoatio quædam æternitatis vel proprietas : et ideo ponitur in notificatione ipsius.

Si autem quæritur, Quare non posuit conditionem positivam ? Dicendum quod hæc est revera negotio consequens differentiam æternitatis positivam, quæ est perfectio durationis repugnans principio et fini quoad nos : tamen aptior est negatio consequens, quam ipsa differentia positiva ex qua sequitur.

Ad sEcunDum dicendum, quod in æviternis est privatio actus ad habendum finem, non tamen potentia : et hoc contingit ideo, quia habuerunt esse post non esse : omnia enim talia quantum ex se tendunt in non esse, nisi manus omnipotentis Dei contineat ipsa, ut dicit Gregorius. Quod igitur non incepit, et cujus esse non est post nihil omnino, non est in potentia deficiendi aliqua vel terminandi. Et ut hoc notetur ad differentiam æviternorum, ponit negationem potentiae potius quam negationem actus.

Ad ALIUD dicunt quidam, quod tempus Ad

<--- Page Split --->

est mensura vitam habentium et non habentium, ævum autem est mensura vitam habentium tantum : æternitas vero est mensura ipsius vitæ. Sed hæc solutio non videtur solvere objecta.

Præterea, Post diem judicii quædam non viva mensurabuntur ævo, ut videtur, scilicet corpora cœlestia. Unde videtur falsum esse quod supponit solutio ista.

Et ideo dicunt aliqui, quod Boetius dicit vitæ, ut per hoc distinguat æternitalem ab ævo et tempore, quæ sunt mensuræ vitam habentium et non habentium, quod non æternitas. Sed adhuc non videtur esse solutum quare tunc non diffinit per esse, cum etiam per hoc distingueretur. Ideo dicendum secundum quod determinatum est, quod Boetius agit de æternitate prout est mensura vitæ beatae, quæ considera'tur dupliciter, scilicet in se, vel secundum quod est participata a beatis : et quia participatur secundum actum vitæ et rationem, et non secundum actum qui est esse et rationem ipsius, ideo diffinitur per vitam et non esse.

Et per hoc patet solutio fere ad omnia sequentia quæ de hoc objecta sunt.

Ad in quod objicitur, quod tempus diffinitur in comparatione ad mobile primum, etc. Dicendum, quod verum est : et similiter æternitas, quando propriissime sumitur, dicitur mensura esse interminati : hic autem a Boetio accipitur, ut dictum est : et esse quasi materialiter pro ipsa vita durante, ut patebit statim : ideo quia aliter esset quod dicitur, quod est vitæ possessio.

Ad 2. Ad ALIUD dicendum, quod vita in creaturis fundatur super esse : in creatore autem non salvatur ordo ille nisi secundum rationem. Et secundum hanc rationem potest dici, quod non accipitur hic æternitas propriissime, sed secundum quod dictum est.

Ad id quod objicitur ex auctoritate Dionysii, jam patet solutio.

Ad ALIUD dicendum, quod secundum

hanc rationem æternitatis nulla dicuntur esse in æternitate, nisi vitam inter minabilem habentia, vel secundum se, sicut quod est ipsa vita, vel secundum participationem.

Qualiter autem pœnæ æternæ dicantur et quædam alia, inferius disputabitur.

Ad ALIUD dicendum, quod intelligere Ad 5. non notat perfectionem ultimam et nobilissimam, sed vita hoc modo considerata quo supra in tertia divisione in ultimo membro collocata est : et licet hæc vita sit intellectualis, non tamen complementum secundum rationem est ex parte intellectus, sicut nec complementum beatitudinis, sed potius ex parte voluntatis vel amoris perficientis ipsam voluntatem secundum actum fruendi : quæ fruitio incipit ab intellectu, et hoc est de ratione vitæ bea'æ. Vel, dicatur melius quod intelligere nominat actum potentiae intellectivæ in comparatione ad intelligibile aliquod. Vita etiam dicit actum completissimum ipsius spiritus, ad quem non exigitur aliud præter ipsum spiritum : et ideo magis convenit æternitati quam intelligere : quia secundum rationem respicit ipsum intelligibile, quod est præter ipsum intellectum, vel quasi præter ipsum : sicut ideæ sunt in intellectu divino, licet non sint diversæ secundum rem, sunt tamen in ratione medii intelligendi, et sic aliquo modo præcedunt intellectum.

Ad in quod objicitur de possessione, dicendum quod secundum etymologiam nominis, ut dicunt Jurisperiti qui frequentius hoc vocabulo utuntur, possessio dicitur quasi pedum positio vel pedis sessio, et significat firmitatem habitus rei. Hic autem transumitur, ut dicatur possessio quæ habetur ad voluntatem, vel obedit ad libitum : talia enim propriissime habentur.

Et per hoc patet solutio ad primum : hoc enim modo propriissime dicitur possessio vita æterna beata.

Ad hoc quod objicitur, quod secundum hunc modum est pertinentium ad

<--- Page Split --->

Si autem accipiatur æternitas pro ipsa duratione vitæ, sic accipitur magis proprie, et quasi formaliter id quod est ipsa æternitas : sed secundum hoc dupliciter accipitur, in se, vel participata. Et si in se accipitur, tunc accipitur propriissime : et erit mensura carens utroque termino, scilicet ante et post, et indivisibilis et immutabilis vitæ increatæ perfectæ perfecti'one ultima : et secundum hoc habet comparationem ad alias mensuras tamquam mensura excellens, scilicet ad ævum et ad tempus : excellit ævum secundum principium, tempus autem secundum principium et finem. Et quod ita esse videatur, patet per Anselmum in libro de Concordia præscientiæ et liberi arbitrii, ubi dicit sic : « Quamvis in æternitate nihil sit nisi præsens, non est tamen illud præsens temporale sicut nostrum, sed æternum in quo tempora continentur cuncta. Si quidem quemadmodum præsens tempus continet omnem locum, et quæ quolibet loco sunt : ita æterno præsenti simul clauditur omne tempus, et quæ sunt in quodlibet tempus 1. » Et secundum hunc modum considerata æternitate, locum habent quæstiones quæ quæruntur a Magistris, Utrum idem sit nunc æternitatis et temporis ? quæ infra determinabuntur. Alio modo non habent locum, ut patet ex prædict'is.

et sine priori et posteriori : sed et simplex et indivisibilis dicitur æternitas et magis quam quando comparatur ad vitam, ut patebit infra. Et sic iterum accipitur dupliciter, scilicet materialiter pro ipso durante esse, formaliter pro ipsa duratione esse. Et primo modo sumpta non habet comparationem ad alias mensuras quæ sunt quasi ejusdem generis cum ipsa. Secundo modo, habet compationem ad ipsas, ut prædictum est, scilicet tamquam mensura excellens comparative ad mensuras excessas.

His itaque prænotatis, respondendum est ad objecta per ordinem.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod privativum non convenit Deo, nec materiale, ut supra determinatum fuit : sed hujusmodi termini qui privativi videntur, negative exponendi sunt. Unde quod dicit, interminabilis, exponi debet, id est, non terminabilis : et hæc negatio inceptionis secundum durationem est inchoatio quædam æternitatis vel proprietas : et ideo ponitur in notificatione ipsius.

Si autem quæritur, Quare non posuit conditionem positivam ? Dicendum quod hæc est revera negatio consequens differentiam æternitatis positivam, quæ est perfectio durationis repugnans principio et fini quoad nos : tamen aptior est negatio consequens, quam ipsa differentia positiva ex qua sequitur.

AdSECUNDUMdicendum , quodinævi - ternisestprivatioactusadhabendumfinem , nontamenpotentia : ethoccon - tingitideo , quiahabueruntessepostnonesse : omniaenimtaliaquantumexsetenduntinnonesse , nisimanusomnipo - tentisDeicontineatipsa , utdicitGrego - r i u s . Quodigiturnonincepit , etcujusessenonestpostnihilomnino , nonestinpotentiadeficiendialiquaveltermi - nandi . Etuthocnoteturaddifferentiamæviternorum , ponitnegationempotentiæpotiusquamnegationemactus .

Ad ALIUD dicunt quidam, quod tempus

<--- Page Split --->

est mensura vitam habentium et non habentium, ævum autem est mensura vitam habentium tantum : æternitas vero est mensura ipsius vitæ. Sed hæc solutio non videtur solvere objecta.

hanc rationem æternitatis nulla dicuntur esse in æternitate, nisi vitam interminabilem habentia, vel secundum se, sicut quod est ipsa vita, vel secundum participationem.

Præterea, Post diem judicii quædam non viva mensurabuntur ævo, ut videtur, scilicet corpora cœlestia. Unde videtur falsum esse quod supponit solutio ista.

Et ideo dicunt aliqui, quod Boetius dicit vitæ, ut per hoc distinguat æternitalem ab ævo et tempore, quæ sunt mensuræ vitam habentium et non habentium, quod non æternitas. Sed adhuc non videtur esse solutum quare tunc non diffinit per esse, cum etiam per hoc distingueretur. Ideo dicendum secundum quod determinatum est, quod Boetius agit de æternitate prout est mensura vitæ beatae, quæ consideratur dupliciter, scilicet in se, vel secundum quod est participata a beatis : et quia participatur secundum actum vitæ et rationem, et non secundum actum qui est esse et rationem ipsius, ideo diffinitur per vitam et non esse.

Et per hoc patet solutio fere ad omnia sequentia quæ de hoc objecta sunt.

Ad 10 quod objicitur, quod tempus diffinitur in comparatione ad mobile primum, etc. Dicendum, quod verum est : et similiter æternitas, quando propriissime sumitur, dicitur mensura esse interminati : hic autem a Boetio accipitur, ut dictum est : et esse quasi materialiter pro ipsa vita durante, ut patebit statim : ideo quia aliter esset quod dicitur, quod est vitæ possessio.

Ad ALIUD dicendum, quod vita in creaturis fundatur super esse : in creatore autem non salvatur ordo ille nisi secundum rationem. Et secundum hanc rationem potest dici, quod non accipitur hic æternitas propriissime, sed secundum quod dictum est.

Ad id quod objicitur ex auctoritate Dionysii, jam patet solutio.

Ad ALIUD dicendum, quod secundum

Qualiter autem poenæ æternæ dicantur et quædam alia, inferius disputabitur.

Ad ALIUD dicendum, quod intelligere non notat perfectionem ultimam et nobilissimam, sed vita hoc modo considerata quo supra in tertia divisione in ultimo membro collocata est : et licet hæc vita sit intellectualis, non tamen complementum secundum rationem est ex parte intellectus, sicut nec complementum beatitudinis, sed potius ex parte voluntatis vel amoris perficientis ipsam voluntatem secundum actum fruendi : quæ fruitio incipit ab intellectu, et hoc est de ratione vitæ bea'æ. Vel, dicatur melius quod intelligere nominat actum potentiae intellectivæ in comparatione ad intelligibile aliquod. Vita etiam dicit actum completissimum ipsius spiritus, ad quem non exigitur aliud præter ipsum spiritum : et ideo magis convenit æternitati quam intelligere : quia secundum rationem respicit ipsum intelligibile, quod est præter ipsum intellectum, vel quasi præter ipsum : sicut ideæ sunt in intellectu divino, licet non sint diversæ secundum rem, sunt tamen in ratione medii intelligendi, et sic aliquo modo præcedunt intellectum.

Ad 10 quod objicitur de possessione, dicendum quod secundum etymologiam nominis, ut dicunt Jurisperiti qui frequentius hoc vocabulo utuntur, possessio dicitur quasi pedum positio vel pedis sessio, et significat firmitatem habitus rei. Hic autem transmutur, ut dicatur possessio quæ habetur ad voluntatem, vel obedit ad libitum : talia enim propriissime habentur.

Et per hoc patet solutio ad primum : hoc enim modo propriissime dicitur possessio vita æterna beata.

Ad hoc quod objicitur, quod secundum hunc modum est pertinentium ad

<--- Page Split --->

usum. Dicendum, quod uti sumitur multipliciter, et similiter utile, ut habetur ab Augustino in libro I de Trinitate 1. Uti enim est id quod in facultatem voluntatis venit, ad aliud referre, in quo standum est tamquam in fine, et utile est ipsum quod refertur. Et hoc modo uti dividitur contra frui, et utile contra fruibile : et hoc modo possessio quae cadit in diffinitione aeternitatis, non est respectu utilis. Quandoque sumitur uti secundum diffinitionem Augustini in libro de Trinitate secundum quod frui est uti cum gaudio, sicut habetur in libro X de Trinitate 2 : et secundum hoc vita pertinet ad usum, et Deus utitur se, et creatura beata participans vitam aeternam utitur Deo. Unde possessio dicta hoc modo, non est ad extrinseca.

Ad aliud dicendum, quod aliter est possessio dominii, et aliter aeternitatis. Dominii enim est respectu extrinsecorum quae subjecta sunt, ut probat objectio : aeternitatis autem est per transmutionem ad ea quae pertinent ad usum secundum quod usus cadit in ratione ejus quod est frui, ut dictum est.

Ad aliud dicendum, quod sicut patet ex prædictis, diffinitio ista non est data per essentiam diffiniti, sed potius respicit ipsum materialiter, secundum quod duratio interminabilis consideratur in ipso durante, et prout comparatur ad vitam : unde idem est aeternitas secundum hunc modum quod vita possessa interminabilis et tota simul, ita ut hoc quod dicitur possessio, resolvatur in adjectivum ejus quod est vita : sicut verbi gratia in alio exemplo diffinitur, Cœlum est continentia visibilium et invisibilium creaturarum : et est sensus, coelum est id quod continet visibilia et invisibilia.

Et sic patet solutio ad ultimum objectum.

Ad 11. Ad in quod objicitur de tota, dicendum quod composito non successivo

quod habet permanentiam in partibus, duo opponuntur, scilicet compositum successivum quod est imperfectum : perficitur enim continue in adventu futuri. Et hoc opponitur ei non ratione partium, sed ratione permanentiae in partibus.

Item, Opponitur ei simplex omnino quod caret partibus : et hoc ratione partium habet oppositionem ad ipsum : et tale totum est aeternitas : et licet hoc totum gratia simplicitatis exponatur per negationem, intelligitur tamen positio in ipso simplici.

Et per hoc patet solutio ad objectum : quia nec habet partes permanentes, nec successivas.

Ad aliud dicendum, quod non dicitur simplex sicut punctum : quia licet simplicitas puncti non habeat partes in se, est tamen non sine partibus, ut probat objectio : sed aeternitas nec in se habet partes, nec ordinem ad primum et ultimum, quae dicunt partes alicujus continui.

Ad aliud dicendum, quod totum, accipitur pro perfecto secundum quod perfectum dicitur, cujus nihil est extra ipsum.

Ad hoc quod objicitur de simultate, dicendum quod totum dicit perfectionem potentiae durantis : simul autem excludit successionem, et sic quoad diversa dicitur totum et simul. Unde Augustinus in libro XI Confessionum : « Præcedis omnia tempora præterita celsitudine semper præsentis æternitatis, et superas omnia futura, quia et illa futura sunt, et cum venerint, præterita erunt. Tu autem, Domine, idem ipse es, et anni tui non deficient 3. Anni tui nec eunt, nec veniunt : isti enim nostri et eunt et veniunt, ut omnes veniant. Anni tui omnes simul stant, quoniam stant, nec euntes a venientibus excluduntur, quia non transeunt : isti autem nostri omnes erunt, cum omnes non erunt. Anni tui dies

<--- Page Split --->

unus, et dies tuus non quotidie, sed hodie : quia hodiernus tuus non cedit erastino, neque enim succedit hesterno. Hodiernus tuus aeternitas, ideo coaeternum genuisti, cui dixisti : Ego hodie genuí te 4. Omnia tempore tu fecisti, et ante omnia tempora tu es, nec aliquo tempore non erat tempus. Nullo ergo tempore non fecerat aliquid, quia ipsum tempus tu feceras, et nulla tempora tibi coaeterna sunt, quia tu permanes : at illa si permanerent, non essent tempora 5. »

Ad hoc quod objicitur, quod simultas exigit pluralitatem, dicendum quod cum proprie dicitur simul, dicit plura convenientia in unam naturam vel loci, vel temporis, vel alicujus adjacentis ad modum istorum. Quandoque autem sumitur secundum quod est ratio opposita priori et posteriori, et sic poni potest pro negatione utriusque, et sic sumitur, hic, sicut etiam medium dicitur vel illud quod convenit extremis, vel ipsa ratio medii secundum quod medium est quod excludit rationem utriusque extremorum : et sic hoc ipsum simul non exigit diversitatem vel pluralitatem, ut dictum est.

Et nota, quod cum duplex inveniatur totum, scilicet simplex, et compositum : totum simplex non habet rationem totius, nisi in ratione potentiae sumptum secundum quod dicitur totum potentiale : et ita dicendum est hic, quod totum aeternitatis nihil aliud est, quam potentia durans cum carentia utriusque termini, vel potentia continens se in esse immutabili cum carentia finis et principii.

Ad id quod objicitur de hoc quod dicit simul, videtur multis difficile respondere : et haec difficultas accidit, quia non considerant aeternitatem nisi per modum cujusdam durationis continuae sine principio et sine fine, et hoc per intellectum accipientem ex phantasmate, qui non

accipit illam durationem nisi ut habentem partes protensas, quae non sunt simul in praeterito et futuro : hi enim imaginantur aeternitalem sicut tempus quoddam carens successione in partibus : et ideo non est mirum si decipiuntur : in talibus enim quae omnino sunt extra materiam et simplicia sunt, intuendum est ad rationem potius quam ad imaginationem quae fallitur ponens imagines corporalium ubi non sunt 3.

Unde dicendum, quod sicut tempus habet comparationem ad motum : et ex hoc duo sunt in tempore respondentia duobus quae sunt in moto corpore secundum quod movetur : est enim in tempore nunc fluens continue, quod respondet ei quod fertur in moto corpore et in motu. Est iterum in tempore prius et posterius, quod respondet ipsi motui : et sicut id quod fertur in motu, semper partim est in termino a quo, partim in termino ad quem, quae sunt principium et ultimum in spatio : ita nunc quod est in tempore, semper est cum priori et posteriori. Et sic patet, quod quidquid est in tempore, causatur ex moto corpore et motu ipso. Sic dicendum est, quod aeternitas ipsa consideranda est secundum quod adjacet aeterno. Unde aeternitas nihil habet nisi secundum congruentiam aeterni, sicut nec tempus habet aliquid nisi secundum congruentiam corporis moti et motus ipsius. Unde sicut ipsum esse divinum simplicissimum et perfectissimum et omnino invariabile est, ita nunc aternitatis adjacens illi, simplex et invariabile omnino, sed stans indeficienter : et sua continuatio secundum quam includit et ævum et tempus, nihil aliud est quam indeficientia essentiae vel potentiae activæ puræ indeficienter continentis se et invariabiliter : et hoc modo satis planum est videre, qualiter est tota simul omnino sine priori et posteriori.

<--- Page Split --->

Et per hoc patet solutio ad id quod objicitur de hac dictione, simul.

Et quod ita dicendum sit, patet per rationem et auctoritatem. Ratio haec est, quia tempus est accidens, et similiter ævum. Unde quidquid determinatur de ipsis, debet determinari in comparatione ad subjectum : licet autem æternitas non sit accidens, sed ipsa essentia divina, tamen secundum rationem est dicens adjacens extra per modum mensuræ quæ comparatur ad esse divinum sicut tempus ad temporale, sicut dictum est : et ideo simplicitas ejus causatur ex simplicitate ejus cui adjacet ipsum ut mensura. Auctoritas autem hæc est, quia dicit Gilbertus Porretanus super librum Boetii de Trinitate : « Sicut est una singularis individua et simplex et solitaria essentia, qua æternus ipse Deus fuit, est, et erit : ita est una et singularis et individua et simplex et solitaria mora, nunc stans, quæ vocatur æternitas. » Et Anselmus in Monologio : « Nonne semper, quod videtur designare totum tempus, multo verius (si de illa, scilicet divina natura dicitur) intelligitur significare æternitatem, quæ sibi numquam est dissimilis, quam temporum varietatem, quæ sibi semper est in aliquo non similis . »

Ad ultimum dicendum, quod illa diffinitio hoc modo intellecta quo exposita est, convertibilis est, tum ratione interminabilitatis quæ dicit negationem potentiæ termini finalis, quæ non convenit alicui creato : tum etiam ratione vitæ quæ principaliter dicitur vita increata in se considerata. Unde patet, quod non procedit objectio illa.

Quod autem diffinitio materialis sit resolvenda in hanc : Æternitas est vita possessa interminabilis tota simul, patet ex verbis Anselmi in Monologio, ubi dicit sic : « Cum satis liqueat, quod divina substantia non sit aliud quam vita sua et æternitas sua, nec sit aliquo modo terminabilis, nec nisi simul et perfecte

tota : quid aliud est vera æternitas, quæ soli illi convenit, quam interminabilis vita simul et perfecta tota existens * ? » Ex his verbis patet, quod ipse loquitur de æternitate tamquam de æterno, et loquitur ibi de eadem diffinitione Boetii : unde videtur ita esse ut dicimus.

Ad id quod objicitur contra diffinitiosolum obj nem secundam, notandum est quod Isaac nes diffinit æternitatem prout secundum ra- seci tionem est in eodem genere cum ævo et u tempore. Hæc enim tria secundum ra- tionem conveniunt in genere quod est duratio : quam durationem Isaac appellat spatium.

Et per hoc patet solutio ad primum. A Spatium enim dicitur dupliciter, scilicet spatium loci, et spatium temporis vel du- rationis, sicutdicimus, quod lustrum est spatium quinque annorum.

Ad secundum dicendum, quod Gilbertus improprie loquendo nunc æternitatis dicit moram : sicut enim objectum est, omnis mora, si proprie sumitur, habet partes, et est tempus vel pars temporis : nec ad hoc inspiciens dicit ipse moram nunc æternitatis, sed quia est nunc indeficiens stans, et ita numquam deest, ideo appellat ipsum moram : cum tamen non sit indivisibile quantum : et ad hoc etiam cadit in rationem spatii secundum Isaac.

Et per hoc etiam patet solutio ad id quod sequitur : quia hujusmodi spatium non habet distensionem in partibus, sed potius indeficientiam nunc indivisibilis et simplicis semper stantis.

Ad id quod quaeritur, Qualiter ibi su- A matur continuum ? Dicendum, quod non sumitur ibi in aliqua illarum significatio- num quæ determinantur in physicis, sed secundum quod consuevit dici, quod illud est continue, quod non habet esse intersectum : ita dicitur hic continuum quod non incepit nec desinet : in termino enim est finis continui : et sic ibi quo- dammodo cessat continuitas : unde con-

<--- Page Split --->

tinuum secundum Isaac, dicit idem quod carentia utriusque termini : quod Boetius vocavit interminabilitatem magis exprimens : cum etiam usus loquendi habet significationem istam, secundum quod dicimus, quod temporalia non sunt continue.

Et per hoc patet solutio ad omnia quae objiciuntur de continuo.

Ad 10 quod objicitur de intersectione, dicendum est, quod hoc dicitur ad differentiam temporis, quod distinguitur secundum intersectionem per motum cœli, sicut ipse dicit ibidem.

Ad hoc quod objicitur, quod tempus est continuo durans non intersectum, dicendum quod ipsum consideratur dupliciter, scilicet quantum ad motum quem mensurat totum secundum se, et sic non habet intersectionem. Alio modo consideratur secundum quod comparatur ad quantitatem ipsius mobilis per motum, et sic distinguitur in horas, et dies, et menses, et annos : quod non est in æternitate et ævo. Et sic patet, quod spatium illud per hanc differentiam, continuum, non separatur ab ævo et tempore. Per hanc autem differentiam quod est intersectum, separatur a tempore tantum in quantum est mensura.motus cœli.

lis ? Dicendum, quod in carentia principii intelligitur carentia finis : quia quidquid caret principio, caret etiam fine, sed non convertitur : cujus ratio assignabitur infra, cum quaeretur, Quare tantum sunt tres mensurae ?

Ad aliud dicendum, quod nos non intelligimus æternitatem et ævum, nisi per modum cujusdam temporis : et ideo etiam non sunt inventa verba quibus loquamur de æternis tantum, sed utimur verbis temporalibus in omnibus illis. Unde licet secundum rem æternitas magis conveniat cum ævo, quam cum tempore, propter tamen inopiam sermonis, et quia magis nota est nobis differentia vel conditio temporis, transfertur ad exprimendum proprietatem æternitatis.

Ad in quod quaeritur, Quid dicat immutabile ? Dicendum, quod potentiam indeficientem secundum durationem ex scipsa, quod non est in aliquo creato : quia omne creatum veribile est, ut dicit Damascenus : et ideo etiam est mutabile : quia vertibilitas nihil aliud est quam mutabilitas quaedam : et si stat potentia creaturae, hoc non est virtute sua, sed potentia creatoris continet eam, ut dicit Gregorius in Moralibus 1, quod omnia in nihilum reciderent, nisi ea manus omnipotentis Dei contineret.

Ad in quod objicitur contra tertiam intra terdiffinitionem, dicendum quod antiquitas in difdiucem. sumitur ibi pro carentia principii. Antiquum enim dupliciter dicitur. Uno modo quod multum habet de praeterito, et secundum hoc opponitur ad juvenem, et antiquitas ad juventutem. Alio modo dicitur antiquitas secundum usum grammaticorum idem quod remotum, et sic opponitur novo, secundum quod novum dicitur quod quantum ad suum initium est propinquum : et secundum hoc transumptum ad proprietatem æternitatis dicit carentiam principii.

Si autem quaeritur, Quare non ponit aliud quod notet carentiam termini fina-

Ad aliud dicendum, quod utiliter mensurans ponitur ad differentiam temporis : et hoc patet ex illa translatione, totum secundum totum metiri : tempus enim numquam est simul totum, sed suum esse est suum fieri, et e converso : quia semper est in principio et fine, et nihil mensurat secundum totum. Similiter id quod mensurat primo, habet esse in fieri, scilicet motus, cujus esse in successione est. Unde nec motus secundum totum mensuratur, sed secundum partem : æternitatis autem est secundum totum metiri, in quantum est tota simul : et iterum totum metiri, quia primo et per se comparatur ad esse divinum,

<--- Page Split --->

quod est perfectissimum et stans immobile, nihil exspectans futurum vel relinquens præteritum.

Ad ultimum dicendum, quod æternitas dupliciter consideratur, scilicet in se, et secundum quod participari potest a creatura per modum possibilem illi. Si ultimo modo, sic non comparatur proprie nisi ad vitam, et necesse est ipsam diffiniri materialiter: quia illud quod est æternum, participabile est, et per consequens etiam æternitas aliquo modo: et hoc modo diffinitur a Boetio. Si autem consideratur absolute, non secundum quod etiam potest participari a creatura, tunc magis propria sua comparatio est ad esse, et sic diffinitur ab Isaac et Dionysio, quorum diffinitiones differunt in hoc, quod diffinitio Isaac videtur colligere genus et differentias. Sicut enim supra patuit, spatium genus est ad tres mensuras: continuum autem et non intersectum sunt differentiae in comparatione ad ævum et tempus. Diffinitio autem Dionysii est colligens propria: quod patet ex verbis suis: quia ipse dicit, quod proprietas æterni est antiquum et immutabile et universale in metiendo. Et nova translatio habet sic: « Proprietas ævi est antiquum et invariabile, et totum secundum totum metiri. » Ævum autem ubique ponit pro æternitate, ubi etiam alia translatio habet æternum vel æternitatem.

ARTICULUS III.

Utrum nihil aliud sit æternitas, quam essentia divina 1 ?

Terlio quæritur, An æternitas nihil aliud sit quam essentia divina ?

Videtur enim hoc per auctoritates et rationes.

Dicit enim Anselmus in Monologio : « Vel hoc solo veram æternitatem soli inesse illi substantiæ, quæ sola non facta, sed factrix esse inventa est, aperle percipitur, quoniam vera æternitas principii finisque meta carere intelligitur, quod nulli rerum creatarum convenire eo ipso quod de nihilo factæ sunt, convincitur 2. » Ex hoc accipitur non tantum, quod æternitas sit Deus, et nihil aliud: imo est probatio hujusmodi necessaria, ut dicit.
Item, Ad idem, Æternitas est earum rerum quæ nihil aliud sunt quam ipsa : ergo est Deus et nihil aliud: quia nihil aliorum est sua mensura.

Ad hoc sunt etiam auctoritates adductæ ab Augustino ex eodem libro, præcedenti quæstione.

Hoc idem videtur per rationem. Constat enim, quod æternitas sine principio est. Si ergo esset aliud quam Deus, oporteret duo esse principia, quod est inconveniens.
Item, Divina natura summe simplex est, et non potest esse subjectum accidentium, ut probat Boetius in libro de Trinitate : quia forma simplex : forma autem simplex subjectum esse non potest. Cum igitur mensura quæ est tempus, non sit nisi proprietas et accidens corporale temporale, similiter ævum proprietas quædam ævitemi est, et non est nisi in illo: quia accidentis esse est inesse, videtur quod etiam æternitas non sit nisi proprietas esse divini secundum durationem, et non sit nisi in illo. Aut igitur est idem illi, aut diversum. Si idem, habeo propositum. Si diversum, ergo non erit summe simplex illud quod æternum est, et erit subjectum accidentium, quorum utrumque hæreticum est.

CONTRA hoc sunt multæ auctoritates et Sed co rationes :

1 Cf. Opp. B. Alberti. Comment. in I Sententiarum, Dist. IX, Art. 1. Tom. XXV hujusce nove editionis. Cf. etiam Iam Summae theologia,

Quæst. 23, membr. 1, art. 1, part. 2. Tom. XXXI.

2 S. ANSELMUS, In Monologio, cap. 24.

<--- Page Split --->

Dicit enim Boetius in libro de Trinitute, quod quando et ubi de Deo et houine prædicantur, et neutrum prædicat quasi aliquid esse id de quo prædicatur, sicut cum dicitur, Deus vel homo justus vel sapiens : ibi enim aliquid esse prædicatur : sed in quando et ubi, ut dicit, non ponitur aliquid esse, sed quid ex tempore asserit vel qualiter se habeat ad locum : et ita videtur non prædicare substantiam divinam, nec ut substantiam, nec per modum attributi. Omne autem quod prædicat eam, prædicat aliquo istorum modorum. Ergo videtur, quod non prædicet substantiam divinam, et ita est aliud quam Deus.
Item, Boetius in libro de Trinitate dicit, quod substantia, quantitas, et qualitas, prædicant aliquid esse et in Deo et in creatura, et de omnibus aliis prædicamentis ita subdit : « Reliqua vero neque de Deo neque de creaturis prædicantur. » Quod autem dicit, quod non prædicantur, intelligit quod non prædicant aliquid quod sint ipsa de quibus prædicantur, ut cum dicitur, justus vel sapiens : ita enim exponit Boetius. Ergo videtur, quod nec quando prædicet essentiam divinam : et ita videtur, quod æternitas ex qua relinquitur quando divinum, non sit essentia divina.
Item, Dionysius in libro de Divinis nominibus : « Tempus et diem et quartam partem anni et æternum vel æternitatem vel ævum (quia pro eodem ponit omnia ista) ut decet Deum ipsum dicere convenit, tamquam entem : secundum omnem motum transmutabilem et immobilem, et in hoc quod semper movetur manentem in seipso, et sicut et ævi (vel æterni secundum aliam translationem) et temporis et dierum causam 1. » Videtur ergo, quod æternus dicitur per causam : et ita æternitas est causata ab ipso et non est ipse.
Item, Videtur etiam per rationem. Ante mundum enim non fuit nisi spa-

tium æternitatis, quod est totum simul : quia nihil aliud est quam nunc simplex indeficiens, ut dicit Boetius. Tempus enim et ævum simul inceperunt cum creatura æviterna et temporali. Et dicit Chrysostomus super Joannem, homilia quarta: « Si eo est aliquid senius, qualiter utique quod est ante ævum per ævum factum est? » Constat autem, quod loquitur contra hæreticos Arianos, qui ponebant Filium cœpisse ante mundum, et ita dicebant omnia per ipsum esse facta, cum tamen ipse sit factus : quod improbat Chrysostomus dicens, quod non omnia per ipsum erunt facta : quia illud quod præcessit ævum, non esset factum per ipsum. Ergo videtur, quod illud quod præcedit, sit factum : et si est factum, non est ipse factor : et ita non erit essentia divina.

Præterea, Si æternitas idem esset quod Deus, videtur quod possemus dicere, hoc est in æternitate : ergo est in Deo : quod non est verum : quia Angeli beati sunt in æternitate : et homines futuri sunt in æternitate, sicut dicit Gregorius in oratione paschali : « Deus qui per Unigenitum hodierna die æternitatis nobis aditum devicta morte reserasti. » Ergo videtur, quod æternitas non sit Deus.
Præterea, Dicit Philosophus in libro de Causis : Omne superius aut est superius æternitate, aut cum æternitate, aut post et supra tempus. Sed constat, quod ante æternitatem, si tamen est aliquid ante, non est nisi Deus. Ergo videtur, quod ipse Deus non sit æternitas.

RESPONSIO. Concedo primas auctoritates et rationes, quod Deus est ipsa æternitas.

Si autem quæritur, Utrum nihil aliud sit quam Deus? Dico, quod secundum rem æternitas nihil aliud est quam Deus, sicut dicit Anselmus. Secundum rationem tamen communior est æternitas

<--- Page Split --->

quam Deus : quia cadit in ratione mensurae ejusdem, cujus gratia comparationem habet etiam ad alia quam ad Deum.

Ad object 1 et 2. Ad in ergo quod objicitur de Boetio, dicendum, quod ipse loquitur de quando divino secundum quod comparationem habet ad quando æternitatis et temporis secundum rationem nominis, sicut diximus. Et quoad hanc rationem verum est, quod videtur prædicare aliquid extrinsecus adjacens, et non rem ipsam : et hoc est propter nostrum intellectum, qui non accipit æternum nisi per modum rei temporalis.

Si autem quaeritur, Utrum illa ratio fundetur super rem, quia aliter vana esset? Dicendum, quod sic. Sicut enim in temporalibus verissime tempus est adjacens motui et mutabilibus, et ævternitas ævternis stantibus : ita æternitas verissime est indeficientia esse divini sine principio et sine fine : sed ex simplicitate est, quod illa indeficientia sit mensura sua quae dicitur æternitas : quae identitas secundum rem non tollit veritatem uniuscujusque attributorum : quod enim unum vel multa sint, hoc non facit nec tollit unitatem essentiae eorum : quia aliter non vere essent in Deo, quod absurdum est : sed unitas vel multitudo consequitur ex natura ejus in quo sunt.

Et per hoc patet solutio ad auctoritates Boetii.

principium habuit : et quod habuit principium secundum durationem vel inceptionem esse, non est æternum. : quia æternum est, quod caret principio et fine secundum durationem. Respondet autem ei effectus assimilans se æternitati quantum potest : et hoc est duratio creata, quæ in quibusdam est carens fine, in quibusdam non, secundum quod magis et minus potest assimilare id quod creatum est : et ita est in omnibus prædicationibus divinis dictis per causam. Verbi gratia cum dicitur, Deus ens, quia ab ipso est ens : et sapiens, quia ab ipso est sapientia : in nullo enim istorum est univocatio effectus et causæ : quia ens creatum et creans non sunt univoca, et similiter nec alia.

Si autem quaeritur, Quare hic non est saltem convenientia nominis, ut in aliis, ut effectus diceretur æternitas, sicut effectus entis dicitur ens ? Dicendum, quod accidit propter rationem nominis quæ æternitati repugnat, ut dictum est. Sed tamen sciendum, quod sicut in aliis non est tota prædicatione eorum quæ prædicantur secundum causam, imo prædicantur aliter et aliter secundum quod convenit nobilitati naturae divinæ secundum quod consideratur in diversis attributis : ita nec tota prædication æternitatis est per causam, sed notat etiam indeficientiam durationis esse divini.

Ad object. 3. Ad ILLUD quod objicitur de Dionysio, dicendum quod translatio nova quoad hoc melior est quam vetus : quia loquitur ibi de ævo : in nova autem æternum ponitur pro ævo, sicut et in multis aliis locis.

Si autem objicitur, quod sicut esse creaturae ostendit quod sit ab esse creatoris, ita duratio ejus ostendit quod sit a duratione creatoris : et ita videtur dici per causam. Dicendum, quod nihil prohибet Deum dici æternum per causam : sed illi prædicationi non respondet effectus qui proprie sit æternitas : quia æternitas claudit in ratione sua contradictionem creati : quod enim creatum est,

Ad in quod objicitur de Chrysostomo, dicendum quod objectio illa procedit ex hypothesis : supposito enim quod Filius sit creatus, spatium quoddam secundum rationem est ante ipsum, quod sequitur non esse factum per ipsum, sed ipse factus : et hoc secundum quod spatium illud intelligitur quaedam extensio in genere conveniens extensioni temporis et ævi.

Si autem objicitur, quod illud spatium hoc modo non est nisi in ratione : in re enim est in Patre et idem cum ipso. Dicendum, quod verum est : sed omnia quæ secundum rationem determinant facturam, præsupponunt sibi generatio-

<--- Page Split --->

nunu Filii per quem fiant : et hoc modo loquitur Chrysostomus : quia aliter nihil diceret.

Mest. Ad aliud dicendum, quod bene potest dici aliquid quod non est Deus, esse in aternitate : quia aternitas est mensura per excellentiam mensurans aeviterna et temporalia : non tamen sequitur, quod sit in Deo : et hoc contingit propter diversitatem modi intelligendi in hoc termino, Deus, et in hoc termino, aternitas. Unde in argumento accidit fallacia accidentis.

Mest. Ad ultimum quod obiicitur de Philosopho, dicendum quod sicut ibidem exponit ipse, vult quod causa prima et esse ejus sit ante aeternitatem : esse autem intelligentiae vel Angeli sit cum aeternitate: esse autem animae sit post aeternitatem inferius et supra tempus. Unde dicit ibidem, quod anima est in horizonte aeternitatis et temporis creata, ita quod inferior sit aeternitate, et superior tempore : et per illa exempla patet, quod ipse aeternitatem ponit pro aevo. Unde verum est, quod Deus est ante aevum, et secundum rationem causae, et etiam secundum durationem : intelligentia autem est cum ipso et in ipso : quia aevum est mensura ipsius esse durantis, et ante tempus, non secundum durationem, sed secundum rationem causae : quia propinquior est aeternitati intelligentia, quam anima, ut dicit Commentator ibidem. Secundum hunc modum prioritatis dicitur etiam anima ante tempus, quod per se est mutabilium : anima autem nec penitus est mutabilis, nec penitus immutabilis : et ideo ante tempus et circa aevum est, quod a Philosopho ibi dicitur aeternitas.

ARTICULUS IV.

Quae sunt in aeternitate, et quae aeterna'?

Quarto quaeritur, Quae sint in aeternitate, utrum solus Deus, vel extendatur etiam ad alia ? Et, Utrum ad illa omnia quae Scriptura dicit aeterna ?

Videtur autem aeternitas soli Deo convenire :

Dicit enim Philosophus in libro de Causis : « Hoc est aeternum aeterno, quod est aeviternum aeviterno, et tempus temporali. » Ergo videtur, quod sicut tempus non extenditur nisi ad temporalia, nec aeternitas nisi ad aeterna : et ita videtur respicere solum Deum et nihil amplius.
Item, Non habet comparationem nisi ad mensuratum ab ipsa secundum aequalitatem quantitatis, vel secundum rem, vel secundum rationem, vel est quantitas potentialis quam mensurat aeternitas : ergo videtur, quod aeternitas non respiciat nisi Deum et esse divinum : et ita videtur, quod non sit in aeternitate nisi Deus.
Item, A quocumque removentur proprietates alicujus, ab eodem removetur subjectum proprietatum illarum : sed antiquitas et invariabilitas et totum secundum totum metiri, sunt proprietates aeternitatis, ut determinatum est : si ergo illa non conveniunt alicui creato, videtur quod nec aeternitas sit mensura alicujus creati : et ita videtur, quod nihil sit in aeternitate nisi solus Deus.

CONTRA : S. d. codtra .

Dionysius in libro de Divinis nominibus dicit : « Nos hic secundum tempus

<--- Page Split --->

quam Deus : quia cadit in ratione mensurae ejusdem, cujus gratia comparationem habet etiam ad alia quam ad Deum.

Ad object 1 et 2. Ad in ergo quod objicitur de Boetio, dicendum, quod ipse loquitur de quando divino secundum quod comparationem habet ad quando aeternitatis et temporis secundum rationem nominis, sicut diximus. Et quoad hanc rationem verum est, quod videtur praedicare aliquid extrinsecus adjacens, et non rem ipsam : et hoc est propter nostrum intellectum, qui non accipit aeternum nisi per modum rei temporalis.

Si autem quaeritur, Utrum illa ratio fundetur super rem, quia aliter vana esset? Dicendum, quod sic. Sicut enim in temporalibus verissime tempus est adjacens motui et mutabilibus, et aeviternitas aeviternis stantibus : ita aeternitas verissime est indefcientia esse divini sine principio et sine fine : sed ex simplicitate est, quod illa indefcientia sit mensura sua quae dicitur aeternitas : quae identitas secundum rem non tollit veritatem uniuscujusque attributorum : quod enim unum vel multa sint, hoc non facit nec tollit unitatem essentiae eorum : quia aliter non vere essent in Deo, quod absurdum est : sed unitas vel multitudo consequitur ex natura ejus in quo sunt.

Et per hoc patet solutio ad auctoritates Boetii.

principium habuit : et quod habuit principium secundum durationem vel inceptionem esse, non est aeternum.: quia aeternum est, quod caret principio et fine secundum durationem. Respondet autem ei effectus assimilans se aeternitati quantum potest : et hoc est duratio creata, quae in quibusdam est carens fine, in quibusdam non, secundum quod magis et minus potest assimilare id quod creatum est : et ita est in omnibus praedicationibus divinis dictis per causam. Verbi gratia cum dicitur, Deus ens, quia ab ipso est ens : et sapiens, quia ab ipso est sapientia : in nullo enim istorum est univocatio effectus et causae : quia ens creatum et creans non sunt univoca, et similiter nec alia.

Si autem quaeritur, Quare hic non est saltem convenientia nominis, ut in aliis, ut effectus diceretur aeternitas, sicut effectus entis dicitur ens ? Dicendum, quod accidit propter rationem nominis quae aeternitati repugnat, ut dictum est. Sed tamen sciendum, quod sicut in aliis non est tota praedicatio eorum quae praedicantur secundum causam, imo praedicantur aliter et aliter secundum quod convenit nobilitati naturae divinae secundum quod consideratur in diversis attributis : ita nec tota praedicatio aeternitatis est per causam, sed notat etiam indefcientiam durationis esse divini.

Ad object. Ad ILLUD quod objicitur de Dionysio, dicendum quod translatio nova quoad hoc melior est quam vetus : quia loquitur ibi de aevo : in nova autem aeternum ponitur pro aevo, sicut et in multis aliis locis.

Si autem objicitur, quod sicut esse creaturae ostendit quod sit ab esse creatoris, ita duratio ejus ostendit quod sit a duratione creatoris : et ita videtur dici per causam. Dicendum, quod nihil prohибet Deum dici aeternum per causam : sed illi praedicationi non respondet effectus qui proprie sit aeternitas : quia aternitas claudit in ratione sua contradictionem creati : quod enim creatum est,

Ad in quod objicitur de Chrysostomo, Ad obj. dicendum quod objectio illa procedit ex hypothesis : supposito enim quod Filius sit creatus, spatium quoddam secundum rationem est ante ipsum, quod sequitur non esse factum per ipsum, sed ipse factus : et hoc secundum quod spatium illud intelligitur quaedam extensio in genere conveniens extensioni temporis et aevi.

Si autem objicitur, quod illud spatium hoc modo non est nisi in ratione : in re enim est in Patre et idem cum ipso. Dicendum, quod verum est : sed omnia quae secundum rationem determinant facturam, praesupponunt sibi generatio-

<--- Page Split --->

nem Filii per quem fiant : et hoc modo loquitur Chrysostomus : quia aliter nihil diceret.

Ad aliud dicendum, quod bene potest dici aliquid quod non est Deus, esse in aternitate : quia aternitas est mensura per excellentiam mensurans aeviterna et temporalia : non tamen sequitur, quod sit in Deo : et hoc contingit propter diversitatem modi intelligendi in hoc termino, Deus, et in hoc termino, aternitas. Unde in argumento accidit fallacia accidentis.

Ad ultimum quod objicitur de Philosoplo, dicendum quod sicut ibidem exponit ipse, vult quod causa prima et esse ejus sit ante aternitatem : esse autem intelligentia vel Angeli sit cum aternitate: esse autem anima: sit post aternitatem inferius et supra tempus. Unde dicit ibidem, quod anima est in horizonte aternitatis et temporis creata, ita quod inferior sit aternitate, et superior tempore : et per illa exempla patet, quod ipse aternitatem ponit pro aevo. Unde verum est, quod Deus est ante aevum, et secundum rationem causa, et eliam secundum durationem : intelligentia autem est cum ipso et in ipso : quia aevum est mensura ipsius esse durantis, et ante tempus, non secundum durationem, sed secundum rationem causa : quia propinquior est aternitati intelligentia, quam anima, ut dicit Commentator ibidem. Secundum hunc modum prioritatis dicitur etiam anima ante tempus, quod per se est mutalbium : anima autem nec penitus est mutabilis, nec penitus immutabilis : et ideo ante tempus et circa aevum est, quod a Philosopho ibi dicitur aternitas.

ARTICULUS IV.

Quæ sunt in aeternitate, et quæ aeterna'?

Quarto quaeritur, Quae sint in aeternitate, utrum solus Deus, vel extendatur etiam ad alia ? Et, Utrum ad illa omnia quae Scriptura dicit aeterna ?

Videtur autem aeternitas soli Deo convenire :

Dicit enim Philosophus in libro de Causis : « Hoc est aeternum aeterno, quod est aeviternum aeviterno, et tempus temporali. » Ergo videtur, quod sicut tempus non extenditur nisi ad temporalia, nec aeternitas nisi ad aeterna : et ita videtur respicere solum Deum et nihil amplius.
Item, Non habet comparationem nisi ad mensuratum ab ipsa secundum aequalitatem quantitatis, vel secundum rem, vel secundum rationem, vel est quantitas potentialis quam mensurat aeternitas: ergo videtur, quod aeternitas non respiciat nisi Deum et esse divinum : et ita videtur, quod non sit in aeternitate nisi Deus.
Item, A quocumque removentur proprietates alicujus, ab eodem removetur subjectum proprietatum illarum : sed antiquitas et invariabilitas et totum secundum totum metiri, sunt proprietates aeternitatis, ut determinatum est : si ergo illa non conveniunt alicui creato, videtur quod nec aeternitas sit mensura alicujus creati : et ita videtur, quod nihil sit in aeternitate nisi solus Deus.

CONTRA : Sd coi tra.

Dionysius in libro de Divinis nominibus dicit : « Nos hic secundum tempus

<--- Page Split --->

determinatos, aevo participaturos theologia dicit, quando incorruptibile et semper eodem modo se habens aevum consequemur '. » Non erit autem hoc nisi secundum participationem gloriae aeternae. Ergo videtur, quod nos erimus aeterni : dicuntur autem et Angeli, aeterni. Et Augustinus dicit nos in aeternitate futuros. Similiter dicuntur poena aeterna, et vita aeterna, et tempora aeterna. Ad Romanos, xvi, 25 : Temporibus aternis taciti. Ergo videtur, quod omnia illa sunt aeterna, qua vel habent vel consequuntur rationem indeficientiae, sive simul, sive non. Constat autem, quod non sunt poena simul, sed in successione. Numquam ergo omnia haec sunt in aeternitate.

Item, Videtur quod omnia sint in aeternitate : quia dicit Anselmus, quod sicut præsens: tempus continet omnem locum, et omnia quæ in quolibet loco sunt : ita æterno præsenti clauditur omne tempus, et ea quæ sunt in quodlibet tempus, ut patet ex auctoritate supra inducta ex libro de Concordia præscientiæ et liberi arbitrii 4. Ergo videtur, quod omne tempus et omne temporale sint in æternitate : ergo videtur, quod tempus et temporale sint æterna, quod falsum est.

caret fine, et in duratione quae caret principio et fine : et ita videtur, quod omnia sint in æternitate, et ita omnia erunt æterna, ut videtur.

RESPONSIO , quodsiæternitaspropriis - Solumisimeaccipiatursecundumomnescondi - tionesvelproprietatesipsius , nihilestinæternitatenisisolusDeus , etnihilestæternumnisiipse : quiasicnihilaliudestquamnuncsimplexetinvariabileetindeficiens , carensutroquetermino , ettotumsimul : etsecundumhocquoadomneshasconditiones , sisimulaccipian - t u r , nonmensurabitnisiessedivinum . Siautemaccipiaturæternitaslarge , a l i - quidaliudestinæternitatequamDeus : ethocpotestfieritripliciter . Primoperparticipationemipsiusæternisecundumvitambeatam : etsecundumhoccitraprimummodummagispropriedicituraliquidesseinæternitate , quiapartici - pandoæternum , accipitstabilitatempo - tentiædefluentisquæestinipsoexhocquodcreatumest : etsecundumhuncmodumAngelibeatietanimæbeatæsuntinæternitate , etetiamcorporabeatorumpostresurrectionemeruntinæternitate : etquantumadhuncmodumconvertun - turistaduo , scilicetesseinæternitate , etesseæternum .

Item Quidquid est in parte, est in toto etiam, sicut patet quod quidquid est in die, est in septimana et in anno: et quidquid est in hora, est in die. Sed dicit Tullius, quod « tempus est pars aternitatis. » Ergo videtur, quod quidquid est in tempore, est in aeternitate.
Item, Quidquid est in terra, est in aere : et quidquid est in aere, est in coelo. Cum igitur sic sit ex parte locorum, videtur quod similiter sit ex parte mensurarum qua sunt secundum rationem durationis : et quaecumque sunt in duratione habente principium et finem, sint etiam in duratione qua habet principium et

Aliomodoæternitassumiturminusproprienonperparticipationemæterni , sedsecundumquoddicituraliquidæter - numperconvenientiamremotamalicu - jusproprietatiscumæterno . Etsecundumhocæviternadicunturæternaetetiamtemporaliaindeficientia : undepænæ , s i c - utpatebitinfra , dicunturæternæ : etquantumadhuncmodumcumdicitur , hocestæternum , nonsequitur , ergohocestinæternitate . Æternitasenimdicitessentiamæternitatisformaliter , cumsitabstractum : æternumautemestdenomi - nativum , etaddenominationemsufficitconvenientiadenominativiadidaquo

<--- Page Split --->

determinatos, ævo participaturos theologia dicit, quando incorruptibile et semper eodem modo se habens ævum consequemur 1. » Non erit autem hoc nisi secundum participationem gloria æternae. Ergo videtur, quod nos erimus æterni : dicuntur autem et Angeli, æterni. Et Augustinus dicit nos in æternitate futuros. Similiter dicuntur pœnae æterna, et vita æterna, et tempora æterna. Ad Romanos, xvi, 25 : Temporibus æternis taciti. Ergo videtur, quod omnia illa sunt æterna, quæ vel habent vel consequuntur rationem indeficientiae, sive simul, sive non. Constat autem, quod non sunt pœnae simul, sed in successione. Numquam ergo omnia haec sunt in æternitate.

Item, Videtur quod omnia sint in æternitate : quia dicit Anselmus, quod sicut præsens: tempus continet omnem locum, et omnia quæ in quolibet loco sunt : ita æterno præsenti clauditur omne tempus, et ea quæ sunt in quodlibet tempus, ut patet ex auctoritate supra inducta ex libro de Concordia præscientiæ et liberi arbitrii 2. Ergo videtur, quod omne tempus et omne temporale sint in æternitate : ergo videtur, quod tempus et temporale sint æterna, quod falsum est.

caret fine, et in duratione quæ caret principio et fine : et ita videtur, quod omnia sint in æternitate, et ita omnia erunt æterna, ut videtur.

RESPONSIO , quodsiæternitaspropriis - Solutsimeaccipiatursecundumomnescondi - tionesvelproprietatesipsius , nihilestinæternitatenisisolusDeus , etnihilestæternumnisiipse : quiasicnihilaliudestquamnuncsimplexetinvariabileetindeficiens , carensutroquetermino , ettotumsimul : etsecundumhocquoadomneshasconditiones , sisimulaccipian - t u r , nonmensurabitnisiessedivinum . Siautemaccipiaturæternitaslarge , a l i - quidaliudestinæternitatequamDeus : ethocpotestfieritripliciter . Primoperparticipationemipsiusæternisecundumvitambeatam : etsecundumhoccitraprimummodummagispropriedicituraliquidesseinæternitate , quiapartici - pandoæternum , accipitstabilitatempo - tentiædefluentisquæestinipsoexhocquodcreatumest : etsecundumhuncmodumAngelibeatietanimæbeatæsuntinæternitate , etetiamcorporabeatorumpostresurrectionemeruntinæternitate : etquantumadhuncmodumconvertun - turistaduo , scilicetesseinæternitate , etesseæternum .

Item Quidquid est in parte, est in toto etiam, sicut patet quod quidquid est in die, est in septimana et in anno: et quidquid est in hora, est in die. Sed dicit Tullius, quod « tempus est pars aternitatis. » Ergo videtur, quod quidquid est in tempore, est in æternitate.
Item, Quidquid est in terra, est in aere : et quidquid est in aere, est in cœlo. Cum igitur sic sit ex parte locorum, videtur quod similiter sit ex parle mensurarum quæ sunt secundum rationem durationis : et quæcumque: sunt in duratione habente principium et finem, sint etiam in duratione quæ habet principium et

<--- Page Split --->

dicit Damascenus1, est extremi superficies corporis ambientis, et essentialiter non est in ipso locato, sed extra ipsum : et ideo plura loca quorum unus est includens, alter inclusus, possunt esse respectu unius locati : unus vero erit ejus locus proprius, et alia loca erunt communia, et non mensurantia locatum sed tantum ambientia ipsum. Sic autem non est in mensuris durationis : hæ enim omnes essentialiter sunt proprietates ipsorum durantium : et ideo plures non ordinantur ad unum : quia non habent comparationem talem, nisi ad ea quorum sunt mensuræ : contingit tamen plures ordinari ad idem, ita quod una sit mensurans, et altera includens per excessum, et quæ sunt inclusa ab æternitate, non sequitur, quod sint in æternitate vel æterna, sicut ostensum est.

Sunt tamen quidam Magistri qui dicunt, quod æternitas est mensura æviternorum et temporalium, sed non convertitur. Et secundum hos dicendum est, quod adhuc non sequitur, quod si temporalia mensurantur æternitate, quod sint æterna vel in æternitate : quia æternum et in æternitate esse non dicitur nisi in his quæ vel participant ipsum æternum proprie, vel habent convenientiam cum ipso in aliqua proprietate, ut dictum est. Sed nobis magis placet quod dictum est supra, scilicet quod mensura quæ numerat ipsum, et certificat quantitatem ipsius, vel mensura quæ adjacet toti quantitati secundum æque, ut totum tempus adjacet toti motui cæli : et constat, quod neutro modo est mensura æviternorum et temporalium.

ARTICULUS V.

De quando et nunc æternitatis.

Quinto, Quæritur de nunc et quando æternitatis.

Et videtur, quod non habeat nunc differens a se : æternitas enim indivisibilis est, non habens prius et posterius, neque partes : ergo nunc æternitatis in esse non differt ab æternitate.

CONTRA :

Dicit Boetius in libro de Trinitate quod nunc stans et non movens sese, semper æternitatis facit : sed omne faciens, secundum esse differt a facto : cum ergo nunc faciat æternitatem, secundum esse differt ab æternitate.

JUXTA hoc quæritur, Utrum æternitas habeat quando?

Et videtur, quod non : quia quando est natura tertia quæ relinquitur ex duabus aliis naturis, scilicet natura durationis extrinsecus adjacenti, et natura durantis : sed æternitas et æternum non sunt naturae diversæ : ergo ex his tamquam diversis non relinquitur quando tertium.

IN CONTRARIUM est locutio usilata, sicSed ut Deus est ab æterno, In principio erat verbum *, ubi ab æterno et in principio dicunt quando vel non sine quando.

SOLUTIO. Dicimus, quod æternitas hasol bet nunc, et sicut nunc temporis est substantia temporis, et fluxus ipsius nunc est esse temporis : ita nunc æternitatis est substantia æternitatis, et duratio ipsius nunc est esse æternitatis.

DICATUR ergo ad primum, quod nunc

1 S. J. DAMASCENUS, Lib. I de Fide orthodoxa, cap. 16.

Joan. 1. 1.

<--- Page Split --->

secundum essentiam quae est substantia, non differt ab aeternitate : sed secundum essentiam quae dat esse, potest dupliciter accipi : secundum esse rei, et sic non est differentia, sicut non est differentia inter nunc et nunc semper durans. Si autem accipiatur secundum esse rationis, tunc est differentia talis, qualis est inter du- rans et durationem durantis.

faciens ut principium quod non est tantum principium, sed etiam substantia, hoc substantialiter est idem facto, sicut est in nunc temporis, et in nunc ævi, et in nunc æternitatis.

Ad 10 quod quæritur de quando diciAd quæst. mus quod ex æternitate relinquitur quando.

Si autem aliquis objiciat, quod duratio non est durans sicut proprietas non est subjectum. Dicendum, quod hoc est verum in rebus creatis, sed in rebus increatis non tenet, nisi secundum rationem, ut dictum est.

objet. Ad aliud dicendum, quod faciens ut efficiens, numquam est idem facto : sed

Ad argumentum quod contra est, dicimus quod licet æternitas sit idem æterno, tamen secundum modum dicendi prædicat extrinsecus adjacens, ut dicit Boetius, et penes hunc modum ex ipso relinquitur quando re quidem non differens ab æterno et æternitate, sed modo prædicandi.