CAPUT XV.

De liberorum educatione.

ANTIQUA TRANSLATIO.

LEONARDI ARETINI TRANSLATIO

a Natis autem pueris, magnam putari esse differentiam ad corporum potentiam alimentum, quale quoddam utique sit. Apparet et per alia animalia considerantibus, et per gentes quibus cura est inducere bellicum habitum, lactis abundans alimentum est maxime familiare corporibus, magis autem sine vino propter ægritudines.

Susceptis autem filiis, multum referre putandum est ad corporis robur, qualis victu nutriantur. Apparet vero ex caeteris animalibus, et ex caeteris gentibus quibus cura est assidua bellicae habitudinis, nutrimentum lactis maxime proprium esse corporibus, abstemium autem magis propter ægritudines.

<--- Page Split --->

b Adhuc autem et motus quoscumque contingit facere tantillos, expedit. Ad non defluere autem membra propter teneritudinem, utuntur et nunc quaedam gentium instrumentis quibusdam mechanicis, quae faciunt impervertibile corpus animalium et talium.

Et præterea motus quoscumque in ea ætate fieri datur, conferunt. Ne membra vero ob teneritudinem distorta fiant, utuntur adhuc gentes aliquæ organis quibusdam et mâchinis, quæ corpus a talibus illæsum conservant.

e Expedit autem mox etiam a frigore consuescere ex parvis pueris. Hoc enim et ad sanitatem et ad bellicas actiones maxime proticuum. Propter quod apud multos barbarorum est consuetudo, iis quidem in fluvium frigidum abluere natos, iis autem involvere parvum circumponere, puta Celtis. Omnia enim quæcumque possibile assuescere, mox inchoantibus melius quidem assuescere. Gradatim autem assuescere. Bene autem apta puerorum habitudo propter caliditatem ad frigidorum exercitium.

Confert etiam statim a pueritia frigori assuefacere. Hoc enim et ad sanitatem et ad res bellicas utile est. Quapropter apud multos barbarorum consuetudo est, vel gelido omnes natos immergere, vel parva veste amicire, ut faciunt Galli. Ad cuncta enim ad quæ possibile est, statim ab initio melius est assuescere. Est autem apta puerorum natura ob eorum calorem ad frigus exerceri.

d Circa primum quidem igitur expedit facere curam talem, et huic consimilem.

Circa primam igitur ætatem hæc et hujusmodi diligentia est adhibenda.

e Habitam autem huic ætati usque ad quinque annos, in qua nondum neque ad eruditionem aliquam bene habet adducere, neque ad necessarios labores, ut non impedient incrementum, oportet tanto sortiri motu, ut diffugiant inertiam corporum. Quam oportet instituere et per alias actiones et per ludum. Oportet autem et ludos esse neque illiberales, neque superlaboriosos, neque remissos.

Sequenti vero ætate usque ad annos quinque, qua nondum ad disciplinam aliquam sunt admovendi, neque labores perferre cogendi, ne crescere impediantur, motus solummodo quosdam suscipere debent quo pigritiam corporis evitent, qui motus præparandi sunt illis et per alios actus et per ludum. Ludi vero ipsi neque illiberales, neque laboriosi esse debent, neque remissi.

f Et de sermonibus autem et fabulis, quales quosdam oportet audire tantillos, cura sit principibus quos vocant περὶ δυνά- μους. Omnia enim talia oportet prævia facere ad posteriores conversationes. Propter quod ludos plures oportet esse imitationes posterius studendorum.

Quas autem narrationes et fabulas illa ætate pueri audire debeant, curæ sit his qui pueris publice præficiuntur. Cuncta enim talia ad conversationes postea futuras accommodanda sunt. Itaque ludi ut plurimum tales esse debent, ut sint initationes eorum quæ postea serio erunt facienda.

g Cohibitiones autem puerorum in ploratibus non recte detestantur, qui prohibent in legibus: conferunt enim ad in-

Cohibitiones vero puerorum et interruptiones ploratus, qui legibus prohibent, non recte faciunt. Sunt enim utiles

<--- Page Split --->

crementum, fit enim quodammodo exercitatio corporibus. Detentio enim spiritus facit robur laborantibus, quod accidit et pueris qui cohibentur.

ad augmentum, cum sint quodammodo exercitationes corporum. Spiritus enim compressio facit robur laborantibus, quod contingit etiam pueris prolatum cohibentibus.

h Considerandum autem a πειδονόμοις horum deductionem et aliam, et quomodo quam minime cum servis erunt : hanc enim aetatem et usque ad septem annos necessarium domi alimentum habere. Rationabile igitur assumere illiberalitatem ab auditis et visis, et tantillos existentes.

Providendum est ab his quibus puerorum cura publice commissa est, circa hujusmodi educationem et aliam, et ut quam minime cum servis versentur : haec enim aetas usque ad annos septem necessarium est ut domi alatur. Rationale est ergo praecipere in hac aetate, ut ab auditu et visu servilium rerum absint.

i Totaliter quidem igitur turpiloquium ex civitate, sicut aliquid aliud, oportet legislatorem exterminare : ex dicere enim de facili quodcumque turpium fit et ipsum facere prope. Maxime quidem igitur ex juvenibus, quatenus neque dicant, neque audiant nihil tale. Si quis autem apparuerit aliquid dicens aut agens vetitum, liberum quidem, nondum tamen dignificatum dimissione in conviviis, et dehonestationibus punire, et verberibus: seniorem autem aetate hac inhonorationibus illiberalibus utilitatis gratia.

Omnino igitur obscenitas verborum per legislatorem exterminanda est de civitate. Ex turpiter enim loquendi licentia sequitur et turpiter facere. Potissimum igitur statim a pueris, neque dicant, neque audiant quidquam turpe. Si quis vero dicere aut facere quidquam prohibitorum deprehensus fuerit, is liber sit, sed nondum in conventum comessatorum dignatus assumi, honore prohibeatur, et verberibus castigetur : sed si sit majoris aetatis, servili infamia afficiatur.

k Quoniam autem dicere aliquid talium exterminamus, manifestum quia et videre aut picturas aut sermones inhonestos. Curae quidem igitur sit principibus nihil neque sculpturam, neque picturam esse talium actionum imitationem, nisi apud aliquos Deos tales, quibus et lasciviam attribuit lex. Ad haec autem dimittit lex eos qui habent aetatem amplius provectam, et pro ipsis et pueris cultu honorare Deos. Juniores autem neque iamborum, neque comediae spectatores ponendum, antequam aetatem accipiant, in qua existet communicare. Jam de missione, et ab ebrietate, et ab eo quod fit a talibus nocumento, omnes impassibiles faciet disciplina.

k Cum vero dicere quidquam turpe interdixerimus, clarum est quod et aspicere aut picturas, aut actus deformes prohibebimus. Sic igitur cura magistratibus, nullam neque picturam, neque statuam esse talium rerum imitatricem, nisi apud deos quosdam, quibus etiam lasciviam mos tribuit, apud hoc permittet lex jam homines factos pro se et filiis et uxoribus sacra facere. Juniores autem neque iamborum, neque tragediarum spectatores esse sinat, nisi cum ad eam pervenerunt aetatem, ut in comessionibus una cum aliis sedere, et potus etiam participes esse possint, et ab ebrietate hujusmodi labe insontes disciplina omnes praestabit.

l Nunc quidem igitur in transcursu horum fecimus sermonem, posterius au-

Nos quidem nunc cursim ista attingimus : postea vero insistentes oportebit

<--- Page Split --->

tem insistentes oportet determinare magis, sive non oportet primo, sive oportet dubitantes, et qualiter oportet: secundum præsens autem tempus meminimus tamquam necessario.

determinare magis, sive oportet, sive non oportet, primo quaerentes, et quomodo: sed in præsenti mentionem de his facere necessarium fuit.

m Forte autem non male dicebat quod tale Theodorus tragediae gesticulator. Nulli enim unquam permisit ante se inducere, neque vilium hypocritarum, tamquam appropriatis theatris primis auditibus. Accidit autem idem hoc et ad hominum collocutiones, et ad eas quae rerum: omnia enim amamus prima magis. Propter quod oportet juvenibus facere omnia extranea quae prava, maxime autem ipsorum quaecumque habet infectionem, aut inhesionem.

Forsitan enim non male circa hoc censebat Theodorus, tragicidiarum actor: nulli enim umquam concedere voluit, ut ante se ageret, neque ex vilibus etiam histrionibus, quasi magis faveant auditores illis quos primo audierint. Contingit hoc idem in conversationibus hominum et rerum: omnium enim prima nos magis delectant. Quapropter oportet a pueris omnia turpia procul removere, et maxime quaecumque habent in se vel obscenitatem, vel improbitatem.

n Transactis autem quinque annis, duobus usque ad septem, oportet speculatores fieri disciplinarum quas oportet addiscere ipsos.

Transactis vero annis quinque, in duobus usque ad septem, oportet jam disciplinas spectare quas addiscere eos oportet.

o Duæ autem sunt ætates, ad quas necessarium dividi disciplinam, post eam quæ a septem annis usque ad pubescentiam, et iterum post eam, quæ a pubescentia usque ad annos viginti et unum. Qui enim septenniis dividunt ætates, ut ad multum, dicunt non bene. Oportet autem divisionem naturæ consequi: omnis enim ars et disciplina, quod deficit naturæ, vult supplere. Primo quidem igitur considerandum, si est faciendum ordinem aliquem circa pueros. Deinde utrum expedit communiter facere curam ipsorum, vel secundum proprium modum, quod fit et nunc in plurimis civitatum. Tertio autem qualem quemdam oportet omnem hanc.

Duæ sunt ætates, in quas necessarium est disciplinas dividere: una post septimum annum usque ad pubertatem: altera a pubertate usque ad annum vigesimum primum. Nam qui hebdomadibus dividunt ætates, ut plurimum non dicunt bene. Itaque sequenda est naturalis distinctio: omnis enim ars et disciplina implere vult id quod deest naturæ. Primum igitur videndum est, si facienda sit institutio quædam circa pueros. Deinde si utile sit publice curam eorum suscipere, vel magis privatim quomodo nunc fit in pluribus civitatibus. Tertio qualem hanc esse curam oportet.

<--- Page Split --->

confortantur ad opera artium, quæ ab eis postea sunt exercenda.

Ulterius dicit, quod expedit corpora infantium parvorum usque ad annum quintum ætatis involvi per cheltos, id est, fascias, ut membra sic circumposita et ligata, formas debitas accipiant.

In capitulo isto agit Aristoteles de ordinatione puerorum ad alimenta et actus. Et dividitur in tres partes, in quarum prima agit quibus alimentis et actibus disponuntur ad fortitudinem corporis et ad opera virtutis. In secunda ostendit qua disciplina habent dispositionem, ibi (litt. e, circa medium), Quam oportet instituere et per alias actiones, etc. In tertia loquitur de quadam institutione puerorum, qua Theodorus dicebat pueros instituendos, ibi, Forte autem non male dicebat, etc.

a Sententia prime partis est haec. Dicit enim, quod satis magnam differentiam est accipere in pueris ad potentiam corporis, quod potentes et fortes efficiantur per alimentum lactis. Et probatio hujus accipitur ex hoc, quod omnia alia animalia fœtus suos nutriunt lacte, et similiter aliae gentes, barbarorum scilicet. Caveri tamen debet ne pueris detur vinum : vinum enim vaporosum est, et maxime, ut dicit Avicenna, nocet cerebro et nervis : sublevat enim, ut idem dicit, vaporositate sua malas materias in cerebrum et in nervos, et sic enervat corpus et turbat cerebrum.

Secundo dicit quod pueris expedit motus, ne diffuant corpora eorum. Et hoc probat ex eo quod quaedam gentes statim in pupilla aetate exercitant pueros suos motu mechanicorum instrumentorum, ut fabri motu malleorum, et sutores motu punctarum, et sic de aliis. Et ratio est, quia motu illo sanguis et spiritus trahuntur ad membra, et ex hoc

Tertio dicit, quod a calidis ad frigora transmutentur : propter quod quidam barbari qui fortiora habent corpora, parvulos suos aquis frigidis immergunt : quidam autem alii frigidis fasciis involvi faciunt. Et ratio est, quia frigus circumstans, naturales vires et vitales et organa talium virium, ut stomachus et hepar et hujusmodi facit calescere intus, et confortantur ad digestionem et ad alias naturales operationes.

In fine dicit, quod per haec et per talia instituendi sunt pueri et nutriendi usque ad aetatem quinque annorum, in qua aetate nondum sunt apti ad labores neque ad disciplinam : ad tales enim labores non sunt instituendi, ne impediatur corporis incrementum : labor enim immoderatus vires dissolvit et humidum, ex quibus membra accipiunt debitum incrementum. Hæc est sententia.

Littera sic ordinatur : Natis autem pueris, magnam putari esse differentiam, qua scilicet differunt in aptitudine corporum, ad corporum potentiam, quod unus efficitur potentior in corpore quam alter, alimentum. Et determinat quale sit illud, ibi, Quale quoddam utique sit, apparet alite 1, id est, eo quod alitur : a quocumque enim alimento accipit incrementum, illud melius est. Et vocat pueros tales, alites, quia bene aluntur, sicut et in grammaticis dicuntur altilia, quasi altilia : quia bene aluntur. Et rationem dicit Avicenna, dicens quod pueri meliores sunt istimbra : istimbra enim est calor naturalis bonum faciens appetitum et bonam digestionem. Quale autem sit il-

<--- Page Split --->

lud alimentum, determinat subdens, ibi, Et alia animalia considerantibus, id est, si quis consideret alia animalia fotus suos nutrire lacte. Et ratio est, quia lac tres in se habet substantias, scilicet aquosam quae serum est, terrestrem quae caseus est, pinguedinem sive aeream quae butyrum est : et ex aquosa habet quod facile influit membria, et ex casea sive terrestri habet quod membra dura et fortia facit, ex unctuosa habet quod multorum est spirituum, et spiritus confortat, qui sunt instrumenta virtutum et vehicula per corpus. « Est enim spiritus vehiculum virtutis, » ut dicit Costabenluce in libro de Differentia spiritus et animæ. Hoc etiam probat subdens, ibi, Et pergentes quibus cura est inducere in pueris suis bellicum habitum.

Quod sit autem alimentum, subdit, ibi, Lactis abundans alimentum. Et ponit rationem, ibi, Est maxime familiare corporibus, supple, lactis alimentum. Rationem ponit Avicenna : quia scilicet lac generatur ex sanguine menstruo dealbato in mamillis, ex quo etiam generatur corpus pueri in matrice matris : et ideo familiare dicitur corpori, quia ex eadem materia est utrumque. Gentes autem in quibus maxime probatur, Frisones sunt, qui propter multum alimenlum lactis, et proceri et fortes sunt et directe procedentes, in corpore bellicum habitum gæstantes.

Ad hoc tamen removet vinum, ibi, Magis autem sine vino propter ægritudines, supple, quas facit vinum, de quibus satis dictum est in sententia. Insuper tamen, ut dicit Aristoteles, quod vinum et lac multum simul et sæpe sumpta generant lepram : vinum enim corrumpit lac, et lac corruptum inficit corpus.

bus oportet exercere infantes, ibi, Adhuc autem et motus quoscumque contingit facere tantillos, expedit, supple, facere. Et ratio est, quia ex motu calor generatur, calor autem acuit virtutem. Et probat quare hoc expedit, ibi, Ad non defluere autem membra propter teneritudinem : motus enim exsiccat, et sic tenera membra et mollia minus defluunt. Et adhuc inducit signum, ibi, Utuntur et nunc quædam gentium instrumentis quibusdam mechanics, quæ faciunt impenetrabile 1 corpus talium, scilicet puerorum : faciunt enim instrumentis exerceri pueros, ut talibus motibus attractis spiritu et sanguine, membra formentur et vigorentur ad debitas actiones, et ab illis non pervertantur.

c Et subdit tertio de transmutatione ad frigora, ibi, Expedit autem mox ad frigora 2 consuescere ex parvis pueris. Et hujus causa satis dicta est in sententia. Et idem innuit hic subdens : Hoc enim, id est, ex hoc et ad sanitatem et ad bellicas actiones maxime proficuum. Et hoc probat per signum, ibi, Propter quod apud multos barbarorum est consuctudo, his quidem, id est, quibusdam, in fluvium frigidum abluere natos, his autem, id est, aliis, involucre 3 parvum circumponere, natis scilicet, puta cheltos 4, id est, fascias quibus circumlignatur membra, ut teneantur ad rectitudinem debitam. Et ponit causam omnium horum, ibi, Omnia enim quæcumque possibile assuescere, supple, pueros, mox inchoantibus, in prima scilicet aetate, melius quidem assuescere, supple, est. Et hoc dicit Horatius :

Quod nova testa capit, inveterata sapit.

b Et subdit secundo de motibus in qui-

Et hoc est : Gradatim autem, gradi-

1 Ant. transl. impervertibile.

2 Ant transl. a frigore.

3 Ant. transl. involvere, sed forsan est mendum, nam Leon. Aretini transl. habet, vel parva

veste amicive.

4 Ant. transl. habet Celtis, et Leon. Aretini, Gallis.

<--- Page Split --->

bus aetatis scilicet, assuescere, supple, ad meliorari. Et ponit rationem, ibi, Bene apta autem puerorum habitudo, supple, est, propter caliditatem ad frigidorum exercitium. Circumstante enim frigore, acuitur calor interius, et sic melius aptantur membra : et si continue exerceantur in calidis scilicet, sic evaporaret calor, et secum traheret humidum, et languescerent corpora.

d His dictis, ponit epilogum, ibi, Circa primam quidem igitur aetatem expedit facere curam talem, et huic consimilem.

e Habitam autem, id est, consequentem huic aetati usque ad quinque annos, quae dicitur puerilis aetas, in qua, scilicet aetate, nondum neque ad eruditionem aliquam bene habet adducere, supple, pueros, neque ad necessarios labores. Et dicit causam, ibi, Ut non impediant incrementum, scilicet quod ex laboribus intelligitur immoderatis, quia humidum nutrimentale quod incrementum deberet praebere, exsiccatur per laborem. Et addit, quod in illa aetate expedit metum imbuere pueris verberibus et increpationibus, ut etiam in abundantiori corporum incremento inhonesta fugiant. Et hoc est : Oportet autem tanto sortiri metu, pueros scilicet, ut diffugiant, a turpibus scilicet, inertium corporum, id est, quando creverint, ex recordatione disciplinae fugiant ab inhonestis.

Deinde cum dicit, Quam oportet instituere et per alias actiones, etc. docet qua disciplina habent dispositionem, et a quibus sunt praeservandi. Et facit tria. Primo quibus ludis et fabulis instituendi sunt. Secundo qualiter oportet eos semper retrahere a turpiloquio et turpi-

bus, et si quis talium aliquid faciat, quod in conviviis et aliis festis confundatur per demersionem in aquam, aut secundum aliam confusionem. Tertio nec picturas turpes vel imagines debet eis permitti ut videant. Excipit tamen ibi turpia quae fiunt in sacris Deorum propter gentilem ritum erroneum et turpem quo celebrantur sacra Priapi et Veneris, in quo nudi viri et mulieres currebant per templum, de quo laudatur Asa rex Juda (III Reg. xv, 13) quia « amovit matrem suam Maacham 1, ne esset sacerdos in sacris Priapi, confringens idolum turpissimum 2 : » quia nisi illa viderent, a sacerdotibus punirentur. In his tribus tota sententia continetur.

Littera autem sic ordinatur : Quam, id est, ad quam disciplinam oportet instituere, et, id est, etiam per alius actiones et per ludum. Et subdit per quam, ibi, Oportet autem et ludos esser, neque illiberales, supple, sicut sunt turpes, neque superlaboriosos qui sunt ultra vires septenni puerorum, neque remissos, qui scilicet non excitent calores et vires puerorum.

f Et de sermonibus autem et fabulis, in quibus scilicet oportet exercere pucros, quales quosdam oportet undire tantillos, cura sit principibus quos vocant rarovovovov, id est, pradagogos puerorum, et componitur a rari; quod est puer, et vovov quod est regula, quia regula regunt itinera puerorum ad perlectum. Et dat rationem horum, ibi, Omnia enim talia oportet prima 2 facere ad posteriores conversationes, inducendas scilicet. Et ex hoc infert, ibi, Propter quod ludos plures oportet esse imitationes posterius studendorum, ut scilicet pueri in lucta exercitentur, in hastiludiis sagittariorum in arcus tenendo, et sic de aliis.

<--- Page Split --->

g Et ex his increpat eos qui cohibent pueros a ploratibus : dicit enim quod ploratus conferunt ad incrementum, eo quod est exercitatio quaedam. Et hoc est : Cohibitiones autem puerorum in ploratibus non recte detestantur, qui prohibent in legibus, plorare scilicet pueros. Et subdit rationem, ibi, Conferunt enim ad incrementum, puerorum scilicet. Et subdit quomodo, Fit enim quodam modo exercitatio corporibus, supple, per ploratum. Et dicit quomodo : Detentio enim spiritus, quo scilicet pueri plorantes in se detinent spiritum, facit robur laborantibus, et sic proficiunt pueri. Et addit qualiter pedagogi curam debent habere ne pueri liberorum assuescant cum servis in servilibus, in tabernis, et in turpibus visibus et turpibus auditis, sed domi alimentum accipiant.

Et hoc est : Considerandum autem πανθανόμοι, id est, pædagogis horum, scilicet puerorum, deductionem et aliam. Et primo illam determinat, ibi, Et quomodo quam minime cum servis erunt, in servilibus scilicet. Et dicit rationem, ibi, Hanc enim ætatem usque ad septem annos necessarium domi alimentum habere, cum parentibus scilicet : et ideo cum servis non oportet tabernas frequentare. Et horum omnium subdit causam, ibi, Rationabile igitur, supple, est, assumere illiberalitatem, id est, inhonestatem, ab auditis et visis, servilibus scilicet : et propter hoc damnosum est permittere pueros cum talibus conversari, et, id est, etiam tantillos existentes.

i Et ex hoc concludit, ibi, Totaliter quidem igitur turpiloquium ex civitate, sicut aliquid aliud, supple, turpe, oportet legislatorem exterminare. Et subdit causam, ibi, Ex dicere enim de facili quodcumque turpium, fit et ipsum face-

re prope : quia si turpiloquio assuescit, etiam ad facere pronus erit.

Et ex hoc concludit, ibi, Maxime quidem igitur ex juvenibus, supple, oportet assuescere, quatenus neque dicant, neque audiant nihil tale. Et subdit qualiter puniendi sunt qui talia dicunt, ibi, Si quis autem apparuerit aliquid dicens aut agens vetitum, id est, prohibitum legibus, liberum quidem, nondum tamen dignificatum, id est, quia adhuc nullam dignitatem adeptus est in civitate, demersione 1, in foveas scilicet lutosas, in convivis et dehonestationibus, aliis scilicet, punire, supple, oportet, et verberibus : seniorem autem ætate hac, inhonorationibus illiberalibus, scilicet servilibus, supple, oportet punire, vilitatis 2 gratia, ut scilicet vilis ostendatur.

k Consequenter cum dicit, Quoniam autem aliquid dicere, etc. concludit ex præhabitis, quod ex quo turpiloquium removetur a civitate, turpes picturæ removendæ sunt, et turpes gestus, et omne quod facit infectionem in visibus puerorum, et juvenum, præterquam in sacris Deorum et Dearum, ubi, sicut dictum est, quod propter timorem sacerdotum oportuit talia aliquando prospicere, propter gentilem errorem, qui tunc observabatur in sacris. Adjungit autem, quod non expedit juniores spectatores fieri lamborum 3, neque comediæ, neque tragædiæ. Lambi autem sunt lambentes sapores escarum et potuum, quos nos lecatores vocamus et histriones. Comædi autem sunt, qui facta heroum canunt in viellis, et repræsentationes faciunt personarum, sicut Priami et Hectoris et hujusmodi. Propter quod etiam persona media producitur, ut dicit Boetius in libro de Trinitate, « persona enim est facies larvata, larva depicta ad personam ejus quem

<--- Page Split --->

repræsentat histrio : et quia spiritus stat inter histrionem et os larvae quando per larvam loquitur histrio, circumflectitur, propter hoc media simillima in persona circumflexo accentu pronuntiatur. » Comœdia dicitur a xwμo; quod est villa, et comœdi sunt qui in villis et congregationibus edunt carmina de laudibus heroum. Tragœdi autem sunt, qui turpium personarum facta recitant, sicut Sardanapali. Unde etiam post recitationem hircum quasi fœtidum animal acceperunt : et ideo dicuntur tragœdi a τράγος quod est hircus, quem in remunerationem accipiebant.

Dicit etiam, quod ab ebrietatibus et commessationibus removendi sunt juvenes usque ad aetatem qua commercium possint habere cum senioribus, id est, usque ad aetatem virilem. Per disciplinam ergo legislatoris juvenes cohibendi sunt et impassibiles fiendi ab omni tali nocumento.

In fine adjungit, quod haec de disciplina juvenum sufficit hic in transcursu dicere : posterius autem in speciali tractatu de disciplina tractabitur in octavo hujus scientiae libro, ubi dicetur quis ad qua exercitia sit applicandus. Haec est sententia.

Littera sic ordinatur : Quoniam autem dicere aliquid talium exterminamus, manifestum, supple, est, quod et videre aut picturas, supple, inhonestas, aut sermones inhonestos, supple, eadem ratione exterminamus.

Ex hoc concludit : Cura quidem igitur sit principibus, qui scilicet præsunt civitati, nihil neque sculpturam, neque picturam esse talium actionum imitationem, turpium scilicet, nisi apud aliquos Deos tales, quibus et lasciviam attribuit lex, quæ, sicut dictum est in sententia, est in sacris Veneris et Priapi, et aliis turpibus, quæ error gentilium coluit ab antiquo :

sicut etiam recitat Ovidius, quod Argus centum luminibus centum capita habens, non potuit custodire adulteram in lasciviam vaccæ transmutatam, quin a Jove in taurum mutato pollueretur. Et subdit : Ad hæc, supple, spectandum, dimittit lex, idololatriæ scilicet, eos qui habent ætatem amplius provectam. Et ratio potest esse : quia in illis resedit lascivia et temperata est, et non ita moventur ad spectacula sicut juvenes. Et pro ipsis et pueris, supple, permittit, cultu turpissimo honorare Deos. Juniores autem, in quibus scilicet adhuc est fervens lascivia, neque lamborum, id est, lecatorum, neque comediæ vel tragediæ spectatores ponendum, antequam ætatem accipiant, in qua exisset communicare jam demersione 1. Alia littera, « de commercio, » scilicet femorum. Et addit ulterius. Et ab ebrietate et ab eo quod fit a talibus nocumento, omnes impassibiles, id est, inalterabiles, faciet disciplina, supple, legislatoris, quæ talia inhibet.

1 Postea subinfert, qualiter brevis ista dictio sufficit in ista materia. Et hoc est : Nunc quidem igitur in transcursu horum fecimus sermonem, posterius autem, in octavo scilicet libro insistentes, subtiliori scilicet inquisitione, oportet determinare magis, sive non oportet primo, sive oportet dubitantes, et qualiter oportet. Et hoc scilicet totum postea determinabitur, utrum oportet, vel non oportet, vel qualiter oportet talia esse in civitate. Secundum præsens autem tempus meminimus, horum scilicet tantum, tamquam necessario, ad juvenum scilicet informationem.

m Deinde cum dicit, Forte autem non bene2 dicebat, etc. reprehendit Theodorum quemdam tragediæ gesticulatorem, qui oppositum his dicebat, scilicet quod

<--- Page Split --->

a talibus non oporteret prohibere juvenes, quia non essent adhuc capaces talium, dicens contra eum, quod ab omnibus quae habent infectionem et inhaesinem turpitudinis, oportet prohibere pueros etiam a minimis : et postquam quinque annorum fuerint, transactis duobus annis post quinque, oportet eos facere speculatores disciplinarum laudabilium, quas oportet eos addiscere. Et dicit, quod hoc fit tribus gradibus aetatis, scilicet a septimo ad pubescentiam quae est in decimo quarto anno, et a pubescentia ad vicesimum primum annum, quae est aetas ad fortia opera, etiam secundum legem Domini. Et ex hoc reprehendit eos qui dividunt annos juvenum per septennia, quod potius ad vires naturae debent dividi, eo quod omnis ars quae naturam imitatur, supplere intendit quod natura deficit, sicut dicit Victorinus, quod « natura facit habilem, ars potentem, usus facilem. » Considerandum ergo utrum aliquis ordo debeat fieri circa pueros. Deinde utrum ille ordo debeat esse communis universaliter circa omnes, vel secundum unumquemque puerum debeat fieri disciplina propria. Tertio qualem oportet esse disciplinam illam. Haec est sententia.

cas quæ rerum, turpes scilicet speculationes. Unde I Corinth. (xv, 33) : Corrumpunt bonos mores colloquia prava. Et Augustinus in Regula : « Dum sibi conspectu mutuo corda nuntiant impudica, et intactis ab immunda violatione corporibus, fugit castitas ipsa de moribus. » Et ponit rationem communem contra Theodorum, ibi, Omnia enim amamus prima magis : et ideo, supple, sunt talia prohibenda. Propter quod oportet juvenibus facere omnia extranea quæ prava, maxime autem quæcumque ipsorum, pravorum scilicet, habent infectionem libidinosam, aut inhaesionem. Et illa, sicut dicit in III Ethicorum, « sunt quæ habent adjunctam delectationem contemporeneam vitæ, sicut turpia venereorum. » Et propter hoc dicunt Theologi, quod concupiscentia in venereis non tantum corrupta, sed etiam infecta est.

n Deinde cum dicit, Transactis autem quinque annis, duobus usque ad septimum, oportet speculatores fieri disciplinarum, quas, scilicet disciplinas, oportet addiscere ipsos juvenes, id est, ut si sint fabri, speculentur fabrilia, medici medicinalia, et sic de aliis.

Littera sic ordinatur : Forte autem non bene dicebat quod tale Theodorus tragadiæ gesticulator. Nulli enim umquam permisit ante se inducere neque vilium hypocritarum tamquam appropriatis theatris. Theatra sunt atria ubi spectacula fiunt, dicta a 0eωρέω-ω, quod est video, vides. Et intendit quod talia spectacula appropriata sunt theatris, et primis auditibus, qui sunt juvenum auditus. Et hoc est oppositum ejus quod determinatum est in littera, ubi dictum est, quod juvenes non debent esse talium speculatores.

Et subdit qualiter etiam eadem ratione removendi sunt ab omni turpiloquio et turpibus rebus etiam minimis. Et hoc, ibi, Accidit autem idem hoc et ad hominum collocutiones, turpes scilicet, et ad

o Dua autem sunt aetates, supple, praecipua, ad quas necessarium, supple, est, dividi disciplinam. Et determinat illas aetates, ibi, Post eam qua a septem annis usque ad pubescentiam, id est, quatuordecim annorum, tunc enim puberes sunt pueri, et iterum post eam qua a pubescentia usque ad annos viginti et unum. Et ratio est, quia adhuc tenera aetas capax est omnis disciplinae. Unde Hieronymus in epistola ad Paulinam, quae dicitur Prologus galeatus, dicit : « Mollis cera et ad formandum facilis, etiam si artificis et plasta cesset manus, tamen jam virtute est quidquid esse potest. » Ex hoc reprehendit quosdam qui septenniis dividunt. Et ratio est, quia malitia saepe supplet, sicut dicitur in jure. Et hoc est : Qui enim septenniis

<--- Page Split --->

dividunt aetates, ut ad multum, id est, in pluribus, dicunt non bene. Et subdit rationem, ibi, Oportet autem divisionem naturae, id est, facultatis naturae, consequi. Et ponit rationem ad hoc, ibi, Omnis enim ars et disciplina, quod deficit naturae vult supplere : quia sicut paulo ante dictum est, natura nihil confert nisi habilitatem, ars reddit potentem, usus praebet facultatem.

Ex his concludit ordinem disciplinae, qui habendus est circa juvenes, ibi, Primo igitur considerandum, supple, est,

si est faciendum ordinem aliquem circa pueros, disciplina scilicet. Deinde utrum expedit communiter facere curum ipsarum, scilicet puerorum, vel secundum proprium modum, supple, cruditudus est quilibet, quod fit et nunc in plurimis civitatum, in quibus quilibet ad proprium modum erudit filios suos. Tertio autem qualem quamdam 1 oportet esse hanc, disciplinam scilicet ad quam erudiendi sunt. Et in hoc terminatur sententia libri septimi.

<--- Page Split --->