CAPUT III.

De mutationibus democratia, et earum modis.

ANTIQUA TRANSLATIO.

LEONARDI ARETINI TRANSLATIO.

a Secundum unamquamque autem speciem politiae ex iis particentes, accidentia considerare oportet.

Sed oportet in unaquaque specie Rerumpublicarum hoc idem considerare.

b Democratiae quidem igitur maxime transmutantur propter demagogorum impudentiam. Ii quidem enim seorsum calumniantes habentes substantias, coadunant ipsos (congregat enim et separatissimos communis timor), hi autem communiter multitudinem inducentes.

Popularis ergo status maxime recipit mutationes propter eorum hominum perfidiam, qui sunt quasi duces in populo. Hi enim privatim egregium quemque calumniando, conspirare eos simul compellunt (cogit enim in unum communis metus etiam eos qui prius erant inimicissimi), publice vero multitudinem irritant.

c Et hoc in multis videbit utique aliquis factum. Etenim in Coo democratia transmutata fuit, demagogis factis malis. Insignes enim coadunati sunt.

Et hoc fere ubique in hunc modum fieri videmus. Nam et apud Coum popularis status interiit ob pravitatem eorum qui populum ducebant. Nobilitas enim conspiratione facta, regimen civitatis arripuit.

d Et in Rhodo demagogi tractantes stipendia acquisierunt, et prohibebant reddere quae debebantur triserarchis. Ii autem propter illatas injurias coacti sunt coadunari et dissolvere δῆμος.

Et apud Rhodum : impositis enim pecuniis quae conductis militibus solverentur, potentes quidem in populo pro se eas retinebant, cerantque impedimento quo minus ea redderentur praefectis triremium. Praefecti autem classis cum pecu-

<--- Page Split --->

nias non haberent, ac nihilominus navigare ex lege cogerentur, veriti pemanu judicii, conspirationem ini erunt ad popularem statum evertendum.

e Dissolutus est autem et in Heraclea 8iμo; post migrationem mox propter demagogos. Insignes enim injusta passi, ab ipsis secesserunt : deinde coadunati qui secesserant, et supervenientes dissolverunt 8iμov.

Apud Heracleam quoque populus oppressus est ea de causa. Potentes enim quidam in populo illatis injuriis, nobilitatem expulerunt : illi vero postmodum conspirantes, et in unum convenientes, in urbem reversi, populum oppresserunt.

f Consimiliter autem et in Megaris dissoluta est democratia. Demagogi enim ut pecunias haberent de populari, ejeeerunt multos insignium, donec multos facerent fugientes. Ii autem descendentes oppugnantes populum, vicerunt, et instituerunt oligarchiam.

Nec multo dissimiliter apud Megarenses popularis status interiit. Ductores enim populi quo pecunias per bonorum publicationem haberent, multos e nobilitate pepulerant, ut tandem facta sit permagna exsulum multitudo. Exsules ergo in unum convenientes, prælio superarunt, oppressoque populo paucorum potentiam constituerunt.

g Evenit autem idem et circa Cumann in democratia quam dissolvit Thrasymachus.

Contingit hoc idem Cumas in populari statu quem destruxit Thrasymachus.

h Fere autem et in aliis videbit utique aliquis considerans transmutationes hoc modo se habentes. Quandoque quidem enim ut dona habeant injusta facientes, insignes coadunant, vel substantias æque partiales facientes, vel reditus sacrificiis : quandoque autem criminantes, ut habeant depopulari possessiones divitum.

Et apud alios fere quis inspiciet eodem modo contigisse : interdum enim ut gratificentur injuriantes nobilitatem conspirare faciunt vel patrimonio dividentes vel reditus muneribus publicis subjicientes : interdum vero calumniantes, ut bona opulentorum publicari faciant.

i In antiquis autem quando erat idem demagogus et dux exercitus, in tyrannidem fiebat transmutatio : fere enim plurimi antiquorum tyrannorum ex demagogis facti sunt.

Vetustis quidem temporibus, quando idem erat potens in populo, ac belli dux, popularis Respublica in tyrannidem mutabatur. Et profecto antiquorum tyrannorum plurimi ex popularibus hominibus facti sunt.

k Causa autem quare tunc quidem fiebat, nunc autem non : quia tunc quidem demagogi erant ex militantibus. Nondum enim erant diserti loqui : nunc autem rhetorica augmentata, qui possunt loqui, fiunt demagogi : propter inexperientiam

Causa vero cur tunc fierent, non autem nunc, illa est, quod tunc qui in populo maxime poterant ex his qui bello gerendo praeficiebantur : nondum enim dicendi peritiam habebant : nunc autem rhetorica arte superveniente, qui dicendi fa-

<--- Page Split --->

autem bellicorum, non superponuntur, nisi alicubi aliquid breve fiat tale.

cultatem habent, populos ducunt quidem : sed quia imperiti sunt, Rerumpublicarum tyrannidem invadere non audent, ni sicubi parum aliquid tale incidit.

I Fiebant autem tyrannides prius magis quam nunc, et quia magni principatus committebantur aliquibus, sicut in Mileto ex Prytania : multorum enim et magnorum erat dominus Prytanes.

Tyrannides certe frequentius ficbant prius quam nunc, et propter magnas potestates quibusdam commissas, ceu Mileti ex consulatu : multarum enim ac magnarum rerum potestatem habebat consul.

m Adhuc autem quia non magnae erant tunc civitates, sed in agris habitabat populus, occupatus existens operibus, optimates populi, quando bellicosi erant, tyrannide praeferebantur. Omnes autem hoc faciebant crediti a vulgo. Persuasio autem erat inimicitia ad divites.

Ac etiam ob id, quia tunc urbes non erant magnae, sed rure homines habitabant, otium agentes, praeter quam ab agris. Qui autem patroni erant in populis, cum viri militares essent, tyrannidem invadebant : idque agebant omnes praestita sibi prius fide a populo, quae acquirebatur ex inimicitia adversus opulentos.

n Velut Athenis Pisistratus seditionem movit adversus Pediacos : et Theagenes in Megaris divitum pecora occidens, capiens juxta fluvium pascentes : et Dionysius accusans Daphnaeum et divites, dignificatus est tyrannide, propter inimicitiam creditus tamquam popularis existens.

Ut Athenis Pisistratus per factionem contra Pediacos susceptam : et Megaris Theagenes armentis opulentorum occisis, quae juxta flumen repererat pascentia : et Dionysius accusans Daphnaeum et divites, meruit tyrannidem Syracusis obtinere, propter inimicitiam nobilitatis sibi fide a populo praestita, quasi popularis esset.

o Transmutantur autem et ex patria democratia, in maxime novam. Ubi enim eligibiles quidem principatus, non autem ab honorabilitatibus, eligit autem populus, demagogi qui student principari, ad hoc insistunt ut populus sit dominus legum. Remedium autem, ut non fiat, vel ut ad minus fiant tribus fere principes, sed non omnem populum. Democratiarum quidem igitur transmutationes omnes fere fiunt propter has causas.

Mutantur etiam Respublice ex consueta gubernatione in ultimam speciem popularitatis. Cum enim per electionem sunt magistratus, non tamen a censu, eligit autem populus, ambientes populum magistratuum gratia, eo rem deducunt ut sit populus dominus etiam legum. Itemdium autem ne hoc omnino fiat, vel ut minus fiat, illud est, ut tribus quidem magistratum eligant, non populus universus. Popularium igitur statuum nutationes fere omnes per has fiunt causas.

<--- Page Split --->

iis, causis scilicet seditionum in praecedenti capitulo enumeratis, partimuris, id est, distinguentes, pertinentia acriduntia oportet considerare. Accidentia enim vocat extrinseca, quae causas seditionum frequentius inducunt.

Hic ponit accidentia politiarum, ex quibus maxime transmutantur. Et habet tres partes. Primo enim hoc ostendit in democratiis. Secundo in oligarchiis, ibi (cap. 4, a), Oligarchiae autem transmutanur, etc. Tertio in aristocratiis, ibi (cap. 5, a), In aristocratiis autem fiunt seditiones, etc.

Istud vero capitulum dividitur in duas partes. In prima parte ostendit per quod accidens maxime mutantur democratiae. In secunda ostendit causam propter quam in antiquis temporibus maxime mutabantur, ibi (litt. i), In antiquis autem quando erat, etc.

Circa primum duo facit. Primo enim ostendit, quod propter demagogorum impudentiam maxime mutatur democratia. Secundo particulariter ostendit hoc in quatuor exemplis, ibi (litt.c), Et hoc in multis videbit utique aliquis, etc.

Sententia prime partis est, quod impudentia demagogorum facit separari democratias. Demagogi autem fuerunt quidam praepositi populo, qui concionando alloquebantur populum, et proponebant quae facienda erant. Et postquam hi facti sunt impudentes ut non vererentur adulari et detrahere, detrahebant divitibus coram populo, et adlubantur populo, et sic divitibus timorem facientes de populo, fecerunt quod divitos coadunabantur per conspirationem contra populum, et sic dissolvebant democratiam communem divitum et populi.

a Dicit ergo primo : Secundum unamquamque autem speciem politiae, scilicet democratiam, oligarchiam, et aristocratiam (illas enim vocat species politiae) ex

b Et dicit, quod hoc ex demagogorum est impudentia, ibi, Democratiae quidem igitur maxime transmutantur propter demagogorum impudentiam. Jam autem dictum est quomodo fiunt impudentes, in sententia supra. Et hoc est quod hic addit: Ii quidem enim seorsum calumniantes, coram populo scilicet, habentes substantias, id est, divites, coadunant ipsos, per conspirationem scilicet. Quod autem sit efficax hoc ad conspirandura divites contra populum, ostendit subdens, ibi, Congregat enim, id est, congregari facit et conspirare, et, id est, etiam separatissimos communis timor. Quando enim aliqui timent de aliquo, etiamsi inimici fuerint, reconciliantur et conspirant contra illum quem timent. Quod autem moveant populum contra divites, subdit, ibi, Ii autem, id est, demagogi, communiter multitudinem inducentes, supple, sunt contra divites. Et sic finita est prima pars primea partis.

c Secundo cum dicit, Et hoc in multis videbit utique aliquis factum, etc. ostendit quod dixit, particulariter in quatuor exemplis. Et primo dat primum exemplum, ibi, Etenim in Aeai, (Aea civitas est Graeciae a qua dicuntur AEoles : et saepe in Auctoribus omnes Graeci AEoles dicuntur : dicitur enim, quod in illa civitate primo Graeci habitabant) democratia transmutata fuit, demagogis factis malis. Et ponit modum, ibi, Insignes enim coadunati sunt, ad conspirandum scilicet contra populum.

d Et dat secundum exemplum, ibi, Et in Rhodo (insula est in qua Ptolemeus

1 Antiqua necnon et Leonardi Aretini trans-

<--- Page Split --->

fecit observationes astrorum), demagogi tractantes, id est, ut tractavere cum populo, stipendia acquisierunt, quia mercede conducti fuerunt, et prohibebant reddere quae debebantur tricerarchis. Trierarchae sunt principes, qui praesunt triremibus, id est, magnis navibus quae habent tres ordines remorum, quibus utebantur in navali bello. Et subdit quid ex hoc secutum sit, ibi, Ibi autem, scilicet Trierarchae, propter illatas injurias coacti sunt adunari et dissolvere δῆμος, id est, democratiam.

e Et ponit tertium exemplum, ibi, Dissolutus est autem et in Heraclea δῆμος (Heraclea civitas est) post migrationem mox, id est, quando divites coacti sunt migrare de civitate propter demagogos : quia scilicet persuaserunt populo, ut divites ejicerent de civitate. Et tangit modum qualiter δῆμος dissolutus est, ibi, Insignes enim injusta passi, a populo scilicet, ab ipsis, popularibus scilicet, secesserunt : deinde coadunati qui secesserant, et supervenientes, populo scilicet, et vincentes, dissolverunt δῆμος, id est, democratiam, et converterunt in oligarchiam.

in democrazia quam dissolvit Thrasymachus, qui fuit demagogus in Cuma.

h Istis sic particularibus positis, ex his universaliter subdit, quod in multis similibus causis potest hoc considerari, ibi, Fere autem et in aliis videbit, id est, videre poterit, utique aliquis transmutationes, id est, causas transmutationum, hoc modo se habentes. Et subjungit causas, quod hoc totum fit propter avaritiam ibi, Quandoque quidem enim ut dona habeant injusta facientes, insignes coadunant, id est, contra populum conspirare faciunt, vel substantias aeque partiales facientes, id est, persuadent ejici quosdam, ut substantias eorum dividant inter se, vel reditus sacrificiis, debitos scilicet, vel faciunt ejici quosdam maxime Sacerdotes, ut habeant reditus ad ritus sacrificiorum pertinentes. Quandoque autem criminantes, supple, sunt, divites scilicet, coram populo, ut habeant depopulari possessiones divitum. Et hoc fit quando crimina imponit demagogus divitibus, propter quae publicantur bona divitum. In omnibus his modis accidentium, democratica mutatur in oligarchiam.

f Et ponit quartum exemplum, ibi, Consimiliter autem et in Megaris (quae, sicut dictum est, magna civitas est a magnitudine sic dicta : quia μάγα idem est quod magnum in Graeco) dissoluta est democratica. Et tangit modum, ibi, Denagogi enim ut pecunias haberent de populari, scilicet multitudine, ejecerunt multos insignium, donec multos facerent fugientes, timore scilicet populi. Ii autem, insignes scilicet, descendentes oppugnantes populum, supple, postea vicerunt, et instituerunt oligarchiam, principatum scilicet insignium.

i Deinde cum dicit, In antiquis autem quando erat, etc. ostendit causas quare antiquitus democratia mutabatur in tyrannidem. Et circa hoc duo facit. Primo ponit tres causas. Secundo ostendit hoc tribus exemplis, ibi (litt. n), Veltut Athenis Pisistratus, etc.

Prima causa est, inter tres, quam dicit, quod antiquitus demagogi ex militaribus sumebantur, et illis committebantur principatus super populum : et quia illi bellatores erant constituentes multitudinem, statim commutabantur in tyrannides.

g Juxta hoc exemplum ponit aliud penitus simile ei, et non differunt nisi secundum materiam, ibi, Evenit autem idem et circa Cuman, civitatem Graeciae,

Et addit, quod in antiquis temporibus non habebatur rhetoricae scientia, ut scilicet ornate et ordinate scirent loqui demagogi, quae nunc augmentata est : et propter hoc nunc demagogi non habent

<--- Page Split --->

quidem experientiam bellatorum, sed rhetoricis argumentis utentes, pugnant verbis. Et ideo nunc non mutantur in tyrannides, nisi raro ut rector et bellicosus existat.

Secundum causam dicit esse, quod antiquitus cum populus adhuc rudis esset, magni principatus committebantur aliquibus regendi : et illi propter magnitudinem potentiae quam habebant, facile transmutabant in tyrannidem.

Tertia causa est : quia antiquitus adhuc non erant magnae civitates, sed populus in agris habitabat, unusquisque in predio suo occupatus circa opera privata : et ideo quidam optimates quando bellicosi fuerunt, sola tyrannidis consideratione praeferebantur. Et hoc fiebat, quia vulgo persuadebant quod tales essent utiles, et persuasio maxime sumpsit rationem ab hoc quod inimici erant divitum, et insidiabantur facultatibus eorum, et adjutorio populi volebant eas diripere. Haec est sententia tota prime partis.

quid breve fiat tale. Sicut dicit Seneca de Nerone in libro de Naturalibus quastimibus, quod et Philosophus et bellicosus fuit : sed hoc est in paucis. Haec ergo est causa prima.

I Secundam ponit, ibi, Fibbant autem tyrannides prius magis quam nunc, et, id est, etiam quia magni principatus commitebantur aliquibus tunc. Et hujus ratio fuit, quia pauci tunc erant idonei ad principandum : et ideo tunc oportuit quod uni alicui idoneo committeretur magnus principatus. Et dat exemplum, ibi, Sicut in Mileto (insula quaedam est juxta Siciliam, quae usque hodie vocatur Miletum insula) ex Prytania, supple, accidit. Et ponit modum, ibi, Multorum enim et magnorum erat dominus Prytanes, supple, et ideo elatus potestate conversus est in tyrannum. Et haec est secunda causa.

Littera sic legenda est : In antiquis autem, supple, temporibus, quando erat idem demagogus et dux exercitus, in tyramidem fiebat transmutatio democratiae. Et ponit rationem, ibi, Fere enim plurimi antiquorum tyrannorum, ex demagogis facti sunt.

k Et dat causam,ibi, Causa autem quare tunc fiebat, nunc autem non : quia tunc quidem demagogi erant ex militantibus, qui propter exercitium et usum'armorum facile mutabantur in tyrannos. Et subdit rationem quare nunc non est ita, ibi, Nondum enim erant diserti loqui, id est, ad loquendum : nunc autem rhetoricam argumentata, qui possunt loqui, id est, qui potentiam habent ad loquendum, fiunt demagogi, id est, concionatores, scilicet ad populum : propter inexperientiam autem bellicorum (quia in utroque non possunt esse perfecti et in bellicis et in rhetoricis), non superponuntur, supple, judices et principes, nisi alicubi ali-

m Tertiam ponit, ibi, Adhuc autem quia non magna erant tunc civitates, sed in agris habitabat populus, occupatus existens operibus, agriculturae scilicet, optimates, supple, autem, populi, quando bel. icosi erant, tyrannide praeferebantur, id est, sola consideratione tyrannidis, qui hostes possent repellere : sicut dicitur in Timaeo Platonis. Omnes autem hoc faciebant, scilicet quod tales eligebant, crediti a vulgo : quia scilicet vulgus credebat quod tales optimates per tyrannidem repellere possent hostes. Et a quo sumpserint persuasionem, subdit : Persuasio autem erat, id est, ratio persuasionis, inimicitia ad divites. Inimici erant divitum, quia divites poterant laedere eos, pauperes autem non. Unde in epistola Jacobi (u, 6) : Nonne divites per potentiam opprimunt vos, et ipsi trahunt vos ad judicia ? Et Ecclesiast. (xiii, 23) : Venatio leonis, onager in eremo : sic et pascua divitum sunt pauperes. Et sic finita est pars de causis transmutationis democratica in tyrannidem.

<--- Page Split --->

n Deinde cum dicit, Velut Athenis Pisistratus, etc. probat quod dictum est per exempla. Et circa hoc duo facit. Primo enim ponit tria exempla. Secundo ostendit quamdam specialem causam transmutationis, ibi (litt, o), Transmutantur autem et ex patria, etc.

Primum exemplum est de quodam Pisistrato, qui Athenis movit seditionem adversus Pediacos divites. Pediaci sunt quidam populus. Secundum exemplum est de quodam Theagene, qui in Megaris divitum pecora occidit, capiens ea juxta amnem ubi pascebantur. Tertium exemplum est de Dionysio tyranno Siculorum, qui accusavit Daphnæum quemdam divitem et divites, dignificatus est tyrannide, propter inimicitias quas habuit ad ipsos, cum crederetur esse popularis a communi populo. Et hæc tota sententia.

Littera sic legenda est : Velut Athenis Pisistratus, in principatum scilicet promotus, seditionem movit adversus Pediacos, qui scilicet divites erant : et Theagenes in Megaris (civitas est magna) Megara (quia magna) dicta, divitum pecoru orridus, capiens junta fluvium pascentia. Pastores autem juxta fluvium pasebant pecora, quia ibi erant uberiora pascua. Et Dionysius, Siculorum scilicet tyrannus, accusans Daphnæum et divites dignificatus est, id est, in dignitatem principatus positus est, tyrannide, id est, consideratione tyrannidis, propter inimicitiam, supple, quam habebat ad divites, creditus tamquam popularis existens : credebatur enim esse popularis. Et propter inimicitiam quam habebat ad divites, positus est in principatu, ut tyrannidem exerceret in divites. Et ista sunt exempla quæ inducit.

o Deinde cum dicit, Transmutantur autem, etc. ostendit specialem causam transmutationis democratiae. Et sententia hujus est, quod ex patria ipsa, id est, ex modo patriæ aliquando transmutatur democratia vetus in novam : quia ubicumque populus eligit principes, et non eligit eos ab honorabilitatibus, sicut fit in oligarchia et democratia, et demagogi instant, propter hoc quod student principari in populo, ut nullus eligatur, sed populus sit dominus legum. Et contra hanc astutiam demagogorum remedium est, vel ut non fiat voluntas eorum, vel ut ad minus fiant tribus fere principes, et non totus populus principetur.

Dicit ergo primo : Transmutatur autem et ex patria, id est, ex patriæ consuetudine, democratia, vetus scilicet, in maxime novam. Et ponit modum, ibi, Ubi enim eligibiles quidem principatus, supple, sunt, non autem ab honorabilitatibus, supple, sicut fit in oligarchiis et aristocratiis, eligit autem populus, demagogi qui student principari, in populo scilicet, ad hoc instituunt, vel insistunt, ut populus sit dominus legum, supple, et nullum habeant super se. Remedium autem, scilicet contra hanc malitiam est, ut non fiat, scilicet quod suadent demagogi. Et ratio est, quia confusa multitudo numquam bene dominatur, vel ut minus, id est, ad minus fiant tribus fere principes, ut scilicet secundum tribus civitatis eligantur, qui præsint communitati, sed non omnem populum, supple, permittant principari.

Postea ponit epilogum, ibi, Democratiarum quidem igitur transmutationes omnes fere fiunt propter has causas. Et dicit fere propter illam quam ultimo induxit, quæ non fit ex talibus causis.

<--- Page Split --->