CAPUT VII.

De ea qua nomine generis Respubliea peculiariter appellatur.

ANTIQUA TRANSLATIO.

LEONARDI ARETINI TRANSLATIO.

a Reliquum autem est nobis de nominata politia dicere, et de tyrannide. Ordinavimus autem sic non existentem, neque hanc transgressionem, neque assignatas aristocratias : quia secundum veritatem quidem omnes sunt vitiatae a rectissima politia : deinde dinumerantur cum iis, suntque ipsarum hae transgressiones,

Reliquum est ut de ea quae Respublica appellatur, dicamus, et de tyrannide. Ordinavimus autem ipsam nos, cum prius non esset, neque haec transgressio, neque illae, de quibus modo diximus, optimates : quia revera omnes aberrant a rectissima gubernandi forma : postmodum cum istis numerantur, et sunt harum transgressio

<--- Page Split --->

sicut in iis quae a principio diximus. Ultimo autem de tyrannide rationabile est facere mentionem : quia omnium minime politia haec est.

nes et labes, ut in superioribus circa principium diximus. Merito autem postremo loco tyrannidem reservavimus, propterea quod ista minime est Respublica.

b Nobis autem est methodus de politia. Propter quam quidem igitur causam et ordinatum est hoc modo, dictum est. Nunc autem ostendendum est nobis de politia.

Nostra vero materia est de Republica tractare. Qua igitur de causa sic ordinavimus, dictum est. Nunc autem est a nobis de illa quae communi nomine appellatur Respublica, ostendendum.

e Manifestissima enim potentia ipsius determinatis iis, quae de oligarchia et democratia. Est enim politia, ut simpliciter est dicere, mixtio oligarchiae et demccratiae.

Nam clarius ejus vis apparebit post determinatiorem eorum quae ad paucorum gubernatiorem et ad popularem spectabant. Est enim Respublica, ut simpliciter dicamus, mixtura paucorum gubernatiomis ac popularis.

d Consueverunt autem vocare declinantes quidem ut ad democratiam, politias : declinantes autem ad oligarchiam, magis aristocratias : quia magis assequitur disciplina et nobilitas opulentioribus. Adhuc autem videntur habere opulenti, quorum gratia injusta agunt injusti. Unde et Calusagathos' et insignes hos appellant. Quoniam igitur aristocratia vult excellentiam attribuere optimis civium, et oligarchias esse aiunt ex Calusagathis magis.

Consueverunt autem eas quae inclinant ad popularem, vocare Respullicas : eas vero quae ad paucorum gubernatiorem, vocare optimates : ex eo quia opulentioribus doctrina atque nobilitas magis adesse consueverunt. Praeterea qui divitias habent, ea videntur habere, propter quae caeteri injurias faciunt : unde et honestos et bonos et nobiles istos appellant. Cum ergo optimatum gubernatio velit excellentiam tribuere optimis civibus, et paucorum gubernatiorem esse dicant ex bonis et honestis magis.

e Videtur autem esse impossibilium civitatem aristocratizantem non bene legibus disponi, sed male gubernatam : similiter autem et aristocratizari eam, quae non bene legibus disponitur.

Videtur impossibile, quae civitas non ab improbis, sed ab optimis gubernetur, eam non bene gubernari : eodemque modo, quae leges non habeat, gubernari ab optimatibus.

f Non est autem bona legum dispositio, bene poni leges, non obedire autem. Propter quod unam quidem bonam legum dispositionem existimandum esse, obedire positis legibus : alteram autem bene poni leges, quibus immaneant. Est enim obedire, et bene positis. Hoc autem contingit dupliciter : aut enim optimis contingentium ipsis, aut simpliciter optimis.

Habere autem leges bonas non id est, si recte sint positae nec eis pareatur. Itaque una recta legum institutio putanda est, legibus parere : altera, ut recte sint leges positae, quibus parere oportet. Fieri enim potest, ut pareant cives male positis legibus. Id autem dupliciter accidit : aut enim optimis quantum datur ipsis, aut simpliciter optimis.

<--- Page Split --->

g Videtur autem aristocratia quidem esse maxime honorcs distribui secundum virtutem, aristocratiae quidem enim terninus, virtus: Oligarchiae autem, divitiae: Democratiae autem, libertas.

Videtur autem optimatum esse maxime honorcs tribuere secundum virtutem. Finis enim optimatum, virtus : paucorum vero gubernationis, divitiæ : popularis autem, libertas.

h Hoc autem quodcumque videatur pluribus, in omnibus existit. Etenim in oligarchia, et in aristocratia, et in democratia, quodcumque videatur majori parti participantium politia, hoc est dominans.

Quod autem pluribus videtur, commune est omnium. Nam in paucorum, et in multitudinis gubernatione, et in optimorum, quod videtur majori parti eorum, qui in Republica versantur, id obtinet.

i In plurimis quidem igitur civitatibus politiae species vocatur. Solum enim mixtio conjecturat divitum et pauperum divitias et libertatem. Fere enim apud plurimos qui opulenti xaXovx^a^o^v videntur tenere regionem.

In plerisque igitur civitatibus haec species gubernandi Respublica vocatur. Sola enim mixtio conjecturam facit opulentorum, et inopum, divitiarum et libertatis. Fere enim apud plurimos illi, qui divitiis pollent, bonorum et honestorum locum obtinere videntur.

k Quoniam autem tria sunt, quae altercantur de aequilatite politiae, libertas, divitiae, virtus (quartum enim, quod vocant ingenuitatem, assequitur duobus : ingenuitas enim est virtus et divitiae antiquae) manifestum, quod mixtionem quidem duorum, scilicet opulentorum et egemorum, politiam dicendum : trium autem aristocratiam maxime aliarum praeter veram et primam.

Lum vero tria sint, quae circa aequaltatem Republicae contendunt, libertas, divitiae, virtus (nam quartum illud, quae appellatur nobilitas, duobus consequens est : nobilitas enim est antiquae divitiae, et virtus) manifestum est, quod duorum mixtura, divitum et pauperum, est Respublica appellanda : trium vero, optimatum gubernatio maxime aliarum praeter illam veram et primam.

I Quod quidem igitur sint et aliae species politiae praeter monarchiam et democratiam, et oligarchiam, dictum est, et quales hae, et quid differunt invicem aristocratiae et politiae ab aristocratia, et quod non ab invicem longe, manifestum.

Quod igitur sint aliae Respublicae praeter monarchiam, et popularum et paucorum potentium, dictum est, et quales ista, et in quo differant inter se, et optimatum gubernatio, et aliae species quae ad optimates declinant, et quomodo non longe distant inter se, manifestum est.

m Quo autem modo fit praeter democratiam et oligarchiam illa quae vocatur politia, et qualiter ipsam oportet institui, dicemus consequenter dictis. Simul autem palam erit et quibus determinant democratiam et oligarchiam. Sumendum enim horum divisionem. Deinde ex iis ex utraque velut symbolum accipientes, componendum.

Quomodo autem fiat praeter popularem et paucorum potentiam illa quae appellatur Respublica, et quo in ordine reponenda sit, deinceps dicemus : et simul apparebit quibus diffiniant popularem et paucorum gubernationem. Sumeinda est enim horum distinctio. Postea ex his ab utraque tamquam regulam sumentes, componere oportet.

<--- Page Split --->

n Sunt autem termini tres compositionis et mixtionis. Aut enim utrumque sumendum, quae utraque lege statuunt, puta de eo quod est judicare : in oligarchis quidem enim opulentis damnum ordinant, si non disceptent, egenis autem nullam mercedem : in democratiis autem egenis quidem mercedem, opulentis autem nullum damnum. Commune autem et medium horum ambo haec. Propter quod et politicum, mixtum est enim ex ambobus. Unus quidem igitur iste combinationis modus.

Sunt autem diffinitiones tres compositionis ac mixturae. Aut enim ambo sumenda, quorum utraque leges ponunt, ceu circa judicia : in paucorum enim potentia divitibus poenam constituunt, nisi in judicando adsint, pauperibus vero mercedem nullam : in popularibus autem pauperibus mercedem, divitibus autem poenam nullam. Commune ac medium istorum ambo haec. Itaque et civile, mixtum est enim ex ambolus. Unus igitur modus hic est combinationis.

o Alterum autem accipere medium corum, quae utrique statuunt, puta congregationes fieri, ii quidem ab honorabilitate nulla, vel parva omnino, ii autem ab immensa honorabilitate. Commune autem neutrum, sed media honorabilitas utriusque horum.

Aliud autem medium capere eorum, quae b utrisque jubentur, ceu concionari, hae quidem a nullo censu, vel exiguo penitus, hae vero a magno censu, commune certe neutrum, sed medium utriusque census.

p Tertium autem ex duabus institutionibus, haec quibus ex oligarchica lege, haec autem ex democratica. Dico autem, puta videtur democraticum quidem esse, sortiales esse principatus, eligibiles autem, oligarchicum. Et democraticum quidem qui non ab honorabilitate, oligarchicum autem qui ab honorabilitate. Aristocraticum igitur et politicum ex utraque utrumque accipere : ex oligarchia quidem eligibiles facere principatus, ex democratia autem quod non ab honorabilitate.

Tertius vero ex duobus jussis, hoc quidem ex populari lege, illo autem ex paucorum gubernatione. Dico autem tale aliquid, videtur populare quidem magistratus sortiri: paucorum autem gubernationis, eligere. Et populare non ex censu tribuere, paucorum autem ex censu. Optimatum igitur ac civile ab utraque utrumque accipere, ex paucorum quidem gubernatione clectivos facere magistratus, ex populari autem sumere non per censum.

q Modus quidem igitur mixtionis iste. Ejus autem quod est bene misceri, democratiam et oligarchiam, terminus, quando contingit dicere eamdem politiam democratiam et oligarchiam.

Modus igitur admiscendi talis : bene autem admiscuisse popularem, et paucorum gubernationem, finis est, quando eadem Respubliea dici potest popularis, et paucorum gubernatio.

r Palam enim, quod hoc patiuntur dicentes propter mixtas esse bene. Patitur autem hoc et medium : apparet enim utrumque extremorum in ipso, quod quidem accidit circa Lacedæmoniorum politiam : multi enim conantur dicere tamquam democratia existente, quia democratica multa ordo habet, puta primo,

Patet enim hoc accidere dicentibus eas bene esse commixtas. Accidithoectiam medio. Conspicitur namque in eo utrumque extremorum, quod contingit Lacedæmoniorum Reipublicæ. Sunt enim permulti qui aggrediuntur dicere eam esse popularem, propterea quod populariter complura in illa sunt constituta, ceu præmium

<--- Page Split --->

quod circa alimentum puerorum : similiter enim qui divitum nutriuntur iis, qui pauperum, et erudiuntur hoc modo utique quo possent et pauperum pueri. Similiter autem et in habita aetate, et cum viri fuerint, eodem modo. Nullo enim distinctus dives et pauper. Sicque circa alimentum eadem omnibus in conviviis, et vestimentum tale divites, quale utique praeparare posset et pauperum aliquis quicumque. Adhuc eo quod duos maximos principatus, hunc quidem eligat populus, hoc autem participet. Senes quidem enim eligunt, ephoria autem participant. Alii autem oligarchiam, quia multa habet oligarchica, puta quod omnes sunt eligibiles, et nullus sortialis, et quod pauci sint domini mortis et fuga, et alia talia multa.

circa educationem puerorum. Pari modo divitum filii educantur et pauperum, et erudiuntur per eum modum, per quem valeant pauperum filii erudiri. Similiterque in sequenti aetate, cum viri facti sunt. In nullo enim magis conspicuus dives quam pauper. Cibi quoque iidem utrisque in comessationibus. Vestitu etiam tali divites utuntur, qualem et pauperum quivis habere potest. Praeterea duorum maximorum magistratuum alterum eligit populus, alterum gerit. Senatores enim per populum eliguntur, ephori autem ex popularibus constituuntur. Alii vero dicunt esse illam paucorum gubernationem, quoniam multa habeat, quae paucorum potentiam asserunt, ceu omnes dignitates per electionem conferri, per sortem vero nullam, et insuper apud paucos potestatem esse necandi, et in exsilium pellendi, acratera hujusmodi permulta.

s Oportet autem in politia mixta bene videri utraque esse et neutrum, et salvaeri per seipsam, non eo quod plures extrinsecus sint, qui volunt (erit enim utique et pravae politiae hoc existens) sed eo quod neque utique velit politiam alteram nulla partium politiae totaliter. Quo quidem igitur modo videtur consistere politia, similiter autem et putata aristocratiae, nunc dictum est.

Oportet enim in Republica bene temperata utrumque videri inesse, et neutrum, et conservari per seipsam, non aliunde, et per seipsam, non per alios multos extraneos, qui velint. Nam et prave Reipublica hoc potest contingere: sed nec velle quidem gubernationem alteram quoquemodoparti um civitatis omnino. Quemadmodum igitur oporteat Rempublicam constituere, et similiter illas qua appellantur optimates, dictum est.

COMMENTARIUS IN CAP. VII.

Post divisionem specialium politiarum, incipit tractare de ea quae communi nomine politia dicitur, et determinare divisiones ejus. Et incipit hic secunda pars libri quarti principalis. Et habet duas partes. In prima enim parte tractat de politia, scilicet in isto capitulo. In se-

cunda de Tyranuide qua? est transgressio politiae pessima, ibi (cap. 8, a), De Tyrannide autem erit, etc. sequenti capitulo.

Prima pars dividitur in duas partes. In prima ostendit qualiter politia sit, et quare politia communi nomine vocatur. In secunda ostendit qualiter oportet ipsam institui, ibi (litt. m), Quo autem modo fit, etc.

Prima pars adhuc dividitur in quatuor partes, in quarum prima ostendit ordinem ad alias politias. In secunda ostendit potentiam ipsius et conve-

<--- Page Split --->

nientiam ad aristocratiam et oligarchiam, ibi (litt. c), Manifestissima enim potentia ipsius, etc. In tertia ostendit qualiter leges ipsius ponendae sunt, ibi (litt, e), Videtur autem esse impossibilium, etc. In quarta determinat de terminis politiarum, ibi (litt. g), Videtur autem aristocratia, etc.

a Circa primum duo facit. Primo enim determinat rationem ordinis, quare scilicet ultimo cum Tyrannide ordinatur inter politias. Et ratio hujus est ex parte tyrannidis, quae omnium transgressonum pessima est, sicut ostensum est in VIII Ethicorum, et ideo ultimo ordinanda. Secundo ponit rationem ex parte politiæ : quia politia quae communi nomine vocatur, fit ex mixtione aliarum, maxime aristocratiæ et democratiæ : ideo prius oportuit cognoscere de aliis quam de ipsa. Et hoc, ibi- (litt. b), Nobis autem est methodus, etc.

nide tractat, ibi, Ultimo autem de Tyraninde rationabile est facere mentionem : quia omnium politiarum optima, quae est Regnum, Tyrannis transgressio est : ideo omnium transgressionem pessima est, et minime habens rationem politiæ.

b Secundo ponit rationem ex parte politiæ, quare ultimo Tyrannis ponitur, ibi, Nobis autem est methodus de politia, id est. tractatus, quae scilicet simpliciter politia est, cujus scilicet pessima transgressio Tyrannis est : et ideo immediate post eam, de Tyrannide est tracandum. Et ponit epilogum istius ordinis, ibi, Propter quam quidem igitur causam et ordinatum est hoc modo, dictum est, quod scilicet ultimo ponitur tractatus de politia, et Tyrannide. Et hoc est quod sequitur, ibi, Nunc autem ostendendum nobis de politia, id est, tracandum.

Dicit ergo primo : Reliquum autem est nobis de nominata politia dicere, id est, de illa quae simplici nomine politia dicitur, non determinata ad aliquam speciem, et de Tyrannide. Et determinat rationem istius ordinis, ibi, Ordinavimus autem sic non existentem, neque haur, scilicet politiam, transgressionem, neque assignatas aristocratias, quia politia simpliciter neque transgressio est, neque simpliciter aristocratia. Et subjungit rationem ex parte Tyrannidis, ibi, Quia secundum veritatem quidem omnes, scilicet transgressiones, sunt vitiata a rectissima politia, quae est Regnum et aristocratia. Deinde enumeratur cum iis, propter rationem scilicet disciplinae : quia oppositorum eadem est disciplina : stutque ipsarum politiarum hae transgressiones : et ideo, supple, cum politiis determinandae, sicut in iis qua a principidiximus, id est, in VIII Ethicorum, et hoc, supple, determinatum est. Ibi enim determinavit quae sunt simpliciter politiae, et quae transgressiones earum. Et subdit rationem quare ultimo de Tyran-

c Deinde cum dicit, Manifestissima enim potentia, etc. Potentiam ipsius politiæ et convenientiam ad aristocratiam et etiam oligarchiam dicit, ponendo rationem. Manifestissima enim potentia ipsius, supple, est, determinatis iis quae de oligarchia et democratia, supple, dicenda erant. Et rationem quare post illas de ipsa tractat, dat, ibi, Est enim politia, ut simpliciter, id est, universaliter, est dicere, mitti oligarchiae et denocratiæ. Et omne compositum ex componentibus cognoscitur, et ideo, supple, prius erat tractandum de democratia et oligarchia, et postea de politia, quae mixta est ex utraque, tamen aliquando declinat plus ad unam, et aliquando plus ad aliam. Et hoc est quod sequitur.

d Consueverunt autem vocare declinantes quidem ut ad democratiam, politias, quia illa est principatus populi : declinantes autem ad oligarchiam, supple, democratias, magis aristocratias, supple, consueverunt appellare. Et ponit

<--- Page Split --->

hujus rationem, ibi, Quia magis assequitur disciplina et nobilitas opulentioribus : opulenti enim et divites consueverunt esse magis disciplinati et nobiles, et ideo principatus eorum qui proprie oligarchicus est, quasi a digniori, id est, a disciplina et nobillitate aristocratia vocatur. Et de hoc ponit aliam rationem, ibi, Adhuc autem videntur habere opulenti, id est, divites, ea scilicet quorum gratia injusta agunt injusti : injusti enim injuste agunt, ut divitias acquirant, et illas habent jam opulenti : et ideo, supple, non est necesse illis injuste agere. Et probat hoc a signo, ibi. Unde et xaXoixaYaXoix; id est, insignes homines appellant, scilicet opulentos. Caloscagathos autem componitur a Graeco, scilicet a xaXo; quod est bonum, et ab aYaXo; quod etiam est bonum : unde caloscagathos est bonum bonum, id est, perfectum honum : sicut ipse Aristoteles dicit in capitulo de per se bono. Et nota, quod libri communiter habent caluscagathos : est enim corrupta littera a vitio scriptorum. Et hoc est quod subjungit, ibi, Quoniam igitur Aristotaria, id est, principatus virtuosorum, vult excellentiam attribuere optimis civium, et Oligarchias esse aiunt, supple, communiter loquentes, ex xaXoixaYaXoix magis, supple, propter hoc, politias declinantes ad Oligarchias, id est, principatus divitum, vocant Aristocratias : quia scilicet divites non habent necesse injuste agere sicut pauperes. Et in hoc finitur secunda pars prime partis capituli.

e Deinde cum dicit, Videtur autem esse impossibilium, etc. determinat de legis positione, scilicet qualiter leges ipsius ponendae sunt, et dicit : Videtur autem esse impossibilium, id est, de numero impossibilium civitatem aristocratizantem, id est, principatu aristocratico gubernatam, non bene legibus disponi, sed male gubernatam : hoc enim impossibile est, propter hoc quod in prahabitis dixit, quod scilicet leges ad politiam,

non politia ad leges ordinatur : unde cum Aristocratia sit optima politia, necesse est quod optimae leges ponantur ad ipsam. Similiter autem, supple, impossibilium est, et, id est, etiam aristocratizari eam, scilicet civitatem, quae non bene legibus disponitur, propter eamdem causam quae dicta est.

f Et subdit quid exigatur ad hoc quod sit bona legum dispositio ibi, Non est bona autem, etc. Duo enim exiguntur ad hoc, scilicet quod leges justae sint, et quod obediatur eis. Et hoc est : Non est autem bona legum dispositio bene poni leges, non obedire autem, supple, legibus positis. Propter quod manu quidem bonam legum dispositionem cristinamulum esse, obedire positis legibus : alteram, scilicet dispositionem, hunc poni leges, quibus immanent, scilicet cives, et per quas regantur. Et qualiter hoc contingat, subdit : Est enim obedire, id est, contingit obedire, et, id est, etiam bene positis, supple, legibus, scilicet ad hypothesisim hujus vel illius politica. Et est obedire optimis legibus simpliciter, non ad hypothesisim. Et hoc est quod sequitur : Hoc autem contingit dupliciter : aut enim optimis contingentium ipsis, aut optimis simpliciter.

g Deinde cum dicit. Videtur autem Aristotaria, etc. determinat de terminis sive finibus politiarum, dicens : Videtur autem Aristotaria quidem esse maxime honores, scilicet principatuum, distribui serundum virtutem, ut scilicet virtuosi principentur. Et hoc est quod sequitur : Aristocratiae quidem enim terminus virtus, id est, finis : oligarchiae autem, supple, terminus est, divitiae : quia oligarchia est principatus divitum et paucorum. Aqus; autem, id est, populi cujus principatus est democratia, terminus est libertas.

h Et quis dominans sit in omnibus istis politiis, ostendit, ibi, Hoc autem quod-

<--- Page Split --->

cumque videatur pluribus, in omnibus existit, supple, politiis. Et hoc probat, ibi, Etenim in oligarchia et aristocraia et in δτίμοι;, id est, in democratica, quodcumque videatur majori parti participantium politia, hac scilicet, vel illa, hoc est dominans. Et hoc adhuc observatur apud gentes, quae judicant secundum sententias, et non secundum leges : licet hoc sit contra legem Domini dicentis Exod. (xxiii, 2) : Nec in judicio plurimorum acquiesces sententiae, ut a vero devies.

i Ex omnibus his concludunt : In phrrimis quidem igitur civitatibus politiae species vocatur ista, quae mixta est ex oligarchia et democratia. Et dicitur simpliciter politia, ut jam habitum est. Et ponit rationem, ibi, Solum enim miztio conjecturat, in judiciis scilicet, quod justum est, mixtio divitum et pauperum, divitias et libertatem. Et ponit rationem, ibi, Fere enim apud plurimos qui opulenti, supple, sunt, zaXovxayXoV, id est, de numero bonorum videntur tenere regionem, et sic tenere principum.

k Et subdit de mixtura politiarum, ibi, Quoniam autem tria sunt in politiis, quae altercantur de aequalitate politiae, libertas, divitiae, virtus. De libertate democratia altercatur, de divitiis oligarchia, de virtute aristocratia. Et quia posset esse quaestio de nobilitate, ut de illa posset esse quarta politia, subdit : Quartum enim, quod vocant ingenuitatem, assequitur duobus, id est, sequitur duo. Et ostendit quomodo, ibi, Ingenuitas enim est virtus et divitiae antiquae, Unde Seneca : « Nobilitas est divitiae antiquae : et esse aliquem nobilem magis est laus parentum, quam propria. » Ex his concludit, ibi, Manifestum, quod miztionem quidem duorum, scilicet opulentorum, quorum est oligarchia, et egenorum, quorum est democratia, politiam dicendum, simplici scilicet nomine : trium autem, supple, mixtionem, aristocratiam,

marime aliarum, supple, est dicendum (et hujus ratio est, quia in mixtis a digniori fit denominatio) praeter veram et primam, quae scilicet simpliciter est aristocratia : illa enim verius dicitur aristocratia, quam mixta.

1 Post haec ponit epilogum omnium dictorum, ibi, Quod quidem igitur sint et aliae species politiae praeter monarchiam, et democratiam, et oligarchiam, dictum est. Et, supple, etiam dictum est, quales hae, supple, sunt : et etiam dictum est, quod differunt invicem aristocratiae, et politiae, simpliciter scilicet dictae, ab aristocratia, et quod non ab invicem longe, supple, distant, manifestum est.

m Deinde cum dicit, Quo autem modo fit, etc. determinat qualiter illa, quae simpliciter dicitur politia, mixta ex democratia et oligarchia, instituatur, et quibus legibus regatur. Et circa hoc quatuor facit. Primo docet eam misceri ex oligarchia et democratia. Secundo docet accipere medium eorum quae utrique statuunt, ibi (litt. o), Alterum autem accipere medium, etc. Tertio docet electionem principis fieri secundum institutionem utriusque politiae, scilicet oligarchiae et democratia, ibi (litt. p), Tertium autem ex duabus institutionibus, etc. Quarto docet qualiter bene commixtae oligarchia et democratia constituunt politiam, quae simpliciter dicitur politia, ibi (litt. q, circa initium), Ejus autem quod est bene misceri, etc.

Sententia prime partis in communi est haec, quod si politia mixta ex oligarchia et democratia debet institui, quod oportet accipere, quae utraque politiarum illarum statuit, et ex illis oportet apponere, et symbolum accipere, qualiter politia, quae simpliciter dicitur, miscetatur ex utraque. Et ponit tres terminos compositionis et mixtionis. In oligarchia enim quae est principatus divitum, cum sit corruptio urbanitatis, quae dicitur aristo-

<--- Page Split --->

cratia, statuunt minus in damno semper habere divitibus, et pauperibus statuunt quod non habeant plus in lucro : in denucretiis autem fit e converso, quod scilicet in omnibus judiciis pauperes minus habeant in damno, et plus in lucro, et divites e contrario.

Dicit ergo primo : Quo autem modo fit praeter democratiam et oligarchiam illa quae vocatur politia, simplici nomine scilicet, et qualiter oportet ipsam institui, dicemus consequenter dictis. Et quia compositum non cognoscitur nisi ex componentibus, ideo addit quod etiam compositum simul cum hoc cognoscimus, ibi, Simul autem palam erit, et, id est, etiam quibus determinant democratiam et oligarchiam, ex quibus componitur politia simpliciter dicta. Et tangit modum, ibi, Sumendum enim horum divisionem, oligarchicorum scilicet et democraticorum. Et docet modum qualiter sumendum, ibi, Deinde ex his ab utraque, scilicet oligarchia et democratia velut symbolum accipientes, id est, convenientiam, componendum, qualiter scilicet componatur ex utraque : quia, sicut dicit in secundo de Generatione et Corruptione, habentium symbolum facilior est transmutatio.

nullum lucrum. Oligarchicum enim est quod pauper semper minus habeat in lucro et plus in damno. In his enim verum est quod dixit Poeta :

Dives ubique placet, pauper ubique jacet.

In democratis autem, supple, est et converso : quia egenis quidem mercedem, id est, lucrum, supple, ordinant dandum judices, opulentis autem, id est, divitibus, nullum damnum, supple, judicant super restitutionem. Et ideo, supple, in politia quae componitur ex utraque, medium compositum ex utraque ambo haec, ut scilicet unicuique fiat aequale damni et lucri. Commune autem et medium horum ambo haec. Propter quod et politicum, supple, est hoc, ut scilicet et pauperi et diviti fiat in damnis et lucris aequale, sicut dicitur Deuter. (1, 17) : Ita parvum audietis ut magnum, scientes quia Dei judicium est. Quod autem sit politicum, ostendit subdens : Mirtinu enim est er ambobus. Et jam prius dictum est quod simpliciter politia miscetur ex ambobus illis. Et subdit conclusionem istius partis sive compositionis, qui primus terminus est, ibi, Unus quidem igitur iste combinationis modus.

n Et tangit modum in communi, ibi, Sunt autem termini tres compositionis et mixtionis. Et tangit primum, ibi, Aut enim utrumque sumendum, quae utraque lege statuunt, in judiciis scilicet. Et dat exemplum, ibi, Puta de eo quod est judicare, id est, in causis in quibus recurritur ad judicem sicut ad justum animatum, sicut dicitur in V Ethicorum. Et dat iterum exemplum, ibi, In oligarchiis quidem enim opulentis damnum ordinant, supple, restituendum, id est, damnum ordinatur a judice, scilicet quod restituatur et satisfiat de damnis, si non disceptent judices, scilicet inter se : si enim disceptant in judicio oligarchico, tuncoforte aliud ordinabunt. Egenis autem nullam mercedem, supple, tribuunt, id est,

o Deinde cum dicit, Alterum autem accipere medium, etc. docet accipere medium eorum quae utrique statuunt. Et est sententia : Quia in oligarchiis congregationes fiunt ad principes constituendos ab immensa honorabilitate, ut scilicet non habeant potestatem constituendi principes nisi qui eximia sunt honorabilitatis in potentia et divitiis. In democratiis autem nullam attendunt honorabilitatem, sed libertatem, quae communis est omnibus civitatibus et egenis et divitibus : sed in politia in qua commune bonum attenditur, neutrum eorum est considerare, sed mediam honorabilitatem attendere, ut ex illa principes constituantur.

Dicit ergo primo : .Alterum autem, supple, quod considerandum est in politia

<--- Page Split --->

quæ ex utraque componitur, est accipere medium eorum, quæ utrique statuunt, ad principatus scilicet constituendos. Et dat exemplum, ibi, Puta congregationes fieri, ad principatus scilicet constituendos vel distribuendos, ii quidem, scilicet democratici, statuunt ab honorabilitate nulla, vel parva omnino, ii autem, scilicet oligarchici, statuunt scilicet, ab immensa honorabilitate. Commune autem, quod scilicet politia attendit, neutrum, supple, est : sed media honorabilitas utriusque horum, ut scilicet principes constituantur ex mediis personis, quæ sunt in civitate : quia, sicut dicet infra in sequenti parte istius libri, ex mediis personis securrissima et optima componitur civilitas.

p Deinde cum dicit, Tertium autem ex duabus, etc. docet electionem principis fieri secundum institutionem utriusque politiae, et dicit : Tertium autem, supple, quod attendendum in mixtione, est ex duabus institutionibus, haec quidem ex oligarchica lege, haec autem ex democratica, supple, accipere medium. Et dat exemplum, ibi, Dico autem, <exponendo scilicet, puta videtur democraticum quidem esse, sortiales esse principatus, ut scilicet sorte succedant in principatu : quia aequaliter liberi sunt et pauperes et divites. Eligibiles autem, supple, esse, oligarchicum, supple, est. Et docet in his accipere medium quod est politiae simpliciter dictae, ibi, Et democraticum quidem, supple, est, qui non ab honorabilitate, supple, constituuntur principes, oligarchicum autem, supple, est, qui ab honorabilitate. Aristocraticum igitur et politicum ex utraque utrumque accipere. Et dicit modum, ibi, Ex oligarchia quidem eligibiles facere principatus, ut scilicet digni eligantur : ex democratica autem, supple, accipere, quod non ab honorabilitate, eximia scilicet eligantur principes, sed æque digni pauperes etiam eligantur.

q Post hos tres terminos mixtionum ponit epilogum, ibi, Modus quidem igitur mixtionis iste, supple, est, qui dictus est. Deinde cum dicit, Ejus autem quos est bene misceri, etc. docet qualiter bene mixtæ oligarchia et democratia constituunt politiam, quæ simpliciter dicitur politia : et dicit : Ejus autem quod est bene misceri democraticam et oligarchiam, terminus supple, mixtionis est, quando contingit dicere eamdem politiam democraticam et oligarchiam, propter convenientiam cum utraque : ista enim duæ politiæ, sicut in ante habitis dictum est, extrema sunt, et omnes aliae quasi mediæ sunt inter illas.

r Et quia posset aliquis dicere, quod ista politiae non patiuntur talem mixtionem, quod mixta denominentur ab utraque, occurrit dicens, ibi, Palam enim quod hoc patiuntur dicentes, id est, denominantes medium ab extremis, propter mixtas esse bene, id est, quia extrema in medio bene mixta sunt. Et hoc est quod sequitur, ibi, Patitur autem hoc, scilicet talem mixtionem, et, id est, etiam medium. Et subdit rationem hujus, ibi, Ippurit enim utrumque extremorum in ipso, scilicet medio. Et hoc est in omnibus mediis, in quibus medium dicitur per compositionem extremorum, et non per abnegationem, sicut in grammaticis per abnegationem neutrum genus dicitur inter masculinum et femininum, istud enim medium, sicut in ante habitis dictum est, imitatur medium in harmonii in et in ventis : in harmoniiis enim medium dicitur inter acutum et grave, et mixtum est ex utroque : in ventis medius est inter Boraem et Austrum, qui convenit cum utroque et remissius habet qualitates extremorum quam sint in extremis. Et quia in civilibus sermones universales inutiles sunt, ideo ostendit hoc in particulari, scilicet in qua civitate haec politia observetur, ibi, Quod quidem acridit circa Lacedemoniorum politiam, de qua satis in secundo libro superius dictum est, ca-

<--- Page Split --->

pítulo De ea quae Lacedæmoniorum politia, etc. Et ponit hic rationem quare illæ duæ in illa mixtæ sunt, ibi, Multi enim conantur dicere, scilicet quod Lacedæmoniorum politia, tamquam democratia existente : quia democratica multa ordo, scilicet illius politiæ, habet. Puta primo, quod circa alimenta puerorum. Et ostendit in quo, ibi, Similiter enim, id est, simili cibo divitum nutricuntur, supple, pueri, his, scilicet pueris, qui pauperum : et oportet quod hoc alimentum sit lactis alimentum : et erudiuntur, supple, in disciplinis et exercitiis hoc modo quo utique modo possent, scilicet pauperum pueri, supple, erudiri. Et adjungit ulterius quod democraticum est, ibi, Similiter antem et in habita aetate, et cum viri fuerint, eodem modo, supple, erudiuntur et instituuntur. Et ponit in quo, ibi, Nullo enim distinctus divers et pauper. Sicque rirca alimentum eadem omnibus, divitibus scilicet et pauperibus, in corniris communibus, quae scilicet solent facere civitates in festis : (non enim permittebant, quod dives lautiora praepararet quam pauper, timentes ex hoc oriri seditionem). Et vestimentum tale divites, supple, halebant, quale utique preparare posset et pauperum aliquis quicumque, caventes sapienter ne gloria et splendor in vestibus divitum pauperes concitaret in seditionem.

Deinde cum dicit, Adhuc eo quod duos, etc. ostendit etiam in constitutione principum, mixtionem politiarum, et dicit : Adhuc eo quod duos maximos principatus, hunc quidem eligat populus, hoc autem participet. Supra enim in secundo libro determinatum est, quod in Lacedæmonia duo principatus erant sub Rege, scilicet principatus senum, qui plus a canitie mentis quam corporis dicebantur senes : et erant consiliarii, ad quorum consilium omnia ficbant : secundum quod etiam dicitur Sap. (iv, 8 et 9) : Senectus enim venerabilis est non diuturna, neque numero annorum computata : cani enim sunt sensus hominis, et atlas senectutis vi-

ta immaculata. Et in secunda parte Timæi Platonis, Critias. Exyptius inductur dixisse ad Solonem Graecum legislatorem : « Græci pueri estis, et non est in vobis ulla cana sapientia. » Secundus principatus fuit quem vocabant Ephoriam, id est, procuratores publicorum negotiorum. Lacedæmones ergo, qui optima politia regebantur, in favorem populi constituerunt, quod populus eligeret senes consiliarios et participarent Ephoria, id est, quod illi de populo possent eligi in Ephoros, id est, in publicorum negotiorum procuratores. Et hoc est quod dicit, ibi, Senes quidem enim eligunt, ethoria autem participant. Et hoc totum est democraticum, quia in favorem populi Inductum. Alii autem, supple, dicunt illam politiam oligarchiam. Et supponit rationem, ibi, Quin multa habet oligarchier. Et ostendit quæ, ibi, Puta quod omnes sunt eligibilcs, et nullus sortialis, id est, qui sorte successionis hereditaria constituatur ad principatum, et quod pauci sint domini mortis et fuga : constituerunt enim paucos, ad quorum præceptum occiderentur qui occidendi erant, et expellerentur de civitate, qui expellendi erant : caventes ne forte si multi tales essent, quod multi etiam innocentes occiderentur et expellerentur. Et subjungit de aliis universaliter, ibi, Et alia talia multa, supple, habet oligarchica Lacedæmoniorum politia.

s Deinde cum dicit, Oportet autem in politia, etc. docet qualiter oportet misceri has duas politias, et dicit : Oportet autem in politia mixta bene videri utraque, scilicet, mixta, ita scilicet quod utraque mixta appareant in ipsa, esse autem neutrum, supple, simpliciter. Et hoc est : Et salvari per seipsam, scilicet mixtam politiam, etnon ab extra, sed et per seipsam, non eo quod plures, scilicet politiae ertrinsecus sint, qui volunt, politia scilicet participare. Et supponit rationem, ibi, Erit enim utique et pravar politiae hoc existens, si multi desiderant aliam po-

<--- Page Split --->

litiam : eo quod in ista non possunt ad votum vivere. Sed eo quod neque utique velint politiam alteram, et nullam partem politiae, supple, alteram velint : eo quod in ista et in partibus ejus quilibet potest ad votum vivere.

Et post hæc adjungit epilogum continentem omnia quæ dicta sunt de politia

simpliciter dicta, ibi, Quo quidem igitur modo videtur consistere politia, supple, simpliciter dicta, et putata aristocratia, nunc dictum est. Dixit enim quod eligere principes ex immensa honorabilitate, vergit ad aristocratiam : et ideo repetit hoc in epilogo.