CAPUT IX.

De regno et regni speciebus.

ANTIQUA TRANSLATIO.

LEONARDI ARETINI TRANSLATIO.

a Forte autem bene habet post determinatas rationes transire, et considerare de regno hoc. Dicimus enim reclamum politiarum unam esse hanc. Considerandum autem, utrum expediat futurae bene habitari civitati, et regioni, rege regi, aut non, sed alia aliqua politia magis, vel aliquibus quidem expedit, aliquibus autem non expedit ? Oportet itaque primo videre, utrum unum aliquod genus est ipsius, vel plures habeat differentias.

Forsan vero post haec congruum fuerit considerare de regia gubernatione : diximus enim hanc esse unuam ex rectis speciebus Rerumpublicarum. Considerandum est autem, utrum conducta civitati et regioni quam recte gubernari oporteat, regem habere, vel non, sed alia quaedam species gubernandi magis conducat, vel an quibusdam non ? Ante omnia vero distinguendum est, an sit unum genus eorum, vel differentias habeant plures.

b Facile itaque hoc addiscere quod plura genera continet, et principatus modus est non unus omnium. Qui enim in Laconica politia, videtur quidem esse regnum maxime eorum quae secundum legem : non est autem dominans omnium, sed quando exierit regionem, dux est eorum quae ad bellum. Adhuc autem quae ad deos, attributa sunt regibus. Hoc quidem igitur regnum velut ducatus quidam exercitus imperialis et perpetuus est. Occidendi enim non dominus, nisi

Et facile est intueri, quod plura genera sunt nec est omnium regum modus unus potestatis. In Lacedæmoniorum enim Republica, videtur rex esse maxime secundum leges : neque enim potestatem habet omnium, sed cum egreditur extra regionem, imperium habet eorum quae pertinent ad bellum. Præterea sacrificia deorumque ceremoniæ ei commissæ sunt. Hæc igitur regia potestas est, quasi auctoritatem belli perpetuam habere. Vitæ enim necisque alicujus non habet

<--- Page Split --->

in aliquo regno, quemadmodum sub Antiquis, in bellicis exercitibus promptus potens lege.

r Significat autem Homerus. Agamemnon enim male quidem audiens deprimebatur in congregationibus : egressis autem et interficiendi dominus erat. Dicit enim : « Quem ego videro fugientem in prælio, non sufficiens erit sibi fugere canes vel vultures, apud me enim est mors. » Una quidem igitur species hujus regni ducatus exercitus per vitam. Horum autem ii quidem secundum genus sunt, ii autem eligibiles.

potestatem, nisi dum bellum gerit, ut etiam apud Antiquos fuisse videtur.

Quod ostendit Homerus. Nam Agamemnon in concionibus maledictis et jurgiis vexabatur, sed cum a concionem digressus in prælio erat, occidendi habebat potestatem. Itaque inquit : « Quem ego procul a pugna fugientem conspexero, non sibi sat erit fugere causs et aves, nam penes me occidendi potestas. » Una ergo species regia est auctoritas belli perpetua. Et quandoque per genus, quandoque per electionem hujusmodi regnum obtinetur.

d Præter hanc autem alia monarchiæ species, qualia sunt regna apud quosdam Barbarorum. Habent autem hæc omnia potentiam similem tyrannidi. Sunt tamen secundum legem et paterna. Quia enim magis serviles moribus sunt natura Barbari quidem Græcis. Qui autem circa Isiam, iis qui circa Europam, sufferunt despoticum principatum nihil contristari. Tyranni quidem igitur propter tale sunt.

Est et alia insuper monarchiæ species, qualia sunt apud quosdam barbaros regna. Vim habent proximam tyrannidi : licet sit legitima, et secundum morem patriæ. Ob id enim quia magis apte sunt ad serviendum nationes Barbarorum quam Græcorum, et eorum qui incolunt Asiam quam eorum qui Europam, præferunt servile jugum æquo animo. Et ob hoc tyrannica sunt hujusmodi regna.

e Secura autem, quia patria, et secundum legem sunt. Et custodia autem regalis et non tyrannica propter talem causam. Cives enim custodiunt armis reges, tyrannos autem extranei. Ii quidem enim secundum legem et voluntariis, ii autem involuntariis principantur. Quare ii quidem a civibus, ii autem super cives habent custodiam. Duæ quidem igitur species hæ monarchiæ.

Sed habent securitatem, quia more ut legibus consistunt. Et ea de causa custodiam habent regiam, non tyrannicam. Reges enim a civibus custodiuntur, tyranni vero ab externis mercede conductis. Et reges secundum leges, et volentibus, tyranni vero invitis dominantur. Itaque alteri a civibus custodiuntur, alteri contra cives custodiam parant. Sunt igitur hæc de quibus dictum est, duæ species monarchiæ.

f Altera autem, quæ quidem erat in antiquis Græcis, quos vocant Æsymnetas. Est autem hæc, ut simpliciter est dicære, electa tyrannis. Differens autem a barbarica, non eo quod non secundum legem, sed eo quod non patria sit solum. Principabantur autem ii quidem per vitum principatu hoc, ii autem usque ad

Tertia est species, ut antiquitus in Gracia fuere, quos vocabant Æsymnetas. Est autem hæc, ut simpliciter dicamus, electa tyrannis, differens a barbarica, non eo quod non legitime, sed eo quod non consuete. Potestas autem hujusmodi, aut vivente eo durabat, aut tempore quodam præfinito, vel rebus gestis liniebatur.

<--- Page Split --->

quaedam determinata tempora vel actiones.

g Qualem elegerunt quandoque Mitylenæi Pittacum adversus profugas, quibus præerant Antimenides et Alceus poeta. Significat autem Alceus quod elegerunt Pittacum tyrannum, in quodam scholiorum versuum : increpat enim, quia malum patriæ Pittacum præfecerunt civitati sine felle, et gravis felicitatis, tyrannnum quidam laudantes simul collecti. Hæ quidem sunt et erant : quia enim tyrannnice erant, despotice : quia autem electæ et voluntariorum, regales.

Qualem elegerunt quandoque Mitylenæi Pittacum adversus exsules suos, quibus præerant Antimenides et Alceus poeta. Ostendit hoc Alceus in quodam loco suorum carminum : increpat enim, quod Pittacum hominem obscuri generis et sine felle, laboranti civitati præfecrint tyrannum. Hujusmodi igitur species, quia tyrannice sunt, dominationem habent : quia vero electivæ sunt et volentium, regiæ.

h Quarta autem species monarchiæ regalis, quæ secundum heroica tempora voluntariæ et patriæ factæ secundum legem. Quia primi fuerunt benefactores multitudinis secundum artes, aut bellum, aut quia collegerunt, aut emerunt regionem, facti fuerunt reges voluntariorum, et successive sumentibus patrii.

Quarta species regni est, quales erant heroicis temporibus spontaneæ et secundum morem, et legem. Propter beneficia enim a primis collata in populos, vel per artes, vel per bellum, vel per congregationem in unum, vel per acquisitionem regionis, delatum fuit eis regnum de populorum voluntate, et successoribus id erat secundum patriæ morem.

i Domini autem erant præsulatus secundum bellum, et substantiarum quaecumque non sacerdotales, et cum iis sententias judicabant. Hoc autem faciebant ii quidem non jurantes, ii autem jurantes. Juramentum autem erat sceptri elevatio.

Hi et imperium habebant belli, et rei divinæ cultum exercebant, nisi talia essent sacrificia, quæ sacerdotem requirerent, et præterea de controversiis judicabant : et hoc faciebant alii jurejurando præstito, alii sine jurejurando. Erat autem illis jusjurandumper sceptri elevationem.

k Qui quidem igitur in antiquis temporibus et super ea quæ penes civitatem, et quæ popularia, et quæ circa confinia, continue principabantur. Posterius autem hoc quidem permittentibus ipsis regibus, hoc autem turbis occupantibus, in aliis quidem civitatibus patriæ substantiæ remanserunt regibus solum : ubi autem dignum est dicere regnum in confiniis bellicorum, ducatum solum habebant.

Veteres igitur illi reges, antiquis temporibus, civitates, et gentes, et nationes externas, continue gubernabant. Postea vero partim ipsis regibus dimittentibus, partim multitudine detrectante, illud solum in quibusdam civitatibus relictum est regibus, ut ceremoniarum erga deos haberent facultatem, ac belli duces in externis essent.

l Regni quidem species hac quatuor numero : una quidem quæ circa Heroica tempora : hæc autem erat voluntariorum quidem, in quibusdam autem determina-

Regiæ ergo potestatis tot sunt species, quatuor videlicet : una qualis erat temporibus Heroum, volentium scilicet, et in quibusdam determinatis rebus. Dux enim

<--- Page Split --->

tis. Dux enim exercitus, et judex, erat Rex, et eorum quæ ad Deos, dominus. Secunda autem quæ barbarica : hæc aulem ex genere principatus despoticus, secundum legem. Tertia autem quam Æsynunticam appellant : hæc autem est electa tyrannis. Quarta autem quæ Laconica : hæc autem est (ut simpliciter est dicere) ducatus exercitus secundum genus perpetius. Hæ quidem igitur hoc modo differunt ab invicem. Quinta autem species regni, quando fuerit omnium dominus existens, sicut unaquæque gens et civitas unaquæque communium, ordinata secundum cæonomiam : sicut enim cæonomia regnum quoddam domus est, ita regnum civitatis, et gentis unius, vel plurium cæonomia.

belli, et judex controversiarum erat Rex, et dominus ceremoniarum erga deos. Altera erat barbarica ex progenie, scilicet dominatio, secundum leges tamen. Tertia quam Æsymmetricam vocant, quam esse diximus electivam tyrannidem. Quarta Laconica : ea autem est, ut simpliciter dicam, imperium belli in quodam genere perpetuum. Ista quidem igitur per hunc modum inter se differunt. Quinta regni species est, quando unus omnium habet potestatem, quemadmodum unaquæque gens, et civitas unaquæque publicè ordinata ad exemplar gubernationis domus. Ut enim gubernatio patrisfamilias est regia quædam potestas domi, ita regia potestas est civitatis, et gentis unius, aut plurium, quasi domesticia quædam gubernatio.

m Fere itaque duæ sunt (ut est dicere) species regni, de quibus considerandum : hæc quidem, et Laconica. Aliarum enim multæ intermediæ harum sunt : pauciorum quidem enim domini quam regnum, plurium autem sunt quam Laconicus. Quare consideratio fere de duobus est. Unum quidem, utrum expediat civitatibus ducem exercitus perpetuum esse, et hunc, vel secundum genus, vel secundum partem, aut non expedit? Unum aulem, utrum quidem unum expedit dominum esse omnium, vel non expedit ?

Fere autem duae sunt regni species, de quibus considerationem facere expedit : una hæc de qua diximus, altera Laconica. Nam aliarum pleræque inter has media sunt : pauciorum enim dominæ quam omnimoda potestas regia, plurium vero quam Laconica. Itaque consideratio fere circa duo versatur. Unum, conducatne civitatibus perpetuum belli ducem habere, et hunc vel per genus, vel per electionem? Alterum, conducatne unum habere potestatem omnium, an non ?

n De tali quidem igitur ducatu exercitus considerare habet magis legum speciem considerans quam politiæ : in omnibus enim politiis contingit hoc fieri : quare dimittatur primum. Reliquus autem modus regni politiæ species est : quare de hac oportet considerare, et dubitationes quæ insunt, transcurrere.

De duce igitur belli considerare ad leges potius pertinet, quam ad aliquam speciem Reipublicæ : nam in omni Republica id cadere potest : quare dimittamus hanc primam partem. De rege autem, quoniam hæc est una gubernandi legitima species, considerare oportet, et dubitationes quæ in ea cadunt, percurrre.

<--- Page Split --->

esse hanc : sicut enim dicit in VIII Ethicorum : « Illa est optima politia et principaliter inter alias, et corruptio ejus pessima.

Deinde cum dicit, Considerandum autem utrum, etc. ordinat quaestionem per tria membra, dicens : Considerandum autem, supple, est, utrum expediat futuræ bene habitari civitati et regioni rege regi, aut non. Et hoc est primum membrum. Et si non expedit, Sed aliqua alia politia magis, supple, expedit civitatem et regionem regi sicut democratia et aristocratia. Et hoc est secundum membrum. Et ponit tertium : Vel aliquibus quidem expedit, aliquibus autem non. Hæc enim tria tractanda sunt in hoc tractatu.

Deinde cum dicit, Oportet itaque primo, etc. habita divisione ponit modum procedendi, dicens quod oportet considerare multiplicitatem regni. Et hoc est : Oportet itaque primo videre utrum unum aliquod genus est ipsius, regni scilicet, vel plures habeat differentias, scilicet secundum diversum modum regiminis.

b Et statim determinat quaestionem, ibi, Facile itaque hoc addiscere, supple, est, quod plura genera continet, scilicet regnum, et principatus, supple, regni, modus non est unus omnium, id est, in omni scilicet civitate et regione. Et dat exemplum, ibi, Qui enim in Laconica politia, supple, reguntur : (est autem Laconica provincia pars Italie, quae quondam magna Graecia dicebatur, ut dicit Hieronymus, in qua fuit palatium Memnonis Regis, cui successit Menelaus) : videtur quidam esse regnum, supple, hoc, maxime eorum, id est, de numero eorum regnorum, quae secundum legem, supple, regebantur : et ideo etiam in primis ponitur inter regna. Et subdit, quod hoc regnum restrictam habuit potestatem, quia nec omni dominabatur, nec semper, ibi, Non est autem dominans omnium, sed quando exierit regionem, id est, moverint forensibus bella distanti-

Postquam Aristoteles determinavit de politiis in communi, determinat de eis in speciali, et primo de regno quod dicit esse optimam politiam. Unde circa hoc duo facit. Primo enim determinat quid sit regnum, et quot ejus species, et hoc in isto capitulo. Secundo movet dubitationes quae sunt circa regnum, et solvit eas, ibi (cap. 10, a), Principium autem inquisitionis, etc.

Istud autem capitulum dividitur in duas partes. Primo enim divisim et distincte agit de quatuor generibus regnorum. Secundo colligit simul epilogaliter, ibi (litt. I), Regni quidem igitur species, etc.

Prima harum dividitur in quatuor. In prima quarum determinat regnum quod est ducatus exercitus. In secunda regnum barbaricum, ibi (litt. d), Præter hanc autem alia monarchiæ, etc. In tertia regnum despoticum, ibi (litt. d, circa finem), Qui autem circa Asian, etc. In quarta regnum Æsrynnetum, ibi (litt. f), Altera autem quæ quidem erat, etc. et in eadem parte adjungit regnum heroicum, ibi (litt. h), Quarta autem species monarchiæ, etc.

In prima harum tria facit. Primo continuat se ad prædicta, et rationem dicit continuationis. Secundo movet quaestionem subjungendo quamdam divisionem, ibi (litt. a, circa initium), Considerandum autem utrum, etc. Tertio ponit modum secundum quem vult procedere, ibi (litt. a, circa finem), Oportet itaque primo, etc.

a Dicit ergo primo : Forte autem bene habet post determinatas rationes, de communi scilicet politia, transire, supple, est conveniens, et, id est, etiam considerare de regno. Et ponit rationem, ibi, Dicimus enim rectorum politiarum unam

<--- Page Split --->

bus, dux est eorum quæ ad bellum, id est, quæ exiguntur ad belli et exercitus dispositionem. Adhuc autem quæ ad Deus, id est, quæ ad sacra pertinent, sicut dispositio sacerdotum, sacrificiorum, et festorum, attributa sunt regibus, supple, in regione Laconica. Et super alia non habebat potestatem. Unde sequitur: Hoc quidem igitur regnum vult ducatus quidam exercitus imperialis, id est, quo imperare potuit tantum, et perpetuus est, quia ad vitam talis Rex constituebatur. Et ostendit qualiter restrictam habuerit potestatem in puniendo facta subditorum, ibi, Occidendi ruim non dominus, supple, nec puniendi, nisi in aliquo regno, id est, regno sui ducatus, quod scilicet dux erat exercitus, tunc enim et in illis occidendi habuit potestatem, sed non alibi, quemundorum sub antiquis in bellicis exercitibus promptus, supple, ad ducendum exercitum, potens lege, id est, tunc poterat legem dare de puniendo vel occidendo transgressore sibi non obediente.

c Et hoc probat per Homerum, ibi, Significat autem Homerus, hoc scilicet quod dictum est. Agamemnon enim Rex male quidem audiens, id est, exaudiens statuta communis populi, deprimebatur in congregationibus, scilicet quia noluerunt cum regnare super se : egressis aulem, supple, exercitibus ad bellum, quorum dux fuit, et, id est, etiam interficiendi dominus erat. Et hoc probat per comminationem quam fecit. Dicit enim : Quem ego videro fugientem e prælio, non sufficiens erit sibi fugere canes vel vullures. Et hoc idem etiam ponit in IV Ethicorum, capite de fortitudine. Et ponit rationem, ibi, Apud me enim est mors, id est, habeo potestatem occidendi.

Deinde ponit epilogum de hoc regno, ibi, Una quidem igitur species hæc regni ducatus exercitus, id est, quæ est ducatus exercitus per vitam : regnabant enim

per totam vitam. Et tangit duos modos hujus regni, ibi, Horum autem hi quidem secundum genus sunt, ita scilicet quod filii succedant pratibus, in illo principatu : hi autem, scilicet alii, eligibiles, ita scilicet quod in quolibet bello novi duces exercituum eligebantur.

d Deinde cum dicit, Praeter hunc autem alia, etc. determinat de bello barbarico : sed quia potius transgressio est quam regnum, ideo quatuor dicit de illo. Primo quale est. Secundo propter quid est. Tertio quomodo conservatur. Quarto quomodo custoditur Rex in regno illo. Et hoc est : Praeter hanc autem, scilicet monarchiam, alia monarchiae species, supple, est. Monarchia est principatus in quo tantum unus regnat. Et tangit qualitatem ejus, ibi, Qualia sunt regna apud quosdam barbarorum. Habeant autem hæc omnia, scilicet regna barbarica, potentiam similem tyrannidi, id est, oppressivam et coactivam. Tyranni enim, sicut dicit in VIII Ethicorum, est opprimere subjectos ad utilitatem propriam, non ipsorum subjectorum, sicut dicitur fuisse regnum Siciliae sub Dionysio tyranno, qui delecatabatur novis penis cruciare homines, et de craneis hominum scyphos facere, in quibus biberet. Sunt tamen secundum leges paternas 1. Hoc quod dicit paternas, diminuit rationem legis : quia, ut sæpius dictum est, lex est justum asciscens honestum, prohibensque contrarium : et talibus legibus non utuntur regna illa, sed paternis, id est, institutionibus patrum suorum ad oppressionem inductis, quæ vim legis non habent nisi ex antiqua consuetudine patrum. Et subdit causam, ibi, Quia enim magis serviles moribus sunt natura Barbari quidem Graecis. Et vocat serviles mores oppressivos, eo quod servi opprimantur : sicut etiam in jure dicitur communiter, quod servorum genus non nisi per verbera corrigitur.

Deinde cum dicit, Qui autem circa

<--- Page Split --->

Asiam, etc. determinat de regno despotico, et dicit : Qui autem circa Asiam, supple, sunt barbari, his qui circa Europam, supple, sunt magis serviles, et ideo sufferunt despoticum principatum (est autem despoticus principatus domini in servum, sicut in primo dictum est) nihil contristati : et hoc ideo quia pro jure habetur quod ab institutione patrum descendit. Et dat causam, ibi, Tyranni quidem igitur propter tale sunt, scilicet quod utuntur oppressiva potestate in sub-jectos.

e Secura autem, supple, est talis monarchia, ita quod subditi seditiones non movent : quia paterna 1 et secundum legem sunt, id est, secundum institutiones paternas observata et consueta : aliter enim tyranno non esset securum dominari. Deinde ponit de custodia illius regni, ibi, Custodia autem regalis et non tyrnanica propter talem causam. Et dat differentiam inter custodiam regalem et tyrannicam, ibi, Cives enim custodiuint armis reges, tyrannos autem extranei. Reges etiam barbarorum custodiuntur a civibus, et in hoc sunt regales. Et subdit ulterius differentiam : Hi quidem enim, scilicet reges barbari, secundum legem, id est, paternas institutiones, et voluntariis, quia voluntarie subjiciunt se is : hi autem, scilicet tyranni, involuntariis principantur : et ideo non esset eis secura custodia civium, sed oportet eos uti custodia extraneorum. Unde sequitur: Quare, id est, propter quod, hi quidem a civibus, supple, reges, ii autem, supple, tyranni super cives habent custodiam, supple, ne ab ipsis civibus interficiantur, quibus sunt infesti et involontarii.

Deinde ponit conclusionem epilogalem de duobus dictis regnis, ibi, Duae quidem igitur species hae monarchia, supple sunt, scilicet bellica, et barbara.

f Deinde cum dicit, Altera autem qua quidem, etc. determinat de regno Æsymneto, et dicit : Altera autem, supple, monarchia, qua quidem erat in antiquis Græcis, quos vocant Æsymnetas. Et fuerunt primi duces Græciam inhabitantes, sicut in Timæo Platonis dicitur, quod Athenas docetur quod prima militia ex electa juventute constituitur. Et hoc est quod etiam hic exponendo addit : Est autem hæc, scilicet monarchia, ut simpliciter est dicere, id est, universaliter dicere, electa tyrannis : quia, ut dicit Plato, « electa juventus elegebatur ad tales oppressiones exercendas et repellendas : et propter hoc etiam sedes in finibus regionis accipiebant, ubi primus est insultus hostium. » Et ponit differentiam inter hoc regnum et barbaricum, dicens quod hoc regnum non differt a barbarico, eo quod sit secundum legem. Utrumque enim secundum legem est, et illud et istud, ita quod lex vocetur institutio paterna. Et hoc est : Differens autem a barbarica, scilicet monarchia, non eo quod non secundum legem, sed eo quod non patria sit solum. Hoc enim regnum principabatur etiam extraneis quos subjicere potuit. Et dat differentiam in istis principatibus, ibi, Principabantur autem, supple, in tali regno, hi quidem per vitam principatu hoc : ii autem, id est, alii principes in eodem regno usque ad quaedam tempora determinata, qui erant quasi quidam præfecti in quibusdam locis constituti ad tempus, sicut et modo videmus fieri in Lombardia, vel actiones, id est, duces exercitus non principabantur, nisi quamdiu ducebant exercitum in bellis tantum, sicut paulo ante dictum est de regno Agamemnonis.

g Et de hoc regno inducit exemplum, ibi, Qualem elegerunt quandoque Mitylenæi (et est Mitylænia insula juxta Siciliam posita in mari) Pittacum adversus profugas, quibus præerant Antimenides

<--- Page Split --->

r/ Alcæus poeta. Fuit autem Antimenides dux, Alcæus autem legislator : isti enim congregaverant peregrinum exercitum profugarum, et infestabant insulam, contra quos repellendos elegerunt Mitylææi Pittacum. Et dicit poema Alcæi : Significat autem Alcæus, quod elegerunt Pittacum tyrannum in quodam scholiorum versuum. Scholium dicitur, ut dicit Maximus, quod in margine juxta textum versuum ponitur, et exponit ea quae in eo continentur, et dicitur a Græco χρόνιον, quod est disciplina, sicut et Glossa ditur a Græco γλώσσα, quod est lingua : quia textum loquitur. Et exponit quid dixerit Alcæus subdens, Increpat enim, scilicet Alcæus Mitylenæos, quia malum patriæ Pittacum præfecerunt civitati sine felle : cives enim civitatissime felle erant, et fellicum hominem præferunt, ut refugas legum et patriæ fellicos repellerent. Et ulterius subdit verba Alcæi : Et gravis felicitatis tyrannum, scilicet Pittacum, quidam laudantes simul collecti, supple, præfecerunt civitati.

Deinde subdit epilogalem conclusionem de tribus regnis, ibi, Hæ quidem sunt, supple, regna, et erant ab antiquo scilicet. Et ponit qualitatem eorum in communi, ibi, Quia enim tyrannice, scilicet erant tales monarchiæ, erant despotice, id est, servilium dominativæ : quia autem electæ et voluntariorum, supple, erant regales. Rex eni dominatur voluntariis et liberis

h Deinde cum dicit, Quarta autem species, etc. determinat de regno heroico, quod est quarta regni species, et circa hoc quatuor facit. Primo enim describit heroicum regnum. Secundo ostendit qualiter instituebatur, et quid habebat pro possessione, ibi (litt. i), Domini autem erant præsulatus, etc. Tertio quomodo dilatabatur, ibi (litt. k), Qui quidem igitur in antiquis temporibus, etc. Quarto conclusionem epilogalem, ibi (litt. l), Regni quidem species, etc.

Dicit ergo primo : Quarta autem species monarchiae regalis, supple, est, quae

secundum heroica tempora, scilicet Priami et Eneæ et Hectoris, voluntariæ : voluntate enim libera subditi elegerunt tales reges. Et ponit causam, ibi, Et patriæ factæ, supple, sunt, secundum legem : quia secundum leges honestas principabantur. Et subdit rationem, ibi, Quia primi fuerunt benefactores multitudinis secundum artes aut bellum : secundum artes, quia primi utiles artes docuerunt in civitatibus : secundum autem bellum, quia primi docuerunt movere justum bellum contra Colchos pro aureo vellere, contra Graecos pro destructione Trojæ. Et ponit aliam causam quare regnabant tales, ibi, Aut quia collegerunt, supple, populum terræ in civitates, aut emerunt regionem, facti fuerunt reges voluntariorum, et successive sumentibus, supple, principatus per successionem, patrii, supple, facti sunt, id est. paterni juris successores.

i Secundo, ibi, Domini autem erant, etc. ostendit quam potestatem habebant, et dicit : Domini autem erant præsulatus secundum bellum, præsunt enim ut duces exercitus, et substantiarum, id est, facultatum facti sunt domini, quaecumque, scilicet substantiæ, non sacerdotales, supple, erant. Et hujus causam dicit in primo Metaphysicae, quia omnibus existentibus ad necessitatem et voluptatem, in scholam intrare concessa est sacerdotum gens, ut liberalibus intendere posset studiis : propter quod etiam, ut dicit idem ibidem, scientiæ dicuntur liberales, quia scilicet propter se, non propter aliquod lucrum quaesiæ sint : sicut enim dicit ibidem, liberum dicimus qui causa sui est.

Deinde ponit in quo habebant potestatem tales reges, ibi, Et cum iis sententius judicabant, scilicet in causis ad prælorium pertinentibus. Et determinat quod dupliciter constituebantur ad hoc, ibi, Hoc autem faciebant, scilicet sententias judicantes, ii quidem non jurantes, quia sine juramento : quia, sicut dicitur in V Ethicorum : « Judex debet esse sicut ju-

<--- Page Split --->

stum animatum : « ii autem jurantes, quod justas darent sententias. Juramentum autem erat sceptri elevatio, sicut et nun cquando juramus, manus elevamus.

k Tertio cum dicit, Qui quidem igitur in antiquis, etc. agit de dilatatione regni dicens : Qui quidem igitur in antiquis temporibus, et super ea quae penes civitatem, id est, in territorio ad civitatem pertinente, et quae popularia, id est, ad populum pertinentia, et quae circa confina, scilicet civitatis, continue principa bantur. Posterius autem hoc quidem per mittentibus ipsis regibus, hoc autem turbis occupantibus, in aliis quidem civitatibus patriae, supple, etiam principalantur, et sic dilatatum est regnum, et factum est imperium, et in talibus subjec tis patriae substantiae, id est, facultates remanserunt regibus solum : ubi autem dignum est dicere regnum in confiniis bellicorum, quae defendebant pugnantes pro eis, ducatum solum habebant.

1 Quarto, ibi, Regni quidem species, etc. ponit epilogalem conclusionem, di cens : Regni quidem species hac quatuor numero : una quidem quae circa heroica tempora. Et incipit hic pars in qua sum matim recolligitur quidquid dictum est, et incipit ab ultima ponens eam primo : quia verius participat rationem regni : et addit unam monarchiam quintam, quam prius non posuerat, et in summa reducit omnes ad duas : et haec tria hic dicuntur. Et hoc est : Una quidem quae circa heroica tempora : haec autem erat voluntariorum quidem, voluntarie enim subjiciebant se talibus dominis, in quibus dam autem determinatis, non in omni bus. Et addit in quibus, ibi, Dux enim exercitus, et judex, supple, in causis, erat Rex, et eorum quae ad Deos, domi nus, sicut paulo ante dictum est. Secun da autem quae barbarica, et illam descri bit in summa, dicens : Hæc autem est ex genere, id est, generaliter dicitur princi

patus despoticus, id est, dominativus super serviles personas, secundum legem. Despoticus enim principatus legibus ordinatur, sicut dictum est in primo. Tertia autem quam Æsymneticam appellant, hæc autem est electa tyrannis, quod patet per antecedentia. Quarta autem quae Laconica : et hæc etiam patet per prædieta. Hæc autem est (ut simpliciter est dicere) ducatus exercitus secundum genus perpetuus, id est, secundum generis successionem a patre in filios et sic deinceps, et hoc fuit Agamemnonis, ut dictum est.

Et subdit conclusionem generalem de iis quatuor, ibi, Hæ quidem igitur hoc modo differunt, ab invicem scilicet, ut prius dictum est.

Deinde cum dicit, Quinta autem species regni, etc. apponit quintam dicens : Quinta autem species regni quando fuerit omnium dominus existens, sicut unaquaeque gens, et civitas unaquaeque communium, id est, communitatum populi ordinata secundum œconomiam. Omnis enim communitas oportet quod ordinetur ad unum caput : quia aliter esset aeeqalq : quia non est corpus, cujus membra ad unum caput non ordinantur, sicut dicit Canon, quod grues sequuntur unam ordine litterato. Qualiter autem sit ordo secundum œconomiam, exponit subdens, ibi, Sicut enim œconomia regnum quoddam domus est, ita regnum civitatis et gentis unius vel plurium, supple, est œconomia : quia sicut familia ordinatur ad unum, qui regit omnes, qui est paterfamilias : ita communitas civitatis ordinatur ad unum, qui est Rex ordine legis.

m Deinde cum dicit, Fere itaque dux, etc. reducit omnes ad duas, dicens : Fere itaque dux sunt (ut est dicere) species regni de quibus considerandum, scilicet in hac scientia. Et tangit eas in communi, ibi, Hæc quidem, scilicet quae communis ultro dicta est, et Laconica, quae scilicet similis est ducatui exercitus. Illæ enim duæ sunt extremae. Unde sequitur :

<--- Page Split --->

. Ilarum enim multæ intermediæ harum sunt. Et determinat quomodo, ibi, Paurorum quidem enim domini, supple, sunt quam regnum : plurium autem sunt quum Laconicus, supple, dominatus. Ille enim sunt sicut principatus super quosdam constitutus et ad quaedam. Ex his concludit sufficientiam illius scientiæ ibi, Quare consideratio fere de duobus est, scilicet politiis. Et determinat de quibus, ibi, Unum quidem, utrum expediat civiitibus ducem exercitus perpetuum esse, et hunc vel secundum genus, id est, generis successionem, vel secundum partum, id est, ut tota generatio succedat, vel tantum aliqui de generatione, scilicet ut filius patri, sed non nepos avo, aut non expedit. Unum autem, id est, alterum considerandorum, utrum quidem

nunun crprditi donunun esse onunun, vel non crprditi ?

n Deinde cum dicit, De tali quidem igitur, etc. excusat se ab hac consideratione in hoc tractatu, dicens : De tali quidem igitur ducatu erroribus considerare magis habet legum spretum considerans, quam politia : iu omnibus enim politiis contingit hoc fieri, id est, legum species consideraro : quare dimittatur primum, scilicet in hoc tractatu : quia positiva legum debet de hoc considerare. Reliquus autem modus regni, id est de regnorum distinctione, politiae species est : quare de hoc 1 oportet considerare, supple, in hoc libro, et dubitationes qua instant transcurrere, scilicet in sequenti capitulo.