TRACTATUS III

CAPUT II.

De solutione dubitationis, utrum aliquis motus sit idem numero.

Est autem hic quaestio gravis, utrum Text et om. 36. secundum dicta sit motus unus numero ? Videamus autem hoc in simili : quia si dicamus Socratem alterari secundum unam et eamdem speciem alterationis quae est albificatio, vel alia quaecumque, et alteretur in alio et alio tempore, si species quae est finis alterationis, est una numero in duabus illis alterationibus, tunc videtur quod istae alterationes sint eadem numero, quamvis sint in diversis temporibus : sed non potest esse, quod species ad quam alteratur Socrates in duabus alterationibus, sit eadem numero, nisi id quod corruptum est in iterata generatione, revertatur et reiteretur secundum

<--- Page Split --->

idem numero : quoniam non alteratur Socrates bis ad eamdem speciem albedinis vel sanitatis, nisi prius corrumpatur albedo vel sanitas ad quam primo alteratus est, ut in secunda alteratione itcrum alteretur ex contrario ad albedinem vel sanitatem. Si igitur reiteratur idem numero in secunda alteratione, tunc absque dubio isti duo motus erunt idem numero. Si autem species ad quam alteratur secundo una vice post aliam, in secunda vice non reiteratur eadem numero, tunc illae duae primae alterationes non erunt idem motus numero. Omnino autem idem videtur in motu uno numero et continuo, quia motus nihil aliud est nisi ubi generatum post ubi, vel forma generata post formam secundum continuum processum de uno in aliud. Constat autem quod primum corrumpitur continue, et posterius continue in motu generatur : et ideo si corruptum et generatum in motu sunt alia et alia, tunc etiam non videtur idem esse motus substantialiter, sed alius et alius. Si autem in motu reiteratur idem numero generatum quod fuit corruptum, tunc motus substantialiter erit idem numero.

proprium : et quando variatur, tunc non est proprium : et ita videtur destrui forma quae est in subjecto. Si autem dicatur quod forma in 'tali subjecto variato remanet eadem, et quod est eadem sanitas continue quae fuit heri et hodie, non esset ratio quare non similiter diceretur una numero sanitas quam quis habet ante et post, cum interrumpitur ægritudine, et iterum recuperat eam quando sanatur, quod utraque sanitas redit iterata postquam fuit corrupta, ut prius habitum est.

Non enim est differentia nisi in hoc, Text, et com. quod in uno non est sanitas interrupta 38. per suum habitum oppositum, sed est variata de specie in speciem similem. In altero autem est interrupta et variata de contrario in contrarium. Quod siquidem dicat aliquis, quod haec duo sunt idem, et sunt unus motus vel actus, sicut numero dicitur unus motus vel actus qui sunt ad primam sanitatem et secundam, tunc necesse est quod etiam habitus sive forma prima et secunda sit eadem numero. Unus enim numero actus sive motus sanitatis. qui est unus numero habitus, sive forma sanitatis, hoc est, ad quem est sanitas, sed non convertitur : quoniam aliter forte non videbitur haec consequentia necessaria esse, quod si unus numero sit habitus vel forma, quod propter hoc etiam unus numero sit actus vel motus ejus. Cum enim quis pausat postquam ambulaverit, tunc cessat actus vel motus ambulationis ejus. Cum autem iterum ambulat, tunc est alius motus ambulationis ejus : et tamen habitus, a quo est ambulatio quae est virtus ambulantium, est unus et idem. Si autem propter hoc dicatur, quod similiter habitus et forma sanitatis est unus et idem habitus numero, et actus et motus sunt diversi, sic sequitur quod unum et idem quod est habitus sanitatis, corrumpitur, et erit multoties secundum quamlibet subjecti va-

Habet autem dubitationem hoc per 37. omnia huic similem de formis quae sunt in subjectis continue transmutatis, sicut est sanitas quae est in contemperantia humorum et commixtione elementorum in animali, et similiter de omni habitu, sive forma quae est in subjecto quod secundum componentia ipsum est in continua variatione. Tales autem habitus et formae sunt in substantia, hoc est, in corporibus. Cum igitur subjecta habentia tales formas moveantur ex continua alteratione complexionantium, et sint continue fluentia, eo quod alias et alias hab.nt qualitates et partes deperditas et restauratas, videtur etiam quod formae quae in eis sunt, moveantur et fluant : eo quod forma quælibet subjectum requirit

<--- Page Split --->

riationem : et hoc est inopinabile. Ha igitur dubitationes sunt extra perscrutationem quae nunc est, sed propter similitudinem inductae sunt : quoniam sicut subjecti variatio inducit formarum variationem, ita et ipsa motus successio videtur inducere variationem formae et naturae in qua est motus.

Et dicendum 1 absque dubio de principali dubitatione, quod motus continuus et unus est numero, quando non interrumpitur per aliam formam, et aliam quae fit in ipso. Et hoc ideo, quia prius in ipso non distinguit actualiter a posteriori. Nihil autem discontinuat aliquid nisi quod actualiter distinguit ipsum. Unde cum in motu sit potentia tantum et non actus nisi imperfectus, remanet totus processus qui motus dicitur unus numero et continuus. Sed cum motus est ad duas sanitates, istae actualiter ab invicem distinguuntur per quietem interpositam, vel etiam per contrarium actu interveniens : et ideo duo illi motus non sunt unus, nec ad idem numero.

Sed de hoc quod videtur in dubio rolinqui 2, utrum sanitas vel alia forma quae est in subjecto fluente, sit eadem, cum esse ipsius sit sicut quoddam fieri continuæ, diversimode dicunt. Communis enim responsio esse consuevit, quod tales formæ habitu sunt eædem : sed non actu, sicut etAristoteles innuere videtur: et hoc mihi non videtur verum esse, nec videtur intellectus Aristotelis, quia mutato subjecto, nec habitus manet idem, nec actus. Si enim habitus maneret, tunc qualitas maneret eadem : et hoc est impossibile si manere non ponatur ejus proprium subjectum.

Propter hoc dicunt quidam, quod tales formæ habent duplex subjectum, scilicet commune et proprium. Subjectum autem commune est materia corporis et partes dictæ secundum ma'eriam. Sub-

jectum autem proprium est corpus idem secundum formam, et partes ejus secundum formam : et quid sit hoc dictu, exponi habet in primo libro Peri geneseos , in tractatu de augmento 3. Dicunt ergo, quod si referantur istae formae ad subjectum commune quod est corpus secundum partes materiales acceptum, tunc non manent illa formæ eædem secundum numerum, sed secundum speciem. Si autem referantur ad subjectum proprium, quod est corpus secundum compositionem suam quam habet in partibus secundum formam dictis, tunc formæ istae sunt eædem numero : quoniam non sunt interruptæ per contrarium. Et hanc ego credo veram esse sententiam de illis formis : et ideo etiam non consentio in hoc quod esse ipsarum sit quoddam continuum fieri, sed dico eas esse quiescentes et fluxum continuum fieri in partibus materialibus, quæ sunt sub ipsis, et non sunt subjecta eorum immediata, sed potius per partes formaliter acceptas subjiciuntur eis : et ideo dico talia esse subjecta mediata et communia, ad quorum variationem non necessario sequitur variatio ipsorum quæ sunt in ipsis. Hac tamen opinione freti Heraclitani sophistæ et decepti, cum omne corpus diceretur componi ex contrariis, dixerunt omnia esse contraria in continua transmutatione, et omne esse universaliter esse quoddam continuum fieri : et ideo dixerunt nihil sciri de re aliqua, eo quod esse ejus esset incertum. Et dixerunt propter eamdem causam, quod contradictoria verificantur de eodem et secundum idem, et quod omnis oratio est vera de re qualibet. Hos tamen quidam secuti sunt Hesiodistæ theologi, sicut Mahumetus, et quidam alii, de quibus non est modo dicendum per singula.

<--- Page Split --->

non continuantur : et ideo motus diversi neque genere, neque specie possunt esse continui.

CAPUT III.

Quod ad unum motum numero non sufficit unitas temporis et speciei vel subjecti, sed oportet haec omnia adesse.

T.rt.rt com. Quoniam autem omnis motus est de 39. genere continuorum, oportet quod motus qui simpliciter est unus, sit etiam continuus. Omne enim divisibile est continuum : et ideo etiam cum motus divisibilis sit in partes aliquantas, oportet quod motus unus sit continuus. Et eadem est ratio, quia oportet tempus esse continuum : et haec ratio melior est ad probandum, quod motus et tempus sunt quantitates : sed tamen de hoc subtiliter tractare pertinet ad metaphysicum. Cum autem motus sit continuus hoc modo quod est de genere continuorum, non tamen omnis motus continuatur omni motui, sicut nec aliquid aliorum quod est de genere continui, continuatur omnibus : quia sic essent omnia continua. Unde sicut in aliis non continuatur contingens contingenti, sed continuatur cum rebus sui generis et suae speciei : et illorum ea continua sunt tantum, quorum ultimo sunt unum : et ideo non omnibus omnia sunt continua. Ultima enim quorumdam non sunt, quia non omnia habent ultima : sed ea quae sunt in genere quantitatis tantum, et illa habent ultima. Et quaedam etiam quae habent ultima, habent etiam ea specie differentia, sicut tempus, et linea, et oratio : et ideo ultimum si in ratione physica quae per esse datur, praedicetur de eis, æquivoce praedicabitur : et ideo etiam talia se non tangunt, neque continuantur in ultimis. Irrationale autem esset si ultimum lineæ diceretur tangere ultimum ambulationis : et ideo linea et ambulatio

Habiti quidem similiter esse possunt, Text.et com. et sunt aliquando, hoc est, immediate sibi succedentes motus illi qui neque genere neque specie sunt. Currens enim aliquis potest febricitasse statim cum cursu, vel immediate post cursum, ita quod ultimum instans desitionis cursus sit primum instans febricitationis, ita quod nullum intercidat tempus : sed tamen ill motus licet habeant unum continuum tempus, non tamen sunt unus simpliciter et continuus : et sicut lampas vel flamma sive lumen quod facit motum ex suceedente sibi diffusione loci, quia in loco diffunditur : et hoc est quando candela vel flamma vicissitudinantur de manu in manum, ita quod semper ultimum instans diffusionis unius sit principium alterius absque interpositione temporis : tunc enim illæ diffusiones habent tempus unum, et tamen non sunt motus unus continuus, sed potius habiti sunt, sive succedentes. Ponitur enim continuum diffiniri, quod illa sunt continua quorum ultima sunt unum. Tales igitur motus habiti sunt, et continentur in eo quod tempus eorum continuum est, non interruptum : et ideo non sufficit ad hoc, quod unus numero et continuus sit motus, quod tempus sit continuum non interruptum, sed potius continuus dicitur ipse motus, quo ipse est continuus in sua essentia et unus : et hoc est quando ultimum unum fit ambobus motibus, sive partibus motus.

Unde si debeat esse unus numero, et Text et com. 41. continuus motus, oportet quod cum hoc quod est tempus unum continuum, sit et motus ejusdem speciei in quo est motus, et unius ejusdem subjecti non communi-

<--- Page Split --->

ter nec per accidens dicti. Et tempus quidem debet esse unum, et non intercidat quies sive immobilitas. Si enim tempus deficiat, tunc necesse est quiescere : et tunc quies interponitur : et tunc motus non est unus et continuus, sed plures, sive multi erunt motus, quorum quies est media : quia si aliquis motus statu sive quiete occupetur, ille neque unus numero est, neque continuus. Recipitur enim quies media, si in medio intercidit quies inter duo scilicet. Similiter quamvis non deficiat tempus aliquando, sed sit continuum et unum, si tamen motus non sit secundum speciem unam in qua est motus, non erit motus ille unus et continuus : quia in talibus tempus quidem est unum, sed tamen motus sunt alii secundum speciem : et ideo non continuantur, quia diversorum secundum speciem non est ultimum unum. Motus enim qui est unus simpliciter, hoc est, numero et continue, necesse est unum esse secundum speciem : sed non convertitur, quia non est necesse quod unus secundum speciem et tempus simpliciter sit unus. Oportet igitur omnia tria adesse, scilicet quod id quod movetur sit unum simpliciter et per se motui suppositum, ad hoc quod sit in specie una, et quod sit tempus unum non interruptum. Sic ergo dictum est quis sit motus simpliciter unus.

CAPUT IV.

De unitate motus sumpta penes / erfeclionem et reguli alitem ejus.

linquitur etiam ut determinemus unitatem motus quæ sit per modum accidentium inseparabilium in ipso motu, et per illam unitatem comparemus motum ad motum, ut sciatur quis magis sit unus inter motus. Dico autem, quod cum motuum alius sit perfectus, alius imperfectus, sicut ostendimus, erit perfectus magis unus quam imperfectus1. Perfectus autem est tripliciter, scilicet secundum genus, et secundum speciem, et secundum substantiam. Perfectus quidem secundum genus est, cum generis perfecitor motus est, sicut motus localis perfecitor motus est, in genere quam alii : quia est causa aliorum. Perfectior autem secundum speciem est, cujus species perfectior est inter species motus perfecti secundum genus, sicut motus circularis in genere motus localis perfectior est : quia non recipit additionem neque diminutionem. Perfectus autem secundum substantiam est perfectus secundum numerum, hoc est, secundum ea quæ exiguntur ad unum motum secundum numerum : et sic iterum motus circularis perfecitor est : quia suum mobile et ad quod est motus, quia est ab eodem in idem, et suum tempus perfectissima sunt inter omnes alios motus : et ideo perfectus motus his omnibus modis maxime dicitur unus : hoc tamen unum non opponitur pluralitati, sed potius opponitur imperfecto qui accipit pluralitatem modi, etsi sit unus secundum se. Est enim quod aliquando imperfectus motus unus dicitur, sed continue est unus non habens rationem perfecti ; quia, sicut in aliis id quod est perfectum et totum dicitur unum, ita est et in moitbus.

Test et com. Quia autem nos determinavimus omnes modos essentiales unius motus, re-

Amplius autem praeter omnes qui diText et com. cti sunt modos, dicitur motus unus regu- 43.

<--- Page Split --->

laris, sive æqualis in omnibus partibus suis : et iste quidem per omnia est æqualis velocitatis et tarditatis in medio et principio et fine. Irregularis autem sive diversus sive inæqualis est, qui non videtur unus dicto modo : quia diversus est secundum modum, licet in substantia sit unus. Regularis autem videtur esse unus, sicut in lineis rectum videtur unum. Rectum enim est unum quantum ad modum : quia quælibet pars ejus operit aliam, et supponitur ei si aspiciatur in puncto a parte una. Curva autem sive tortuosa linea non est talis, sed est composita ex recta et obliqua : et ideo una pars eminet extra aliam, et alia deprimitur infra aliam : et ex hoc sunt multæ formæ linearum, quæ non patiuntur lineam formaliter esse unam, licet continuatione et subjecto sit una. Et sic motus irregularis est divisibilis : quia est compositus ex multis motibus, et differt in partibus suis per magis et minus, quod est additio velocitatis et diminutio ipsius in partibus ejus. In omni autem genere motus invenitur quod est regulare et quod est irregulare : quod probatur inductione : quia aliquid aliquando alteratur regulariter quando alteratur æqualiter, non velocius et tardius in toto motu. Et aliquando fertur localiter in regulari magnitudine et regulariter, sicut quod fertur in circulo, vel in recta linea : et ideo erit æqualis motus. Licet autem nullus motus naturalis æqualis sit in recta linea, tamen aliquando secundum rectum fit motus regularis, sicut auri, vel plumbi, vel alterius alicujus. Motus autem qui est a generante in recta linea, nullo modo est æqualis : et de hoc tractabitur in sequentibus tribus istius. Similiter autem in motu istius augmenti et decrementi. Utrumque enim istorum aliquando fit regulariter, aliquando irregulariter.

Irregularitatis autem in universo dif- 41. ferentiae sunt quatuor, scilicet irregularitas moventis quod non æqualiter mo- 42. vet, et irregularitas moti quod non dis- 43. ponitur semper et æqualiter ad motum, et irregularitas in quo est motus quod non semper eodem modo est finis motus, sed aliquando facilius potest consequi, aliquando difficilius, et præcipue causa irregularitatis et differentia est id in quo est motus, sive per quod est motus, quod aliquando regulare, et aliquando irregulare 1. Impossibile est enim regularem esse motum quando magnitudo in qua est motus, non est regularis : et ideo sunt irregulares motus reflexi et obliqui, aut etiam alterius magnitudinis irregularis. Reflexi enim motus necessaro habent uti ultimo posito in quo fit reflexio, sicut fuit in fine præcedentis motus,et sic in principio sequentis. In fine autem præcedentis motus non fuit motus nisi in motum perfectum esse : et tunc non erat motus, quia cum perfectus motus est, tunc non est. In principio autem sequentis fuit inceptio motus : et hoc est ut motus esset post illud principium in intermedio, sicut supra diximus : ergo duæ partes reflexi motus sunt interpositæ quic te media : ergo non sunt regulares et æquales semper in una velocitate et tarditate. Una enim causa majoris retardationis interpositio quietis est. Similiter autem est in obliqua magnitudine, quod ejusdem mobilis motus ascensionis in convexum, non est æqualis motui descensionis in devexum. Et sist linea curva multis curvitatibus, tunc erit penitus irregularis motus in illa. Cujuscumque ergo magnitudinis non quælibet pars secundum ordinem situs non contingit regulariter quamlibet partem, et ordinate supponitur ei, et illius non potest esse motus regularis : et ideo in recto solo et circulo est motus regularis, non quidem motus super circulum, sed motus qui est circuli circulatio, sicut inferius osten-

<--- Page Split --->

demus. Aliquando autem non est causa irregularitatis in ubi, neque in quando, neque in eo ad quod est motus, sed in eo quod ipsum mobile sicut disponitur quod irregulariter movetur : quia cum est in transitu, efficitur susceptibile motus plus et minus : et ex hoc causatur diversa velocitas et diversa tarditas. Regularitas enim motus diffinitur et determinatur velocitate et tarditate : cujus quidem eadem in omnibus partibus motus est velocitas, regularis est motus : cujus autem non in omnibus est eadem velocitas et tarditas, non est regularis : et hoc est unum eorum per quod probatur, quod velocitas et tarditas non sunt differentiae essentiales dividentes motum in species, neque sunt species motus, sed sunt accidentia per se motus in eo quod motus : et ideo accidunt omni motui, sicut par et impar accidunt numero : et ideo omnem speciem motus sequitur velocitas et tarditas : quia omnis motus velox est aut tardus.

Cum autem sic dixerimus motum regularem esse unum, eo quod simplicior est et habet unum modum : non tamen oppositus ei regularis erunt plures motus, sed erit unus in eo quod continuus est. Minus autem erit unus in eo quod est plurium modorum quibus diversificatur : et hoc accidit præcipue reflexo motui, propter causam quam supra diximus. Hæc autem minoritas unitatis et simplicitas unitatis accidit, eo quod quivis motus vel quies sunt sibi admixta. Est autem hic motus unus, ut dictum est, in eo quod est continuum. Ex dictis igitur liquet, quod omnem motum qui est unus convenit esse continuum, sive sit regularis, sive non. Ulterius igitur patet ex illo, quod habiti sive contingentes se motus non secundum speciem unam ipsi non erunt unus motus et continuus. Similiter autem est si non sit in genere uno : quoniam non posset esse possibile, quod esset unus continuus motus regularis ille qui compositus est ex alteratione, et loci mutatione, præcipue cum etiam componi non possit nisi secundum temporis continuitatem, eo modo quo supra determinavimus. Hæc autem continuitas non sufficit ad hoc quod motus sit numero unus. Oportet enim quod unius motus partes conveniant sibi in unitate formæ, et mobilis, et ejus in quo et ejus quod movet. Et hanc convenientiam quidam physici vocant suppositionem , quia unum supponitur alii ad ostendendum quod diversum est genere ab ipso. Hæc dicta sunt de motu perfecto et regulari qui verissime dicitur unus.

<--- Page Split --->

subjectum ad subjectum; cum de subjeeto ad subjectum sit motus.

CAPUT V.

De contrarietate motus ad motum, et quis motus sibi sit contrarius.

1xt. et com. Amplius autem determinandum est 46. qualis motus quali motui est contrarius, et eodem modo determinandum est quae mansio sive quies cui motui et cui quieti contrarietur. Sed primum perserutabimur de contrarietate motus ad motum. Optime autem hoc accipiemus per divisionem ponentes omnem modum quo motus potest contraponi ad motum. Cum autem motus sit de subjecto in subjectum, sicut superius determinavimus, si debeat motus contrariari ad motum, hoc erit aut quod illi sunt contrarii qui sunt ex eodem subjecto ad idem subjectum, ut ille qui ex sanitate sit contrarius illi qui est ad sanitatem. Sic enim mutationes videntur esse contrariæ, quia sic opponitur generatio corruptioni. Aut illi sunt contrarii qui sunt ex contrariis, ut ille qui est ex sanitate contrarius sit ei qui est ex ægritudine : aut qui sunt in contraria, ut contrarius sit motus qui est in termino contrario motui qui est in contrarium, ut contrarietur motus qui est in sanitatem motui qui est in ægritudinem. Aut quarto modo, ut contrarius sit motus qui est ex contrario motui qui est in contrarium, ut contrarietur motus qui est ex sanitate motui qui est in ægritudinem. Aut quinto modo, qui est ex contrario in contrarium contrarietur ei qui est ex contrario in contrarium, ut qui èst ex sanitate in ægritudinem ei qui est ex ægritudine in sanitatem. Necesse est enim quaedam aut unum istorum esse contrarium alii, aut plures uni vel pluribus : quia non convenit secundum divisionem : aut contraponere

Quartus autem dictorum qui dictus est Text, et com. 47. ex contrario et opponi ei qui est in contrarium, non est contrarius, ut qui est ex sanitate non est contrarius ei qui est in ægritudinem : eo quod illi duo motus secundum subjectum sunt unus et idem, licet esse eorum, quod ratio diflinitiva dicitur, non sit unum et idem : quia non est idem secundum diflinitionem mutari ex sanitate, in ægritudinem mutari. Difflinitio enim assignatur secundum nomen, et primus istorum motuum non dicit nisi terminum ex quo est motus, et alter dicit terminum ad quem : sed secundum subjectum idem sunt, licet diffinitio altera sit mutationis ex sanitate, et mutationis in ægritudinem secundum quod est in ægritudinem.

Similiter autem neque iste qui est ex Text et com. 48. contrario est cecatrarius illi qui est ex contrario, quem secundum in divisione superius posuimus. Bene enim verum est, quod motus ille qui est ex contrario, est in contrarium vel in medium. Sed nos hoc posterius in fine hujus capituli dicemus. Sed hoc tamen dicimus, quod licet motus perfectus sit ex contrario, tamen non habet veram rationem contrarietatis secundum quod est ex contrario. Unde licet tales motus in veritate sint, ratio tamen contrarietatis ipsorum non est penes esse ex contrariis, sed potius si deberet ratio contrarietatis accipi ab uno terminorum motus, magis essent contrarii qui sunt in contraria, quos tertio loco in divisione superius posuimus, quasi sunt ex contrariis qui positi sunt secundo loco. Causa autem hujus est, quia cum duo motus sint ex contrariis, ita ut unus sit ex sanitate, et alter ex ægritudine : tunc in utroque abjicitur et

<--- Page Split --->

mutatur contrarium. Cum autem sunt in contrarium, sicut unus in sanitatem, et alter in ægritudinem : tunc in utroque accipitur et retinetur contrarium : contrarietas autem in motibus potius est penes id quod retinetur et accipitur, cum hoc habeat esse, quam penes id quod abjicitur, cum hoc non habeat esse : ergo magis est contrarietas in his quæ sunt in contraria, quam in his quæ fiunt ex contrariis. Et si forte aliquis dicat quod accidit mutationi quod sit in contraria, et convenit eis essentialiter quod sit ex contrariis, ideo magis est contrarietas penes esse ex contrariis quam penes esse in contraria. Dicemus quod hoc falsum esse probatur ex hoc quod unumquodque magis denominaretur ex eo in quod movetur, quam ex eo ex quo movetur : et ideo dicitur motus in sanitatem sanatio,et non ægrotatio, licet sit ex ægritudine : et motus in ægritudinem dicitur ægrotatio, et non sanatio, licet sit ex sanitate. Constat autem quod id quod dat nomen, magis est ei naturale quam id quod non dat nomen : ergo ratio contrarietatis magis sumitur penes illud quod dat nomen, quam penes illud quod non dat nomen. Licet ergo isti motus qui sunt ex contrariis, et illi qui sunt in contraria, subjecto sunt idem, tamen diffinitione non sunt idem : et in neutris perfecta est ratio contrarietatis. Cum enim diffinitio motus sit, quod processus de subjecto ad subjectum, oportet quod contrarietas motus ad motum sit accepta penes utrumque : et sic deficit a completa ratione contrarietatis. Et similiter iste qui est in contrarium, qui fuit tertio loco positus in divisione. Sed secundum hoc relinquitur secundum solum illum esse contrarietas, qui est in contraria ex contrariis, quem ultimum superius in divisione posita posuimus. Fortasse autem hunc eumdem motum convenit esse ex contrariis, et ita esse idem cum secundo, et fortasse accidit eum esse in contraria, et sic esse idem cum tertio modo divisionis præhabitae, ita quod secundus et ter-

tius et quintus modus motuum sint idem secundum subjectum, sed esse eorum secundum diffinitionem non est idem, sicut jam saepius dictum est. Dico autem eos idem esse secundum subjectum, sicut idem secundum subjectum est iste qui est in sanitate, ei qui est ex ægritudine : et ille qui est ex sanitate, ei qui est in ægritudinem, est idem.

Sed quia, sicut diximus, differentia est 49. inter motum et mutationem : eo quod motus venit ex quodam subjecto actuante in quoddam subjectum, et talis motus est ex contrario in contrarium, oportet quod completam rationem contrarietatis habeat motus qui est ex contrario in contrarium, ad eum qui est ex contrario in contrarium, ut qui est ex sanitate in ægritudinem, et contrarietur ei qui est ex ægritudine in sanitatem.

Licet autem hoc sufficienter probatum 55. sit per rationem, tamen etiam probabimus hoc per inductionem tam in motibus corporis quam animæ, accipientes quæ videntur esse motus contrarii. Videmus enim sanari esse contrarium ad ægrotare, et unum illorum est motus ex ægritudine in sanitatem, alterum e converso ex sanitate in ægritudinem. In motibus autem animæ videmus, quod addiscere quod est ab alio docente quodam accipere scientiam, contrarium est ad decipi, ita quod deceptivus permutetur in deceptionem per alium, et non per seipsum. Et hoc ideo, quia motus deceptivus et deceptionis debeat esse in contraria. Sicut enim acceptio scientiæ dupliciter est, ita etiam deceptionis acceptio, scilicet quod utrumque accipitur per seipsum et per alterum. Sed scientiæ acceptæ ab illo non ita etiam contrariatur deceptio vel error acceptus a seipso, sed potius ab alio : et scientiæ acceptæ per

<--- Page Split --->

inventionem propriam contrariatur error, sive deceptio accepta per seipsam ex propria inventione. Eodem autem modo est in motibus mundi. Motus enim qui est sursum, contrariatur ei qui est deorsum,eo quod sursum et deorsum contraria sunt in longitudine. Et qui est ad dexteram motus contrariatur ei qui est ad sinistram, eo quod haec sunt contraria in latitudine. Et motus qui est ante contrariatur ei qui est retro, eo quod haec sunt contraria in altitudine sive in profunditate, de quibus in Cælo et Mundo faciemus tractatum. Ex inductione igitur constat omnem motum qui est ex contrario in contrarium, esse contrarium illi qui est ex contrario in contrarium.

Tret et com. Remansit ergo adhuc primum memst. brum solum superius habitae divisionis, scilicet quod aliquis mutetur in contrarium solum, et transeat non de subjecto in subjectum, sed sit solum in subjectum, vel solum ex subjecto : sed hoc, sicut diximus, non est motus, sed mutatio : et contingit hoc dupliciter, scilicet per se, et per accidens. Et per se quidem in substantia in qua nullus est motus : quia enim non ens ex quo vel in quo vel in quod est mutatio, non dicit, nec supponit aliquod subjectum. Per accidens autem, sicut cum dicimus ex non albo fieri album. Illud enim fit non ex quodam subjecto secundum quod sic fieri dicitur : sed hoc est per accidens, quoniam accidit nigro albi esse privationem, sicut alibi explanavimus. Quibuscumque autem generibus sicut substantiae non est contrarium, in illis motus non est, sed mutatio : et in talibus oppositio mutationum est secundum primum membrum praehabitae divisionis, quod scilicet mutatio quae est ex ipso, contraria sit mutationi quae est in ipsum.

Unde generatio et corruptio contrariæ mutationes sunt hoc modo, et generaliter omnis simpliciter acceptio esse vel formæ hoc modo contraria est remotioni ejusdem. Hæ enim sunt mutationes quidem, motus autem non sunt. Licet ergo in his mutationibus non sit processus de contrario in contrarium, tamen non est instantia ad inductionem : quia istæ mutationes non sunt motus.

Si autem aliquis objiciat de motibus Tret et com. qui sunt de medio ad extremum, vel e converso de medio ad medium, dicimus secundum prædicta, quod in omnibus contrariis habentibus med'um, motus qui sunt ad medium, ponendi sunt tanquam sint in contrarium quodammodo. Motus enim qui procedit in quodcumque medium, utitur medio sicut contrario. Per hoc enim est ad ipsum quod aliquid habet ex contrario, ut motus qui est ex fuso in album, est tanquam sit ex nigro : quia ex ipso non est motus in album, nisi in quantum aliquid habet de nigro. Et ex albo est in fuscum motus tanquam in nigrum, per eamdem rationem 1. Cum autem est ex nigro in fuscum, tunc est tanquam in album : eo quod fuscum habet aliquid de albo. Mcdium enim comparatum ad extrema quodammodo dicitur utrumque extremorum, sicut dictum est in principio istius quinti libri : igitur motus est contrarius motui, sicut dictum est, qui scilicet est ex contrario in contrarium.

<--- Page Split --->

CAPUT VI.

De contrarietate quietis ad motum, et quietis ad quietem.

Text. et com. Quoniam autem motui non solum vi- 53. detur esse contrarius motus, sed etiam quies, determinandum est de ista contrarietate quæ est motus ad quietem. Dicamus ergo, quod simpliciter et absolute contrariatur motus motui, sed quies opponitur motui quodammodo per hoc quod quies est privatio motus. Convenit enim aliquando, et præcipue in præhabitis, quod privatio dicitur contraria. Sicut enim nos declaravimus in primo libro, materia nunquam subjiceretur motui nisi subjiceretur privationi, et secundum quod privatio radicatur in forma contrarii ex quo est motus, privatio est contraria motui, non simpliciter, sed quodammodo. Quæ enim simpliciter contraria sunt duo actus specie differentes, et in uno existentes genere : sed motus non est actus purus, sed diminutus et permixtus potentiæ : et ideo contrariatur eidem cui contrariatur actus ad quem vadit motus per hoc quod est aliquid ejus 1 : quia motus est generatio formæ post formam, donec compleatur actus ille ad quem est motus, sicut via ad complementum : et ideo quies ad quam est motus, aliquid est motus ejusdem : et per hoc quod sic unius naturæ sunt, opponuntur eidem : et ideo cum quies ad quam est motus, aliquid est motus, contrarietur ei quo est motus, motus opponitur eidem, et e converso. Et cum dicitur, quod unum non opponitur duobus uno genere oppositionis, intelligitur hoc de illis quæ non sunt quodammodo idem, sicut actus per-

mixtus potentiae quodammodo idem est cum actu potentiae qui educitur ex ipso : et ideo etiam non quælibet quies opponitur cuilibet motui, sed aliqualis contrariatur aliquali, vel ei quieti quæ est secundum locum, contrariatur motus secundum locum. Sed tamen hoc etiam non simpliciter est verum, quod omnis quies in locum contrarietur omni motui secundum locum. Sed nos hic non diffinite dicimus quæ quies cui motui contrariatur, utrum scilicet quies quæ est in hoc ex quo est motus, contrarietur motui qui est ex isto : aut quies quæ est in hoc ad quod est motus, contrarietur motui qui est ad idem.

Ad hoc enim determinandum necesse Text. et com. 54. est resumere quod prius habitum est, scilicet quod motus semper est in duobus subjectis existentibus, cum sit ex subjecto in subjectum : tunc enim videtur, quod huic motui qui est ex hoc in contrarium, contrariatur quies quæ est ex hoc ex quo procedit motus. Alii autem motui qui est ex contrario prioris in contrarium, contrariatur quies in eodem contrario ex quo procedit motus. Regula enim generalis est, quod contraria se ad invicem destruunt : et ideo motui non contrariatur quies quam facit et ad quam vadit, sed potius illa quam destruit, et a qua recedit. Facit autem motus quietem ad quam vadit, sicut diximus supra, et destruit ipsam a qua recedit : ergo contrariatur illi a qua recedit : et hæc est illa ex qua est motus, et non illa ad quam est motus. Per eamdem autem rationem illæ etiam quietes contrariæ sunt, quæ mutuo seinvicem expellunt ab eodem susceptibili. Inconveniens enim est dicere, quod motus habent contrarietatem ad invicem, et non quietes. Licet enim quies sit privatio, et privatio privationi non sit contraria, tamen quies non est pura privatio : et ideo per hoc quod est

<--- Page Split --->

ens, potest contrarie opponi privationi qua similiter est ens, sicut in praehabitis etiam privatio privationi, et unum pluribus opponitur : propter causam quae dicta est. Cum autem dicimus quod quietes sunt sibi contrariae, non quaecumque quies intelligitur esse contraria cuilibet quieti, sed quietes quae sunt in contrariis sunt contrariae ad invicem, sicut quies quae est in sanitate contraria est quieti quae est in aegritudine. Et eadem quies contrariatur motui aegrotationis, qui est ex sanitate in aegritudinem. Sed utrumque irrationale esset, quod contrarietur illi motui qui est sanatio, qui est ex aegritudine in sanitatem secundum praedicta. Motus enim qui est in ipsum quod est quies, habet illud in quo stetit pro quietante magis et proficiente quam pro contrario. Nulla enim res stat in suo contrario, nec accedit ad ipsum, nec perficitur in ipso, sed potius aufugit ab ipso, et corrumpitur ab eo. Hanc etiam quietem ad quam est motus, accidit similem fieri ipsi motui : quia de hoc quod motus est forma post formam, vel ubi post ubi, motus ipse inducit quietans ultimum : et ideo non possunt habere ad invicem contrarietatem. Cum ergo motui aegrotationis una dictarum quietum contrarietur, et non contrarietur ei illa qua est in aegritudine, ad quam motus vadit, oportet quod contrarietur illa qua est in sanitatem, a qua recedit motus aegrotationis. Oportet enim quod contraria sint ejusdem generis proximi : et ideo non dicimus quod quies in albedine contrarietur quieti in sanitate, quia ambo possunt simul esse in susceptibili uno.

sicut mutatio quæ est ex non esse opponitur mutationi quæ est in esse, sicut corruptio opponitur generationi. Sed privatio hujusmodi mutationis quæ non est motus, non proprie dicitur quies : sed appellari consuevit immobilitas. Sed talis mutatio duplex est, ut superius diximus, per se, et per accidens. Per se quidem quando nullum subjectum est non esse in quod vel ex quo est mutatio, sicut fit in generatione et corruptione quæ in substantia est. Per accidens autem quando per se quidem mutatio est ex contrario. Per accidens autem ex privatione, sicut quando diximus ex non albo fieri album : tunc enim per se fit ex nigro vel medio cui accidit non album esse : et tunc est aliquod subjectum non albi. Tunc quando est aliquod subjectum ex quo est mutatio, tunc mutatio est vere contraria mutationi, et habet quietem oppositam quæ vere est quies. Quando autem nihil subjicitur non esse quod sit subjectum, sicut in non esse substantiæ, tunc potest dubitare aliquis, cum sit contraria mutatio quæ est ex non esse, et utrum habeat aliquam quietem contrariam. Si autem hoc concedatur, quod scilicet quietem habeat, tunc sequitur alterum duorum inconvenienttium, scilicet quod non omnis quies mctui contrarietur, sed quædam contrariatur mutationi quæ non est motus : aut quod omnis mutatio sit motus, et rerum generatio et corruptio sint motus. Manifestum est ergo quod talis immobilitas sive immutatio, quod melius dicitur, non est dicenda esse quies, nisi generatio et corruptio dicantur esse motus. Est igitur secundum veritatem non quies, sed aliquid simile quieti : et ideo potest vocari immutatio, hoc est, privatio mutationis in eo quod aptum natum est mutari. Et oportet dicere quod hæc immutatio aut nulli est contraria, aut dicetur contraria mutationi quæ est in non esse, et mutationi quæ est corruptio. Corruptio enim est ex immutatione quæ est in esse, et generatio quæ opponitur

<--- Page Split --->

corruptioni, est in illam mutationem quæ est in esse, ut patet in præhabitis. Sicut ergo generatio et corruptio opponuntur, sic opponuntur immutationes quæ sunt in esse, et in non esse. Et sicut quies duplicem habet oppositionem, unam ad motum qui est ex ipsa, et alteram ad quietem oppositam : ita etiam immutatio opponitur tam mutationi quæ est ex ipsa, quam immutationi quæ est in opposito. Sicut enim omnia alia in naturis secundum esse accipimus, ita accipimus et quietem. Si autem secundum esse accipiatur quies et immutatio, non solum est in ea intellectus privationis, sed intellectus naturae quietantis, ut diximus : et sic habet nomen contrarietatis, et mutatio accipit rationem oppositionis privativa vel contradictionis.

CAPUT VII.

De contrarietate motuum et quietum penes modum qui est secundum naturam, et qui est extra naturam.

Cum autem nos declaraverimus omnem oppositionem motus ad motum, et motus ad quietem, et quietis ad motum, quæ est oppositio formalis et essentialis in ipsis sumpta penes formas eorum , tunc dignum est consideratione de accidentali, quæ sumitur penes modos oppositos in una specie mutationis. Sunt enim modi oppositi, naturale, et violentum, et delectabile, et triste. Et videmus aliquam mutationem naturalem esse , et aliquam innaturalem, et aliquam delectabilem, et aliquam tristabilem. Perscrutemur igitur de hujusmodi oppositione circa motum et mutationem.

Quæret autem aliquis, quare in muta- Tæt. et com. b6. tione secundum locum sunt motus, et secundum naturam, et extra naturam sive violenti, et similiter quietes tam se- cundum naturam quam extra. In aliis autem motibus hæc diversitas non est. Terra enim violenter et extra naturam quiescit sursum, et extra naturam move- tur sursum : ignis autem extra naturam movetur deorsum , et extra naturam quiescit deorsum. In alteratione autem non sic esse videtur, ut hæc quidem se- cundum naturam sit, illa autem sit extra naturam. Non enim potest dici quare sa- natio magis sit secundum naturam, quam ægrotatio, vel extra naturam. Similiter autem neque dealbatio, neque denigra- tio. Et si objicitur de pictoribus qui co- lorant res non naturaliter, dicimus quod talis irridendus est : quia illi non alterant simplici transmutatione qualitatis , sed circumponunt corpora colorata , ut ex illorum colore res alteratæ videantur . Similiter autem est de augmento et de- cremento. Motus enim illi non videntur esse contrarii ad invicem in hoc quod unus secundum naturam, et alter sit extra naturam. In generatione autem et corruptione eadem videtur esse ratio . Non enim potest dici, quod generatio sit secundum naturam , corruptio autem extra naturam : quia corruptio secundum naturam est senescere : et omnis corrup- tio est per modum senectutis, sicut pro- babimus in quarto libro Meteororum. Neque in eadem specie mutationis vide- mus hanc oppositionem, ut scilicet ge- neratio una sit secundum naturam, et altera sit extra naturam. Et sciendum est, quod ratio istius dubitationis oritur ex comparatione moventis ad mobile : quia in motu locali naturale movens in- fluit mobili formam suam, et quantum ei dat de forma, tantum dat ei de conse- quentibus formam quæ sunt motus et locus. Movens autem violenter non dat formam : et ideo cogit ad motum extra- neum, et ad locum extraneum. Sed in omnibus aliis motibus et mutationibus

<--- Page Split --->

moves proximum est intra : et quia intra videtur esse naturale : et ideo surgit dubitatio praedicta.

Nos autem solventes hanc dubitationem distinguimus, quod naturale dicitur dupliciter, scilicet secundum perfectam rationem naturalis et diminutam. Naturale autem secundum perfectam rationem naturalis est, quod est a principio intra movento per se et non per accidens, secundum ordinem quo natura particularis conjuncta movetur a natura universali non conjuncta quae est in cœelo et stellis naturam particularem omnis rei ordinantibus. Naturale autem secundum diminutam rationem naturalis est, quod deficit in aliquo membro istius diffinitionis, scilicet quia aut est secundum inferiorem naturam et non secundum superiorem, aut e converso : aut quia est a natura movente per aliquod accidens, aut quia non impeditur per aliquod accidens. Similiter autem etiam innaturale dicitur dupliciter. Aut enim dicitur innaturale oppositum principio intrinseco secundum omnia illa quibus ordinatur ad actum tam in superioribus quam in inferioribus : et hoc est violentum simpliciter : quia ad talem actum nihil omnino cooperatur id quod violentiam patitur, sicut motus lapidis sursum : aut est innaturale, quia privatum aliquo principiorum dictorum : et hoc est idem cum naturali secundum diminutam rationem naturalis secundum subjectum, licet secundum rationem differat ab ipso. Et hoc innaturale non est violentum omnino, sed est praeter naturam : et hoc invenitur in omnibus motibus et mutationibus.

ctus. Sed tunc quaerimus, utrumne generationes quorumdam sint violenta, et quorumdam non violenta, quae modum contrarietatis habent ad eas quae sunt secundum naturam. Absque dubio enim quaedam generationes innaturales sunt : et illarum modi, quia accidentales sunt, non sunt terminati per numerum : quia tales non mensurantur natura superiori quae regit inferiorem. Smiliter et augnenta violenta sunt, sicut illa quibus juvenes pubescentes velociter augentur : et est carnis spongiosa non condensata propter calorem velociter dissolventem et non consumentem humidum nutrimentale. Cujus simile est in seminibus quae pullulant in aquis. Illa enim propter humidum aqueum quod est dilatabile multum, cito augentur in latum, et sunt rara substantia : et haec sunt quae dicuntur ab Aristotele triconta cito adaucta et non constricta. Et haec etiam est causa quare mulieres citius augentur et habent carnem mollem receptivam multarum superfluitatum, quas a membris earum non expellit virtus debilis quae est in eis. Quod autem Aristoteles vocat triconta, Arabes vocant semen luxuriosum, cujus humiditas defluit et non condensatur : eo quod humidum superfluum non consumitur in talibus propter caloris debilitatem. Quaeritur autem, si similiter est in alteratione ?

Et dicendum ad hoc, quod sic etiam Text, et com, 58. est in alteratione : et hoc est videre in alteratis ad sanitatem in febre acuta, vel in febre alia. Quidam enim alterantur in die non congrua, quae non est dies crisis, quando nec tempus est quod humor movealur, nec tunc natura juvatur a respectu opportuno ecelestium : et est illa alteratio propter aliquod accidens febris et materiae facta : ideo plerumque terminatur ad malum. Illi autem alterantur alteratione quae est extra naturam. Alii autem alterantur diebus congruis

<--- Page Split --->

motui vel digestioni humoris secundum congruum respectum superiorum, et sunt qui alterantur secundum naturam : et ideo tales alterationse sive crises quae fiunt in diebus criticis, sunt bonae : quia plurimum terminantur ad bonum. Secundum igitur hunc modum oportet etiam quod sit in mutationibus : et hoc ergo modo corruptiones erunt contrariae ad invicem secundum modum, et non corruptio opposita erit generationi. Quid enim prohibet hoc modo corruptionem opponi corruptioni ? oportet enim absque dubio sic esse, quod una sit secundum naturam, et altera extra naturam sit : cujus signum est, quod una est dulcis, altera tristis. Dulcem vero voco quae secundum viam naturae ad annihilationem deducta est per senium. In illa enim paulatim efficitur organum minus habile motori : et ideo separatio est dulcis hoc modo quo dulce vocatur parum contristans : eo quod non magni valoris videtur quod amittitur, et vires motoris et forma paulatim ab organo ipso sunt quasi emissae. Tristis autem est, in qua contrarium est, sive per violentiam fiat, sive per interfectionem juvenis, sive per accidens : sicut est mors juvenum quae difficilis est supra modum : eo quod instrumentum habile animae, et adhuc in medio complexionantium existens, fortissimum habet sensum, et difficilis est separationis ab anima. Ex praedictis ergo constat oppositionem istam esse in motibus et mutationibus omnibus, et est oppositio non substantialis, sed penes modum accepta : quia non simpliciter corruptio corruptioni est contraria, sed modus unius est contrarius modo alterius : quia secundum hos modos haec quidem est hujusmodi, alia vero alterius modi.

gis apparet contrarietas : unde qui est sursum, contrarius est ei qui est deorsum quando est relatum ad idem mobile. Hæ enim sunt contrarietates secundum locum. Ignis autem naturaliter motu suo fertur sursum , terra autem motu suo naturaliter deorsum : et ipsorum loci mutationes sunt contrariae in quantum sunt ad loci differentias contrarias. Et ideo quando referuntur isti motus ad idem mobile, tunc habent contrarietatem prædicti modi, quod unus motuum est secundum naturam, et alter extra naturam. Ignis igitur qui sursum movetur naturaliter, deorsum autem extra naturam : quia ille motus qui est secundum naturam ipsius non tantum in modo, sed etiam in specie ejus ad quem est motus, contrarius est illi qui est extra naturam : quia sursum et deorsum secundum speciem sunt contraria. Contrarietas igitur illa quæ est penes modos sumpta, secundum quos unus est secundum naturam, et alter extra naturam, non tantum invenitur in motibus unius speciei , sed etiam in motibus diversis specie, quando referuntur ad idem mobile. Quiètes autem motuum omnino similiter se habent in operatione ista, sive sint quietes unius speciei , sive sint specierum diversarum.

Diximus superius, quod quies contraText, et com. 60. ria est motui qui recedit ab ipsa: et hoc est ille qui est desuper in deorsum : qui si referuntur ad idem mobile, tunc illa quies quæ est sursum, fit terræ extra naturam, et motus qui est de sursum in deorsum, fit ei secundum naturam : ergo quies quæ est extra naturam contraria est motui qui est secundum naturam : quia in eis est dupliciter contrarietas, scilicet essentialis, et accidentalis : quia in quantum sunt diversarum formarum, contrariantur essentialiter : et in quantum differunt per naturale et innaturale, contrariantur accidentaliter sive secun-

<--- Page Split --->

dum modum. Quod autem quies illa motui sic dicto contrarietur, probatur ex hoc quod talis duplex contrarietas fuit etiam inter motus diversos in specie, qui sunt sursum et deorsum, quando referebantur ad idem mobile. Cum ergo motus ad quietem aliquam fit ejusdem formæ ad quam vadit, habebit eamdem contrarietatem quies ad motum quam habuit motus ad motum. Similiter autem est de quietibus sibi invicem respectu ejusdem comparatis. Alia enim quietum secundum naturam erit sursum, et alia deorsum extra naturam si referantur ad ignem. Oppositio ergo quæ est penes modum essentialem et extra naturam in quietibus, non est tantum in quiete ejusdem speciei, sed etiam in quietibus diversis in specie ad idem relatis. Sed differentia est in quietibus secundum locum : quia si oppositio accipiatur in eis in quietibus ejusdem speciei, oportet quod quietes ad diversa referantur, sicut duæ quietes deorsum, una erit naturalis terræ, et alia erit innaturalis igni. Cum autem sumitur hic oppositio in quietibus diversis specie, tunc oportet quod ad idem referantur, sicut quies terræ sursum innaturalis, deorsum autem naturalis : sed in aliis non est ita evidens hoc.

CAPUT VIII.

De solutione quarumdam dubitationum quæ oriuntur ex præhabitis.

Torr et com. Ori tur autem dubitatio ex præhabitis. Si enim concedimus, quod omnis quies non semper est, et omne quod non semper est, generatur necessario ab aliquo motu : tunc oportet etiam, quod quies ejus quod manet sive quiescit, sit extra naturam, ut terram dicimus manere sur-

sum, sic generata a motu sursum. Cum autem generatur quies a motu, generatur pars post partem plus et plus quanto magis motus fini motus appropinquat : ergo etiam quies sursum per motum terræ sursum sic generatur. Quod si conceditur, videtur sequi inconveniens : quia si hoc, ergo cum terra per violentiam ferebatur sursum, tunc stabit ibi quiescens quiete generata per motum : sed omne quod stat in quiete generata per motum, semper videtur velocius ferri quanto magis appropinquat quieti : ergo terra ascendens sursum, tanto volocius fertur, quanto magis ascendit ad quietem sursum. Sed nos videmus, quod id quod violentia fertur, contrario modo se habet : ergo quies terræ sursum non generatur per motum naturalem qui intenditur juxta quietem. Si autem quies illa non fit per motum, tunc non fit per aliquid aliud : quia nihil facit quietem nisi motus : ergo terra erit quiescens sursum violenter, ita quod quies ejus quæ non semper fuit, non est facta ab aliquo : et hoc est inopinabile : quia omne quod non semper fuit, fit ab aliquo quod est suæ factionis principium et causa. Si autem dicatur quod non habet quietem separatam a motu suo, tunc accidit simul utrumque proprie dici, scilicet quod movetur in proprium locum debitum sibi secundum naturam, et non in eum qui est extra naturam et quiescit : et hoc est inconveniens magnum : quia non potest simul quiescere quiete non naturali, et moveri motu naturali, cum illa sunt contraria, sicut patet ex præhabitis. Sequitur autem dictum inconveniens de eo quod positum est stare quiete non naturali. Si enim non poneretur stare, tunc in infinitum moverentur violentia : et hoc est absurdum dicere. Quod autem vera sint quæ dicta sunt, probatur : quia motus naturalis processus est in naturalem formam, vel ubi, et quanto magis procedit, tanto magis acquirit vigorem formæ : et tunc si motus sit consequens formam naturalem, oportet concedere quod quanto ma-

<--- Page Split --->

gis acquirit formam, et tanto vigorosiuset velocius movetur: et omnis motus naturalis qui pure naturalis est,velociorest in fine quam in principio vel medio, et velocior est in medio quam in principio. In motuautem violento e contra est : quia omnis res per violentiam mota aliquantulum recedit a vigore formae suae : et ideo cum redit ad vigorem, redit ad naturalem motum : et cum procedit in motu, quanto plus procedit in ipso, tanto magis vigoratur, et tanto velocius movetur. Unde autem generetur quies post motum violentum, et quare retardatur in fine, inferius dicemus in fine istius capituli.

ubi est quies post motum. Et hoc est quod omne mobile partim est in termino a quo, et partim in termino ad quem : quia cum dicitur quod aliud est ejus ibi et aliud alibi, sicut cum dicitur, partim est hic et partim est ibi, non intelligitur de parte et parte ejus quod movetur : quia tunc oporteret quod una pars ejus quiesceret et altera moveretur. Sed intelligitur quod secundum aliquid sive secundum partem est in termino ad quem, et secundum aliam in termino a quo : quia hae diversae partes non sunt ejus quod movetur, sed formarum vel ubi inter quae est motus. Cum enim motus sit in intermedio, ut ostendimus supra : omne autem intermedium partim sit unius extremi, partim vero sit alterius : oportet quod id quod movetur semper dum movetur, sit partim in eo a quo, et partim in eo ad quem est motus. Cum autem extrema distincta sint in intermedio, non erit id quod movetur, in eo ex quo et in eo ad quod est motus, sicut in duabus naturis sive quietantibus distinctis, sed potius indistinctis : propter quod non simul quiescit et movetur : quia utrumque istorum est in potentia tantum : sed quia motus abjicit id ex quo est motus, et inducit id ad quod est motus : propter hoc motus est actus imperfectus respectu ejus ad quod est motus, et id ex quo est motus. Est enim secundum desinere et potentia propter quod id quod movetur simpliciter movetur, et nullo modo quiescit : quia natura quietans ex qua est motus, non est ibi nisi secundum quid et indistincte. Motus autem simpliciter est secundum processum ad quod est motus.

Et si objiciatur de differentiis in loco in quibus media distantia nihil videtur habere de circumferentia quae est sursum et de centro quod est deorsum, Dicemus quod locus non accipitur in Physicis secundum dimensiones quantitatis solum, sed etiam secundum proprietates qualitatum quae sunt in ipso, ut in quarto hujus scientiae ostensum est : quia quoad haec media distantia virtutem retinet extremorum.

Text. et com. 62.

Habet autem hoc quod prius habitum est aliam dubitationem. Diximus enim in praehabitis, quod quies quae est hic, in aliquo contraria est motui qui est hinc sive ex illo eodem. Si enim ita se habet, videtur sequi inconveniens: quia quando aliquid mutatur ab aliquo et remutatur sive separatur ab ipso, adhuc videtur habere illud quod remutatur hic quod separatur ab ipso. Si enim in toto separatum esset ab eo quod movetur ipsum ex quo movetur, tunc non esset amplius motus, sed quies in opposito, sicut quando aliquid separatur a nigro, habet adhuc aliquid nigri : qui asin toto esset separatum a nigro, tunc jam quiesceret in albo. Si ergo concedatur, quod hic quies contraria est illi motui qui est ex ipsa, oportet quod simul in eodem sint contraria : cum illud in quo fuit quies, adhuc remaneat in mobili quando est in motu. Solvemus autem hanc secundam dubitationem, et tunc redibimus ad primam, dicentes quod illud quod movetur ex aliquo sic, hoc est quodammodo quiescit, et quodammodo movetur, et non simpliciter. Universaliter enim loquendo de omni eo quod movetur, oportet quod omnis motus, cum non moveatur nisi in intermedio duorum extremorum, quod aliud ejus sit ibi ubi fuit quies ex qua est motus, et aliud ejus ibi

<--- Page Split --->

Sic ergo patet qualiter quies, hoc est quietans secundum quid, et motus simpliciter possunt esse in eodem : quia sic aliquo modo secundum quid et non simpliciter quies cum sibi contrario motu est in eodem simul. Et hoc autem scitur, quod motus magis contrariatur motui quam quies motui : quia duo contrarii motus nullo modo sunt in eodem, quia retardarent et impedirent seipsos. Quia autem existens cum contrario motu in eodem non impedit ipsum.

rationis ejus, et augmenti ejus, et decrementi ejus, et status sive destitionis ejus. In generatione autem incipit movere : quia motus violentus non est intensior quam potest esse in principio secundum opinionem Aristotelis, licet ita sit secundum opinionem Platonis. In augmento autem suo est in maximo posse : et tunc est intensior motus violentus quam esse potest. In decremento autem motus remissior : et ideo tam secundum Aristotelem quam secundum Platonem, motus violentus in fine est remissior : sed cum stare incipit violentia, tunc non movet, sed tenet aliquantulum id quod violenter ante movebat : et hoc modo generat quietem : et sic patet quod haec quies non generatur accessione omnimoda violentiae : quia tunc oporteret quod generaretur a natura, quod falsum est. Et patet quod non fit per motum violentum, quemadmodum quies naturalis fit per motum naturalem, sed potius fit per violentiam, quae secundum vigorem est causa motus, et secundum minimum posse suum est causa quietis ; et hoc verum est de violentia qua grave movetur, et quiescit sursum non removens ipsum a natura et forma gravis. Violentia autem quae id quod simpliciter est leve movet deorsum, eodem modo se habet in faciendo quietem et motum.

Et de motu quidem et quiete quomodo utraque unum dicantur, et quae contrariae sint, hoc modo dictum sit a nobis. Non enim oporteret nos specialem facere tractatum, quae quies sit una : quia quies est una specie, genere, et numero, sicut et motus : quia ea quae exiguntur ad quod motus vere sit unus, exiguntur etiam ad hoc quod quies vere sit una.

Redeamus ergo ad quaestionem in principio hujus capituli tactam, quaerentes iterum utrum motus innaturalis aliquam habeat quietem sibi oppositam : secundum praehabita enim videtur irrationabile si nullam habeat oppositam quietem. Si enim nullam habeat quietem ab ipso motu generatam, tunc semper remanebit violentia, et nunquam veniet ipse motus ad statum : cum quies ab eo nulla generetur. Manifestum est igitur, quod talibus motibus opponitur aliqua quies. Id enim quod extra naturam movetur ad aliquem locum, etiam extra naturam habet quiescere in eodem loco : propter quod dicendum, quod motus violenti sursum, et quies sursum non sunt contrarii sibi ad invicem, sed terrae quae sic violenter movetur et quiescit : et quies illa generatur ab eodem, a quo generatur motus, a violentia videlicet. Sed est quadrupliciter status violentiae, scilicet gene-

Quoniam autem omne quod movetur Text et com. 65. motu recto secundam naturam, habet etiam aliquem motum oppositum illi extra naturam, sicut in libro de Cælo et Mundo declarabimus, ut ignis sursum naturaliter motus, extra naturam movetur inferius. Dubitabit autem forte aliquis, quis cui contrariatur motui ? aut enim motus ignis sursum contrariatur motui terrae deorsum, terra enim descendit naturaliter : aut motus ejusdem secundum naturam contrariatur motui ejusdem extra naturam. Et dicimus ad hoc secundum prædicta, quod utrumque istorum

<--- Page Split --->

est rationabile esse, sed non eodem modo. Motus enim naturalis unius ad motum naturalem alterius, naturalem et essentialem habet oppositionem, quae sumitur penes terminos motuum oppositos. Et cum hoc motus ignis sursum opponitur motui ejusdem extra naturam deor-

sum : quia, sicut patet ex superius habitis, in illis motibus sunt duæ rationes oppositionis, scilicet essentialis et accidentalis. Eodem autem modo omnino est de contrarietate quietum. Et per hunc enim duplicem motum etiam quies est opposita motui, et quies quieti.

<--- Page Split --->