CAPUT II.

Quod motus est aliquid eorum.

Primum autem, sicut diximus, de mot e t . tu est intendendum, ad cujus notificationem oportet praemittere quaedam. Cum Triplevismo, tuendtfinitanimotussit aliquid, et alicujus, et secundum aliquid, oportet nos primum praemittere tres divisiones, ex quarum prima accipiamus quid sit motus in genere, sicut in genere perfectionis et non potentiae : et ex eadem accipiemus secundum quid motus est perfectio, sicut secundum quod genus praedicamenti. Tertiam autem divisionem praemittemus ut sciamus secundum quem modum fluit motus a motivo in mobile, sicut in id quod movetur. Dicamus igitur, quod ens duplex est : est enim aliquid quod est endelechia solum sine actu, et hoc est ens omnino perfectum, non indigens aliquo ad perfectionem ejus. Est etiam aliud quod est potentia tantum secundum quod accipitur ut indigens aliquo ad sui complementum. Nec est intelligendum quod aliquid sit quod sit tantum in potentia et nullo modo actu : quia hoc non potest esse in rerum natura, quemadmodum ostendimus in primo libro scientiae hujus. Sed dicitur in potentia esse secundum quod accipitur privationi in genere

Adhuc autem impossibile est motum esse sine loco et tempore : loco autem accidit vacuum, sicut multi Philosophorum dixerunt : licet enim non omnis motus sit localis, tamen omne quod movetur est in loco, et omnem motum unensurat tempus, cum tempus sit numerus motus, oportebit nos in quarto hujus scientiae libro loqui de loco, et vacuo, et tempore. Est autem hujusmodi et alia ratio haec, scilicet quia ista sunt communia omnibus rebus naturalibus : quoniam licet infinitum non sit actu, sed tantum potentia, et est in eo quod est finitum sic-

<--- Page Split --->

imnixtum, licet habeat formam secundum modum alium quo non accipitur ut imnixtum privationi. Hoc autem modo quo diximus, nihil est medium inter potentia ens et complemento ens : et ideo oportet quod motus sit aliquid horum duorum, et non potest esse extra haec. Est enim motus perfectio ejus quod est in potentia secundum quod est in potentin.

Secunda autem divisio est, quod entiun aliud quidem significat hoc aliquid, et est substantia : hoc vero significat quantum, quod est quantitas : aliud autem significat quale, et hoc est qualitas : et alia significant eodem modo alia entis predicamenta. Ex hac autem divisione nos accipimus, quod si motus est perfectio, et omnis perfectio est secundum aliquod genus entis, tunc oportet quod motus sit secundum aliquod genus entis, vel aliqua genera entis plura uno. Motus enim invenitur in quatuor generibus entis, sicut infra ostendemus.

Ea enim quae sunt in genere, aliquando sunt sine respectu ad invicem, aliquando autem sunt cum respectu : et quae sunt cum respectu ad invicem, dupliciter sunt, secundum quod nunc spectat ad propositum : quia mobile semper excellitur a motivo et vincitur ab ipso. Et ea quorum unum excellitur, et alterum est excessum, dupliciter se habent. Aut enim excellunt se secundum abundum et defectum quantitatis ad invicem, sive secundum magis et minus in quantitate sumptum, sicut duplum se habet ad dimidium. Aut excellunt se et excelluntur secundum virtutem, sicut agens et patiens : vel ut universalius dicamus, sicut mobile et motivum : quoniam in primo de Generatione et Corruptione 1 ostendetur quod mobile et motivum universaliora sunt quam agens et patiens, quoniam omne agens est movens, sed non convertitur. Habent autem ista respectum ad invicem, quoniam omne motivum est alicujus mobilis

motivum, et omne mobile est mobile a motivo : quoniam relatio est quoddam genus quod spargitur in omnibus aliis generibus quantum ad habitudinem generum ad invicem, eorum quae sunt in generibus quae ad invicem comparantur. Sunt autem et aliae duae comparationes relativorum secundum suppositionem et aequiparantiam dictae, sicut dominus et servus, et socius et cujus est socius : sed nobis non faciunt haec ad propositum aliquid ad sciendum qualiter fluit motus a motivo ad mobile : et ideo omittimus de illis.

Sciendum autem est, quod cum nos Primum dodicimus quod motus est perfectio, et perfectio multipliciter dicitur, oportet quod etiam motus sit eorum quae multipliciter dicuntur. Est enim perfectio prima, et perfectio secunda, et utraque istarum dicitur tripliciter. Dicitur enim perfectio prima secundum prioritatem operis, et dicitur perfectio prima secundum esse, et dicitur perfectio prima secundum prioritatem causa formalis ad actum ejus : et omnibus his modis dicitur etiam perfectio secunda respondens prime perfectioni. Prima autem perfectio secundum prioritatem temporis est illa quae est ante omnes perfectiones tempore, et haec est quae est via et exitus imperfecti ad perfectionem, et talis perfectio imperfecti est motus in genere acceptus : et secunda perfectio respondens ei est forma secundum quod accipitur in ratione finis et termini motus. Est autem perfectio prima secundum prioritatem esse ea quae est secundum id quod primo principaliter est, sicut est illa quae est secundum formam substantialem : et huic respondet secunda perfectio quae est secundum accidens, sive secundum formam accidentalem aliquam : et hoc modo motus est de genere primea et secunda perfectionis : est enim motus in substantia et in accidentibus. Est iterum perfectio prima secundum prioritatem causae formalis ad effectum ejus : sicut dici-

<--- Page Split --->

mus quod perfectio prima ensis est figura ensis, et perfectio secunda est incidere, quod est actus formae et figurae ensis: et hoc modo dicimus quod anima est perfectio prima animati corporis, et vegetari et sentire et intelligere sunt perfectiones secundae, et universaliter loquendo unumquodque est perfectum prima perfectione secundum esse, et est perfectum secunda perfectione secundum agere. Hoc autem modo motus nec prima perfectio est entis, nec secunda, sed est via ad primam perfectionem. Cum autem nos dicemus hoc tractatu, quod motus est perfectio prima mobilis, nos intelligimus de primo modo dicta prima perfectione.

Adhuc autem observandum est, quod id quod est in potentia, dicitur multipliciter: est enim aliquid in potentia ad esse, sicut materia: et est aliquid in potentia non ad esse simpliciter, sed ad esse secundum accidens, sicut id quod potest esse album vel nigrum. Est autem aliquid in potentia nec ad esse primum quod est substantiale, nec ad esse secundum quod est accidentale proprie, sed potius ad hoc quod aliquid extra peraliquem modum se habet ad ipsum, sicut est potentia ad ubi vel ad situm: hoc enim non est secundum aliquam formam quam acquirit id quod est in potentia, sed potius ex hoc quod aliquid quod est locus, se potest aliqualiter ad ipsum habere. Cum enim dico aliquid esse in theatro vel in foro, significo quod aliquid se habet ut circumscribens aliquod corpus quod dico esse in foro vel in theatro, absque hoc quod aliqua fiat mutatio in eo quantum ad formam substantialem, vel quantum ad accidentia ejus intrinseca. Hoc autem quod dixi de loco secundum totum corpus, quidam dicunt similiter esse in situ quoad partium ordinationem in loco, sicut sedens potentia est stans: vel hoc modo ordinatus in loco, possibile est ut se convertat, manens quidem in eodem loco, sed tamen aliter conversus in illo quoad partum ordinationem, absque

eo quod mutetur in aliqua forma substantiali vel accidentali afficiente corpus ejus.

Cum autem dicitur motus esse aliqua dispositio quae est in genere primae perfectionis ejus quod est in potentia, si generaliter sumatur motus pro motu et mutatione, oportet quod id quod est in potentia, omnibus his modis generaliter sumatur, cum tamen primo et principaliter rationem habeat potentiae id quod est in potentia ad formam substantialem, et secundo habet rationem potentiae id quod est in potentia ad formam accidentalem, et minime habetde ratione potentiae id quod ad ubi vel ad situm in potentia est: propter quod etiam motus in ubi et in situ convenit perfectis corporibus, quae minime sunt in potentia. Eodem autem modo motus in cujus notificatione cadunt ista, est de numero eorum quae modo dicuntur. Est enim motus primo et principaliter dictus motus localis. Et secundario dicuntur motus alii motus qui sunt ad formam. Et hoc quidem intelligitur dupliciter. Dico enim quod motus localis primus causa est esse secundum formam, et causa motus est secundum formam. Superiora enim causa sunt inferiorum secundum esse quod habent: quia superiora dant eis formas et accidentia per suum motum, et non tantum dant eis formas et accidentia, sed etiam dant eis motus quos habent ad esse et ad accidentia.

Et hoc modo dicimus per reprehensibiles esse eos qui dicunt motum esse genus unum ad motus speciales, scilicet localem, et alterationem, et alias esse species ejus, eo quod dicant speciem motus non causari a specie motus, licet esse causetur ab esse: hoc enim non est verum, quia omnis motus reducitur ad primum motum sicut ad regulam et mensuram: et tamen quia non convenit in speciebus coaequavis sub uno genere sumptis. Est autem et alia hujus ratio quae quasi logica est. Cum enim species coaequaeve sub uno sunt genere, oportet quod natura generis sit univeca in illis,

<--- Page Split --->

liet secundum esse varietur, sicut natura animalis unicam habet rationem in specibus animalium : ipsa enim est quae subtat differentiis in omnibus speciebus. Cum autem motus accipitur in genere, non habet unam naturam essentiae alicujus secundum quod contrahitur ad alterationem, et localem, et augmentum, et diminutionem. Quod probatur per hoc, quod natura una non decurrit per diversa categorias entis. Oportet autem quod natura motus decurreret per diversas categorias, quoniam in alia categoria est motus localis, et in alia alteratio, et in alia augmentum et diminutio. Amplius ad idem est, quoniam nullum genus est in alia coordinatione categorie quam sit species. Si ergo motus esset genus quoddam, sub quo essent species, allatio, et alteratio, et augmentum et diminutio, oportert quod aut omnes species motus essent in genere uno, vel quod motus esset in diversis generibus, et esset tamen genus unum : quorum utrumque est irrationabile. Ex hoc autem ulterius arguuntur hi qui dixerunt plura quam decem esse praedicamenta entis, et motum esse unum entis praedicamentum, sicut de facili prohatur ex dictis : nihil enim eorum est praedicamentum, quae dcurrunt de genere in genus, sicut ostendimus.

Cum autem nihil sit commune praedicamentis per modum univoci, et motus sit communis pluribus praedicamentis, oportet quod non sit per modum univoci : sed nec est communis per modum aquivoci secundum quod aequivocum est a casu et fortuna, sicut canis, sed est ambiguum sive multipliciter dictum, sicut ens quod est in uno perfecte et principaliter ens, in aliis autem secundario et per relationem ad ens primum : et ita est de multiplicitate motus, sicut in sequentibus hujus scientiae ostendemus. Tale autem dictum multipliciter cum diffinitione sua bene intrat in scientiam, quia comparationem habet ad unum, per quod terminatur esse ejus et describitur in comparatione ad illud. Hoc autem totum

dictum est ideo, quia cum motus non est uno modo dictus, impossibile est quod habeat diffinitionem uno modo dictam.

CAPUT III.

An in praedicamentis sit motus, et qualiter sit in illis.

Dicemus autem deinceps qualiter moT e c t , etcom . tus cadit in praedicamento, quoniam sine Motus non hoc diffinitio motus haberi non potest. est extra res pertuA d hoc autem sumendum est primum. nentes ad catagorias. quod motus nunquam est praeter res categoricorum : id enim quod mutatur, semper mutatur aut secundum substantiam, aut secundum qualitatem, aut secundum locum, aut aliquod aliorum praedicamentorum. Nihil autem accipere est commune ad ista praedicamenta secundum univocationem, sicut superius diximus, ita quod illud commune sit genus unum non incidens in aliquod istorum praedicamentorum, ita quod ipsum sit neque hoc quod est substantia, neque quale, neque quantum, neque aliquod aliorum praedicamentorum, sicut dixerunt qui motum et mutationem unum praedicamentum distinctum dixerunt : ergo neque motus, neque mutatio est alicujus generis quod sit extra genera dicta.

Sed in his omnibus entibus diciturText , etcom . unumquodque genus dupliciter, sicut pa- 5. t et in genere substantiae. Est enim in genere substantiae aliquod principium sicut forma et actus, et aliud est sicut privatio sive potentia quae immixta est privationi quae motui subjicitur. Secundum qualitatem autem etiam est hic sicut actus et habitus, ut album : et aliud est sicut privatio, ut nigrum, quod 'supra ostendimus opponi ad album sicut opponitur

<--- Page Split --->

privatio ad habitum. Similiter est secundum quantitatem unum sicut perfectum, et aliud est sicut imperfectum in quantitate. Similiter est in loci mutatione, hoc est, sursum, et aliud deorsum : et deorsum quidem est permixtum privationi, et sursum est sicut habitus : et fin eis quae moventur localiter, hoc quidem est ut leve, aliud vero ut grave : et leve est sicut habitus et perfectio, grave ut privationi permixtum. Et horum omnium superius ostendimus rationes, et ampliores ad hoc ponemus rationes in libro Perigeneos, ubi loquemur de generatione simpliciter, et de generatione secundum quid. Secundum haec autem quae sic sunt in generibus per modum privationis et actus, distinguuntur penes species motus in communi sumpti : et in quatuor generibus sunt octo extra oppositionum dictarum per modum privationis et habitus : et cum species motus distinguantur secundum terminos ipsius, oportet quod sint octo species motus in genere, quarum duae sunt in substantia, scilicet generatio ad id quod est in actu, et corruptio ad privationem : et duo in qualitate, unus ad qualitatem quae est sicut actus, et alter ad qualitatem quae est ut privatio, licet habeant nomen unum in communi. Et de hoc in quinto hujus scientiae libro reddemus rationem. Et duae sunt in quantitate secundum augmentum et diminutionem, et duae in loco penes contrarietatem quae est in ubi. Et nos non ponimus inter istos motum circularem, quoniam sicut nos supra ostendimus, non est omnino naturalis.

Est autem in his quae diximus, multa ambiguitas, et multorum Philosophorum, sententiae diversae 1. Cum enim dictum sit in Prædicamentis quod motus est in passione, videtur autem hic dici motum esse in generibus multis, vel etiam in omnibus, videbitur haec contrarietas quaedam esse. Et nos quidem jam

d'estruximus errorem eorum qui dicunt motum esse genus unum per se præter decem entis prædicamenta. Averroes autem ad istam solvit contrarietatem, dicens quod motus secundum quod non differt a perfectione ad quam vadit, nisi secundum magis et minus, necesse est ut sit de genere. illius perfectionis. Motus enim nihil aliud est quam generatio unius partis post aliam illius perfectionis ad quam tendit motus, donec perficiatur et sit in actu : unde necesse est ut motus qui est in substantia, numeretur in genere substantiae, et motus qui est in quantitate, numeretur in genere quantitatis, et similiter est de motu in ubi et in qualitate. Secundum autem quod motus est via ad perfectionem alia ab ipsa perfectione, necesse est ut sit genus per se : via enim ad rem, aliud est ab ipsa : et secundum hoc fuit positum in Prædicamentis quod esset prædicamentum per se, scilicet passionis : et iste modus quo ponitur in prædicamento passionis, est famosior. Ille autem quo est aliquid perfectionis ad quam vadit, est verior. Et ideo Aristoteles in libro Prædicamentorum ubi probabiliter loquitur, dixit quod esset motus in prædicamento passionis. In Physicis autem ubi loquitur de natura rei in veritate, dixit quod esset in decem prædicamentis.

Sed quia ista solutio Averrois est obscura et dubia, ideo antequam inquiramus de ea, tangemus omnes diversitates Peripateticorum de genere motus - et has quidem ante nos videtur tetigisse Avicenna in Sufficientia, dicens quod in generali tres sunt diversitates opinionum de genere motus. Sunt enim quidam qui comparaverunt motum ad movens, quia viderunt quod motus actus est moventis : et ideo dixerunt, quod erat in prædicamento actionis. Et in hoc consentire videtur Gilbertus Porretanus in libro qui de sex principiis inscribitur, di-

<--- Page Split --->

crus quod omnis motus in actione, et omnis actio in motu firmatur. Alii autem comparant motum ad mobile : quia est actus mobilis quem suscipit a movente, quo aliquid abjicitur ab ipso, et quo aliquid acquiritur in ipso : et illi dicunt quod est in praedicamento passionis. Et hac via videtur procedere Aristoteles et multi alii Peripateticorum in Praedirumentis. Scimus enim quod omnis passio magis facta et intensa aliquid abjicit a substantia, et aliquid acquirit in ipsa. Haec autem ambo fiunt in re mota per motum, quoniam abjicitur natura ejus ex quo est motus, et acquiritur natura ejus ad quod est motus per motum. Tertia autem est sententia eorum qui comparant motum ad finem et terminum motus, dicentes motum esse flutum alicujus entis in id quod est terminus motus, sicut nigrescere fluxus est in nigredinem, et albescere in albedinem, et imperfecti quantitate fluxus ad perfactum quantitatem esse augmentum, et fluxum ubi esse allationem in loco : et hi dividuntur in duas sectas. Quidam enim dicunt, quod quisque fluxus a fine in quo stat, non differt differentia specilica sive per essentiam, sed per esse tantum : et hi dicunt quod motus est in omnibus illis praedicamentis in quibus invenitur ens fluens, et terminus fluxus illius : et haec sunt praedicamenta quatuor : et de hac sententia videtur esse Averroes in supradictis verbis. Et secrundum istos nigrescere est nigredo pertransiens sive fluens, et ascendere est ubi fluens quod est sursum, et sic de aliis, et nigrescere non differt a nigredine secundum essentiam per differentiam specificam, sed differt ab ea secundum esse in fluxu et in quiete, quod est esse aliud et aliud, et secundum esse in via et in termino, quod item est esse aliud et aliud : et istis convenit dicere quod motus est æquivocum ad ea quae

dicuntur species motus, quia nulla est res una vel natura uniens quantitatem et qualitatem et ubi, nisi illa analoga quæ sunt ens et unum, quorum nullum est motus. Et sic motus est æquivocum vel analogum,non inventum in omnibus praedicamentis, sed in pluribus 1. Secundum hos autem oportet dici iterum, quod ea quæ dicuntur species motus, non sunt species veræ, sed sunt modi quidam et materiæ, quibus aliter et aliter invenitur motus in hac natura quæ est hujusmodi praedicamenti : et aliter in alia natura est quæ est alterius praedicamenti : et similiter perfectio sive actus, quod Græce endelechia vocatur, quæ cadit in diffinitione motus : quoniam motus qui dicitur esse perfectio mobilis secundum quod est mobile, non est unius rationis, sicut exposuimus in capitulo quod præmisimus.

Sunt autem qui etiam dicunt, quod motus est fluxus entis quod est in diversis praedicamentis, et dicunt quod fluxus per essentiam et differentiam specificam differt ab eo a quo fluit : unde dicunt quod nigrescere per essentiam et per differentiam specificam differt a nigredine : propter quod et nigrescere nec est species qualitatis, nec qualitas, et sic de aliis motibus, et de his ad quæ est motus. Et illi adhuc sunt duarum sectarum. Quidam enim illorum dicunt, quod motus neque in genere, neque in specie sumptus est in aliquo praedicamento, sed est via ad rem praedicamenti, et quoddam principium ad ipsam : et cum hoc dicunt, quod motus in genere est nomen ambigue praedicatum de specialibus motibus, propter causas quas supra diximus. Et haec est secta in qua fuerunt quidam probati viri valde in secta Peripateticorum. Et Avicenna magis consentire videtur in hac sententia 2 : et cum Aristoteles dicit motum esse in diversis

1 Hoc videtur sentire Commentator in com. 4 hujus libri tertii.

2 Hanc opinionem Avicennæ recitat etiam Commentator V Physic. com. 9.

<--- Page Split --->

prædicamentis, intelligunt hoc illi secundum quod via ad prædicamentum dicitur esse de prædicamento, sicut etiam alia principia generum dicuntur esse de generibus illis quorum sunt principia, sicut punctum et unitas sunt de genere quantitatis, et sicut forma et materia sunt de genere substantiae : propter hoc solum quod illa sunt principia essentialiter salvata in illis generibus. Motus autem non salvatur essentialiter in re generis, quia est principium sicut via, et non sicut ens permanens. Et confirmant dictum illud per similem modum loquendi, quia aliter Aristoteles non dicit generationem esse naturam, nisi quia via est in natura. Simili modo ergo motus dicitur esse in genere, quia est via in genus.

Secunda autem secta dicentium motum differe per essentiam a re in quam est motus, est eorum qui dicunt motum esse prædicamentum per se, quorum sententia est, quod motus univoce prædicatur de speciebus motus : unde et continet sub se alterationem et augmentum et allationem sicut species proprias. Et horum sententia est debilis, et superius improbata satis. Sunt ergo in universo quinque opiniones de motu, quæ sunt inter alias magis famosæ : et quia res est difficilis, horum omnium ponamus rationes et contradictiones, et postea eligam quod mihi magis verum videtur esse.

Pro his ergo qui motum in prædicamento actionis dicunt esse, videtur quod motus nihil aliud est nisi quod ab agente fluit in patiens, sive a movente in movens : sed nihil ab agente fluit in patiens, nisi actio agentis : ergo motus nihil aliud esse videtur nisi actio agentis. Amplius motus est actus communis agentis et patientis, sive moventis et moti. Constat autem, quod commune utrisque nihil est nisi quod fluit ab uno in alterum. Ergo communis utrisque actus est fluens a movente in motum : hoc autem est actio moventis : ergo motus

est actio agentis. Adhuc ad idem est quod in secundo de Anima habetur ab Aristotele, quod actus activorum sunt in patiente et disposito : sed nihil est quod sit in patiente et disposito ab agente, nisi motus : ergo motus est actio agentis, et sic est in prædicamento actionis. Adhuc autem tria sunt, actio, motus, et passio : et hæc igitur aut differunt secundum essentiam, aut conveniunt in eadem. Si differunt in essentia et sunt diversa, tunc sunt ab invicem separabilia : et hoc non est verum : ergo in essentia conveniunt. Et sic videtur quod motus non differt actione nisi per accidens et per rationem, scilicet quia secundum quod est exitus mobilis est motus : et secundum quod idem exit et fluit ab agente, sic est actio : passio autem est affectio qua afficitur patiens : ergo motus non erit essentialiter prædicamentum actionis, ut videtur. Hæ igitur quædam aliae rationes sunt eorum qui dicunt motum esse in prædicamento actionis.

IIisautemobjicitur , quodmotusestinmobilisicutinsubjecto , etnoninmovente . Actioautemestinagentesicutinsubjecto . Ergomotusdiversusestabactione : nonergooportetquodsitinprædicamentoactionis , sedpotiusinprædicamentopassionis , utvidetur .Quodautemmotussitinmobilietnoninmoventeprobaturperhoc , quiainquocumqueestmotusutinsubjecto , illudmovetur : ergosimotusessetinmoventesicutinsubjecto , oporteretquodomnemovensmoveretur : hocautemfalsumest : omneautempatiensmovetur , etpassiovideturessemotusejus . Adhucautemmotusestidquodcontinuealiquidabjicit , etaliquidinducitcontinueinsubjectum : hæcautemestpassioquæabjicitasubjectoetinducitinsubjectum , sicutostendimusprius : ergovideturmotusessepassioetesseingenerepassionis . Hocautemetiamvideturexhocquodresnonmo - veturnisiquamdiuafficituraliquaspe -

<--- Page Split --->

cri agentis. Affici autem specie agentis pati est. Ergo moveri pati est: ergo et motus quidam est in genere passionis.

His autem opponitur, et sunt rationes pro tertia parte vel opinione facientes: sicut forma permixta potentiae, et forma pura non differunt per essentiam, sed per esse: motus autem est fluens forma permixta potentia: ergo non differt ab eadem forma pure accepta: sed forma quae mixta est potentiae in motu, est eadem cum ea quae pura est in termino motus: ergo non differunt istae per essentiam: ergo essentialiter sunt in uno predicamento: sed forma quae est terminus motus, nec est in actione, nec in passione, sed est in diversis praedicamentis1.

Adhuc autem, cum fluit ens alicujus praedicamenti, aut terminatur ad terminum sibi extrinsecum, et essentialiter nullo modo in ipso contentum, aut terminatur termino in ipso essentialiter contento, licet per esse differat ab ipso : siquidem terminatur termino sibi non essentiali, et qui non continetur in ipso: ergo terminatur ad ipsum tanquam ad extraneum : sed quodlibet extraneum aequaliter est terminus extranei : ergo quilibet motus potest terminari ad quemcumque terminum, quod est absurdum : quia quilibet motus habet proprium terminum : ergo relinquitur quod terminus motus intrinsecus sit per essentiam motui : ergo est idem cum ente fluente ad ipsum per essentiam, licet non per esse.

Adhuc autem si nos imaginemur puncti fluxum facere lineam, et terminari fluxum puncti in aliquo puncto ubi terminatur fluxus ejus, constat quod terminus lineae in quo stat fluxus puncti, intrinsecus est et essentialis lineae : et non possumus dicere quod punctum terminans fluxum esset alterius essentiae quam punctum fluens : sed esse est aliud fluen-

tis et stantis per modum termini. Est autem per omnia simile in quali fluente et terminante fluxum illum, et in quanto fluente et terminante fluxum quanti, et sic de aliis. Ergo ejusdem est motus et terminus motus : et sic patet quod motus est in eodem praedicamento in quo est terminus motus. Unde etiam dixit Alfarabius, quod motus acquirit formam post formas, sicut est additio lineae ad lineam, et sicut est additio intensi ad id quod minus est intensum : et hoc volebat dicere Averroes quando dixit motum nihil aliud esse, nisi generationem unius partis post aliam illius perfectionis ad quam tendit motus.

Amplius nomen et diffinitio rebus non adaptatur, nisi per essentiale rebus : sed nomen et diffinitio motus aptatur motibus specialibus per terminos eorum : ergo termini eorum ejusdem essentiae sunt cum ipsis motibus naturaliter acceptis : ergo secundum quod terminus motus est in praedicamento, ita et motus.

Adhuc autem forma quae est actus materiae, et forma quae potentia est in materia, sunt essentialiter forma una : sed eadem forma quae est in potentia et in actu, est fluens, quando simul est in actu et in potentia : ergo ipsa essentialiter est eadem cum forma in potentia existente in actu : forma autem fluens est motus : ergo motus realiter sumptus est ejusdem essentiae et ejusdem praedicamenti cum forma quae est actus etiam mobilis : et sic in quot praedicamentis fuerit forma quae est actus mobilis, in tot praedicamentis motus invenitur.

Sed licet haec sententia sit absque dubio Aristotelis et Alexandri et Averrois et Themistii et fere omnium Peripateticorum, tamen opponitur contra ipsam prohabiliter sic : secundum hanc opinionem nigrescere est nigredinis intensio et fluxus nigredinis, et idem in essentia cum nigredine : sed forma quae intenditur, aut

<--- Page Split --->

est, aut non est. Si est : ergo non acquiritur per motum : quod falsum est, cum nigredo acquiratur per motum qui est nigrescere. Si autem non est : sed quod non est, non intenditur : ergo non intenditur forma illa ut materia videtur.

Adhuc autem albedo permixta nigredini, et albedo pura, non sunt ejusdem speciei, nec ejusdem essentiae : sed omnis forma fluens in motu permixta est e contrario : ergo nulla talium formarum est ejusdem speciei et ejusdem essentiae cum forma pura et depurata a contrario : sed in termino motus est forma pura : ergo forma fluens in motum, et forma quae est terminus motus, non sunt ejusdem speciei et ejusdem essentiae. Et propter has duas rationes dicit Avicenna quod abhorret hanc opinionem.

Adhuc autem et sic potest objici contra eamdem : per motum aliquid recipitur continue de forma ad quam est motus : sed receptum per motum non est motus : ergo forma ad quam est motus, et forma quae secundum partem recipitur antequam res sit in termino motus, non sunt aliquid de motu : et sic motus non est ejusdem praedicamenti cum forma illa.

Adhuc autem si motus non differret a perfectione ad quam vadit, nisi secundum magis et minus : tunc non differret a forma ad quam vadit, nisi sicut differt imperfectum a perfecto. Sed cum imperfectum venit ad perfectum, tunc maxime est et manet : ergo cum motus venit ad formam ad quam est, tunc maxime esset et maneret : quod falsum est, quia cum motus venit ad terminum ad quem est, tunc non est, sed desinit esse.

Adhuc forma movens et agens genere differt a suo movere : quia movere est in praedicamento actionis, et forma agens et movens forte in praedicamento qualitatis vel substantiae, vel alterius praedicamenti : ergo a simili et per eamdem rationem forma recepta et acta differt a suo movere : ergo moveri est in uno praedica-

mento, et forma recepta per motum in alio : sed motus est cujus est moveri : ergo motus cum forma recepta per motum non est in eodem praedicamento.

Adhuc autem illi sententiae qua dicunt motum acceptum, sicut viam esse in praedicamento passionis, videtur esse contrarium, quod motus est sicut via inter duos terminos sursum et deorsum : sed spatium non est magis sursum quam deorsum : ergo et motus non magis est actio quam passio : sed est utrumque, et sic cadit in duobus praedicamentis quae sunt actio et passio.

Rationes autem ista omnes praeterquam ultima, pro quarta sunt inductae opinione, contra quam videtur esse, quod id quod est principium alicujus generis, est ante omnia quae sunt generis ejusdem, et non causatum ab aliquo illo. Motus autem qui est alteratio, causatur ab aliquo quod est in genere qualitatis. Ergo non est alicujus principium quod sit in genere qualitatis.

Ad haec autem omnia notandum est, Soluuo Dutoris quam autem est in omnia quae sunt actio et passio, sed in omnia quae sunt actio et passio, sed in omnia quae sunt actio, sed in omnia quae sunt actio, sed in omnia quae sunt actio et passio, sed in omnia quae sint actio, sed in omnia quae sint actio, sed in omnia quae sint actio et passio, sed in omnia quae sint actio et passio, sed in omnia quae sunt actio et passio, sed in omnia quae sunt actio et passio, sed actio et passio, sed actio et passio, sed actio et passio.

<--- Page Split --->

ram. Si autem attendatur in comparatioe ad moventem, a quo causatur motus, sic motus est actionis agentis effectus, et non actio ejus : quia actio est in agente, et motus in mobili, sicut dixit objectio superius inducta : et tunc motus firmatur in actione, sicut effectus in causa, et actio firmatur in motu sicut causa in effectu. Et non puto hoc esse verum, quod movere moventis sit motus mobilis essentialiter, nisi intelligatur quod hoc movere quod est a movente in mobili sicut a suscipiente movere moventis : sed non suscipit ipsum per modum ejus quod est movere, sed per modum ejus quod est moveri. Sed ad hoc nos redibimus in sequentibus, et subtilius de hoc considerabimus. Si autem consideratur motus secundum quod est affectio mobilis, quae affectio causatur a motu, hoc est, a forma fluente de esse in esse, eo quod movetur : sic motus est in praedicamento passionis secundum rei veritatem : et ideo licet multae sint sententiae de motu in quo praedicamento sit, tamen istae duae sunt celebriores, scilicet quod sit in pluribus secundum numerum eorum in quibus est terminus motus, et quod sit in praedicamento passionis : quia esse motus absque dubio in mobili est, aut ut forma fluens, aut ut affectio mobilis, sicut diximus.

Rationibus autem inductis oportet nos respondere in quibusdam : quia quorumdam solutio patet ex praedictis, et ex dicendis erunt manifestae. Ea igitur quae ad hoc inducta sunt, quod motus sit in actione, solvuntur per hoc quod actio dupliciter dicitur, scilicet materialiter et formaliter, hoc est, id quod est actio secundum quod est accidens agentis, et comparatio agentis ad patiens. Et primo quidem modo motus est actio agentis, quia est id quod est ab agente sive movente. Secundo autem modo motus non est actio, sed est effectus actionis. Et per hoc patet solutio trium primorum. Sed ad hoc quod inducitur, quod movere et moveri, et agere et pati sunt idem, in-

fra respondebimus : hic tamen dicimus quod in omnibus his sunt duo, scilicet comparatio qua comparatur agens ad patiens, et e converso, et qua comparatur movens ad motum, et e converso : et ha comparationes sunt aliquo modo eadem differentes penes comparata. Res autem penes quas comparationes illae sunt, et relationes sunt in his quae comparantur, et illae proprie sunt actio et passio, et movere et moveri, et non sunt eadem, sed habent quemdam modum oppositionis : et ideo nec motus idem est actioni.

Ea autem quae inducuntur ad hoc, quod motus sit in praedicamento passionis, cumulti concedunt : sed tamen potest dici ad ea, quod motus aliud est quam affetio mobilis facta in motu et per motum, et affectio quidem in passione, motus autem non : et non sequitur, si motus et passio sunt in eodem subjecto, quod sint in eodem praedicamento : sic enim omnia essent in uno praedicamento, cum omnia alia sint in subjecto et substantia. Quod autem motus abjicit a subjecto et passio, non valet : quia arguit in secunda figura ex affirmativis : posset tamen responderi propositionibus illis, quod in veritate aliter abjicit a substantia passio, et aliter motus. Motus enim nihil abjicit substantiae, sed abjicit privationi, eo modo quo motus est continuus exitus formae de permixtione privationis : sed passio afficit substantiam passi, et ideo abjicit aliquid de ipsa : et tunc dissolutionem substantiae patientis inducit si intendatur et magis fiat. Quod autem dicit, quod in omni motu aliqua species moventis et agentis afficit mobile, dicendum quod verum est : et ideo in motu est passio, non tamen motus est passio, ut dictum est.

Tertiam autem opinionem de motu inAperoris ter omnes nos reputamus veriorem. Ea Doctoris noautem quae Avicenna objicit in contranio sit veror ceteris. rium, solvenda sunt per hoc quod nigrespere est nigredo fluens : quia nihil prohibet id quod significat in motu, et id quod significat in quiete, esse ejusdem

<--- Page Split --->

essentiae, dummodo in esse diversificentur, sicut amare et amor, et sicut in multis aliis. Et non habent differentiam spectificam qua differant ab invicem, nisi illa differentia accipiatur esse differens : quia penes talem differentiam verbaliter significant unum et cum motu et tempore, alterum nominaliter et sine motu : et sic patet quod nigrescere et nigredo sunt aliquo modo idem, et aliquo modo diversa. Ad hoc autem quod objicit ulterius, quod cum nigredo intenditur, aut intenditur nigredo quae est, aut quae non est, dico quod intenditur nigredo quae quodammodo est et quodammodo non est, sicut est in omni intensione. Est enim nigredo ens per se et non ens per accidens : nigredo dico quae est fluens : per se enim est : quia per se forma fluens est : sed in quantum privationi adhuc permixta est, et sic non est : et hoc modo dicit Aristoteles materiam quae motui subjicitur, per se esse, et per accidens non esse, in quantum privationi permixta est, sicut in primo libro diximus 1. Id autem quod intenditur, quamdiu est in motu intensionis, unum quidem est essentia, et continue diversificatur in esse : quia nisi esset unum in essentia, non reciperet comparationem per magis et minus : et nisi continue in esse diversificaretur, non differret a se per magis et minus : quia comparatio non est nisi univoci quod unit natura una : et differentia per magis et minus, non est nisi ejus quod secundum esse accedit secundum magis et minus ad naturam illam veraciter, cui nomen est impositum, quod quidam vocant accessum ad veram nominis impositionem.

Quod autem dicitur mixtum alterius speciei quam purum, et probatur ita esse in coloribus mediis et extremis, Dicendum quod hoc non est simile. Omne enim quod movetur, prius est in medio quam

in extremo : sed medium inter extrema duobus modis accipitur : secundum esse completum , et secundum potentiam fluentem continue ad perfectum esse. Et primo quidem modo alterius speciei est medium quam extremum, quia non est utrumque species completa, quarum una est composita, et altera simplex. Secundo autem modo medium non est species neque forma completa, sed est via ad formam completam : et in illo unica fluit forma a suo esse incompleto ad suum esse completum : et hoc non vocatur absolute medium , sed cum determinatione , ut dicatur medium motus vel fluxus : et hoc modo medium specificatur et diffinitur. Quod autem hoc quod diximus verum sit, patet in simili : constat enim quod continuum partes non habet nisi potentia quae in actu efficiuntur signa et dividunt continuum. Ponamus ergo fluere punctum et fluat ad cubitum in longitudine : sed signetur fluxus ejus in dimidio cubiti, erit punctum terminus lineae, qui est in dimidio cubiti, et erit actu terminus lineae constitutae per fluxum puncti . Si autem producatur fluxus puncti in totum cubitum , erit punctum actu terminus lineae constitutae per fluxum puncti, qui est in extremitate longitudinis cubitalis : et illud punctum quod est in semicubito, non erit in linea constituta nisi potentialiter : et forma totius fluxus non dicetur terminari nisi puncto ultimo. Per omnem autem eumdem modum, ut dicit Alfarabius, est in omni vero motu. Motus enim est de numero continuorum : et ideo non specificatur in ipso ens fluens quodcumque fuerit, per id quod est in potentia, sed per id quod est in actu : et hoc est ultimum ad quod terminatur fluxus ejus quod est in potentia. Sed si nos signemus et dividamus motum cum aliquo nunc tempore motus vel tertiae partis, tunc in illo nunc

Solutio ad ra’vones

Avvenne

Medium int’er extrema dupliciter sumi potest

1 Ex hoc patet quod nihil prohibet unam et eamdem sententiam significari in motu et in quiete : et amplius, forma fluens quodam modo

<--- Page Split --->

crit finis motus : et ideo ille dat speciem motui : et tunc forma fluens accipit esse actuale in illo, quia id medium est ei sicut extremum quoad hoc quod est ternuius motus actu : quod tamen medium non erit nisi in potentia, si motus ultimus versus veram extremitatem dicatur continue produci : et hoc modo forma sequens addita cum praecedenti, efficitur unus motus specificatus in extremo : non est enim in medio priori quod non est nisi potentia in ipso motu.

Quod autem dicunt, quod forma est accepta per motum, et acceptum per motum non est motus, hoc non est difficile. Acceptum enim per motum non est motus, sed terminus et finis motus. Et quod dicitur, quod motus est generatio continua partis post partem illius perfectionis ad quam vadit motus tanquam termini ejus, Dicendum quod perfectio illa ad quam est motus tanquam ad speciem et finem, dupliciter per hoc consideratur, scilicet secundum esse et essentiam. Et secundum essentiam quidem non habet partem et partem, sed est forma simplex. Sed pars secundum esse accepta non est pars nisi sicut motus est pars. Haec enim est pars fluxus ejus : et hic fluxus continuus in partibus talibus est motus non differens a complemento ad quod vadit, nisi sicut magis et minus, quod tunc non differt nisi sicut minus perfectum a perfectiori. Dicendum est quod magis et minus dicunt diversitatem in esse formae fluentis : et bene concedo quod differunt sicut completum in esse, et sicut incompletum in esse. Quod autem dicunt imperfectum maxime cum conjungitur perfecto, dicendum quod hoc non est generaliter verum de omni imperfecto, sed est imperfectum quod est subjectum imperfectionis et perfectionis : et de illo est verum quod dicunt. Est autem imperfectum in esse propter hoc quod fluit et extenditur extra potentiam et imperfectionem donec depuretur et sit perfectum : et hoc non est quando completum est, quia non habet permanentiam in parti-

bus, sed successionem : et tale quidem est motus et similiter tempus : et ideo peccatum est in argumento secundum sophisma equivocationis.

Ad hoc autem quod dicunt, quod forma movens et dans differt genere a movere : et similiter volunt arguere, quod forma recepta differt a moveri : dico ego, quod hoc est necessarium, quia movere est agere, et moveri est pati quoddam, si in genere sumatur nomen actionis : et neutrum illorum est forma dans vel recepta : quia forma recepta hoc modo quo recipitur, dupliciter recipitur, scilicet secundum esse influxum, et secundum affectionem quam facit in subjecto. Et primo quidem modo est motus : secundo modo est effectiva passionis : cum tamen ipsa sit forte in genere qualitatis et quantitatis, vel ubi, vel in aliquo genere secundum diversitatem praedicamentorum.

Quod autem dicunt, quod secundum quod est via, est passio : dicendum quod hoc dixit Averroes, et forte melius fuisset si dixisset affectionem mobilis esse passionem. Si tamen nos velimus verificare dictum ejus,dicemus quod via potest accipi in se ratione spatii, vel ex parte viantis per ipsam. Et via quidem similis est motui ut est in se, et non passioni, sed via ex parte viantis in ipsa est passio viantis quod per viam quasi trahitur ab agente quod compellit ipsum sic viare et moveri.

Opinionem vero quæ dicit non in genere esse motum, sed viam esse ad ea quæ sunt generis, improbare nolo, quia scio quod genera prædicamentorum continent entia. Motus autem propter sui imperfectionem non est ens proprie loquendo, sed est entis : et ideo non proprie cadit in genere, nisi hoc modo quo ea quæ sunt rerum quæ sunt in generibus, reducuntur ad genera. Et quod dicitur, quod causatur a re generis , dicendum quod hoc est verum : tamen nihilominus est etiam causa rerum quæ sunt in genere. Et hoc modo quodam modo est

<--- Page Split --->

principium vel actus aliquorum principiorum: et ideo est actus moventis causa et actus mobilis quod reducitur ad materiam. Hæc igitur sufficiant de determinatione diversarum opinionum in diversis generibus motum ponentium. Nos autem in quinto hujus scientiæ libro investigabimus utrum motus sit in omnibus prædicamentis, an non, et utrum est in substantia motus, et qualiter ponitur esse in quatuor generibus: hæc enim sciri non possunt, nisi considerentur species motus. Et nos non intendimus hic nisi de motu in communi ponendo diffinitionem ejus.

CAPUT IV.

De diffinitione motus data magis secundum formam, et de probatione per ivductionem ejus, quod dicitur motus esse actus ejus quod est in potentia.

tia, quoniam motus non est perfectio moventis quod est in actu, sed potius consequens ipsum, quia est ab ipso. Et dico quod est existentis in potentia secundum quod est in potentia, quia nihil prohibit aliquo modo esse in actu, sicut actu homo : et potentia albus, mobilis ad albedinem, sed secundum quod est actu, non est motus perfectio ejus. Praeterea quia secundum quod est in actu, non est mobile, cum omnis motus sit propter indigentiam ejus quod movetur. Est ergo motus et perfectio ejus prima secundum quod est mobile : secundum autem quod est mobile, est in potentia : ergo motus est perfectio ejus quod est in potentia, secundum quod est in potentia. Adhuc autem considerare oportet, quod secundum quod est in potentia, non habet perfectionem nisi motum : quia forma est perfectio rei existentis in actu : et cum habet formam, non est in potentia ad illam, sed in actu. Sed cum est in potentia adhuc ad formam : et ideo complementum ejus quod est in potentia secundum quod est in potentia, est motus : complementum autem ejus quod fuit secundum quod est in potentia, sed in actu, est forma : cum autem motus sit perfecto mixta potentiae, ponitur tamen in genus perfectionis et non potentiae : quia sicut dictum est, motus est fluxus perfectionis et non potentiae : quia potentia secundum quod est privationi admixta abjicitur, sed forma fluit ad esse purum : et ideo motus est perfectio cui accidit immixtum esse privationi et potentiae : propter quod motus aliquando est perfectio pura, quando non est fluxus de non esse in esse, sive de potentia ad actum, sicut est motus intelligentiae : et ideo moveri secundum contemplationem est actus et perfectio pura.

T e x t , etcom . Redeamusergoadinvestigandammo - tusdiffinitionem : exquoenimhabitumestquodaliquidestpotentia , etaliquidactu , etaliquidsubstantia , etaliquidquantitas , etaliquidqualitas , etubi , etsicdealiis , etinunoquoqueistorumestaliquidutforma , etaliquidutprivatioincontrarium : tuncsequiturexillo . quodsideterminaturetdividiturpoten - tiaetactussecundumunumquodquege - nusprædicamentiinquoestmotus , quodmotusestendelechiasiveperfectioejusquodestinpotentiasecundumquodestinpotentia : etsecundumquodestinpo - tentia , nonestinsuiperfectionesiveendelechia : etprimaipsiusperfectioestviaadperfectionemquandohabetperfe - ctionemmixtamprivationi , etperillamcontinuevaditadendelechiampuram . Dicoautemquodestexistentisinpoten -

Et probatur ita diffinitio inducendo in omnibus : quia alterabilis secundum quod est alterabile, perfectio ejus est alteratio et non qualitas alterans : qualitas enim alterans est perfectio ejus secundum quod est alteratum. Similiter augmenta-

<--- Page Split --->

bilis secundum quod est augmentabile, perfectio est augmentatio : et diminuibilis secundum quod diminuibile, perfectio est diminutio : haec enim non habent nomen commune, sicut motus in qualitate dicitur alteratio : et hujus causam assignabimus in sexto hujus scientiae libro. Hoc etiam modo generabilis secundum quod est generabile, perfectio est generatio : et corruptibilis secundum quod est corruptibile, perfectio est corruptio. Sed non facimus hic differentiam inter motum et mutationem, quia hoc in quinto facere debemus, ubi inquiremus utrum in substantia sit motus, et qualiter est in ipsa. Eodem autem modo loco mutabilis secundum quod est mutabile in loco, perfectio est mutatio loci et non locus vel ubi.

Cum autem ista diffinitio motus data sit penes conditionem mobilis quod est subjectum vel materia in qua est motus, facile est videre, quod convenit ista diffinitio motui novo qui quandoque incipit et quandoque finitur, et aeterno motui qui secundum naturam nunquam incepit nec deficiet ' : cum enim sit inter contraria, tunc motus est perfectio potentiae ad formam novam euntis et exeuntis : cum autem est circulatio, tunc est potentiae ad situm euntis, et ille est motus qui secundum naturam non habet principium vel finem : illius enim est loci mutatio, et ipsum est mobile circulariter, et circulatio est perfectio ejus et motus.

Similiter cum motus sit perfectio ejus quod est in potentia secundum quod est in potentia, oportet motum esse continuum. Motum autem discontinuari est idem quod interrumpi. Non autem interrumpitur quamdiu est perfectio existentis in potentia, secundum quod est in potentia, quia semper est in moveri quamdiu est hujus perfectio : sed quando id quod est in potentia, incipit non esse in potentia, tunc est in actu ad quem

finitur motus : et ibi quies intercidit et interrumpitur motus. Quando autem est perfectio in potentia existentis secundum quod est in potentia ad hominem, tunc fluit continue ad perfectionem : et hujus imaginationem superius posuimus per exemplum in terminis in fluxu puncti usque ad punctum qui actu sit terminus lineæ. Hæc autem continuitas in motibus plus et minus apparet : licet enim in motu alterationis et augmenti et diminutionis contraria sint quodammodo, et illa videantur se expellentia mutuo, et ita facere discontinuationem : tamen quia contraria illa prout in fluxu sunt, non sunt ubi potentia et non actu, simpliciter continuari possunt in fluxu qui est motus alterationis vel augmenti vel diminutionis : sed tamen continuitas non ita apparet in eis sicut in motu locali : et hoc probatur ex hoc quod unius augmentabilis secundum naturam est una augmentatio quæ deducit ad perfectionem quantitatis, sicut deducitur ad perfectionem quantitatis homo parvus qui est infans : et si augmentatur usque ad annos viginti quinque per septem pedes, non possumus dicere quod continue augmentetur : quia cum augmentum sit sensibile, non possumus distinguere vel distinctive cuilibet tempori sensibili aliquam partem sensibilem magnitudinis adjicere. Sic enim sciremus quantum augmentum in die, et quantum in hora, et quantum in parte temporis horæ, et sic de aliis. Et similiter cum alteratione deducatur complexio humida ad siccam, et calida ad frigidam, non possumus distribuere partes alterationis sensibiles ad sensibiles temporis in quo fit alteratio 2. Et ideo etiam non oportet quod augmentum naturaliter una augmentatione continua ad statum augmenti deducatur, sed aliquando augetur, aliquando non, et multis augmentis deducitur ad augmentum, et similiter multis alterationibus in com-

<--- Page Split --->

plexione alteratur. Sed in motu locali magis apparet continuitas inter cæteros : propter quod in sexto et in octavo infra ostendetur, quod si aliquod movetur in toto tempore per totum spatium aliquod, quod secundum quamlibet partem temporis sensibile est accipere secundum quamdam partem spatii esse motum.

CAPUT V.

De probatione ejus quod dicitur motus esse actus ejus quod est in potentia secundum quod est in potentia.

Adhuc autem probatur hæc esse diffinitio motus ex inductione mobilium tam artificialiter quam naturaliter. Quoniam enim vere diximus, quod quando ædificabile in quantum ædificabile et non in quantum est ædificatum, est in perfecctione ædificabilis secundum actum, tunc fit et ædificatur in actu : et hæc perfectio ejus est ædificatio. Similiter doctrinatio qua docetur docibilis secundum quod est docibilis, est perfectio ejus: et similiter medicatio hoc modo perfectio est medicabilis quod per medicationem passivam reducitur ad sanitatem. Et similiter volutatio qua volvuntur mimi,volubilis est perfectio eorum secundum quod sunt volubiles : et hoc modo saltus sive saltatio tripudantium in choreis, est perfectio earum saltabilium sive potentium tripudiare et choreizare secundum quod in potentia sunt ad hujusmodi ludum : et hoc modo adolescentia quae est fluxus complexionis adolescentis ab humido in calidum siccum, perfectio est taliter alterabilis secundum complexionem : et senectus quae fluxus est a calido sicco in frigidum siccum, et a frigido sicco in frigidum humidum, est perfectio alterabilis secundum istum modum.

In Physicis vero quaedam sunt potentia 7. 8. et quaedam actu, et hoc dupliciter : quia aliquando sunt potentia et actu respectu ejusdem formæ sive perfectionis, aliquando respectu diversorum : sed quando sunt respectu diversorum formatorum potentia et actu, tunc simul tempore sunt potentia et actu, sicut aqua quæ est calida potentia,frigida autem endelechia : et hoc dupliciter convenit, quia forma quam habet in potentia, aliquando habet naturaliter, eo quod potentia ejus est naturalis, sicut aer qui potentia naturali est calidus, etiam quando est frigidus : aliquando autem habet eam per accidens præter potentias naturales, sicut aqua quæ potentialiter calida est, quia calefactibilis est alio quodam agente in ipsam. Quando autem aliquid respectu ejusdem formæ est potentia et actu, tunc debet illud non esse simul, sicut aqua quæ aliquando calida est potentia, et aliquando actu : et quia sic est in omnibus physicis quæ vere sunt agentia, oportet quod multa sint agentia et patientia simul ad invicem : quia secundum quod sunt in actu alicujus formæ, agunt : et secundum quod sunt in potentia ad alterum, patiuntur. Est autem omne agens physice in potentia habens formam passivi, et e converso : ergo omne agens physice patitur, et omne movens physice movetur. Hujus autem exemplum est in cibo qui est actu panis et potentia cibus : et in quantum est panis, agit et immutat etiam corpus, et in quantum est potentia cibus, immutatur a cor-

<--- Page Split --->

pore. Et hoc quidem verum est de omni agente physice, quod simul est actu et potentia respectu diversarum formarum, quarum una est agentis et altera patientis: et ideo utrumque est agens simul et patiens. Et propter hoc putabant quidam, ut Plato et sui similes, quod onme movens componitur ex motore et mobili: et ideo omne movens movetur: et hoc non est verum: sed hoc tantum est verum, quod simul est actu et potentia, et hoc est quod secundum esse suum est physicum: sed tamen ex aliis erit manifestum de hoc: quia nos in fine octavi libri declarabimus, quod est quoddam movens quod secundum suum esse non est physicum, licet referatur ad physica, et illud movet cum sit immobile.

. . . Cum ergo sic sit in rebus physicis, quod sunt in potentia et actu respectu diversorum, aut non simul respectu unius et ejusdem : tunc motus est perfectio eorum quae natura sunt in quantum sunt in potentia, et non in quantum sunt in actu. Et ideo cum id quod est in potentia secundum id quod est in potentia, fiat in actu per seipsum operans, aut alio operante et movente : tunc motus erit perfectio ejus. Dico autem per seipsum operans, quia quaedam per accidens movent seipsa, et educunt se de potentia ad actum, non in quantum ipsa, sed in quantum ut alia : sicut medicus qui curat seipsum : ille enim efficitur medicatus actu a seipso, non in quantum a seipso, sed in quantum per accidens est alter medicans, et alter infirmus, subjecto tamen idem : et medicatio est actus ejus. Alio autem movente id fit quod est in potentia in actu, sicut quando frigidum calefacit per calidum, et calefactio est actus ejus. Motus igitur non est perfectio rerum naturalium in quantum sunt actu, sed in quantum sunt potentia. Dico autem in quantum in potentia : sic accipiatur exemplum in ære : hoc enim cum

sit actu, est æs, et est propter hoc in potentia idolum vel statua quod formandum est, et ideo mobile est ad formam statuæ secundum quod est in potentia ad illam. Motus igitur qui est statuatio, non erit vere perfectio sive actus ejus in quantum est æs actu : quia nihil movetur ad id quod jam est : sed est actus ejus secundum quod est æs statuale. Si autem daretur quod motus est perfectio æris in quantum est æs actu, cum forma æris sit perfectio ejus secundum quod est æs actu, et quorum est effectus formalis unius, ipsa sunt eadem formaliter, oportet et quod idem esset forma æris et motus : sed esse datur a forma, et esse etiam tunc daretur a motu : et sic idem esset esse alicujus rei in actu existentis, et esse mobilis alicujus : quoniam si motus simpliciter idem esset quod forma rerum actu existentium, tunc etiam esset eadem ratio æris, et ratio motus : et hoc totum sequitur, si æris in quantum est æs, esset motus endelechia, id est, actus : sed hoc est impossibile quod eadem sit ratio æris et mobilis ad statuam, quia sic motus sumeretur in diffinitione æris in quantum est æs : ergo oportet quod motus sit actus rerum naturalium in quantum sunt potentia et non actu. Sequerctur etiam ex hoc quod idem esset potentia et actus : quia quorum perfectio est una, ipsa sunt eadem. Cum igitur motus sit perfectio potentiae si idem esset perfectio actus, essent idem potentia et actus. Adhuc autem si motus esset actus ejus quod est actu, sicut cupri in quantum est actu cuprum : ergo quidditas et forma cupri esset ejus quod habet potentiam ad motum statuæ : et sic iterum essent idem potentia et actus in rebus naturalibus : sed hæc non sunt eadem, ut dictum est : ergo motus non convenit rebus in quantum sunt actu, sed in quantum sunt potentia.

<--- Page Split --->

Hoc autem manifestum est in contraris : posse namque sanari et posse laborare sive infirmari secundum quod potentia refertur ad actum, est alterum et alterum, et si radix etiam potentiae secundum subjectum sit una. Si autem darem quod potentia comparata ad sanari et infirmari esset una, tunc oporteret quod sanari et infirmari essent idem : quia potentia relata ad actum difiinitur per actum : et quorum diffinitiones sunt eaedem. ipsa sunt eadem : subjectum autem sanitatis et infirmitatis est idem et unum, sicut dictum est, sive id sit humidum commixtum ex quatuor humoribus, sive sit unus humor qui magis dominatur in corpore, sicut sanguis : sed propter identitatem subjecti potentiae non sunt eaedem potentiae contrariorum, sicut patet in colore et visibili : quae licet sint eadem subjecto, non tamen sunt propter hoc ejusdem potentiae. Cum ergo aliquid est in actu secundum formam aliquam, et sit in potentia ad formam aliam quae contraria est illi, vel non est contraria, quamvis sit subjectum idem in actu et potentia existens respectu diversarum formarum, actus tamen et potentia in ipso non sunt idem : ergo motus qui est perfectio ejus quod est in potentia secundum quod est in potentia, non est perfectio ejus quod est in actu secundum quod est in actu, sed secundum quod est in potentia.

est actus aedificabilis nondum adhuc aedificati et perfecti secundum formam aedificii, aut ejus quod est aedificatum jam et perfectum secundum formam aedificii : sed ejus quod est aedificatum jam et perfectum secundum formam aedificii, non amplius aedificatio est, sed potius tunc cessat aedificatio, sed aedificatur cum est aedificabile non completum adhuc secundum formam domus : igitur necesse est aedificationem perfectam esse aedificati in quantum est aedificabile. Est autem aedificatio motus quidam. Ergo motus est perfectio mobilis in quantum est in potentia : et ideo eadem ratio est similiter in omnibus aliis motibus : ergo generaliter concluditur motum esse endelechiam ejus quod est in potentia secundum quod est in potentia.

CAPUT VI.

De probatione quod diffinitio motus data sit bona per aliorum diffinitiones quae non conveniunt.

Quod autem bene dictum sit motum Text 12 esse sic diffiniendum sicut dictum est, manifestum est ex diffinitionibus quas alii dixerunt esse motus diffinitiones, et ex hoc quod non est facile ipsum aliter diffinire quam dictum est. Non enim potest poni motus in aliquo genere quam perfectionis sive endelechiae. Hoc autem manifestum intendentibus in ea genera in quae posuerunt motum alii quidam Philosophorum. Ponunt enim quidam motum alietatem vel alteritatem secundum suum genus. Quidam autem ponunt ipsum esse inaequalitatem sive exitum ab aequalitate. Et quidam dicunt motum esse non ens sive indefinitum inter ens et non ens. Et illi quidem qui dixerunt motum esse alietatem et alteritatem, videbant quod in mo-

<--- Page Split --->

tu ad formam continua est quaedam formarum variatio : in motu autem locali continua est revocatio et variatio ubi : et propter istam rationem dicebant motum esse alietatem et alteritatem. Qui autem dicebant motum esse inaequalitatem sive exitum ab aequalitate, dixerum hac ratione : quia res variata continue nunquam remanet statui suo aequalis : et ideo inaequalitatem communiter acceperunt pro similitudine et dissimilitudine et inaequalitate. Qui autem dicebant motum non ens esse, aut indefinitum inter ens et non ens, ratiocinati sunt ex hoc quod id quod permixtum est privationi, non est : motus est permixtus privationi : et quia est actus existentis in potentia et non existentis in actu, ideo habet esse mixtum cum non esse : et ideo diversunt ipsum esse indefinitum inter esse et non esse. Sed nihil horum est motus. Et hoc una ratione probatur, tali scilicet : quia cuicumque inest motus, illud movetur : sed non quibuscumque insunt quae dicta sunt, moventur : ergo nullum istorum est motus. Constat enim quod non movetur aliquid propter hoc quod ipsum est aliud, vel alterum, vel aquale, vel non ens : ergo nihil horum est motus. Similiter indefinitum inter ens et non ens licet sit motus, non tamen propter hoc est motus, quia est indefinitum : quia tempus hoc modo est indefinitum, et etiam ipsum infinitum hoc modu est indefinitum : et tamen nullum horum moveatur necesse : unde alteritas et inaequalitas, et non ens et indefinitum non sunt motus, sicut dictum est.

Diffinitur autem motus in genere secundum genus et subjectum, et in specie diffinitur per non ens. Constat igitur quod ista accidentalia sunt motui, et non essentialia per quae constituitur motus. Causa autem quare Antiqui posuerunt motum in hoc, est haec, quia motus est quiddam indeterminatum in esse : eo quod non habet esse permanens, neque fundatur in esse, vel non in non esse. Hujus auctores sententiae praecipue fucrunt Pythagorici et Almeon Cromates. Illi enim dicebant eorum quae sunt duplicia principia esse, et duas fecerunt coagulationes sive coordinationes principiorum, quas stixix Graeci appellant. Eorum enim quae secundum habitum dicuntur sive modum habitus, dixerunt esse decem principia per modum habitus dicta, quae sunt finitum, par, unum, dextrum, masculum, quiescens, rectum, lumen, bonum, quadratum. Dixerunt enim quiescens per modum habitus esse, eo quod optimum est quod sine motu est perfectum : et causas motus esse ex malitia et imperfectione. Privatorum autem decem his opposita dixerunt esse principia, scilicet infinitum, impar, plurale, sinistrum, femininum, motum, curvum, tenebras, malum, et parte altera longius quadrangulum. Hanc autem opinionem Pythagoricorum ita recitat Aristoteles in primo Metaphysicae, et Commentator Eustratius super primum Ethicorum.

Et ideo cavendum est a dicto Averrois, qui motum ponit pro principio habituum : et hoc non facit Pythagoras : et ideo dictum Averrois dicto Aristotelis hic non concordat : quia Aristoteles intendit dicere, quod motus est indeterminatum, eo quod est principium privative dictorum. Et ideo dixerunt quod alterius ordinationis principia indeterminata sunt, eo quod sunt privativa : et ideo motus in esse determinatus : et quia est unius illarum ordinationum unum principiorum. Ordinatio autem secunda quae altera dicta est a dicta, determi-

Adhuc autem motus et mutatio non est magis in hoc vel ex illis, quam in opposita ex oppositis istorum. Non enim magis est motus ex alio vel in aliud, quam ex opposito ejus quod est idem, et sic de aliis : ergo ista nullo modo intrant in diffinitione motus, quia nec genera motus sunt, nec termini.

<--- Page Split --->

nata est : eo quod est habitualis et permanentium in esse. Indeterminatam autem dixit Pythagoras hanc ordinationem in esse : quia neque substantiam significat, neque aliquod aliorum praedicamentorum, sed potius privationem ab esse. Omnis autem diffinitio est alicujus esse : et ideo sic syllogizavit Pythagoras. Quæcunque privativa sunt, non habent diffinitionem : sed altera istarum coordinationum est privativa : ergo non habent diffinitionem. Et constat quod haec est falsa, quod quæcumque privativa sunt, non habent diffinitionem : habent enim diffinitionem, sed non completam. Similiter falsum est quod omnia quæ ponuntur in illa coordinatione sint privativa pure.

simplicis et puri, aut in genere actus imperfecti, qui imperfectus est eo quod est imperfecti et potentiae et privationi admixti. Constat autem quod nullum istorum videtur communius praeter ultimum. Relinquitur ergo modus praedictus, scilicet quod actus quidam sit, sed talis actus qualem praediximus, scilicet imperfectus : et hoc quidem difficile est videre : et tamen ita esse convenit propter causas quas diximus.

CAPUT VII.

De secunda diffinitione motus, quæ est quasi materialis magis quam prior.

Videtur enim motum esse indeterminatum : et causa est, quia non potest poni in pura potentia rerum in genere : sic nec in actu puro sicut in genere poni potest. Et hoc manifestum est, quia id quod est in potentia quantum, non necessario movetur per hoc quod est in potentia quantum : neque quod actu est quantum, necesse movetur secundum quod est actu quantum. Et similiter depotentia quali, et actu quali : et de potentia ubi, et actu ubi.

Postquam autem investigavimus diffinitionem quæ magis est secundum formam, secundum quam diximus, quod motus est perfectio existentis in potentia secundum quod hujusmodi, tangemus etiam diffinitionem quæ magis est secundum materiam, quæ licet minus demonstretur subjectum motus, tamen notior est quoad nos quam prima.

Et in veritate, sicut diximus, motus videtur inter omnia magis esse in genere actus, sive endelechie, sive perfectionis : videtur tamen esse actus imperfectus : et ideo difficile est invenire diffinitionem ipsius. Imperfectus autem actus est ipse motus, eo quod est actus imperfecti : hoc quod est ejus est in potentia secundum quod est in potentia. Quod autem sit in genere actus et non in alio genere, probatur per divisionem : aut enim est in genere privationis, aut in genere potentiae, aut in genere actus

Hanc investigantes dicimus quod Tei omne movens physice movetur, sicut diximus : et hujus causa est, quia ipsum movens physice in potentia est mobile : movens enim tale ejusdem est materiae cum mobili : et ideo corpora superiora, eo quod non sunt ejusdem materiae cum inferioribus, non moventur ab eis, nec sunt proprie moventia physice omnino, sed secundum quemdam modum : cum enim natura in physicis principium sit motus et quictis, omne physice movens movet ad quietem : et ideo inmobilitas sua qua cessat movere, est quies in forma quam

<--- Page Split --->

dut ei quod movet. Cuciumque enim invest motus physice sicut actus moventis, huic quies accidit per immobilitatem, hoc est, cessationem a movendo : nihil enim aliud est ipsum movere nisi ad talem quietem agere. Non autem aet ad talem quietem, nisi per contarum. Cum ergo se tangant, quorum ultima sunt simul, et ultima sunt in contraeris formis, necesse est quod agens reputiatur a passo, sicut declarabitur in libro Perigeneos. Motus autem non est actus ejus in quantum est agens vel movens, sed potius moventis actus est forma qua agit : quia per illam efficit principium actionis. Ergo motus erit actus mobilis in quantum est mobile. Mobile enim quod est in potentia, est mobile : et quia motus est actus existentis in potentia, ut diximus in priori diffinitione, ideo oportet etiam quod sit actus mobilis, sicut dicit secunda.

" . . . . . . . . . . Motus autem in moto non accidit nisi actu moventis : et per rationem tactus physici oportet quod movens simul sit vel moveatur cum movet : oportet enim semper, quod in ultimo tangentium se physice sit aliqua dispositio et species movens, aut substantia, aut qualitas, aut quantitas : et illa species est principium motus et causa quietis, cum omnis talis species moveat habens contrarium, et omne tale movens cessabit a motu, sicut diximus in principio secundi hujus scientiae. Et exemplum moventis secundum speciem substantiae est homo, qui actu facit hominem ex spermate et sanguine menstruo, in quibus est homo in potentia per generationem. Movetur ergo movens, sed per accidens movetur, et non secundum quod movens, sed secundum quod mobile est, motus est actus ejus.

Scias autem quod quidam ponunt motum in genere processionis vel exitus vel fluxus, dicentes motum esse exitum

de potentia ad actum, vel fluxum potentiae ad actum, vel processionem : sed nullum istorum generum convenit, quia omnia ista nominant species quorumdam motuum : et ideo non convenienter dicuntur esse genera motus. Si tamen non fieret vis in hoc, et distinctio fieret de exitu potentiae ad actum, eo quod quaedam exeunt subito et in tempore, et illa quidem quae exeunt subito, non moventur, sed illa quae exeunt in tempore, tunc satis convenienter posset diffiniri motus, sicut dicit Avicenna, quod motus est exitus de potentia ad actum in tempore continuo, non subito, nisi quod tempus quod cadit in diffinitione motus potius terminus est cum motu. Et adhuc non est habitus tractatus de ipso. Motus enim de numero continuorum est, ideo in continuo tempore est motus unus. Sed horum declaratio pendet ex posterius inquirendis, et ideo haec diffinitio hic poni non debet. De tempore habebitur in fine quarti, et de unitate motus in quinto, et de continuitate in sexto, et ideo post sextum librum diffinitio illa perfecte intellegetur.

CAPUT VIII.

In quo solventur dubitationes de motu, et praecipue illa qua quaeritur, in quo sit motus ut in subjecto.

Dubia autem quaedam de motu jam Text et com. 18. soluta sunt per dictas diffinitiones : Motus non est in moquorum unum est, utrum in movente vento, sed in vel in eo quod movetur, sit motus sicut in subjecto. Constat enim ex physicis, cum motus sit actus mobilis, quod in mobili est sicut in subjecto : quia in quo est motus sicut in subjecto, illud movetur : constat autem quod mobile movetur cum motus inest ei : non autem

<--- Page Split --->

buntur. Si enim movere motoris, et moveri moti, sive agere et pati sunt diversa, et ipsa sunt motus, et dicatur quod movere et agere sunt in movente et agente: tunc cum movere et agere sunt motus, motus erit in agente et movente: et si hoc concedatur, tunc duorum impossibilium alterum sequitur, aut quod omne movens movetur, eo quod cui non motus necessario illud movetur, sunt necessario est album cui inest alhedio : aut quod habens motum non movetur : et hoc videtur impossibile, quia sicut dictum est, cui inest motus illud movetur : hoc autem sequitur illis duobus quae dicta sunt suppositis, scilicet quod movere et moveri cum diversa sint, sint tamen unus motus, et movere sit in movente sicut in subjecto. Per eumdem autem modum disputationis supponitur destructum esse membrum praebatite divisionis, scilicet quod ambo sint in movente, scilicet movere et moveri, et agere et pati, et sint ambo licet diversa in se motus unus: tunc iterum motus erit in movente ratione duorum actuum qui sunt movere et moveri: et tunc' si id non moventr cui inest motus, tunc habens motum non movebitur.

Si autem tertium membrum praebabitu divisionis accipiatur, scilicet quod utraque pars sit in moto et in patiente, ita quod duo actus, scilicet movere et moveri, et agere et pati, quae sunt actiones activi et passivi sunt in moto et in patiente, et sunt diversi: cum tamen sit unus motus sicut actio et passio, et ductio activa et doctio passiva, cum duo sint, ambo tamen sint in patiente sive in addiscente, et sint motus unus in ipso, sequuntur duo impossibilia, quorum primum est, quod actus proprius utriusque ipsorum duorum, scilicet activi et passivi, est in altero sicut in subjecto: cum tamen ipsa sint opposita: quod est impossibile: quia sicut agens et patiens opponuntur, ita actiones eorum et perfectiones eorum opponuntur: et ita ac-

tus activi non est in passivo sicut in subjecto. Illud autem inconveniens sequitur ad membrum divisionis physice, scilicet si utrumque dicatur inesse activo: et ideo illud membrum divisionis destructum est in utroque extremorum duorum membrorum. Alterum autem inconveniens, quod unum et idem duobus motibus movetur simul ad eumdem et unum finem: quia unius secundum speciem est moveri ad unum et eumdem finem. Est autem patiens unum secundum speciem. Ergo unus erit finis: sed si moveri et movere est in ipso, tunc habet duos actus, scilicet actum activi et passivi, qui duo motus dicuntur, eo quod in duplici ratione et specie existentia dicuntur esse motus unus differens specie agentis et specie patientis: seeundum hoc enim due erunt alterationes: quaedam unius et ejusdem et in unam speciem ducentes tanquam in finem, quia unius et ejusdem patientis erit alteratio que est motus agentis qui est alterare, et alteratio que est motus patientis qui est alterari, et uterque motuum ducit ad unam speciem, sicut ad album, vel musicum, vel aliam hujusmodi qualitatem: sed hoc est impossibile: ergo et illud impossibile fut quod suppositum erat, scilicet quod movere et moveri sunt diversa et motus unus, et insint ambo activo et passivo, vel divisim insint, ita quod actio passio, et passio actio. Si autem propter hoc dicatur, quod ista non sunt diversa, sed sunt eadem in se, scilicet movere et moveri, et agere et pati, et sint etiam motus unus, iterum videtur sequi impossibile, scilicet quod duorum specie differentium, eo quod activum et passivum differant speciebus oppositis, fit idem actus et idem motus: eo quod movere est actus activi, et moveri est actus passivi: et si eadem sunt, tunc activi et passivi est actus unus: et secundum hoc ulterius sequitur tunc, quod doctrina et doctio sint idem essentialiter, et actio et passio, et docere et .addiscere, et agere

<--- Page Split --->

et pati : quare docenti necesse est addiscere, et agentem pati.

Sciendum autem est quod omnis ista disputatio sequitur ex quatuor quæ considerantur in motu, quorum unum est, quod motus nihil aliud est nisi quod fluit a motore. Est autem movere quod fluit a movente : et sic motus et movere videntur esse idem formaliter et essentialter, licet differant secundum esse et rationem. Secundum autem est, quod motus nihil aliud est nisi quod recipit id quod movetur a movente : nihil autem recipit motum nisi quod dat movens : dat autem quando movet : ergo moveri quod datur moto, et movere quod dat movens, sunt ejusdem essentia : et motus videtur esse idem utrique ipsorum. Tertium autem, quod movens et motum differunt et opponuntur, praecipue si sint moventia et mota physica : quia illa movent et moventur formis contrariis. Quartum autem est, quod differentium specie videntur esse diverse perfectiones et actus : et ita videtur alius esse motus sive actus moventis, et alius moti quod movetur.

Ista autem disputatio de plano solvi potest sic ut revocemus imaginationem motus quam superius posuimus, scilicet quod diximus motum esse sicut fluxum quemdam : sed quod diximus supra fluxum esse a termino motus, iterum hoc dicimus hic fluxum a movente in id quod movetur : et imaginemur hunc fluxum, sive sit in quantitate, sive in ubi, sive in qualitate, non esse interruptum neque abcissum, sed continuum quem motor causat : et sicut a causa egreditur ab ipso et mobile suscipit sic ipsum : et cum inter movens et motum nihil sit medium. ut probatur in septimo, tunc motus est continuus fluxus non habens distantiam inter movens et motum, semper a motore in mobile fluens : secundum enim hanc imaginationem siquidem movere, quod est fluxus motus a motore, et moveri quod est susceptio ejusdem fluxus a moto,

idem est in essentia, sicut spatium quod est inter duos terminos. Sed tamen quia movere non tantum nominat motum illum fluxum, sed cum fluxu nominat esse fluxum a motore : et moveri non tantum dicit fluxum, sed cum fluxu conceptionem ejus in subjecto : motus autem non dicit nisi motum qui est ab uno in aliud : ideo movere non est moveri : et tamen motus est unus fluxus ejus qui est ejus quod est moveri, sicut spatium ab Athenis ad Thebas, et a Thebis ad Athenas. Unde et idem est in essentia, sed secundum tamen quod terminatum est ad Athenas, non est spatium terminatum ad Thebas.

Et melius exemplum fuisset, si placuisset Aristoteli, radius inter solem et coloratum corpus : hic enim unus et idem est, sed tamen terminus ejus secundum quod est a sole fundente ipsum, non est receptio ejus in colorato : et ideo esse ipsius in fonte radii, et aliud est ab ipso esse ejus in subjecto recipiente ipsum quod est corpus coloratum. Et hoc exemplum communius est valde, quia sol non est in quo radius, sed est causa fundens ipsum coloratum, aut non est causa ejus, sed subjectum solum in quo est radius secundum esse proprium substantiae et non secundum naturam radii quam habet in sole a quo principiatur. Ita enim motus est unus in eo quod est movens et motum, principiatus a movente per id quod est movere, et receptus in eo quod movetur per esse motus : et cum motus est unus, et movere non est moveri, et motus quidem est in eo quod movetur sicut in subjecto recipiente, in eo autem quod movet, est sicut in causa motus a qua fluit et non sicut in subjecto.

Hæc autem ut magis intelligantur, oportet scire quod omne movens movet aut essentialiter, aut per accidens : et movens quidem per essentiam non nisi primum movens est, et ejus movere nihil aliud est nisi ab ipso fluere motum præter id quod motui subjicitur : et illud

<--- Page Split --->

movens est immobile dans cuncta moveri. Si autem movet per accidens, tunc non movet per essentiam quae sit causa motus, sed per formam aliquam quae sit causa motus in ipso, sicut ignis movet per calorem qui est in ipso: et tunc illud movens movetur, sed non secundum quod est movens, ut prius dictum est : et ideo iterum in illo non est motus, sicut in subjecto in quantum est movens: sed motum esse in ipso est motum esse ab ipso, et non subjicitur motui, ita quod motus essentialiter sit in ipso: sed subjicitur causalitati motus: et hanc causalitatem motus nominat agens et movens: ideo non sequitur, quod ipsum moveatur si motus per essentiam fit in eo quod moveatur, et ideo illud moveatur.

in quo actu docens non subest nisi intenzioni causæ processus doctrinæ ab ipso: et hic actus est in quodam subjecto non decisus neque interruptus inter causam ejus et subjectum suscipiens ipsum, quod subjectum est discipulus: et ideo est actus hujus agentis in hoc subjecto suscipiente. Simili modo prædicto nec prohibet unum motum qui essentialiter est continuus fluxus ab uno in aliud, eumdem numero in duobus esse, non idem in esse uno, sed sicut illud quod est essentia unum et secundum esse duo: et hoc modo comparatur potentia suscipiens actum illum qui est motus ad agens quod influit actum illum qui est motus.

Cum ergo quaeritur, in quo sit motus? Dicimus quod sicut in causa motus est in movente, et sicut in subjecto motus est in eo quod movetur. Et cum quaeritur, utrum movere et moveri sint actus diversi? Dicemus quod secundum quod significant nomina, sunt diversi : quia movere non solum dicit motum, sed dicit motum secundum quod est causa motus quae subjicitur causalitatis rationi motus, a qua fluit motus. Moveri autem non dicit solum motum, sed dicit esse motus secundum quod est in subjecto recipiente ipsum a movente. Si vero quaeritur, utrum movere et moveri sint motus unus? Dicemus quod fluxus essentialiter unus est, differens tamen penes esse et esse. Aliud est enim esse suum secundum quod est a movente, et aliud secundum quod est in eo quod movetur.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . His dictis de plano intelligitur, quod solvendo hanc disputationem Aristoteles dicit quod non est inconveniens unius actum esse in altero, scilicet moventis in eo quod movetur : eo quod doctio quae est actus docentis, est a docente

Secundum autem hanc solutionem ni- 21. hil sequitur inconveniens: neque enim sequitur docentem addiscere, quamvis agere et pati idem motus in essentia sit: quia non sunt sic idem, quod habeant rationem unam. Diximus enim quod agere et pati non solum dicunt simplicem fluxum qui est motus, qui fluxus est inter movens et mobile a movente in mobile. Sed agere nominat fluxum illum secundum esse quo est a movente, et pati nominat eum secundum quod est receptus in mobili quod movetur : et ideo licet ipse sit fluxus unius, non tamen habet unam rationem quae dicit quid est esse, et est rei quidditas : sicut habet rationem unam indumentum et tunica secundum quod est indumentum, quia licet actio et passio dicant fluxum, unum tamen dicunt ipsum secundum diversum esse et esse, ut diximus : sed dicunt fluxum unum, sicut spatium unum dicit viam quae est a Thebis ad Athenas, et e converso, differentem solum per terminos, sicut prius dictum est. Similiter non sequitur inconveniens : quoniam quae sunt eadem, insunt eidem : hoc enim non sequitur, nisi de illis quorum quidditas est una : hoc au-

<--- Page Split --->

tem non sic est hic : hoc enim non est nisi fluxus unus, et quidditas est diversa : quia quidditas eorum est penes esse: et esse ejus secundum quod est a movente, aliud est ab esse ejus secundum quod est in eo quod movetur : et ideo propter identitatem fluxus non sequitur quod movens sit motum : et ideo etiam neque doctio est doctrina, neque addiscere est docere : sicut licet duorum distantium spatium idem sit in substantia, non tamen idem est propter hoc distare hinc et inde, et huc et illuc : quia distare inde huc et illuc, forte est ascensus : et distare hinc illuc, forte est descensus : sicut se habet distantia quæ est inter cælum et terram, cujus licet idem sit spatium, tamen termini neque sunt idem, neque motus, neque potentia, neque natura.

alterabilis secundum quod alterabile . cum autem dictum sit de motu, quod est actus mobilis secundum quod est mobile, et quod est actus moventis secundum quod est movens, certissimum quod potest aecipi de motu est, quod dicatur quod est utriusque actus et perfectio et universaliteret simpliciter secundum quod sunt hujusmodi : hoc enim dicit totam substantiam motus, secundum quod est fluxus a movente in illud quod movetur : et hoc competit unicuique specierum motus, sicut medicationi quæ est perfectio medicantis et sanati, et ædificationi quæ est perfectio ædificatoris et ædificii : eodem autem modo de unoquoque aliorum motuum.

Cum ergo tres diffinitiones datae sint de motu, una quidem est magis dicens formam et substantiam motus, quae est quod est endelechia existentis in potentia secundum quod est in potentia : quia endelechiam esse convenit motui secundum suam formam, quae cadit in predicamentto : et haec est certa satis. Alia est, quae est endelechia mobilis secundum quod est mobile, et est secundum proprium subjectum motus data, quae certior est quoad nos : quia motus cum inde habeat esse deficiens, magis certificatur nobis ex mobili quam ex seipso. Tertia est, quod est endelechia et moventis et mobilis, quae dicit totum quod est motus, secundum quod est fluxus a movente in mobile : et certissima est ista : quia in ea certificatur nobis motus tam ex movente quam ex mobili. In quibus autem generibus sit motus, et qualiter de speciebus motus et de continuitate, et an factus est aliquando motus, et aliis quibusdam, in posterius considerandis dici habet : quia illa sciri non possunt nisi prius alia consequentia motum interponantur.

Text, et om. Universaliter autem dicendo secun- 22. dum hanc solutionem, neque doctio est doctrina, neque actio idem passioni proprie loquendo : sed fluxus cui haec insunt secundum diversos terminos erit motus : et ille est idem : motus enim quidam est unus et idem fluxus qui est hujus in hoc : hoc autem unum et idem hujus esse actum, est alterum secundum esse et rationem : est enim hujus ut causae, et est hujus ut subjecti suscipientis.

Text, et om. Dictum est ergo quid sit motus et uni- 23. versaliter et secundum partes. Dico autem secundum partes : quia data diffinitione universali motus non inde manifestata est diffinitio partium eo modo quo supra disseruimus inducendo de singulis unamquamque speciem motus, sicut diximus, quod alteratio est endelechia

<--- Page Split --->