CAPUT II.

Quærunt autem dicti Philosophi dicrntes, quod sicut in transmutatione elementorum ea quae fiunt, ex necessitate fiunt, quid prohibet quod ea quae fiunt in animalibus similiter fiant ex necessitate materiae, sicut dentes anteriores fiunt tenues in acumine et acuti, ita quod cibum faciliter dividunt, et maxillares dentes qui et molares dicuntur, fiunt lati utiles ad conterendum et molendum cibum, non propter hoc quod natura has utilitates intendit in forma dentium, sed quia talis erat materia in dispositione sua diversa, oportuit taliter formatos dentes fieri ex ipsa, et convenit quod late facti sint retro, et acuti ante in ore. Similiter dicunt quod omnia fiunt quæcumque fiunt in partibus animalium: omnes enim fiunt casu et per accidens, et non ex intentione quæcumque videntur fieri determinate necessitate præter hunc finem. Sed tantum debent esse diferentiae, quod quando casu apta conjunguntur quae ex contrarietate materiae se non corrumpunt, tunc salvantur, sicut quando fiunt illa quae dicuntur fieri consueto

De rationibus inductis ad hoc quod non propter finem determinatum operetur natura, et de similitudine naturae et artis.

Sed impossibile est quod res naturae Text, et com. 77. modum istum obtineant, quia sicut condemnamus eos qui casum negant esse in natura, ita condemnamus etiam eos qui omnia naturalia dicunt fieri a casu, sicut isti dicunt quos nuper induximus. Omnia enim naturalia sicut et ea quae induximus et de pluvia et membris animalium, aut semper fiunt, aut frequenter. Sed ea quae sunt de numero eorum quae fiunt casu et fortuna, nullum fit semper vel frequenter, sicut constat ex superius habitis. Ergo ea quae fiunt a natura, non fiunt casu et fortuna. Nam enim a casu et fortuna est, quod pluit multoties in hyeme : sed aliquid rationis haberet quod dicerent, quod casu et fortuna plueret quan-

<--- Page Split --->

do sol est juxta canem in diebus canicularibus : quia licet hoc fiat a natura, tamen fit raro : neque habent rationem, quod dicant cauma sive æstum casu fieri in diebus canicularibus : quia hoc fit frequenter. Sed aliquid rationis videretur habere, si dicerent casu fieri cauma sive æstum quando fit in hyeme : quia cum casualibus in hoc convenit quod hoc fit raro, quia sua causa concurrit raro. Si igitur omnia naturalia aut a casu videntur fieri, aut a natura propter aliquid operante et finem intendente, et impossibile est ea fieri a casu et fortuna, necessario fiunt a natura determinante finem in unoquoque eorum intendente. Hujusmodi enim omnia quæ semper vel frequenter salvata sunt, a natura sunt, quemadmodum etiam Antiqui affirmabant, qui casun et fortunam causas rerum esse dicebant : ergo omnia naturalia sunt propter aliquid et habent finem determinatum.

7

Sunt autem quidam Peripateticorum qui calumniantur exemplum a nobis inductum, quando diximus quod pluvia est propter messes. Dicit enim Alexander pluviam non propter messes esse : quia messes non sunt a natura, sed ab arte : sed tamen plurima eorum quae sunt ab arte, complet natura, sive hoc sit quod dicit, sive non, non pertinet multum hoc ad nostram intentionem. Nos enim nolumus hoc investigare, nisi quod pluvia est propter aliquid, sicut et alia quae sunt a natura : unde si finis earum non sit messis, est tamen aliquis alius, sicut forte est æqualitas generationis in elementis per æquales eorum transmutationes, sicut in libro Meteororum demonstrare habemus.

pter finem illum et illius causa. Non autem aguntur aliqua sive ab arte sive a natura, nisi secundum quod sunt apta nata agi ut attingant finem propter quem sunt, nisi aliquid impediat : ergo unumquodque eorum agitur propter illud vel hoc determinate : et aptum natum est fieri propter illud quod est determinatus finis ejus : sicut enim efficiens primum primo constituit finem aliquem in quem dirigit et producit opus, sic etiam ipsa res per similitudinem quam habet ad finem ex confuso habitu finis qui est in materia ex privatione, sicut diximus in primo libro, tendit in eumdem finem per aptitudinem naturae : et ideo dictum est, quod sicut fit ab efficiente, ita aptum natum est agi : quia aliter occasio non esset naturalis, sed contra naturam, sicut si lapis projiciatur superius. Exemplum autem est in domo quæ lit : si enim esset aliqua res naturae, absque dubio fieret, sicut modo fit ab arte causa ejusdem finis. Similiter e converso si ea quæ sunt a natura, etiam fierent ab arte, artifex ipsorum dirigeret ea in eosdem fines in quos nunc diriguntur a natura, et easdem retinerent aptitudines ex parte materiae, præter hoc solum, quod forma artificialis esset a principio, quod est extra materiam operans : sed naturalis esset a principio operante intrinsecus : ergo utrumque eorum esset propter alterum operans, quod est determinatus finis in quem producit opus.

Omnino autem sive universaliter loText. et 79 quendo duplex est ars mechanica : quoArti niam quædam perficit quæ forte natura perficit natura complere non potest : quædam autem naficere potest, turam imitatur in hoc quod finem prædam i stituit in quem dirigit opus suum. Si igi- tur in negabile est quod ea quæ fiunt per artem, fiunt propter hæc quæ sunt fines determinati rerum artificialium, tunc oportet quod etiam ea quæ sunt a natura sint propter aliquos fines determinatos :

<--- Page Split --->

qnia nunquam posset fieri, quod id quod causis incipit, posset compleri ab arte aliquid intendente, nec mutari ab arte aliquid intendente. Si enim sanitas fieret a casu, non posset perfici a medico natura defectus, nec juvari : et similiter si animul fieret a casu, non posset hoc ars imitari. Cujus ratio est, quia casualium et fortuitorum finis semper est extra operantem et accidentalis. Artificialium autom impossibile est finem esse extra operantem et accidentalem. Ergo impossibile est per artem mutari vel compleri opus casuale vel fortuitum. Amplius ars non est nisi eorum ad quae sunt ordinata principia artis : sed ad id quod est per accidens et improvisum, impossibile est ordinare artis principia : ergo ars non est de eo complendo vel imitando, quod est per accidens et improvisum. Sunt enim per accidens et improvisum omnia casualia et fortuita, sicut clarum est ex superius determinatis : ergo si opus natura est casuale, impossibile est quod ars operetur ad ipsum vel complendo vel mutando. Manifestum est igitur, quod ea quae sunt secundum naturam, propter hoc fiunt, eo quod similiter se habent ars et natura ad se invicem tam in his quae fiunt secundum artem, quam in his quae fiunt secundum naturam posteriora ad priora. Posteriora autem vocamus finem, et priora ea quae fiunt propter illum moventia mota.

ab intellectu vel principio præconcipiente, diversificarentur opera eorum, sed non diversificantur : quia imaginata ab uno non sunt imaginata et præconcepta ab alio, sicut videmus hominum opera diversificata. Oportet igitur quod omnia quæ sunt unius naturae animalia, instinctu naturae similis operentur quæ operantur, sicut etiam in principio hujus secundi determinavimus : ergo instinctus naturae eorum est propter aliquem finem determinatum, et sic natura propter aliquid operatur : talia autem animalia sunt sicut aranceæ et formicaæ et hujusmodi minuta animalia, in quibus constat quod non est conceptio nisi parva, et tamen ad finem operantur. Si autem paulatim procedamus considerantes opera vegetabilium, quæ plus instinctum naturae sequuntur, de facili percipere possumus etiam in illis quæ agunt propter aliquid ea quæ agunt, sicut quod producunt folia ut cooperimenta sint fructuum : ergo quæcumque naturaliter faciunt, propter aliquem determinatum finem faciunt. Scimus enim, quod hirundo propter finem determinatum facit nidum, et aranea telam, et planta folia, et propter aliquid habent radices deorsum et non sursum : quia nutrimentum est in terra, quod sugunt per radices, et sic vegetantur : ergo manifestum est quod causa hujus quæ finalis est, in his est quæ fiunt secundum naturam.

Est autem maxime manifestum, quod natura agit propter finem determinatum in animalibus brutis, quæ diversificantur ab homine in hoc quod nec quærentia causam, nec deliberantia faciunt opera sua, et hoc cum ita directe ad finem terminatum dirigunt opera sua, quod etiam quidam dubitaverunt an operarentur ab intellectu aliquo qui esset in ipsis, aut quodam alio principio finem præcipiente: quæ tamen dubitatio per hoc determinatur, quod si operarentur

Quia vero natura duplex est et diciText.et com. 81. tur : alia enim est materia, alia forma, finis autem in naturis forma est, sicut constat per ante dicta, erit forma causa finalis cujus gratia sunt et fiunt quæcumque sunt et fiunt in naturalibus ante formæ adeptionem.

<--- Page Split --->

CAPUT III.

De probatione quod natura agit propter finem determinatum, ex peccato quod accidit in opere ejus, in quo etiam est de diversitate monstrorum.

Idem autem quod nunc probavimus ex similitudine artis et operibus animalium et vegetabilium, quod scilicet natura operetur ad finem intentum et determinatum, probabimus adhuc ex eo quod accidit peccare in natura sicut et in arte: quod non accideret, si natura non ad finem determinatum dirigeret opus suum. Si enim finis non sit, ad nullum finem dirigitur opus: ergo qualecumque fiat opus, semper judicabitur rectum, sicut est videre in finibus casualibus. Si enim non accidant illi fines, non propter hoc judicabitur peccatum in opere: et similiter cum forma in natura sit finis, si non sit finis determinatus rebus naturalibus, non habebunt etiam formam determinatam: ergo sive unam sive aliam contingant formam, nullum in eis judicabitur peccatum, quod falsum est: quia peccatum fit tam in his quae secundum artem sunt, quam in his quae secundum naturam sunt: et hoc apparet tam in arte quae imitatur naturam in opere non naturali, quam in illa quae perficit opus naturae et juvat in naturam opere naturali.

recte scribendi. Exemplum secundi est, quod medicus aliquando propter omissionem alicujus principiorum potavit evacuativum non recta potione. Cum ergo ars imitetur vel compleat naturam, accidit etiam peccare in natura, quando scilicet natura operans propter corruptionem alicujus principii naturalis non pervenit ad finem intentum a natura. Si igitur sunt quaedam et fiunt secundum artem, in quibus cum recte fit, non habet rationem rectitudo, nisi quia debitum sibi finem directe attingit ex intentione artis, et non peccatur in eis nisi cum alicujus finis gratia fiunt, sed fallit ita quod finem debitum non attingunt propter alicujus principiorum corruptionem. Similiter utique fiet in physicis: quia quidquid ibi recte fit, non habet rectitudinem, nisi ex proportione ad finem debitum quem attingit: et cum peccat, peccatum suum perpenditur ex hoc quod finem illum non attingit propter corruptionem alicujus principii naturalis.

Monstra enim sunt peccatum illius propterque quod in natura est propter aliquid. Fiunt autem monstra, ut in genere dici potest, propter quatuor causas, quae tamen sub se multas habent particulares causas. Aliquando autem fiunt propter materiae diminutionem, aliquando propter mate- ria superfluitatem, aliquando propter qualitatum improportionabilitatem ad materiam, aliquando autem propter con- tinentis malitiam. Propter materiae au- tem diminutionem fiunt tripliciter, se- cundum quantitatem magnitudinis mem- bromum tantum et non secundum nume- rum, et aliquando secundum quantita- tem magnitudinis et secundum nume- rum simul, aliquando autem secundum numerum et non secundum magnitudi- nem. Ea autem quae fiunt secundum quantitatem magnitudinis, duplici ex causa fiunt. Fiunt enim ex diminutione materiae, aut debilitate virtutis formati- ve quae non potest formare nisi parum de materia et rejicit aliam. Ea autem

Et exemplum primi horum est, quod aliquando non recte scribit grammati- cus: et tunc propter omissionem alicu- jus principiorum artis non pervenit ad finem orthographiae: quia grammatica quantum ad orthographiam scientia est

<--- Page Split --->

quefiuntsecundumdiminutionemsi - nuletnumerum , absquedubiopropterulrasquecausasfiunt , scilicetquiadimi - nutaestmateria , etquiadebilisestvir - tusformans . Siautemfortisessetvirtus , formaretmembrainmateriadataetat - traheretaliammateriaminaugmentum . Queautemfiuntexdiminutionenu - m e r i , exutraquecausasigillatimfieripossunt , scilicetexdefectumateriæ , velquiavirtussibidatammateriampræ - paratamconverterenonpotestnecmu - t a r e . Ethujusmodisignumest , quodpræcipuedeficiuntmembralongeecor - deethepatedistantia , inquibuspræci - puesitumhabentvirtutesmembrafor - mantes , sicutdeficiuntmanusvelpedesvelaliquodextrinsecorummembrorumincapite . Quæautemdeficiuntinmem - b r i s , velintotodeficiuntquasisintab - scissa , veldeficiuntabactu , eoquodsintcurvaetmolliaquæactumsustinerenonpossunt .

Ex superfluitate etiam in genere fiunt tripliciter : aut enim sola excedunt magnitudine, aut in numero solo, aut in numero simul et magnitudine. In magnitudine autem sicut nascuntur infantes, vel totum corpus, vel aliquod membrum habentes enorme. Et hoc contingit ex duplici causa : aut enim contingit propter fortitudinem virtutis abundantiam materiae simul, aut contingit solum propter materiae abundantiam, propter hoc quod virtus sit ultra modum intensa. Signum autem primi est, quando totum corpus enorme est, sed tamen habet omnia membra respondentia sibi et proportionata ad invicem. Signum autem secundi est, quando corpus non habet membra sibi proportionata, sed unum est enorme, et aliud non : quia quando virtus est proportionata et non materia, tunc virtus non potest omnia formare æqualiter, et ideo habilem materiam melius format quam inhabilem. Est autem, sicut prius diximus, materia

exteriorum, in quibus minus potest formans virtus quam in interioribus : propterea quia plus distant a membris in quibus sita est vis formativa. Aut excedunt in numero solo, quod convenit semper propter materiae prime spermatis abundantiam et virtutis fortitudinem : et habet istud tres modos. Aliquando enim abundans est membrum debitum, et tamen abundat : quia ante tempus oritur, sicut convenit in infantibus et aliis quibusdam, qui cum dente parvo vel pluribus nascuntur, propter abundantiam caloris et materiae circa mandibulas. Et ad istud pertinet nativitas natorum cum pilis magnis et ascellarum et multitudine capillorum in capite : quod propter fortitudinem cordis convenit, et propter terrestreitatem fumorum a corde ad exteriora expulsorum : et jam meis temporibus præsentata fuit puella quæ nata fuit dependentibus uberibus, et cum pilis inguinis et ascellarum, et fatebatur mater ejus etiam, quod patiebatur resolutionem menstruorum, quod absque dubio accidit propter fortitudinem caloris formantis et maturantis. Aliquando autem est membrum propter abundantiam materiae. Aliquando autem fit bicorporeum superius vel inferius, sicut accidit de eo qui fuit natus cum duobus capitibus, et postea continuata eraut duo corpora in collo et in dorso utriusque, et inferius videbatur unum corpus.

Aliquando autem visus est natus e contra, qui quatuor habuit crura, et unicum et continuum corpus apparuit in superiori parte : quod absque dubio contingit ex divisione spermatis in matrice. Sic etiam fit geminorum nativitas qui in una cella matricis nati inven iuntur 1. Sunt enim quaedam mulieres et quaedam animalium, quae multum in coitu delectantur, et in delectatione illa movetur matrix cum sperma infunditur nervis sensibilibus ejus, et in motu illo dividitur sperma. Cum ergo divisio tota

<--- Page Split --->

perficitur, tunc fiunt gemini, si coalescit semen in fœtum. Si ergo divisio non perficitur, sed sperma quasi ramificatur, tunc fiunt bicorporea animalia subtus, vel supra, vel etiam in medio secundum modum per quem dividitur sperma : et ideo quidam inveniuntur cum duobus ventribus, quidam autem cum tribus vel quatuor brachiis, et sic de aliis diversitatibus medii corporis. Juxta autem modum medium istius divisionis inveniuntur quidam nati cum multis foraminibus, sicut sunt ora, et multis linguis in uno capite, sicut aliquando præsentatus fuit quidam temporibus nostris, qui habuit undecim linguas et undecim ora et labia incompleta viginti duo, et fuit mortuus antequam nasceretur.

Ea autem quæ fiunt propter qualitatum improportionabilitatem, sunt sicut nimia macies et nimia pinguedo, quorum fit primum ex nimio calore, et secundum ex nimio frigore : et si junguntur qualitates contrariae quarum utraque fit complexinalis et terminans, tunc convenit nasci hermaphroditos, et virtus formativa satisfacit utrique sexui tam in membris exterioribus quam interioribus, sicut ad visum probavimus in quibusdam esse utrumque sexum, ita quod a sapientibus discerni non potuit quis prævaleret : et dicitur de quibusdam, quod in coitu et succumbunt et incumbunt : situs enim membrorum genitalium non impedit hoc, quia situs membri virilis est super nervum coxæ, et situs vulvæ mulieris est juxta anum.

Propter autem malitiam continentis peccata fiunt dupliciter secundum duplex continens. Est enim continens sicut pellis quæ dicitur secundina, et est calor terminans continens habens in se virtutem cœlestis circuli, qui est primum circumdans. Ex ruptura autem secundinæ fit multiplex monstruositas : quoniam enim materia defluit et sic deficit membrum, vel curvatur, vel grandescit, vel discontinuatur, vel dislocatur a membro si-

bi vicino : et aliquando confluunt spermata diversorum fœtuum, et cum conglutinantur, duo corpora fiunt in loco illo. Ex malitia autem continentis se in cœlestem effeetum et terminantis fiunt impressiones diversarum formarum, quæ competunt diversis speciebus animalium, sicut porcæ parientes porcellos, quorum capita sunt humana, et sicut est de vaccis quas ponit Empedocles, et hujusmodi : hæc enim ex spermatum commixtione fieri non possunt, quia spermata valde diversa in specie se corrumpunt invicem, et nihil generatur ex ipsis, sed potius fit ad constellationem ad illam formam sperma extra suam qualitatem moventem, sicut est quod dicit Ptolemæus in Quadripartito, quod in quadam parte Arietis luminaribus et quibusdam planetis aliis concurrentibus non potest fieri generatio humana. Si autem essent similia et vicinarum specierum animalium, tunc posset ex illis generari medium animal, sicut ex equa et asino fit mulus, et ex equo et asina fit burdo, et ex cane et lupo, vel vulpe et lupo, et hujusmodi. Hæc autem licet ad scientiam de Animalibus pertineant, hic interposuimus, ut sciatur non casu, ut dixit Empedocles, talium animalium generationem fieri vel contingere. Omnia enim hæc monstra peccata naturae sunt intendentis finem aliquem quem attingere nom valet propter corruptionem alicujus principii naturalis : ergo et in his substantiis de quibus dixit Empedocles, quod in prima parte sunt bovigena, et in alia parte habent figuram hominis, vel e converso, si potuerunt venire ad finem aliquem et terminum quem natura præstituit et desideravit, naturam dico quæ fuit vis formans semen, factum est hoc impedimentum corrupto aliquo principiorum, ut diximus : et ideo facta sunt monstra, sicut et nunc et semper fit corruptio in semine.

<--- Page Split --->

Amplius oportet etiam quod semen sit prius et postea animal, et semen facit natura primo etiam molle, ut sit aptum receptioni figurarum. Hoc autem non faceret natura tali ordine, nisi esset semen propter animalis generationem: ergo non est casu, sed propter finem determinatum. Quæcumque enim sunt, quorum principium est a re terminata per naturam, et motus eorum per res a natura terminatas, horum omnium ordo necessario est ad finem terminatum: talis autem processus est generationis omnium animalium: quia est a spernate terminato, et primo est molle, deinde convertitur, formatur, et maturatur: gratia ipsorum ordo et generatio ordinata est ad finem in natura determinatum. Amplius et in plantis sicut et in animalibus species inest eis propter aliquid quod est finis earum determinatus propter eadem rationem, licet magis sit occultum et minus per rationem colligi possit quam in animalibus: et sic finis determinatus ad quem natura operatur, est in utrisque. Et ex hac consideratione contradicemus Empedocli, qui dicit omnia hæc a casu et recte et non recte et monstruose: si enim casu sit in animalibus monstrum, cujus superiora fierent hominis, et inferiora tauri, quod est miotuarus, oportet etiam quod casus iste fiat in plantis secundum Empedoclem, ita quod aliquando generetur planta cujus una pars sit vitis et alia oliva: sed tamen hoc non videmus, licet æqualiter oporteat hoc fieri in plantis sicut in animalibus secundum Empedoclem.

nisi casus et fortuna. Causa autem subest quare plus monstra in animalibus apparent quam in plantis, quam ignoravit Empedocles. Hoc autem est, quod mollius est semen animalis, et plura exiguntur ad determinationem ejus quam plantæ, et animal difficilis est generationis, et planta similis et facilis generationis: et ideo facilius fit ut corrumpatur aliquod principium generationis animalis quam plantæ.

Omnino autem et universaliter sic diText. et com. cens casum esse causam rerum natura- 84. lium, destruit id quod est a natura et naturam. Natura namque sunt quæcumque ab alio quod habent in seipsis principio motus, continue mota in finem aliquem certum et determinatum veniunt, sicut a principio hujus secundi probatur ex diffinitione naturae: sed quae fiunt a casu, non habent in seipsis principium per se movens ad finem casualem, cum casualis finis incidat, et non sit in agente ad finem illum. Finis item naturalis non idem est unicuique rei naturali, nec contingens et accidentalis, quia ille indeterminatus est et infinitus. Si ergo res naturalis est, quae finem habet certum et determinatum, semper proveniet in eumdem, nisi sit aliquod impediens quod corrumpit aliquod naturalium principiorum.

Amplius autem in seminibus oportet secundum Empedoclem fieri generationem, sicut contingit a casu a fortuna, et non fieret generatio unius speciei. ex semine determinato: fieret enim sic ex senine hominis bos sicut homo, et ex semine vitis ita cito oliva sicut vitis, si nihil esset agens in generatione rerum

Finis autem ille qui est, cujus gratia Text. et com. 85. fit totum quod fit, fieret absque dubio casu et fortuna, si sic fieret incerte et indeterminate, sicut dicamus quod venit ad nos aliquis extraneus, cum balneum nostrum paratum fuit tanquam balneaturus apud nos in nostro balneo, cum sibi accidit venire tanquam propter hoc operatus sit et advenerit, cum tamen non advenerit propter hoc, quia nescit

<--- Page Split --->

aliquid de nostro balneo, sed accidit ei, et non ordinavit adventum suum ad hoc ut balnearetur. Fortuna namque de numero est illarum causarum, quae sunt secundum accidens, sicut diximus prius : sed cum hoc semper aut frequenter fiat, tunc non fiat secundum accidens neque a fortuna, sed potius fit ab ordinante et ordinato ad certum finem. In physicis autem semper sic fit, nisi aliquid impediat, sicut diximus etiam prius.

CAPUT IV.

De solutionibus ratonum Empedoclis, quod natura potest agere propter finem certum, licet non deliberet de ipso nisi cognoscat ipsum.

Inconveniens autem est quod dicit Empedocles et caeteri dicentes, quod casus est causa rerum naturalium, propter hoc quod videtur eis nihil operari ad finem certum, nisi quod praeconcipit finem et deliberat de ipso, et postea cogitando et ratiocinando dirigit opus in finem illum. Et quia natura non habet in se praeconceptionem finis et deliberationem et ordinem per ratiocinationem, ideo negant ipsam operari ad finem certum et determinatum : hoc enim est maximum inconveniens, et instantia hujus in arte mechanica. Postquam enim aliquis adeptus est artem perfecte, non deliberat, nec praeordinat qualiter secundum artis principia operetur. Sicut enim operatio sua est cum addicti artem, et est haec operatio tarda, sicut apparet in his qui discunt citharizare: illi enim primo deliberant et praecogitant de proportione chordarum, et quae prius et quae posterius sit tangenda, et quantum, et tunc operatur tarde et cum timore : postquam autem didicerit, non praecogitat, quin-

imo cum praecogitare inceperit, in artis opere impediretur et titubaret, sed movetur ex arte sicut ex natura quadam. Et hoc modo est de opere naturae, quod absque dubio certissimum est, licet non praeconipiat, quia habet in se incorporatam artem primi motoris moventem in eo : et hoc est ac si nos diceremus, quod ars navigandi quae est in anima nautae, incorporata esset lignis navis : tunc ars ejus incorporata dirigeret navim sicut modo facit ars nautae, sed tanto certius operaretur, quanto tunc esset forma arti navi magis essentialis et intrinseca. Hoc autem maxime manifestum est in medico qui curat seipsum secundum artem medicinae quae est in ipso. Illi enim licet in quantum medicus non curetur, sed in quantum aeger, tamen curatur per artem quae est in ipso, et ars quae in ipso dirigit ipsum in quantum est aeger in finem sanitatis. Huic autem comparatur optime opus naturae, quod habet in se formam agentis primi, quae est in ipso incorporata et intranea, et deducit ipsum ad finem certum et determinatum.

Ad hoc autem intelligendum, sciendum est quod omne movens in natura reducitur ad motum moventis primi, et per formam illius movet omne movens secundum. Primum autem movens est movens per intentionem et intellectum : et ideo praeordinat omnia ad finem determinatum : ordo autem ille influitur natura non per modum cognitionis et intellectus sed potius per motum illum quo est principium motus et operationis : et ideo in eodem ordine ad finem est in materia naturali in seminibus, quo est in motore primo, licet habeat aliud esse hinc et inde, et alterius sit rationis. Et hujusmodi exemplum est in eo qui sapiens est et dat consilium ad opus aliquod, et adjungit praeceptum ut fiat : audientes autem non sunt sapientes, nec possunt percipere rationem consilii, cum formam consilii apprehendunt prout est principium operis, et vis praecepti urget eos ut impleant id quod ex consilio ordinatum est

<--- Page Split --->

lieri a sapiente. Ita enim etiam est in operibus naturae, in quo sicut sapiens omnia ordinans ad certos fines est motor primus. Causae autem naturales in superioribus corporibus et inferioribus sunt sicut ministri formam consilii et ordinem recipientes et incorporantes sibi, et non accipiunt rationem ordinis et deliberationem et intellectum, quae sunt in motore primo, et loco praecepti primi motoris accipiunt virtutes naturales de necessitate inclinantes et deducentes ad finem certum et determinatum : aliter enim non contingerent fines certos virtutes illae, sicut est videre in calore naturali, qui nisi haberet in se ordinem naturalium virium inclinantium ad certum finem, ipse interimeret omne illud in quod ageret. Nunc autem hoc non facit, sed terminat ad speciem carnis et ossis et hujusmodi : et ideo quod alterat calor, hoc habet in quantum est vis corporalis elementi et ex necessitate: quod autem deducit ad formam, hoc habet a forma et ordine motoris primi. Et hujusmodi exemplum est de eo qui dirigit sagittam ut vulneret : sagitta enim habet quod vulnerat ex necessitate materiae propter acumen sui teli : quod autem percutit in certum locum et nequaquam in alteram partem deflectitur, hoc habet ex intentione et ordinatione dirigentis sagittam : et sic est in operibus naturae : quia quod qualitates primae alterant et movent materiam et transmutant, absque dubio sub necessitate est, et hoc habent in quantum sunt virtutes corporeales : sed hoc quod actiones eorum terminantur ad fines determinatarum specierum in commixto et in natura, hoc habent ex virtute formae quae ex primo motore influitur omnibus moventibus in natura 1.

Scias autem, quod licet finis aliquis sit in quem natura ordinat opus suum ac si illum finem praeconceperit, et ille est finis ad quem movetur continuo motu et uno,

sicut est forma specifica finis generationis : tamen sunt multi fines qui sequuntur necessitatem materiae, qui sunt non naturales, sicut dissolutio sequitur commixtum, et mors sequitur animatum, ad quos fines natura conjuncti non movet, licet aliquo modo moveat ad ipsos simplex quod est in commixto : cum enim movet ad hoc quod distet a suo contrario, et ita veniat ad defectionem suae speciei et locum in quo salvatur forma simplicis, tunc per consequens movet ad dissolutionem commixti, et ad mortem : et hoc modo quidem simplex desiderat finem certum in natura : sed ad hoc consequens dissolutio et mors non sunt fines naturales, nisi forte per consequens, sicut jam dictum est. Quod igitur natura sit causa rerum naturalium,et sit sic causa sicut propter aliquem finem determinatum et certum movens, manifestum est ex dictis.

CAPUT V.

De necessario qualiter est in physicis non absolute, sed ex conditione finis, in quo prima propter posteriora sunt necessaria.

Causa autem omnis erroris istius quo Antiqui inducti sunt ad credendum, quod ex necessitate materiae fieret omnis generatio animalium casu, et plantarum, et aliarum rerum naturalium, fuit necessarium in disciplinis demonstrativis, in quo videbant quod ex necessitate primorum principiorum sequitur esse consequens : quia conclusio ibi necessario fit propter principiorum materialium necessitatem, quae principia materialia sunt propositiones in quantum in ipsis

<--- Page Split --->

est conclusio posita, et per habitum scientiae confusum, sicut forma est in materia, sicut superius diximus. Et ideo oportet nos investigare de isto necessario qualiter est in physicis, et qualiter in demonstrativis, et ostendere similitudinem inter illa.

Quæremus ergo primo, utrum necessarium physicorum sit necessarium simpliciter, vel sit necessarium ex suppositione et conditione cujusdam præsuppositi præstituti. Verbi gratia, necessarium simpliciter est, sicut necesse est grave descendere, et leve ascendere : non enim oportet aliquid præsupponi ad hoc quod sit hoc necessarium. Necessarium autem ex conditione est, ad cujus necessitatem oportet aliquid præsupponi, neque ipsum est necessarium, nisi ex suppositione : et sic necesse est sedere te, si ego video te sedentem. Est autem necessarium simpliciter in sola materiae aptitudine et necessitate. Necessarium autem secundum positionem est in ordine hypothesis alicujus, sicut necesse est te dormire, si quiescere debeant in te virtutes sensibiles.

dunt, et levissima sunt in summo. Ita dicunt quod est motus mixtorum in mixto : et ideo ex necessitate materiae adveniunt eis figurae et formae competentes motibus eorum. Sic ergo patet quod secundum istos forma sequitur necessitatem materiae, et non propter formam requiritur materia, ita ut materia non quaeritur a natura nisi propter formam : et haec est necessitas absoluta, quae est ex materiae obligatione.

Sed dictum istorum non est verum : Text et... 88 quia licet non sine materia necessaria fiat forma, non tamen propter necessitatem materiae fit forma : quia sic non quaereretur materia propter formam, sed posset habere materia formam quaecumque sequeretur necessitatem motuum materiae. Et sic iterum forma naturalis supponeretur casui, cum non intenderetur a natura : et dicimus quod forma non sit propter hoc, nisi vocetur causa necessitatis quae est disponens ejus subjectum quod est materia, sed potius sicut in operibus artium omnia prima fiunt propter posteriora : eo quod posteriora facta sunt fines, et priora sunt ordinata ad finem : et tamen posteriora non sunt sine prioribus, ita quod per omnia est in rebus naturalibus : quia finis in eis est forma qua totius operationis est principium, propter quod fiunt universa et sunt. Et hoc quidem manifestum est in domo : quia id quod est principium omnium eorum quae fiunt in domo, est quod sibi proponit effectus qui facit domum : et hoc est operimentum a pluviis in tempestate, et contentivum esse divitiarum et salvativum esse contentorum. Et propter illum finem quaeritur materia domus et paratur et conjungitur : et omne quod fit circa domum, fit propter illud : et ideo diximus superius, quod finis qui primus in cognitione est, et ultimus in operatione et esse, est causa causarum : quia propter ipsum esse aliae causant quod causant.

Text et com. 87.

Nunc quidem enim opinantur Antiqui qui casu omnia dicunt fieri, non esse in natura nisi necessitatem absolutam quae est ex materiae obligatione, sicut si aliquis dicat non propter suppositionem finis, sed propter materiae obligationem et aptitudinem fieri domum : quia cogitat parietem esse factum et erectum, non ideo quod sustineat tectum , sed ideo quia componitur paries ex diversis, quorum quaedam sunt gravia : et ideo necesse descendant in fundamentum deorsum : eo quod sic moveri apta nata sunt. Quadam autem sunt modo medio levia, et ideo illa cohaerent gravibus in inferioribus, et extenduntur altiora contingendo : et ita fit expansio parietis : lapides enim deorsum feruntur et fiunt fundamentum, et ligna medio modo levia altius ascen-

<--- Page Split --->

Sicut enim est in domo, ita est et in aliis omnibus quae fiunt propter aliquid, quod est certus finis ipsorum. Nullum enim illorum fit quidem sine necessaria materia et disposita ad ipsum suscipiendum : sed tamen nunquam finis fit propter materiam vel necessitatem ejus, sed e converso materia et ejus necessitas fit propter finem, nisi equivocatio fiat in praepositione causam denotante, ita quod dicas causam sine qua non, et necessitalem materia quae est causa disponens in subjecto in quo finis habet esse : unde si quaeratur propter quid est serra hujusmodi, hoc est, ex ferro ? dicetur quod forma serra quae est dentatio, requirit talem materiam : et propter formam illam materiam talem oportuit quaerere. Si autem quaeratur ultra, quare dentes habet hujusmodi materia ferrea ? dicetur pro causa, ultimus finis qui est opus serra, quod est dividere ligna : quod opus licet non fiat nisi dentes ferrei sint, tamen opus quod est finis ultimus, cujus causa omnia fiunt, non est propter ferrum et dentes, licet e converso illa sunt propter illud. Si ergo necesse est serram ferream esse et dentatam, si debeat complere opus ejus, hic tamen non dicit necessitatem finis propter quem sunt omnia quae sunt circa serram, sed dicit necessitatem quae est in materia et dispositionibus ejus. Finis enim non est in materia habens necessitatem, sed potius in ratione : quia sic est movens artificem, et efficitur principium totius operationis : et ideo sic ab ipsa fluit et motus quo movet efficiens et necessitas materia qua praeparatur ad finem consequendum.

movet intellectum, oportet quod habeat esse quale permittit intellectus : sed forma quae est in intellectu operativo, alia est quam illa quae est in intellectu speculativo. Illa enim quae est in intellecctu operativo, est ars et principium formale et effectivum operis. Illa autem quae est in intellectu speculativo, est a re abstracta, et est principium cognitionis : et hoc est ens secundum quid : quia est intentio rei et non principium rei, sed principiatum a rebus in anima. Sed illa quae est in intellectu practico, per modum quo est in ipso, non est a rebus, sed principium rerum artificialium secundum hoc quod forma est : quod autem habet esse in anima, hoc accidit ei quia non convenit ei in quantum est forma artis, sed per esse suum quod habet in subjecto. Et ideo non prohibet aliquid quin ipsa, ut forma est, sit principium rerum artificialium. Et simile est hujusmodi in natura : quia forma primi motoris influitur omnibus, et per hoc quod est in efficientibus materiam, ipsa est finis et principium rebus materialibus, licet ipsa sit in eis secundum quid in esse suo : ipsa tamen simpliciter est forma rerum et principium earum.

CAPUT VI.

De necessario in disciplinis qualiter differat a necessario in physiciis.

Incidit autem dubium de dictis, ex eo quod finis movens efficientem qui principium est operis, est res in cognitione et ratione consistens : taliter autem ens est ens secundum quid. Si ergo illud est principium et causa operis, erit ens secundum quid causa et principium entis et simpliciter. Sed ad hoc dicendum est, quod in artibus principium operis est intellectus operativus : et ideo id quod

Est autem necessarium in disciplinis Text, et com. 89 demonstrativis quod fuit Antiquis causa erroris, in quo est necessarium simpliciter propter suppositionem finis : licet enim scientia conclusionis finis in demonstrativis, tamen praemissa non sunt necessaria propter conclusionem, sed in se habent necessitatem, et propter necessitatem earum conclusio est necessaria :

<--- Page Split --->

et cum ipsa habeat necessitatem rei, non attenditur in ipsis necessitas consequentiae tantum, sed potius necessitas rei quae consequitur, quae vocatur a quibusdam necessitas consequentis. Est igitur in ipsis processus a praemissis ad conclusionem, et conclusio est necessaria propter praemissas, et non e converso : et si procedatur a conclusione ad principia, non erit demonstratio propter quid, sed quia : et illa demonstratio non ponit necessitatem nisi consequentiae : quia ultima non sunt vera et necessaria propter prima, sed e converso : quia effectus nihil dat causae, sed potius causa effectui.

Videamus ergo de necessariis istis in quo conveniant et differant. Conveniunt autem in hoc quod tam in physicis quam in disciplinis est necessarium similiter, ita quod in utroque est principium et principiatum : et hoc patet. Si enim velimus concludere , quoniam rectilineus triangulus habet tres angulos duobus rectis aequales, nos accipiemus causam anguli trianguli rectilinei. Causam dico non in quantum est angulus, sed in quantum tantus quantus potest contineri duabus rectis lineis et a se inclinatis : et dicimus quoniam angulus trianguli rectilinei cujus exterior angulus duobus sibi non conjunctis in eodem triangulo inclusis est aequalis : et quia exterior cum sibi conjuncto est aequalis duobus rectis, et ideo necesse est quod interior conjunctus exteriori cum duobus interioribus sit aequalis duobus rectis, et hoc in com. 32 Geometrorum libro primo demonstratur. Unde si interior valet duos rectos, tunc oportet triangulum habere tres angulos aequales duobus rectis , eo quod duo anguli interiores valent unum exteriorem sibi non conjunctum : et sic necessaria est conclusio propter praemissas, et non e converso : quia non propter hoc quod triangulus habet tres duobus rectis aequales, duo exteriores aequipollent exteriori : quia sic idem esset causa et causatum, et principians et principiatum :

tamen bene sequitur, quod si triangulus non habet tres angulos aequales duobus rectis, quod non fuit causa recta per aequipollentiam, quod est interiorem cum duobus interioribus illi non conjunctis esse aequalem rectis. Sic ergo patet quod in disciplinis priora sunt principia sequentium, et ea quae sunt materialia, sunt principia finis : sed in his quae fiunt propter aliquem finem, sive in artibus, sive in physicis fiant, e contrario est. Ibi enim (ut diximus) finis movet efficientem, et ab efficiente infunditur materiae motus, et sic finis est principium totius : et ideo est ibi necessitas conditionis ex finis suppositione. Si enim finis erit, aut est : tunc necessario erit id quod est ante finem, aut est. Si vero id quod est ante aut non, fit sic vel sic secundum quod exigit finis, tunc non est finis, sicut in disciplinis sequetur bene destructive. Si enim non sit conclusio necessaria, non erit id quod est ante conclusionem, quod est principium conclusionis necessarium. Ita sequitur et hic destructive, si non sit materia in necessitate debita, tunc non erit finis : sed constructive necessitas materiae non est causa finis, sicut in disciplinis necessitas principiorum causa est conclusionis. Sicut enim in disciplinis principia se habent ad conclusionem, ita in his quae fiunt, finis se habet ad materiam et efficientem. Finis enim est principium in talibus, sicut ibi praemisse principia sunt. Sed differentia est in hoc quod finis est principium non omnium, hoc est, cognitionis, sed actionis et operis. In disciplinis autem principia sunt cognitionis et non actus : eo quod finis est forma actionis et intellectus operativi, et praemisse sunt formae speculativi intellectus et principia speculationis, sicut ante diximus . Si autem quaeritur per quem modum hoc possit esse, cum ante dictum sit quod praemisse sunt sicut materia conclusionis ? tunc enim conclusio erit sicut finis et forma, et ita in disciplinis conclusio debet esse principium sicut in his quae fiunt ab arte vel natura. Di-

<--- Page Split --->

cendum quod praemisse, sicut in ante habitis explanavimus, non sunt vera materia conclusionis, nec conclusio est forma sive finis praemissarum, sed effactus : sed potius praemisse ordinatae in materia et figura habentes in se virtutem modii ut medium causa est propter quid sunt formales quoad hoc ad conclusionem : sed in hoc similes sunt materia, quia est in eis potentialiter scientia conclusionis . Secundum ergo assignatam differentiam necessitatis in artibus et physicis pro parte una, et in disciplinis pro parte alia necessitas in his quae fiunt, procedit, a fine autem omnia alia.

Et ideo si erit domus supposita, necesse est haec materialia fieri aut existere praesentialiter, aut esse futura. Aut universaliter loquendo si finis supponatur, necesse est existere lateres in tectis et lapides in fundamentis, si domus esse vel fore supponitur, non tamen finis propter illa, si vocetur causa finalis, sed si vocetur causa disponens, tunc bene potest dici propter illa, sed melius dicitur finis esse in illis : sed tamen si materialia non essent sub dispositione debita universaliter, tunc non esset finis, sicut domus non est, si lapides et ligna non sunt, nec serra erit nisi sit ferrum dentatum : quia etiam in disciplinis bene nequebatur, si conclusio non est, nec principia sunt necessaria : sicut si triangulus non habet tres angulos aequales duobus rectis, non erit rectus aequipollens angulus, qui rectis aequipollere supponebatur in praemissis. Manifestum est igitur ex dictis, quod necessarium est in physicis ex conditione finis, et etiam est in eis necessitas quae dicta est, sicut materia et motus materiae qui est dispositio ipsius.

Manifestum est etiam quod utraque Text, et com. causae, scilicet materialis, et finalis quae est formalis, dicendae sunt a physico, sed magis illa cujus gratia fit totum quod fit, quia illa est principium in physicis, sicut jam dictum est, causa materiei secundum quod subjicitur motui materia, et secundum quod movetur ab efficiente, sed non e converso materia est causa finis, non sicut superius diximus : quia est causa ejus sicut subjectum, et hoc secundum esse finis, et non secundum quod est finis vel causa finalis. Principium enim quod est finis, est etiam principium a diffinitione quam ipse dat formam dando, quae ponit rem intra fines et terminos sui esse secundum formam, eo quod forma est in omnibus physicis finis, et etiam principium a ratione secundum quod ipsum est ratio rei ex qua scitur res et cognoscitur. Non enim scitur res nisi per terminos essentiales, in quibus est suum esse : hos autem dat finis qui est forma, sicut dictum est, et ideo est dictum in secundo de Anima, quod diffinitiones sumuntur a fine. Sicut enim in artibus necessitas tota oritur ex fine, quoniam si domus hujusmodi est quae est cooperiens ab imbribus et salvans divitias, oportet haec materialia sic fieri ex necessitate et esse praesentia, et hoc est in arte quae imitatur naturam. In arte autem quae juvat naturam, etiam sic est, quia ideo quod sanitas Socratis est talis, oportet haec materialia sic fieri ex necessitate, et esse sicut purgationes et sudores et hujusmodi. Eodem autem modo si homo est talis secundum materiam, oportet utique esse ea quae sunt materia ejus, sicut carnes, et ossa, et hujusmodi: et si sunt carnes et ossa, oportet esse ea quae sunt ante ea materialia, sicut humores : et si humores sunt, oportet convenire elementa ad mixturam, et sic semper quod posterius est causa : quia propter quid est prius.

<--- Page Split --->

Pars autem materialis quæ est necessitatis ordinandæ ad formam, illa fortassis necessaria est etiam in ratione et diffinitione : quia in physicis quibusdam ita est, quod non tantum materia declaratur esse necessario per consecutionem quæ est ex forma, sed etiam ipsa necessaria per se est et pars essentiae, sicut materia earum quæ intrant in diffinitionem, sicut serra nescitur nisi diffinitio dicat materiam et formam. Ita est in omnibus physicis quæ subjacent motui secundum suum esse. Quædam autem sunt physica per relationem ad motum quem non habent tales.

Et est generaliter notandum, quod in physicis alterum duorum oportet esse, scilicet aut quod diffinitio detur per formam declarantem materiam secundum consecutionem ad ipsam, aut quod in diffinitione ponatur materia. Si enim diffiniatur species physica, diffinietur per genus et differentiam, et genus est forma generalis, quæ non est nisi materia in generali : et sic posito genere sequitur necessitas materiae in genere : differentia autem ultima est propria forma, et ad illam consequitur propria materia : et ideo dictum est, quod formæ physicae conceptæ sunt cum materia. Si autem diffiniatur aliqua passionum vel operationum physicarum, oportet poni materiam in diffinitione : quia operatio illa est supra determinatam materiam, et passio si-

militer. Exemplum primi est, quod si homo diffiniatur, non recipitur materia in diffinitione ipsius, sed ad utrumque diffinientium supponitur et consequitur necessitas materiae : quoniam si animal est, necessario erit materia animalis : et si rationale et mortale, oportet esse materiam corporis ad medium complexionis inter omnia corpora magis accedentem. Exemplum autem est in diffinitionibus digestionum et indigestionum, quæ etiam quarto Meteororum ponuntur, cum dicitur, quod digestio est complexio a proprio et naturali calore ex contrajacentibus passionibus. In hac enim diffinitione ponitur efficiens cum materia, cum tamen efficiens ex fine et materia moveatur propter ipsum. Altero ergo istorum modorum diffinitio naturalis concepta est cum materia : sed diffinitio mathematica neutro modo cum materia est concepta : quia si dicam triangulum esse, non consequitur alicujus materiae generalis vel specialis materia ad illud esse necessaria. Similiter si dicam rectum quod est passio anguli-quædam, non cadit in diffinitione ejus materia. Eodem autem modo et multo amplius est in difnitionibus substantiarum et passionum quæ sunt metaphysicaa : eo quod illa per esse et rationem separata sunt a motu et materia. Hæc igitur sunt, quæ dicere volumus in hoc secundo libro scientiae Physicorum.

<--- Page Split --->