TRACTATUS II

CAPUT II.

De causa formali et de diversitatibus ejus, et de opinionibus quæ sunt de ipsa.

tione et plus de actu. Tertium autem esse se habet quando ipsa est terminus motus quod est esse quietum et perfecctum : et illius actus est esse compositi quod significantes dicimus in verbo substantivo, quando dicimus hoc est aurum, et hoc est argentum.

Alio autem modo causa dicitur species, et exemplum : hæc autem est etiam ratio diffinitiva ejus quod quid erat esse et hujusmodi genera, ut ejus quod est diapason genus propinquum, est proportio dupli, quæ est duorum ad unum : et genus illius proportionis quod continet genus dictum, est numerus sonorum : et ad hoc genus illius est numerus : et ultimum genus est forma proportionis in genere illo, et partes in diffinitione. ForForma quid ma enim proprie loquendo est essentia sit quæ quando habita fuerit per motum in materia, tunc constituit speciem secundum esse in rebus naturalibus. Dico autem, quod ipsa est proærie loquendo in se essentia, quia ejus actus et effectus et operatio propria in materia est esse actuale compositi, quod fluit ab essentia quæ est forma rei, sicut lumen fluit a luce, et essentia venit in materiam per motum : quia ipsa non est in materia actu ante motum, sed in potentia habituali tantum : et ideo forma naturalis triplex habet esse, cum ipsa tamen sit Forma naessentia simplex. Unum enim habet in turalus triprivatione quod est formæ confusæ et plex habet imperfecte et indeterminate, sicut nos in ante habitis explanavimus. Aliud autem habet esse in motu ipso in quo actus et potentia sunt sibivincem permixta : et hoc esse est ex fieri. Successivorum enim omnium esse fieri est : sed ipsa forma in motu quanto propinquior est principio motus, tanto plus habet de privatione ; et quanto fuerit propinquior fini motus, tanto minus habet de priva-

Nos autem hic ponimus in descriptione formæ quando habita fuerit per motum : ideo quia nos hic loquimur de formis naturalibus, quæ non semper habent nec habentur quocumque modo, sed habentur aliquando, et non nisi per motum : omnis enim forma generabilium conjunctam habet sibi privationem : antequam enim insit forma asini vel fabæ in materia, tunc est privatio in ea ad formam illam : cum autem jam est, tunc inest eidem materiae aptitudo suscipiendi etiam alteram formam : et hæc est privatio ad illam, quæ facit eam quæ modo inest, aliquando non inesse, et inesse aliam cujus privatio infuit prius. Materia enim generabilium semper est privationi alicui permixta : et ideo nullam formam contingit semper inesse. Et ideo diximus quæ quando habetur : habetur autem tantum per motum, ut diximus. Formæ autem ingenerabilium et incorruptibilium insunt, et non aliquando habentur, et aliquando non habentur, sed semper habentur : et illæ sunt species incorruptibiles, sicut forma cælestium, et aliquando intelligentiarum separatarum, quæ quidem ab Antiquis propriæ formæ dicebantur : eo quod quasi foris manentes formabant inferiora secundum proportionem aliquam formarum suarum. Propter quod Plato dixit, quod formæ inferiorum procedunt ex formis superiorum sicut ex quodam etymagio, hoc est, sigillo procedit forma in ceram : et has ipse formas seperatas dicebat. Inferiores autem generabilium formas vocat imagines : eo quod illæ imitabantur secundum modum possibi-

<--- Page Split --->

lom ipsis. De his autem et hujusmodi dicere habemus in scientia divina.

Formæ autem inferiores dicuntur multipliciter. Quia forma dicitur species ipsa, quia est causa et exemplum speciei in effectu. Videtur etiam forma, quia in causa formali effectus est similis et exemplatus ex causa: quoniam formalis causa facit id quod fit esse in effectu. Et differunt tamen species et exemplum, sicut differunt essentia absolute accepta, et esse quod est ex diffusione formæ in materiam, sicut nos dicimus exemplum lucis esse lumen, quod diffusum est in aere, vel in alio perspicuo: et ideo species et exemplum non sunt separata per subjectum, sed per intentiones et rationes eorum tantum. Haec autem forma est etiam rei vera quidditas: quoniam res constitutæ in esse non habent hoc quod sunt a materia, sed a forma: quoniam materia est in potentia: et cum res est in potentia, non est hoc quod est, cum potentia sit ad opposita, et non habet se plus ad esse quam ad non esse: et si plus se habet aliqua materia ad esse quam ad non esse, hoc non est ex materia, sed ex dispositionibus quæ quidem non dant esse formæ, sed ex forma substantiali habet res hoc quod est: et ideo ipsa est propria rei quidditas: et cum diffinitur res, ratio diffinitiva dicens quid est res, sumitur penes formam, sive ipsa concepta sit cum materia, sicut est forma naturalis, sive sit non concepta cum ipsa, sicut est forma mathematica et forma divina: et ideo forma dicitur ratio ejus quod erat esse quid, et dicitur quod erat melius quam quod est, ut notetur prioritas formæ ad esse quod est actus ejus 1. Esse autem quid, est esse in forma determinante rei quidditatem.

Genera autem hujus formæ sunt formæ communiores quæ continent formas proprias: quoniam cum datur ratio diffinitiva, oportet quod ipsa incipiat a ge-

nere primo : quia quidditas propria componitur a forma communi quæ est genus, et a forma propria quæ est differentia constitutiva speciei : et sic oportet quod sicut resolutio generis propini qui stat in genere communiori, et procedit resolutio usque ad genus generalissimum, quod eodem modo incipiat compositio quidditatis a generalissimo : quia quod ultimum est in resolutione essentiarum, primum est in compositione earum. Hoc autem modo se habet diapason ad proportionem dupli : quoniam nota quæ est diapason, sicut dicitur in musicis, componitur ex proportione duorum tonorum ad unum. Genus autem continens hanc proportionem est numerus sonorum : et quia harmonica aliquo modo est sub arithmetica, genus quod est remotius illo est numerus. Hoc autem modo quidditatis se habent partes diffinitionis in diffinitione posita ad totum diffinitum.

Non lateat autem quod si forma generaliter sumitur, dicetur forma omne illud quod informat ad esse aliquod secundum actum : et sic dividitur forma in formam substantialem, et formam accidentalem. Forma vero substantialis adhuc dupliciter dicitur, scilicet quæ est substantia et quid dicit, et quæ est accidens et dicit quid. Substantialis autem quæ est substantia et dicit quid, est sicut lapideitas in lapide, et anima in corpore animato : sed substantialis quæ non est substantia, sed dicit quid, est sicut color forma generalis est albedinis et nigredinis, et sicut quantitas ad bicubitum et tricubitum. Non enim sequitur si aliquid dicatur substantiale, quod ipsum continue sit substantia : quia substantiale medium est inter substantiam et accidens, et accidentale similiter. Videtur enim substantiale quod habet modum substantiae et rem accidentis, et quod habet rem substantiae et modum accidentis : similiter autem acci-

<--- Page Split --->

dentale dicitur aliquando quod habet rem substantiae et modum accidentis. Sicut dicimus accidere homini, quod est Socrates : quia non convenit ei gratia hominis, sed per hoc quod homo habet esse in subjecto individuo quod est Socrates.

Accidentalis autem forma est multiplex. Aliquando enim dicitur forma quae eadem subjecto cum figura, differens secundum rationem, ut forma idoli est figura idoli. Sed forma dicitur comparatione ad formatum quod est ad intra, hoc est, ad subjectum comparare formam : figura autem dicitur secundum quod est terminatio quanti, quod est comparare eam ad extra, ubi in exterioribus subjecti convenit lineatio quanti quae in se claudit totum quantum : et haec forma inter accidentales magis est propria. Videtur autem generaliter aliquando omnis affectio subjecti secundum aliquod accidens forma : et hoc modo dicitur forma compositioni contingens simplici et invariabili essentia consistens : quia accidens non contingit nisi composito, et per se non variatur, sed potius subjectum recipit variationem per ipsum. Abusive autem dicitur forma ordinatio multorum ad unum quod est sicut movens, sicut dux forma exercitus. Et aliquando dicitur forma ordo vivendi, sicut dicimus legem praescribere formam vitae.

Nos autem hic non intendimus nisi de forma naturali : et de illa oportet scire, quod secundum Avicennam et sequentes eum, est aliquando simplex, et aliquando composita. Dicit enim quod forma est in simplicibus essentia eorum sicut in elementis. Et in compositis est completio quae non est simplex. Unde dicit quod aliquando natura rei est juncta ex multis virtutibus, sicut humanitas quae retinet in se vires naturae corporis et vires animae. Et ex hoc surgunt duae opiniones circa formam substantialem, quarum una dicit quod ipsa est simplex, alia au-

tem dicit quod sicut est in materia secunda, quod in ipsa est virtus prime materiae et praeter haec disposita est : ita est in forma, quod secunda forma habet in se omnium praecedentium formarum vires et essentias : et hoc videtur velle etiam Aristoteles 1, ubi dicit quod eadem est ratio animae quae figurae : quia sicut figura prior est in consequente sicut trigonum in tetragono, ita vegetabile est in sensibili et sensibile in rationali : et hoc modo esse est in vita, et esse forma est prima. Et si nos colligamus omnes formas, tunc prima erit esse, et secunda erit forma quae est corporis quantitate determinati, et tertia erit corporis habentis contrarium, et quarta erit corporis mineralis, et quinta vitalis, et sexta sensibilis, et septima rationalis.

Rationes autem positionis illius, quod forma sit simplex, sunt : quia compositum est ex materia et forma, et talis non est compositio formae. Amplius forma cum sit alterum componentium, oportet quod ipsa sit simplex : quia aliter compositio iret in infinitum. Adhuc autem differentia forma est simplex : ergo forma est simplex. Adhuc autem si forma in quantum forma esset composita, tunc omnis forma esset composita : ergo prima forma esset composita, quod est inconveniens : quia tunc oporteret quod ante primam formam esset forma. Adhuc autem si formae esset forma, tunc non stabit illa compositio : sed forma erit formae si est composita : ergo forma non est composita.

Alia autem opinio quae dicit formam esse compositam, dicit non omnem formam esse compositam, sed secundam, et tertiam, et sic deinceps : et haec hic utitur his rationibus. Quia id quod virtutem et operationem habet modo aliquo, hoc est in ipso per essentiam : sed prima forma in secunda virtutem et operationem habet : ergo est in ipsa per essentiam. Prima autem harum proposi-

<--- Page Split --->

tionum patet per rationem mixti, in quo sunt per essentiam miscibilia, eo quod virtutem et operationem habent in ipso. Secunda autem probatur inductive : quia vivum est virtute in sensibili, et esse in vivo, et sic de aliis. Adhuc autem speci es forma est : et constat quod ipsa componitur ex genere et differentia, sicut per diffinitionem patet : et eodem modo probatur de genere, quod ipsum est compositum, cum tamen sit forma generalis : cum enim, ut inquiunt, omnis forma sit generalis vel specialis, omnis forma est composita.

Sed ad hoc sine praejudicio dicimus, quod duplex est forma, scilicet quae est ut pars essentiae, et quae est ut totum. Illa autem quae est ut pars essentiae, est duplex, scilicet quae est sicut forma, et quae est sicut intentio a re abstracta, et utraque istarum est simplex : sed una est sicut forma materiae quae est forma, quae facit in actu materiam, et est pars compositi : altera autem est sicut differentia rei constitutiva, quae est intentio qualitatis essentialis quae de re abstrahitur secundum quod sub forma ultima significatur : forma autem quae est sicut totum, illa est composita, et illa est genus vel species, quorum utrumque compositum est et diffinibile per aliquem modum : et hoc non habet dubium nisi de genere generalissimo, quod non videtur esse diffinibile per genus et differentiam, eo quod non habet genus ante se, nec differentiam, quia aliter iterut in infinitum : sed constat ipsum esse compositum per hoc quod plura habet in se, per hoc quod habet quid et quale, sicut patet cum dicitur, substantia ens per se ens. Ens igitur et per se ens dicunt duo quae sunt de esse substantiae, et sic de aliis praedicamentis. Sic etiam dicamus de omnibus formis : genus enim licet pars sit diffinitionis, tamen totum est potentialiter continens totum esse, et species est quod actualiter totum habet esse rei. Sic ergo videtur nobis, quod forma et est simplex et ex composita. Quod au-

tem objicitur, quod prima est in secunda, et sic deinceps, dico quod est in ipsa sicut potentia hoc modo quo trigonum est in tetragono : et tamen compositionem essentialem non facit in ipso cum essentia tetragoni, quia non sunt in tetragono distinctae essentiae trigoni et tetragoni: sed essentia tetragoni virtute est trigonum, ita forma sequens licet essentia sit simplex, tamen virtute colligt praecedentes formas in seipsa.

Sunt tamen quidam concedentes omnes sequentes formas esse compositas propter rationem inductam. In hac sententia est Avicenna et quidam alii physici. Sed nos movet in oppositum hoc quod sequens nunquam dividitur a praecedente, licet praecedens aliquando dividatur a sequente : et ideo sequens nihil diversum habet a praecedente, sed est quasi essentia unica virtute multiplicata, secundum quod fluit a praecedentibus quae sunt in ipsa non ut diversa, sed ut essentia una : hoc enim modo etiam differentiae sequentes quae simplices sunt, virtute continent primas.

Et quod objicitur quod id cujus virtus Quomodo id in quo est et operatio est in aliquo, essentialiter saloperatio alicujus, in eo vatur in ipso, dicendum quod hoc veest essentia ejus. rum est in his quae sunt unum per modum mixtionis, et illorum virtutes non operantur pure actu simplicium, sed potius operantur actu mixti : sed ita non est in forma secunda et tertia : quia actus formae primae melius est in secunda, quam in prima. Melius enim et nobilius est rationale quam ens tantum, et melius nunc sensibile quam vegetabile, et adhuc meliori vita vivit rationale quam sensibile : quia in talibus potestativis formis ea quae sunt praecedentium, sunt sequentium excellenter et eminenter. Et ideo per modum compositum non se habent hujus formae, sed potius se habent per modum reduplicatorum quia praecedens non distinguitur ab essentia sequentis, nec miscetur ei : sed potius quasi reduplicata constituit formam sequentem : et ideo sequens est

<--- Page Split --->

essentia una simplex et praecedens. Et per hoc patet solutio ad omne quod objicitur : nos tamen de ipsis in prima philosophia amplius dicemus.

CAPUT III.

De diversitatibus causæ efficientis et opinionibus quæ sunt de ipsa.

autem movens ideo ponit Avicenna, quia in natura non omnis materia susceptibilis est omnis formæ : neque omnis forma est actus cujuslibet materiae : quia secundum dispositiones materiae formæ infunduntur a datore, ut dicit Plato. Et quia non omnis forma cujuslibet est materiae, ideo oportet naturalem cognoscere et materiam et formam si debeat scire perfecte substantiam rei naturalis, ut diximus in antecedentibus istius libri. In hac autem sententia plures sapientium Avicennæ contradicunt dicentes in materia inter principia naturalia esse principium efficiens, quod verissime trahit materiam de potentia ad actum. Et ut nos plenius hanc contradictionem videre possimus, ponamus aliquas rationes pro utraque parte.

Amplius autem species tertia causarum est, unde est principium : principium autem motus est causa motus in alio a se quod est materia et mobile. Motus autem hic dicitur omnis exitus de potentia ad actum, qui actus sit per formam quæ venit in materiam. Princpium autem motus duplex est, sicut dicit Avicenna, scilicet præparans et perliciens. Præparans quidem est id quod præparat et disponit materiam ad hoc quod suspiciat formam, sicut est motus spermatis in præparationibus quibus præparat sanguinis menstruum in præ-parationibus suis ad formam suscipiendam, quam virtutem quidem moventem et præparantem habet sperma ex spiritu qui est in ipso qui defert et vehiculum est virtutis formativæ. Movens autem perficiens est id quod tribuit formam constituentem species naturales verissime per suam essentiam movendo et efficiendo : et hoc quidem est extra materiam et extra numerum principiorum naturalium, ut inquit Avicenna : nec pertinet ad physicum verissime cognoscere istam diversitatem agentis, sed sufficit ei ut sciat quod efficiens est una causarum naturalium quæ præparat et attribuit movendo species materiebus naturalibus : et non dubitet quin præparator sit principium motus : et quin perficiens sit etiam principium motus : quia ipsum est quod verissime trahit materiam de potentia ad actum : præparans

Rationes igitur pro Avicenna sunt hæ. In genere enim causæ efficientis necesse est unum esse efficiens primum : aut efficiens necesse est, quod sit per suam essentiam efficiens : cujus exemplum est sicut si nosponeremus calorem habere esse separatum a substantia : tunc enim calor per suam essentiam calefaceret, sicut lux per suam essentiam lucet : sicut autem calor tunc esset primum efficiens in calefacientibus omnibus, et lux in lucentibus : ita necesse est in universitate tota efficientium esse unum quod est simpliciter efficiens esse omnium rerum : et necesse est quod illud efficiat ipsum per suam essentiam. Cum autem ordo sit in efficientibus, secundum non habet virtutum efficiendi nisi per virtutem primi, quæ influxa est ei, sicut in octavo hujus scientiæ probabitur libro. Et tertium similiter, et sic usque ad ultimum. Ergo sola forma et essentia primi efficit in omnibus aliis, sicut sola etiam essentia caloris calefacit in omnibus calidis, et sola essentia lucis lucet in omnibus lucentibus : ergo secundum et tertium per hoc quod addunt essentiae et formæ primi, non efficiunt, sed præparant ut facilius et aptius recipiat formam quam attribuit ei primum.

<--- Page Split --->

Adhuc autem secundum movens non dicitur nec est movens, nisi quia habet speciem primi moventis : et eodem modo tertium non dicitur movens, quia habet speciem secundi in quantum est secundum, sed quia habet speciem primi moventis : quia aliter tertium esset secundum, cum proximum sit secundo, et non esset tertium : igitur a primo movente ab esse in tota universitate moventium erit una species motoris primi : ergo sua specie omne quod est habens esse in natura perficitur secundum esse et edicitur de potentia ad actum : ergo ipse solus qui est primmm efficiens, sua specie edicit de potentia ad actum : et omnia alia sunt praeparantia materiam.

Adhuc autem quod est agens præter agens primum, sunt qualitates primæ vel aliqua qualitas causata ab ipsis. Constat autem quod aliqua qualitas cum sit accidens, non attribuit formam substantialem his quæ sunt secundum naturam : quia forma substantialis causaretur ab accidentibus, quod est impossibile, cum accidens causetur a subjecto, et sit vestigium quoddam substantiæ.

Adhuc si omne calidum egreditur a calido primo, et frigidum a frigido primo, et ita necesse est, quod omne esse secundum egreditur ab esse primo. Constat autem, quod esse primum est efficiens primum. Ergo omne esse egreditur ab ipso. Cum autem egreditur ab ipso, non egreditur ab ipso nisi sicut ab efficiente per essentiam. Ergo ipsum solum per suam essentiam efficit omne esse. Hoc autem etiam habetur per verbum illud quod dicitur in libro deC ausis, quod causa secunda habet a causa prima, et quod est, et quod causa est. Plura autem de hoc dici habent in scientia primæ philosophiæ.

In oppositum autem hujus scientiæ contra prædieta omnia sunt plurimi Peripateticorum dicentium, quod causæ effi-

cientes naturales, et educunt eas de potentia ad actum utentes his rationibus 1. Quia omni eo modo quo movetur materia, movetur ab aliquo tangente ipsam : movetur autem aliqua forma educente ipsam de potentia ad actum : ergo movetur aliquo tangente ipsam. Quod autem tangit ipsam, non est extra naturalia. Ergo intra numerum naturalium est quod educit materiam de potentia ad actum.

Adhuc autem generans univoce est generans proximum et non generans primum : sed et generans univoce est quod educit materiam in similitudinem formæ et rationis et substantiæ : ergo generans proximum educit materiam in similitudinem rationis et formæ et substantiæ. Quod autem educit materiam in similitudinem rationis et formæ et substantiæ, educit eam de potentia ad actum. Ergo generans proximum educit materiam de potentia ad actum : ergo intra naturalia est quod perficit materiam.

Adhuc autem infra in septimo hujus 2, quod inter movens et motum non est medium : sed omne perficiens materiam est movens eam : ergo inter perficiens et materiam quæ perficitur, non est medium ; ergo id quod perficit materiam, immediate junctum est materiæ et est in ipsa : hoc autem quod est in materia, est intra naturalia. Ecce hæc est scientia utrarumque opinionum, et eligat unusquisque quod vult.

Nos autem dicimus prout nobis videtur, quod utraque istarum opinionum vera est secundum aliquem modum : absque dubio enim una est forma omnium moventium a primo usque ad ultimum in uno genere motus : sed hæc forma dupliciter consideratur, scilicet secundum essentiam, et secundum esse. Et essentia quidem una est in omnibus moventibus : esse autem ipsius secundum quodlibet moventium est aliud et aliud. Qualiter au-

<--- Page Split --->

tem hoc sit, ponemus duo exempla : unum quidem in natura, et alterum in arte. In natura quidem est exemplum lux, quae est una in essentia secundum quod est in aere et in corpore terminato : et tamen in aere est lumen, et in corpore terminato colorabus vel viridis vel niger secundum diversitatem corporis terminati : et in omni corpore terminato est una essentia lucis, non tamen est unus color propter diversitatem esse ejus quod habet in diversitate specierum. Et propter hoc dicit Aristoteles quod lux est colorum hypostasis, et hypostasis omnium colorum est una : et id quod formale est in omnibus coloribus, est unum : sed tamen quia recipiens diversimode recipit, esse lucis variatur : et ideo diversificantur colores. Hoc modo loquendo una est essentia formalis contrariorum colorum, albi videlicet et nigri sed propter esse diversum efficiuntur contrariae species colorum. In artibus autem exemplum est in regula aedificii : illa enim essentialiter una est, et tamen aliter recipitur rectitudo ejus a ligno recto, et aliter a nodoso : et ideo aliud est esse ejus in recto, et aliud in nodoso : cum tamen essentia una regulet utrumque, et propter esse diversum efficitur diversa, et quasi contraria aedificatio nodosi ad aedificationem recti. Sic ergo intendimus dicere, quod una est essentia qua movet primum movens et omnia consequenter moventia : sed haec essentia diversum habet esse secundum quod est participata a primo movente, et a consequenter moventibus : et quanto plus distat a primo motore, tanto plus conjungitur materia diversitati dispositionum, et facilius impeditur. Et ideo quantum ad essentiam qua movet primum movens, verum dicit Avicenna, quia sic solum primum movens educit de potentia ad actum et perficit materiam. Sed quantum ad esse verum dicunt alii contradicentes sibi.

Et scias quod primum movens et secundum et sic deinceps non distinguuntur penes essentiam qua movent per se :

quia illa est una in omnibus eis, ut diximus : sed distinguuntur penes esse quod est diversum in ipsis : et etiam in rei veritate causa verius movet per esse quam per essentiam : et ideo verius est, quod causa naturalis perficit, quam quod non perficit, sed causa divina. Hujus etiam causa est, quod sequens causa non destituitur aliqua operatione essentiali ; nullam autem essentialem sed tantum praeparativam haberet, si secunda causa non nisi praepararet : unde et Aristoteles dixit, quod virtus formativa rerum est in semine rerum naturalium, et movet magis per esse quam per essentiam : et tamen diversificatur magna diversitate, licet procedat a vera essentia tota virtus motiva, sicut virtus regulae variatur in his qua secundum se melius et minus obediunt regulae : et virtus lucis variatur et in terminato et secundum diversitatem superficierum corporis terminati. Et per hoc patet solutio ad omnia quae pro utraque secta inducta sunt.

Scias autem quod efficiens dicitur non Text et com. 29. tantum perliicien vel praeparans, sed etiam coadjuvans, sicut efficiens dicitur deliberans in consilio, et adjutor ad hoc quod aliquid fiat : sed deliberans et dans consilium, speciem quae est ratio operis persuadet, et ita dat movens ad opus in animabus aliorum : coadjuvans autem dicitur ille qui partem habet in opere vel in facultate ad opus, et non propter alterum. Et haec dicta sunt de causa efficiente.

CAPUT IV.

De causa finali, et de diversitatibus suis.

Adhuc autem causa dicitur quemadmoText, et com. 29. dum finis : finis autem est cujus causa fit

<--- Page Split --->

quidquid fit de his quæ ad finem illum obtinendum sunt ordinata, sicut sanitæ est causa deambulatio.is. Cum enim quaeritur, propter quid Plato deambulat? Dicimus, ut sanetur, et dicentes sic opinamur assignare causam. Est enim finis causa causarum : quoniam finis movet efficientem ut ipse moveat materiam. Movet autem finis efficientem sicut res desiderata movet desiderium, et ideo dicitur, quod primum in intentione est finis quia finis primo est in intentione moventis, quæ praestituit sibi finem ad quem terminentur actio et motus ejus. Cum autem finis intentus movet efficientem, tunc materia movetur ad finem eumdem, et propter privationem quæ est in ipsa, desiderat eum : et sic inducitur forma quæ est finis : et sic patet quod finis est causa causarum, quia ad causandum quodammodo movet omnes causas.

Est autem finis duplex in genere, scilicet universalis, et particularis. Finis universalis est quem causa universalis intendit in omnibus suis effectibus simul : sicut motus universalitatis per omnem motum intendit consequi finem, qui est sicut ducis exercitus finis, hoc est consequi prime causæ simulationem quantum possibile est. Et si descenditur in causis universalibus, tunc universalis causa hominis in omni genere perpetuitatem hominis intendit consequi, et sic est in aliis. Finis autem particularis est, quem particularis natura intendit consequi in opere uno, sicut est forma hominis in hoc generato qui est Plato vel Socrates.

Adhuc autem finis est de his quæ multipliciter dicuntur, sed distinguemus hæc in prima philosophia. Sed quod hic dicendum est, hoc est, quod finis aliquando dicitur id in quo est terminus intentionis, et hoc proprie dicitur finis. Aliquando autem dicitur terminus operis, et hoc dicitur finis minus proprie. Exemplum autem primi est sicut pater intendit in filio similitudinem speciei et formæ per generationem. Exemplum autem secundi est

sicut projectio spermatis in matricem per coitum : quia hoc est terminus suæ actionis. Aliis autem modis etiam dicitur finis sicut est finis qui est rei ultimum : et finis in quo finit et deficit res : sed de talibus multiplicitatibus non intendimus, eo quod finis sic dictus, non habeat rationem causæ sed termini tantum. Nos autem hic de fine loquimur in quantum est causa, et non in quantum est finis tantum.

Dicuntur autem fines etiam omnia quæ Text et com. 29. sunt circa finem ultimum, et post movens primum ordinata ad finem : eo quod illa sint fines respectu præcedentium, licet sint efficientia respectu sinis ultimi : et ea sunt de quibus dicit Aristoteles, quod movente alio præcedente ipsa media fiunt finis : sicut sanitatis medium quo consequimur ipsum, est attenuatio sive macies : et ideo cum jejunamus propter sanitatem tanquam propter finem ultimum, tunc dicimus quod jejunamus propter maciem : quia terminus jejunii est macies, et in ipso intendimus ut consumantur humores putrescentes, quibus consumptis sanamur. Hoc modo purgationes etiam sunt media ad sanationem, et accipimus potiones ut purgemur : et ipsa potio, et organa medicinalia, sicut clyster et embroce, sunt media et sunt fines præcedentium actionum quæ agimus ut sanitatem consequamur. Omnia enim hæc sunt gratia finis, et habent differentiam ad invicem : quia quædam eorum sunt opera, sicut deambulatio et potio : quædam autem sunt organa sive instrumenta, sicut clyster et embroce.

Causæ quidem igitur tot modis fere diText et com. 30. cuntur, quot modis fere dictum est. Dico autem fere tot modis, quoniam in veritate modi essentiales causarum non sunt plures, sed modi accidentales sunt plures, sicut infra patebit.

<--- Page Split --->

CAPUT V.

CAPUT VI.

Et est digressio declarans diversum ordinem causarum.

Est autem ordo in istis causis diversus: hic enim enumeratæ sunt secundum quod sunt propinquiores rei causatæ quæ est effectus : hoc enim causatur per motum cujus subjectum materia est, et actu complens est forma : et hæc sunt duo intrinseca causato : principium autem movens a quo motus fluit in mobile, efficiens, et terminus motus est finis 1. Si autem considerentur secundum intentionem causarum, tunc prima est illa quæ est causa causarum quæ est finis : quia hæc movet efficientem : et propter hoc efficiens est secunda : et quia influendo formam movens efficiens, eo quod forma conveniat cum efficiente, ideo tertia forma est, et ultima est materia quæ plus distat ab efficiente et fine. Si autem causæ attendantur secundum esse, tunc prima causarum est efficiens, et secunda est materia quæ movetur ab ipso, et tertia est forma quæ producitur actu efficientis, in qua per consequens consequitur intentionem suam : et ideo ultima est finis. Si vero attendatur ratio illa quæ est ratio movendi, cum omne quod movet, a forma habeat rationem movendi, prima erit forma, et secunda efficiens, et tertia finis, et ultima materia. Et sic patet qualiter diversus ordo est in causis, et licet hæc pertineant ad primam philosophiam, tamen hic interposita sunt ut facilior sit doctrina.

De comparatione causarum ad effectus.

Cum autem comparamus causas istas Text. et con, ad effectum, convenit ejusdem effectus per se plures esse causas et non secundum accidens sed per se et essentialiter, sed non secundum unum et eumdem modum causalitatis : sicut statuæ idoli causa efficiens per se est statuæ factiva ars, et causa ejus materialis etiam est æs, et non secundum alterum aliquid, sed secundum quod est statua per se : et hoc modo ejusdem etiam est causa formalis figura æris, et causa ejus finalis est repræsentatio Jovis, vel alterius cui similis facta est statua.

Similiter etiam-si comparaverimus eas ad invicem, una videbitur esse causa alterius : sicut laborare vel secari est causa sanitatis sive bonæ habitudinis, et similiter sanitas est causa dolendi vej secandi, sed non secundum eumdem modum causalitatis, sed potius sanitas est causa dolendi sicut finis propter quem sustinemus dolorem : quia ut dicit versificator,

Ut corpus redimas, ferrum patieris et ignes.

Sed dolor est sicut causa movens ad sanitatem.

Amplius autem adhuc comparatione facta causæ ad effectum, eadem est causa contrariorum non eodem modo : quando enim præsens est causa alicujus effectus per se, illam absentem dicimus esse causam contrarii, et maxime tunc quando posset adesse et deberet, et se subtrahit, sicut absentia gubernatoris navis causa

<--- Page Split --->

est periculi navis, cujus erat præsentia causa salutis.

Sed forte de dictis dubitabit aliquis : cum enim convenit plures esse causas unius et ejusdem secundum diversum modum causalitatis, quaeret forte aliquis, utrum contingat plures esse causas per se unius et ejusdem per se effectus secundum unum et eumdem modum causalitatis ? Hoc enim videtur in multis rebus naturalibus, sicut in colore unguis in manibus hominis, quem efficiunt formaliter duo, scilicet sanguis et albedo corni. Honus color faciei resultat ex albedine pellis et rubore sanguinis sub pelle, et est in multis invenire sic.

Si quis forte dicat plura unita efficere unum, sicut efficitur tractus navis, et sicut fit mixti perfectio, et similiter fit in coloribus dictis : et ideo habent efficientia plura, quae omnia sunt efficiens unum unitum. Hoc non potest esse, ut videtur : quia non uniuntur neque micentur sanguis et unguis, et sanguis et pellis, sed sunt distincta, et ideo talibus non videtur esse simile.

b ulatio est causa sanitatis : non intelligitur efficiens esse causa causæ finalis , neque secundum quod est causa, neque secundum quod est finis , sed tantum secundum esse quod habet in mobili quod est subjectum 1. Si enim efficeret ipsum secundum quod est causa, tunc non oporteret quod finis esset causa causarum, sed potius causalitas ejus esset effecta a causa efficiente et formali : et hoc non est verum. Similiter si efficeret ipsum in quantum est finis, tunc finis non esset secundum rationem ante efficientem, et sic non moveret ipsum : quae omnia falsa sunt. Relinquitur ergo, quod non efficiat ipsum nisi secundum esse quod habet in materia. Quando autem finis dicitur esse causa efficientis, tunc est causa e converso in quantum est efficiens : quia movet ipsum ad hoc ut efficiat, et non est causa secundum esse : quoniam nisi haberet esse, non moveretur ad efficiendum a causa finali : et ideo licet efficiens sit causa finis, et e converso, tamen opposito modo se habet causalitas ipsorum, sicut dictum est.

Sed dicendum quod colores dupliciter commiscentur, scilicet in materia, et in deferente. In materia, sicut quando nigra substantia miscetur cum alba, et resultat color rubeus. Alio autem modo miscentur in perspicuo deferente spisso : tunc enim color immutans visum in perspicuo spisso: et si perspicuum illud propter sui spissitudinem habeat colorem aliquem, tunc resultat color unus quasi diffusus sub alio et in alio, sicut est in lumine per vitrum viride vel rubeum splendens : et talis est unio efficientium colorem unguis et faciei, de quibus dictum est.

Advertendum etiam est cum comparatur una causa ad aliam quod est causa ipsius, quod hoc accidit multis modis : est enim efficiens et comparatur ad finem, et dicitur efficiens esse ipsius, sicut deam-

Comparatio autem talis non est inter materiam et formam : quoniam materia non est causa formæ per aliquem modum, sed potius est causa compositi : sed forma causa est materiae secundum quod est in actu, et non secundum esse materiae, nec secundum quod est materia : quia quod sit materia, non habet a forma, sed a seipsa. Quod autem sit in actu, habet a forma, et non a seipsa.

Efficiens autem nihil omnino habet a forma secundum quod est causa formalis et actus materiae, sed secundum quod ipsa forma est principium motus et operationum, sic habet efficiens a forma sua movere materiam ad formam ad quam movet, et materia habet ab ipso motum et passionem quo movetur et patitur : sed efficiens neque quod causa est, neque quod est, habet a materia.

1 Nota quod efficiens non est causa finis, nec ut finis est causa, nec ut finis est finis, sed so-

<--- Page Split --->

Similiter si comparatur materia et finis, finis nihil habet a materia, sed in materia accipit esse a causa efficiente : materia autem habet a fine appetitum, quo movetur ad ipsum secundum quod finis idem est cum forma, ut infra declarabimus : quoniam, sicut in primo libro diximus, nisi aliquid formae esset intra materiam, non appeteret materia formam et finem. Et haec dicta sint de comparatione causarum ad effectum et ad invicem.

CAPUT VII.

Declarans sufficientiam quatuor causarum.

Lice t autem ad primam philosophiam pertineat probare numerum causarum, tamen propter doctrinae bonitatem hic aliquid de hoc dicemus, sumentes primo rationem ex inductione . Omnes enim nunc dictae causae in quatuor concidunt species manifestas. Dico autem manifestas, quia licet multae sint diversitates uniuscujusque earum, sicut diximus, tamen reducuntur omnes in modos quatuor in communi, sicut patet in diversitatibus materiae. Elementa enim syllabarum et materia vasorum et ignis et aqua et terra et aer corporum mixtorum, et partes organicae totius compositi heterogenii, et propositiones conclusionis, sunt omnia causa sicut ex quo est res : et hoc est esse causam materialem in communi. Diximus enim supra in capitulo de causa materiali, quod aliquando materia sola est causa, aliquando vult habere conjunctionem dissimilium, aliquando conjunctionem similium, aliquando conjunctionem et compositionem et conversionem conjunctorum : et sic fit diversa conjunctio vel compositio, ut diximus. Elementa enim syllabarum et dictiones

orationum sunt materia per conjunctionem et compositionem discretorum dissimilium. Et tali compositioni respondet quoddam universum, quod constituitur proprie ex pluribus discretis dissimilibus ad linem unum conjunctis et compositis. Materia autem vasorum est sicut simplex materia composita forma in naturis. Ignis autem et caetera elementa sunt materia ex diversis composita, et ad unum actum medium alterata : et illius forma est complexio. Quando autem componuntur partes heterogeniae, ut manus, et pes, ex alteratis ad invicem et unitis, tunc forma illi respondens est forma totius : quia totum exigit in partibus diversitatem. Propositiones autem sunt materia conclusionis per comparationem potentiae ad actum : quia in veritate conclusio non consistit ex propositionibus, nec ex majori et minori extremitate, quae sunt subjecta et praedicata propositionum : quia aliud est subjectum vel praedicatum conclusionis : non enim intrant in materiam conclusionis secundum quod sunt subjecta vel praedicata propositionum : unde nihil est in propositionibus de ratione materiae ad conclusionem, nisi comparatio potentiae ad actum quae est in materia : propositiones enim in modo et figura ordinatae sunt in quibus potentia est conclusio.

Neque tamen conclusio se habet ut forma propositionum, sed potius sicut effectus earum. Et ideo etiam ab aliis quibusdam dicuntur propositiones efficientes causa conclusionis. Iste ergo modus minus habet de ratione materiae. Ex omnibus ergo etiam his est videre, quod non invenitur in ista diversitate aliquid quod ad causam materialem aliquo modo non reducatur.

Cum autem causarum quaedam sint Quae siue tant ad ct tant ad ct tant ad ct tant ad ct tant ad ct tant ad ct tant ad ct tant ab form tem tem tem tem tem tem tem tem tem tem tem tem tem tem tem tem tem tem tem tem

<--- Page Split --->

dietis partibus accipiantur, ut illæ partes quæ sunt tantum in potentia, ut partes continui non divisi neque distincti neque compositi ex diversis. Sunt alio modo diversitates formarum etiam respondentæ diversitati compositionis.

Exigunturenimadomnemcomposi - tionemtria , scilicetqualitas , o r d o , ctpositio , secundumquodetiamdicebatDomocritus : etqualitatiquidemcom - positorumrespondetspecies , ordiniau - temrespondetcompositio . Sedmateriæscrundumquodestinpotentia , respondetbornaquæquodquideratesse : quiailladatessemateriæetquidditatem : etsirpatetquodetiamistaformalisdiver - sitasuniturinunitateformæincom - m u n i .

Senenautemgenerationisgenerato - r u m , etmedicus , etpropositiones , etuniversaliteromnefacienssuntomniarusæefficientes , undeestprincipiummutationisetstatusetmotus . Senenquidemsicutidquodhabetvirtutemmo - ventemetformantemintra . Medicusau - temestsicutmovensextra , sicutestinaliisartificiatis . Propositionesautemestsicutordinansmateriamconclusionisquæestpropositiones . Universaliterfaciens , hocmodosempermovetveloperaturutaliquidfiat : etnecistadiversitasegre - diturincommunirationemcausæeffi - cientis .

ratione boni et digni invenitur aliquid quod ad causam finalem non reducatur : ergo non sunt nisi quatuor causæ essentiales in communi.

Possumusautemetiamadhocdicere , quodcumomniscausainfluatsuperef - fectumconstituendoipsum , illudautestintus , autextra . Etsiquidemestintus , autestsecundumactum , autsecundumpotentiam , sivesecundumidquodsub - s t a t , velsecundumidcuitanquamqua - litatiessentialisubstat : sivesecundumrationemperfectibilis , autsecundumra - tionemperficientis . Siquidemestsecun - dumpotentiametsubstansetperfectibile , estmateria . Siautemestsecundumactumetnaturamquæsubstatestperfi - ciens , ettuncestforma . Siautemestin - fluensextra , tuncvelestmovens , velintentiomoventis . Etunomodoesteffi - ciens , aliomodofinis : sedistemodushabetrespectumprimæphilosophiæ , etnonestnaturaliproprius . Aliaergodi - cendadequatuoressentialibusmodiscausarumdifferanturusqueadphiloso - phiamprimam . Causæquidemigitursunthæquasdiximus , ettotetiamquotnosdiximussuntspeciesearumdem .

CAPUT VIII.

Demodisaccidentalibuscausarumetsub - stantialibus .

Modiautemaccidentalescausarumsuntmultivalde : eoquodmultaacciduntcuilibetcausæ : etdeomnibusillismo - disnonestpossibiledicereinsingulari , quiadiversitasquæestexaccidentequodestaccidens , peraccidensetcommuniternonestreducibilisadartem , cumsitin -

<--- Page Split --->

determinata et infinita : sed in communi dicemus modos magis usitatos.

sunt homines, nec albedo convenit cum arte statuarum in proximo genere : et ideo longinquior causa est albus statuae quam musicus.

Test et com. Est ergo considerandum, quod omnis causa capitales et communes modos habet octo. Causae enim quae sunt similes in specie, sicut efficientes, aliquando dicuntur prioros, et aliquando posteriores, sicut sanitatis causa prior est medicus, et posterior causa ejus est artifex. Et in causis formalibus causa prior diapason, est proportio dupli : et causa posterior, numerus : et universaliter quaecumque causa sit alicujus propria et prior, omnes continentes illam sicut commune continet minus commune, sunt causae posteriores ejusdem.

Test, et com. Dicuntur etiam secunda diversitate mo- 33. di accidentalis causae, sicut causa accidentalis, et causa per se sive essentialis. Causa autem accidentalis est, quae est accidens causae per se, et genera illius accidentis quod accidit causae per se, dicuntur etiam causae per se accidentales, sicut in genere causae efficientis statuarius dicitur per se esse statuae causa : sed quia statuario accidit Polycletum vocari, ideo per accidens dicitur etiam Polycletus causa statuae. Continens autem Polycletum est homo et animal et substantia, et ideo homo et animal et substantia causa statuae per accidens esse dicuntur. Inter accidentia vero aliqua sunt propinquiora, et quaedam longinquiora ab actu causae per se : quoniam si dicatur statuario accidere quod sit musicus, et ideo musicus dicatur causa statuae : et dicatur eidem accidere quod sit albus, et ideo dicatur esse causa statuae : longinquius accidens a causa per se statuae erit albus quam musicus, quoniam non est musicus nisi homo, et similiter non est statuarius nisi homo : quoniam utrumque est disciplina quaedam, et solus homo est animal disciplinae susceptibile. Sed alba multa sunt, quae non

Præter omnes autem nunc dictos modos Test 31 causarum quæ sunt per se vel per accidens, sunt alii modi : eo quod causa dicitur aliquando causa in potentia quæ potentialiter est causa, et aliquando dicitur causa in actu quæ operatur actu ut aliquid fiat vel causat in effectu, sicut causa ædificandi domum est causa potentialiter ædificans et actualiter ædificans. Sed potentialiter ædificans tripliciter variatur. Est enim potentia remota quæ est indisposita habens tantum habitualitatem naturæ, sicut puer potentialiter ædificat. Est etiam potentia disposita habens inclinationem ad actum ex dispositione, sicut juvenis incipiens discere ædificationem, ædificat: et hic est habens habitum potentialiter ædificandi antequam ædificet secundum actionem ædificandi erit ædificator in actu.

Secundum autem omnes istos videlicet Test et 35. nodos causarum et alios duos quos dicemus, fiunt etiam diversimode ea quorum sunt causae, scilicet effectus. Est enim in effectu propinquum et remotum secun dum propinquitatem et communitatem causati sumptum, sicut dicitur causa statuæ et imaginis, et secundum causam naturalem dicitur effectus æs et materia. Et similiter in accidentibus effectuum similiter est, sicut in accidentibus causarum secundum propinquitatem et longinquitatem et per se et per accidens, et secundum potentiam et actum.

Amplius autem quaedam causae dicunTest et 36. tur aliquando complexæ cum quibusdam, et aliquando dicuntur incomplexæ : eo quod solitariæ, sicut causa statuæ non

<--- Page Split --->

dicitur Polycletus tantum qui est causa per accidens, nec statuarius tantum qui est causa per se : sed dicitur causa statuae Polycletus statuarius complectendo causum per accidens cum causa per se : et in talibus non quaecumque causarum farit complexum modum causarum, quia multa conveniunt ad mixtum, quae tamen non faciunt complexam causam mixti : sed oportet quod in una specie causa conveniant plura secundum diversum modum causarum respicientia, ita quod unum per se, et alterum per accidens : vel unum propinque, et alterum remote : sed tamen potentia et actus non videntur dici in causa tanquam modi qui distincti sunt ab aliis modis, sed potius qui sunt modi modorum omnium causae. Et secundum hanc considerationem causarum modi sunt sex in communi, scilicet longius, propinquius, et perse, et per accidens, et complexae, et incomplexae : et quilibet eorum dicitur dupliciter secundum potentiam et actum. Sed propinque sunt sicut singulares, et longinquae sicut genus et species continens illud. Et quae sunt sicut accidens, habent etiam longinquas et propinquas secundum accidens singulare aut genus accidentis, ut diximus. Et complexae sunt in duobus modis conjunctis : et quae non sunt tales, sunt sicut simpliciter dictae sine complexione diversorum numerorum : et omnes istae sunt dictae sicut operantes secundum actum, aut sicut in potentia existens.

ctus secundum actum ponit causam : et ideo domus non est effectus immediatus aedificatoris secundum actum, sed potius aedificatoris. Et si aliquando dicitur domus esse effectus aedificatoris, intemus... est hoc de domo secundum quod est in fieri, quia sic est sub actione aedificatoris : et hoc modo posita causa ponitur effectus, et corrupta ipsa corrumpitur effectus, et e converso. Domus autem immediata erit id quod continet partes ejus in compositione et figura : et hoc est contiguatio et conglutinatio partium quae sunt in compositione et ordine et figura domus. Et ita intelligendum est in aliis ; in generatione enim generans causa efficiens immediate est decisionis et projectionis seminis, et semen causa formationis. Esse autem formati causa est victus conservans et regens formatum.

Scias autem quod causæ quæ sunt in primo horum octo modorum, quæ dicuntur esse priores et posteriores, tres habent diversitates speciales quæ a quibusdam Philosophis non inepte sunt posita : et ideo non videntur illi etiam plures ponere modos causarum quam nunc dictum est. Sunt enim in eis priores et posteriores, et propinquæ et remota, et communes et propria. Et est quidem causa prior, quæ prior est juxta effectum : et quia effectus sunt particularium, ideo particularis causa dicitur esse prior. Posterior autem dicitur, quæ posterius se habet ad effectum, non per hoc quod sequatur ad causam priorem, sed quæ longius respicit ipsum, sicut dictum est de albo et musico. Remota autem et propinquæ sunt sicut immediata, et causa per medium, sicut calor est causa elevans sursum mediante raritate et levitate, et raritas et levitas sunt causæ immediatae. Propria autem est, quæ de sua forma causalitatem dicit hujus effectus præter hoc quod aliquid addatur ei. Communis autem est, quæ indiget aliquo addendo sibi ut propria efficiatur, sicut homo est causa statuæ communis : et cum additur ei statuarius, tunc efficitur ei propria. Hæc au-

Habet autem differentiam ultimo dicta causæ secundum potentiam et actum, quoniam causæ quæ sunt actu existentes ponunt suum effectum. Causæ autem dictæ secundum potentiam, non de necessitate ponunt effectum. Ædificator enim et curator actu existens ponunt suos effectus, hoc est, ædificationem et curationem : sed ædificator secundum potentiam, non de necessitate ponit ædificationem.

Attende autem hic, quod sicut causa secundum actum ponit effectum, ita effec-

<--- Page Split --->

tem sunt quaecumque antiqui Peripatetici dixerunt de modis causarum.

Quidam autem ex superioribus subtiliter ista perspicientes nures causarum modo sub i. suntens tamen dixerunt. Dicunt enim, quod unaquaeque causarum aliquando est essentialiter, aliquando accidentaliter : aliquando propinqua, et aliquando remota : aliquando propria, et aliquando communis : aliquando autem particularis, et aliquando universalis : aliquando vero simplex, et aliquando composita : et aliquando in actu, et aliquando in potentia. Aliquando autem commiscentur inter se aliae cum aliis, aliquando sunt incommixte et simplices. Et isti sunt decem et quatuor modi causarum, de quibus exemplificabimus in omnibus speciebus causarum, et primo in causa efficiente.

Dicemus ergo quod causa efficiens essentialiter est, sicut medicus curationis, aut ignis calefactionis : et hoc est cum causa secundum suum nomen et formam et principium illius operis sive effectus, etin ratione talis causalitatis effectuicomparatur. Causa autem efficiens accidentaliter est, quae differt ab illa : et quia id quod accidit communiter, indeterminatum est, propter hoc illud est multis modis. Est autem unus modus frequens in naturis, quo dicitur contrarium esse contrarii causa : eo quod removet illud quod operari debet contrarium illius effectus quod per accidens inducit : sic enim dicitur calda nubes per calorem amplius infrigidari, et aqua calida citius congelari : quia calor disgregat materiam, et sic undique expirat calidum, et ubique ingreditur frigus constringens : et hoc modo scamonea quae calida est, infrigidat corpus, quia educit choleram rubeam quae corpus calefaceret, si maneret. Alio modo dicitur efficiens per accidens, sicut prohibens obstaculum, sicut dejiciens columnam dicitur efficere casum ejus quod columna innitebatur. Tertio autem modo dicitur causa per accidens, quae non secundum formam in qua significatur per nomen,

causa est effectus, sed accidit ei illud : sicut medicus dicitur fabricare, non unde est medicus, sed modo est faber cui accidit esse medicum : aut cum dicitur, homo fabricat, eo quod homo subjectum est artis fabricandi. Quarto modo dicitur efficiens per accidens, qui soritur finem in actione quem non intendit, et propter quem non operatus fuit, sicut projiciens lapidem casu vulnerat, cum vulnerare non intendit, sed accidit ut ob jactum lapidis animal vulneretur : aut cum fodiens sepulchrum invenit thesaurum, cum non intendit nisi fodere sepulchrum. Et haec sunt casualia et fortuita, de quibus infra dicemus. Ad hunc autem modum reducit factum jactatoris, cujus factum praeter intentionem suam aliquando sequitur laus hominum, et illam attribuit sibi tanquam ex intentione propter hoc fecerit, cum secutum sit factum ejus per accidens : et cum sequitur res vituperabilis, dissimulat ipsum tanquam ipse non intenderit ip-am facere.

Efficiens autem propinquum est illud, inter quod et factum non est medium, sicut lacertus cum virtute motiva quae est in ipso est causa motus membri. Remotum autem est illud quod movet per medium, sicut anima est causa motus membrorum corporis.

Efficiens autem proprium est illud, a quo non patitur nisi unum solum singulare effectum, sicut medicina quam sumit Callias, non transmutat nisi corpus Calliae tantum. Efficiens autem commune est illud a quo patiuntur multa, sicut aer qui convertit multa corpora, quorum quodlibet sibi est immediatum : et iste est alius modus communis et proprii quam est iste qui dictus est supra.

Singulare autem sive particulare efficiens est illud, quod est causa unius singularis operationis, sicut statuarius hujus statua, et hic medicus hujus curationis, aut etiam quod sit causatum circa aequalem in ambitu communitatis. Adhuc autem dicitur in physicis causa particularis, sicut medicus est causa curationis,

<--- Page Split --->

ot homo generationis hominis. Causa autom efficiens universalis est, quando naturalis causa in plus est in operando quam sit effectus, sicut sol est causa universalis generationis, quia generat omnia generabilia et alia plura opera facit : et hoc agens habet influentiam super agens particulare.

Causa autem efficiens simplex est, quae operatur una virtute ex qua provenit opus ejus, sicut provenit ex una virtute naturali expellere quae dicitur expulsiva, et ab alia provenit attrahere quae dicitur utractiva. Sed causa efficiens composita est, quae habet illi modum oppositum, quando videlicet opus provenit a virtutibus pluribus conjunctis, sicut provenit tractus navis vel lapidis a virtute multorum hominum conjuncta. Iste autem virtutes sunt aliquando similes in specie, sicut in exemplo praedicto : aliquando

Causa autem in actu efficiens est, sicut ignis causa est ei accensionis quod accenditur in actu. Causa autem in potentia est, sicut est ignis respectu combustibilis quod nondum est accensum. Hæc autem potentia variatur per modum quem diximus supra. Omnes autem isti modi commiscentur quidam cum quibusdam, et aliquando simplices sunt, sicut supra sufficienter docuimus.

Isti etiam modi omnes conveniunt materia. Est enim materia per se et essentialiter forma, quae de se illi forma est subjectum, sicut combustibile combustionis. Aliquando autem accidentaliter, et hoc contingit multipliciter : sed sufficiunt modi tres in hoc ut diversitas ejus sciatur. Unus quidem modus est, quando subjicitur materia, cum forma quam necesse est removeri antequam susceptibilis sit forma, sicut dicitur materia aeris aqua, et sperma dicitur materia hominis : cum tamen necesse sit

amittere formam aquæ, quando efficitur materia hominis. Aliquando autem dicitur materia hominis per accidens, quando non significatur nomine dispositionis qua adaptatur forma, sicut dicitur rubeum esse materia idoli vel fuisse materia idoli, et hujusmodi. Tertio autem modo dicitur materia per accidens, quando significatur nomine efficientis causa, sicut quando dicitur causa curationis, quando medicus curatur. Non enim curationi subjicitur unde medicus, sed unde est infirmus. Et sunt alii modi hujusmodi multi qui per se dignosci valent.

Propinqua autem materia est, sicut membra corporis, et remota sicut humores et elementa ejusdem. Materia autem propria est, sicut corpus hominis cum sua complexione subjicitur formae hominis. Communis autem, sicut ligna lecto et cathedra. Particularis autem, sicut est materia adaptata forma, sicut materia solis. Universalis autem, sicut ligna cathedra et omnibus ex lignis aedificabilibus. Simplex autem est, sicut hyle secundum rem et ligna secundum sensum. Composita autem, sicut humores, et sicut species in tyriaca. Materia autem in actu est illa qua in effectu est per formam, sicut corpus hominis. Et materia in potentia est, sicut sperma est materia hominis. Commixtæ autem et simplices sunt secundum conjunctionem et separationem horum modorum.

Modi etiam isti conveniunt forma. Est enim forma essentialis, sicut humanitas hominis, et figura cathedra, et hujusmodi. Accidentalis autem est multiplex secundum quod in attendendum est, hoc est, quod aliquando prodest accidentalis ad retinendam formam, aliquando ad usum rei formatae : aliquando autem nihil prodest ad neutrum, et tunc vel obest, vel indifferenter se habet. Prodest autem ad formam retinendam, sicut compactio cathedra ad hoc quod permaneat figura cathedra. Prodest autem ad usum, sicut planities superficiei ad sedendum bene in cathedra. Obest autem, sicut debilitas li-

<--- Page Split --->

gnorum cathedrae. Sed indifferens est, sicut albedo cathedrae.

Propinqua autem forma est, sicut quadratura tetragono. Et remota est, sicut angulare tetragono. Forma autem 'propria et particularis non differunt, et sunt sicut diffinitio et proprium, quae sunt convertibilia. Similiter communis non differt ab universali, et est sicut genus propinquum vel remotum. Simplex autem forma, sicut ignis et caeterae formae, quae non sunt constitutae ex multis formis numero. Composita autem est, quae constituitur ex multis numero, sicut est complexio, et etiam secundum alios sicut forma hominis, quae est composita ex multis viribus et ex multis formis quae conveniunt. Forma autem in actu est cognita et est, quae perficit materiam in actu : sed illa quae est in potentia, quae adhuc cum privatione est permixta, sicut nos supra ostendimus esse quasdam formas cum privatione permixtas.

Isti etiam modi conveniunt finali causae. Est enim finis essentialis, ad quem propter se et non propter aliud tendit motus efficientis naturalis vel voluntarii, sicut medici est finis sanitas, et generantis finis est filius. Aliquando dicitur accidentaliter finis, et hoc multis modis. Est enim finis per accidens, sicut quando fit aliquid, non propter se, sicut contritio medicinae dicitur fieri ut bibatur : quod tamen non fit ut bibatur, sed ut cito dissoluta proficiat curationi. Hujusmodi autem fines accidentales aliquando sunt utiles in rei veritate, et aliquando putantur utiles. Finis autem per accidens est etiam illud quod comitatur finem, sicut dicitur finis generationis hominis ut moriatur, vel finis contensionis ut egeratur : cum tamen nec homo generetur ut moriatur, nec etiam comestio fiat ut egeratur tantum, sed propter depulsionem famis et virium conservationem. Aliquando finis accidentalis est, quod coaccidit fini, sicut decor accidit exercitio : quia cum homo sanus est, efficitur decorus. Dicun-

tur etiam fines per accidens ea quae eveniunt non intenta, neque quaesita, sicut casualia et fortuita, de quibus infra dicemus.

Finis autem propinquus est, qui attingitur operatione efficientis, sicut sanitas finis est medicinae. Remotus autem est, qui consequitur per medium ad illud, sicut fortitudo finis est medicinae. Finis autem proprius qui est determinate intentus, sicut inventio ejus quod quaeritur, vel adeptio ejus quod desideratur. Communis autem finis est, qui ex pluribus haberi potest, sicut expulsio phlegmatis ex pluribus medicinis potatis. Finis autem particularis est, qui ex uno sequitur, sicut quando aliquis capit debitorem suum propter quem capiendum diu profectus est. Universalis autem est, sicut vindicta de malefactore. Simplex autem est, ut saturatio comessationis. Compositus autem, sicut decor et calefactio : propter quae duo conjuncta emitur vestis pretiosa. Finis autem in actu et in potentia est, sicut forma quae est in actu et in potentia. Isti autem fines commiscentur et simplices sunt sicut in aliis modis causarum. Haec igitur dicta sunt de modis causarum substantialibus et accidentalibus.

CAPUT IX.

Quæ causa reddenda est ad quæstionem physicae.

Cum autem quaeritur causa in naturis, Text. et com. 38. oportet reddere causam summam, quæ est prima causa in unoquoque genere causarum, sicut cum quaeritur, quare homo aedificat? et volumus scire secundum quid iste actus egreditur de ipso, dicimus quod aedificat ideo quia est aedificator : haec enim est causa proxima : et ideo quaerimus ulterius, quare est aedifi-

<--- Page Split --->

cator ? et respondemus quod est ædificator secundum artem ædificativam quam didicit, et ibi sistimus quaerendo : quia æminus per nos quod ars ædificativa facit ædificatorem, et tunc ex hoc scimus prius quæsitum, scilicet quod ædificat quia est ædificator. Est igitur prima quæ nullam habet ante se causam, quia institulus est secundum ædificativam : et eodem modo procedendum est in omnibus.

Cum enim demonstratio dupliciter faciat fidem, scilicet aut per prima et vera, aut per ea quae ex primis et veris sumsperunt fidem, et illa quae per prima et vera sumpserunt fidem non sunt per se cognitu, sed potius ex aliis demonstrata. Quando ergo demonstratio fit talis, quae est per ea quae ex primis et veris sumspesunt fidem post conclusionem habitam, restabit quaestio de principiis conclusionis donec veniatur ad ea quae demonstrata sunt per prima et vera : ab illis enim incipit scientia. Prima autem et vera sunt, quae habent in se causas primas, ante quas nihil est in genere illo. Ea autem quae sunt ex primis et veris demonstrata, habent in se causas proximas effectui, quae ante se habent alias causas. Ergo oportet in talibus reducere quaestionem usque ad primas causas, a quibus per se manat scientia, quae tamen ultinæ sunt in resolutione quaesiti in causam. Modo enim uno demonstrationes fiunt sicut diffinitiones. Diffinitiones enim oportet incipere in genere primo : si enim ego diffiniam hominem, et dicam quoniam est animal rationale mortale, et quaeram quid sit animal? oportet dicere quoniam est substantia animata sensibilis, et ibi statur : quoniam substantia non habet ante se per quod diffiniatur. Et per hunc modum oportet demonstrationem quae est per causam incipere a causa prima, quia ab illa incipit scientia. Cum autem sic redditur causa ad quae-

stionem, oportet scire quod causæ generales sunt adaptandæ ad effectus generales, et causæ particulares ad effectus particulares. Est enim artifex in genere causa statuæ in genere : et hic artifex causa hujus statuæ. Et ideo non verum dixit Plato, qui voluit causas generales esse effectuum particularium : quoniam ipse posuit formas separatas universales causas esse essentiales particularium.

Similiter sciendum, quod causæ dictæ secundum potentiam, reddendæ sunt ad effectus dictos secundum potentiam : et causæ dictæ secundum actum, reddendæ sunt ad effectus dictos secundum actum : ita tamen quod semper in omnibus his resolutio fiat in primam causam, sicut dictum est ante. Quia igitur istæ sunt causæ quas diximus, et quomodo sint causæ quantum ad modos earum essentiales et accidentales, et qualiter resolvenda est quaestio in causam, tantum a nobis sit determinatum.

CAPUT X.

De ratione quare agendum est de casu et fortuna, et rationibus eorum qui dicunt nihil fieri a casu et fortuna.

Dicitur autem fortuna et casus de nuText. et com. 39. mero causarum, et multa dicuntur fieri a casu et fortuna naturalium rerum a Philosophis quibusdam. Et ideo consideratione opus est, qualiter fortuna et casus accipiant intentionem causarum, et qualiter differant ab invicem fortuna et casus : eo quod quidam haec eadem esse dicunt, et quidam dicunt quod differunt ab invicem. Et oportet etiam quaerere quid fortuna et quid casus. De fato etiam oportet nos adjungere his, quod Graeci vocant ειμαρμένην ; quia multi dicebant, quod ειμαρμένη impedit fieri aliquid a fortuna et casu.

<--- Page Split --->

Et ideo quidam dubitant an fortuna 40. et casus aliquid sint omnino. Dicunt enim nihil fieri a fortuna, sed omne quod fit, habere causam determinatam. Et similiter id quod nos dicimus fieri a casu et fortuna, dicunt fieri a causis de- terminatis, sicut cum dicimus a fortuna esse, quod Demosthenes invenit amicum suum Eschinum in foro, ubi non prae- concepti eum invenire nec intendit. Di- cunt illi causam hujus determinatam esse hanc, quia Demosthenes voluit ire ad emendum aliquid in foro illo, ubi Es- chinus erat. Et similiter dicunt in aliis quae nos dicimus fieri a fortuna: semper enim horum contingit aliquam accipere causam praeter fortunam, quae determi- nata est et intenta.

ctum est a natura vel a voluntate quocumque modo, vere est: ergo est vere causatum : sed vere causatum habet causam veram et determinatam : nihil autem talium casuale est vel fortuitum : ergo nihil de numero factorum est casuale vel fortuitum. Adhuc autem, sicut omne accidens reducitur ad ens per se, ita omnis causa per accidens reducitur ad causam per se : ergo omne quod fit a causa accidentali, necesse habet fieri ab aliqua causa per se : sed quod habet per se causam, non est casuale et fortuitum propter causam per se quam habet : ergo nihil eorum quae fiunt a causa per accidens dicetur casuale et fortuitum. Sola autem illa quae fiunt a causa per accidens, dicuntur esse casualia et fortuita ab his qui dicunt esse casum et fortunam. Ergo casus et fortuna nihil causant in numero causatorum.

Adhuc dicunt negantes fortunam, quoniam si aliquid esset fortuna, sapien- tes antiqui qui locuti sunt de causis ge- nerationis et corruptionis, aliquid de fortuna et casu determinassent : sed nullus eorum invenitur aliquid de for- tuna et casu dixisse : cujus causa vide- tur esse, quod nihil opinabantur esse fortunam et casum, sicut videtur ex di- ctis eorum. Haec igitur sunt, quibus An- tiqui negantes casum et fortunam dicta sua confirmabant.

Quia vero quidam modernorum ex sociis nostris etiam negant casum et for- tunam, ideo volumus ponere etiam ra- tiones eorum quae fortiores esse viden- tur. Dicunt autem juxta Platonem esse verum, quod nihil fit nisi cujus ortum legitima causa praecessit : et quod habet legitimam causam, illud est a causa de- terminata, et non a casu et fortuna : ergo nihil fit nisi a legitima causa, et nihil a casu et fortuna. Adhuc autem omne quod vere est et non est causa, vere est causatum : sed omne quod fa-

Adhuc autem objiciunt mathematici ponentes hynamemen, et ideo negan- tes casum et fortunam, sic : una est causa unaversaliter ordinans et regens ad finem unicuique debitum causas particu- lares in natura et voluntate: sed quod est sic ordinatum et rectum a causa universali, non recipit aliquid per casum et fortunam : ergo casus et fortuna nihil causant in omnibus his quae fiunt. Quod autem una sit causa ordinans et regens causas particulares, probant ex hoc quod omnia inferiora regulantur motu cœli, et ipse est causa ordinis ipsorum, et quasi vita existentibus omnibus, ut in octavo hujus scientiae libro habebitur 1, et omnia per ipsum mensurantur periodo, sicut in secundo libro Perigeneos habet demonstrari. Idem arguunt ex hoc quod in nulla actione potest incidere casus et fortuna, in qua principale est agens, quod omnibus aliis influit vires agendi, et actionem nihil agit casu et fortuna : talis autem omnis actio naturae est et vo- luntatis. Agens enim primum in his re- gulans omnia alia, vel est motus cœli,

<--- Page Split --->

vvl Deus, sicut dicunt Hesiodista et theololozi. Ergo in talibus nihil potest fieri a casu et fortuna.

Videtur etiam contra fidem Catholicam esse si ponatur casus et fortuna. Si enim omnia quaefutura sunt quocumque modo prsescit Deus: quaecumque autem prsescita sunt fieri, immobiliter eveniunt: omnia futura immobiliter eveniunt: sed quaefunt a casu et fortuna, ut dicunt ponentes casum et fortunam, mobiliter eveniunt: ergo secundum rationem primam omnia immobiliter eveniunt. Et si casus et fortuna sunt, quaedam mobiliter eveniunt: ergo cum tides Catholica dicat omnia immobiliter evenire, ponentes casum et fortunam dicunt quaedam mobiliter evenire. Et ista sunt quasi contradictoria: sequitur enim ex his nulla mobiliter evenire, et quadam mobiliter evenire. Ergo videtur haeresis ponere casum et fortunam.

Sunt autem quidam ista solvere volentes et dicentes omnia quaefiunt, habere comparationem ad duplices causas agentes. Comparantur enim ad causas agentes particulares, et comparantur ad causas agentes universales, sive illa sint ordo motus coelestium, sive causa prima quaestDeus gloriosus, cujus honor est sublimis. Et si quidem comparantur ad causas agentes particulares, tunc multa fiunt praeter intentionem ipsorum, et illa quoad illas causas fiunt a casu et fortuna. Si autem comparantur ad causas agentes et ordinantes universales, cum omnia a talibus causis praeordinata sint, nihil omnium quaefiunt, fit a casu et fortuna, ut dicunt. Hujus autem inducunt simile. Si enim paterfamilias divus habens servos plurimos, habeatque pecera in fovea jacentia ignorantibus servis, quaetamen vult ut extrahant servi quando inveniuntur. Mittit autem servos ad eumdem locum foveae in qua jacent animalia, et non revelat eis causam quare vadant illuc, nec revelat uni quod alter veniet ad locum, sed revelat divisim eis ire ad locum per diversas vias. Illorum enim

servorum unus alium non intendit invenire juxta foveam, nec aliquis intendit extrahere animalia de fovea: quia nesciunt ea cecidisse in foveam: et ideo casu extrahuntur animalia de fovea quantum ad eos et salvantur, et casu seinvicem invenunt juxta foveam: et tamen quoad patremfamilias nihil horum est casu.

Quod autem hoc nihil sit, videtur : Imppgnatio illius solutquia sic eveniunt quaeveniunt immobitionis. liter simpliciter, et non haberent immobilitatem nisi quoad me vel te qui non praevidemus ea. Hoc autem si verum est, tunc perit liberum arbitrium, et perit consilium, sicut et perit casus et perit fortuna. Adhuc autem secundum haec omnia fierent propter aliquid, quia agens universale ordinat omnes actiones ad finem determinatum: ergo nihil fieret frustra simpliciter, sed quoad nos forte cum non consequimur intentum a nobis: et tamen actio terminatur ad finem ad quem ordinat agens et ordinans universale. Adhuc autem secundum illud oportet, quod primum ordinans actiones naturales intendat omne illud ad quod terminatur actio naturae. Terminatur autem actio naturae ad monstra aliquando, quaest puncta naturae: et sic perversa esset actio ejus et contra ordinem quem toti naturae statuit, ut ad debitam et naturalem formam terminaretur. Patet ergo quod ista solutio non videtur esse vera.

Sunt autem adhuc aliae objectiones Rationes negantum casum quas pont Avcenna quoad invenit, quoad omnis actio vel naturalis vel voluntaria est aliquo fine terminata: sed actio quaest aliquo fine terminata, non est casualis, quia habens finem determinatum, non est casuale: ergo nulla actio naturae vel voluntatis est casualis. Alia est autem, quia impossibile est finem converti in non finem propter nostram potentiam: sed quando nos ponimus aliquem intendere ire ad forum et invenire amicum, inventio amici non est casualis, sed habet finem determina-

<--- Page Split --->

tum : ergo propter nostram potentiam ille finis non convertitur in non finem. Si ergo ponamus eum ire ad forum et non intendere invenire amicum, inventio amici adhuc erit finis determinatus adventus sui ad forum : ergo sicut prius inventio non fuit casualis, ita nec nunc. Istas autem omnes rationes non solvemus statim, sed prius alias de casu et fortuna ponemus opiniones, et determinabimus quid est fatum : et tunc redibimus et solvemus rationes inductas, quoniam solutio istorum dependet ab aliis 1.

CAPUT XI.

De opinionibus eorum qui usi sunt casu et fortuna.

Text et com. 42. Sed mirabile videtur de Antiquis, qui nullam fecerunt mentionem de causis quae dicuntur casus et fortuna. Multa enim fiunt a fortuna et casu : licet enim non ignoremus quod omnia reducantur ad causas determinatas, sicut dixit Antiquorum ratio destruens casum et fortunam, tamen scimus aliqua fieri a fortuna et casu : quia non est verum hoc quod dicunt, quod quorum fit aliqua causa determinata, quod illorum nihil fiat a casu et fortuna. Omnes enim Antiqui et nos dicimus eorum quae fiunt quaedam fieri a fortuna et casu, quaedam autem non.

Text et com. 43. Et ideo aliquo modo erat facienda memoria de casu et fortuna ab Antiquis. Antiqui enim nullam causarum dixerunt

esse casualem neque fortuitam. Empedocles enim amicitiam et litem non dixit esse casualia vel fortuita. Similiter illi qui dixerunt materiale principium esse ignem vel aliquid aliud, nec dederunt illud casui et fortunae. Neque Anaxagoras intellectum agentem quem dixit esse discernentem omnia, dedit casui et fortunae : et tamen aliquando usi sunt casu et fortuna in dictis suis. Et ideo fuit inconveniens ita relinquere casum et fortunam, quod nullam mentionem inter causas fecerunt de ipsis. Si enim non putaverunt esse fortunam, destruere debebant ipsam per rationes, et non uti ea referendo eam ad quaedam eorum quae fiunt. Si autem putaverunt eam esse, tunc inter causas debebat mentio fieri de ipsis. Utebatur autem Empedocles casu et fortuna, quia dixit quod nulla causa essentialis est quare aer congregatur superius, et non descendit sub aquam et terram, sed potius hoc contingit a causa accidentali et a casu. Dixit enim quod in mundi creatione accidit, sicut in cursu hominis. Cum enim currit homo, aliquando allidit pedem, quando habet obstaculum in via quod non praevidet : et aliquando non allidit, quando non objicitur ei obstaculum. Sic etiam aer, tunc quando mundus creabatur, quoniam non invenit obstaculum, ascendit sursum. Multoties autem fit aliter in motu aeris quando invenit obstaculum : et hoc totum est per causas accidentales praeter intentionem naturae. Et similiter est in partibus animalium, quod casu congregantur aliquando partes ex quibus fit caput, et aliae ex quibus fit corpus, et tunc fit generatio : ita etiam casualis est mundi creatio in uno tempore et non in alio tempore, sicut et aer aliquando congregatur sursum et inundat in ventum, et aliquando deorsum et inundat in terrae motum per casum et fortunam 2. Et similiter dixit

<--- Page Split --->

Democritus, quia in infinito vacuo respersi atomi casu occurrunt sibi aliquando et generant mundum, et aliquando ita disperguntur per casum, quod mundus vel in toto dissolvitur, vel ex majori parte.

Sunt etiam alii quidam qui dicunt, quod omnium mundanorum causa sit casus : etenim dicunt quod motus cœli et cursus astrorum, qui discernunt inferiora, et totum universum ponunt in ordinem istum quem videmus, et statuunt quod stabiliunt illum in illo, est a. casu et fortuna.

Et tamen si ita est, ut dicunt, hoc ipsum dignum est admiratione et consideratione, et bene se habet aliquid dicere de casu et fortuna : id tamen quod di-

cunt , etiam aliter inconveniens est . Adhuc quoniam non tantum sunt imperfecta in tractando de causis naturalibus, sed etiam inconveniens est velle dicere hoc quod dicunt : nunquam enim in cœlo viderunt vel videbunt aliquid a casu fieri. In his autem inferioribus quae secundum eos non sunt a casu et fortuna, multa viderunt fieri a casu et fortuna. Et ideo modo contrario dicere debuerunt, scilicet in cœlo nihil fieri a casu et fortuna, in inferioribus autem multa. Erat autem causa erroris ipsorum, quia scientia astrorum ipsorum tempore non erat inventa. Et ideo videntes retrograde ascendendo et descendendo moveri quasdam stellas, planeta, hoc est, errantes ab ipsis sunt vocatae, et omnes cursus eorum causam supponebant, eo quod defecerunt in principiis quae postea magno labore inventa sunt.

Sunt autem quidam alii qui in numero Text. et com. causarum ponunt casum et fortunam : sed tamen ideo quia sunt causae accidentales ab accidente quod minus est quam ad utrumlibet : quia est in paucioribus, et hoc est infinitis modis contingens : et quod contingit infinitis modis est ignotum, ideo dixerunt quod hae causae sunt ignota intellectui humano. Et cum putarent in potestate fortunae esse felicitatem et infelicitatem hominis, dixerunt fortunam esse divinum numen, cui templum statuerunt, et idolum quod erat in rota propter varietatem, et cæcum propter Nota descri ptuomen nuimprudentiam fortuitorum, et dimidium nius tortune. nigrum et dimidium album propter eufortunium et infortunium quae sunt partes fortunae. Reputabant enim ab eo quod est incognitum homini, sibi non posse cavere in malis, vel occurrere in bonis ex uno intellectu : et ideo orabant divinum numen ut propitiaretur in malis avertendis, et benevolum et largum esset in bonis conferendis. Ex omnibus autem his oportet intelligere, quoniam

<--- Page Split --->

considerandum de casu et fortuna, vel alterum ab ipsa, quid sit utrumque ipsorum, et an sit casus idem cum fortuna, vel alterum ab ipsa, et in quem modum causalitatis reducatur de modis causarum supra determinatis.

CAPUT XII.

In quibus esse potest casus et fortuna, et est in eo contradictio Peripateticorum.

Text et com. 47 Primum quidem igitur de casu et fortuna determinare volentibus, considerandum est , quoniam videmus quaedam semper similiter fieri, sicut motus astrorum : alia autem videmus fieri sicut frequenter et non sicut semper. Ea enim quae semper similiter fiunt a causis necessariis et eodem modo semper moventibus, et habent substantiam incorruptbilem motam, et ideo non possunt habere contrarium impediens in causalitate sua. Ea autem quae fiunt sicut frequenter, sunt ea quae habent causam ordinatam non necessariam : et ideo contingit eis habere contrarium, per quod aliquando possunt impediri ne producant sua causata, sicut est quod ex semine olivae generetur oliva, et ex hominis semine homo, et sic de aliis. Et si ista duo comparantur, tunc ea quae sunt necessaria et semper, sunt moventia et regulantia ea quae sunt frequenter: sed non excipiunt in toto regulam ipsorum : propter hoc quod materia ipsorum est cum privatione , et forma in toto vincit eam. Quod enim ea quae sunt frequenter deliciunt ab his quae sunt semper, hoc est propter materiae eorum inaequalitatem, eo quod ipsa re-

ceptibilis est contrariorum et disponitur ab ipsis, ita quod aliquando non obedit motori et formae : tamen hoc ipsum quod frequenter sunt, habet ab hoc quod forma eorum et virtus formativa eorum est determinata ad unum et extraxit potentialitatem materiae ad unum, quae de se fuit indeterminata antequam adveniret ei virtus formativa unius determinate a motore determinato 1. Et sic patet qualiter saepe sive frequenter currit sub illo quod est semper, et habet aliquid ab eo quod est ex parte suae formae, et deficit in aliquo ab ipso ex parte suae materiae. Manifestum autem est, quod in neutro istorum ponenda est fortuna, neque id quod est a fortuna : quia utrumque habet causam determinatam moventem et formalem, et id quod est semper, et id quod est frequenter, licet vacillet aliquam in creando propter inordinationem aliquando suae materiae ex diversa dispositione contrariorum. Sed quia quaedam sunt etiam extra haec, et praeter haec, et in illis omnes dicunt aliquid fieri a fortuna et casu, manifestum est quod per judicium loquentes dicunt haec esse a fortuna et a fortuna fieri.

Ex his autem quae sic dicuntur secunText et com. 48. dum primos Peripateticos, quorum dux et princeps fuit Aristoteles, cujus sententiam hic posuimus, videtur quod casus et fortuna sunt in duobus contingentibus, scilicet in contingente ad utrumlibet, et in contingente ut in paucioribus. Sed hoc non placet posterioribus Peripateticis, sicut Themistio et Alexandro et aliis, quorum dicta ad nos pervenerunt, qui dicunt casum et fortunam non esse nisi in contingente ut in paucioribus, non in contingente ad utrumlibet. Avicenna autamen et quidam sapientes dicunt, quod casus et fortuna fiunt tam in contingente

Opinto Aucentare et rariones eius.

<--- Page Split --->

ad utrumlibet, quam in contingente ut in paucioribus, sed non in contingente in pluribus : quoniam hoc est id quod fit frequenter, de quo jam locuti sumus. Nationes autem Avicennae, sicut apparet in Sufficientia sua, sunt istae : quia continguens ad utrumlibet est, quod se habet nqualiter ad esse et ad non esse, sicut in operibus voluntatis est comedere et non comedere, ambulare et non ambulare, et hujusmodi. Cum enim illa in se considerantur, sunt ad utrumlibet. Si autem voluntas sit directa super ea, tunc fiunt frequenter : quia de his quaefrequenter fiunt, est hoc quod ambulat qui vult ambulare, et comedit qui vult comedere. Nihil autem prohibet (ut inquit Avicenna) id quod est ad utrumlibet secundum comparationem ad causam unam, fieri semper secundum causam aliam : et id quod est in paucioribus secundum causam unam, fieri frequenter vel etiam semper secundum causam aliam : et ideo potest casus et fortuna fieri in eo quod est ad utrumlibet secundum causam unam : cum tamen sit ordinatum secundum comparationem ad causam aliam.

De omnibus autem his dabimus exempla. Si enim nos consideremus ambulare et comedere per comparationem ad potentiam comedendi, quaest in organis ordinatis ad comestionem, vel ambulationem, illa se aequaliter habent ad comedere et non comedere, et ambulare et non ambulare. Si autem consideremus ea secundum relationem ad voluntatem moventem haec membra : tunc ipsa non sunt ad utrumlibet, sed vel frequenter vel semper. Si enim sit voluntas ante opus ad quam referuntur, tunc fiunt frequenter : quoniam frequenter ambulavit, qui voluntatem habuit ambulandi : et semper ambulavit, cujus voluntas in actu movit membra ad ambulandum. Si ergo ista in se considerentur, potest in eis aliquid evenire praeter intentionem, et

hoc accidit casu vel fortuna. Similiter autem est in operibus naturae : quoniam in paucis est, quod ex materia manus fiunt sex digiti. Materia ergo manus plus se habet ad non esse digitos sex ex ipsa, quam ad esse sex digitos ex ipsa. Si tamen abundans materia ultra materiam sex digitorum, referatur ad datorem formarum : cum ille non negat formam aliter materia habenti aptitudinem ad recipiendum formam, et consideretur materia manus abundans sub illa causa divina et universali, erit vel frequenter, vel forte semper, quod talis materia recipiat sex digitos : et sic digitus sextus erit semper causatus secundum comparationem ad causam universalem divinam, et non erit extra intentionem naturae primaagentis, cum tamen in se sit in paucioribus et extra intentionem naturae particularis communi cursu naturae agentis. Haec igitur est sententia Avicennae volentis sequi Aristotelem qui videtur velle in omni eo quod est extra semper et frequenter, secundum quod cadit extra ipsa, posse fieri casum et fortunam, si alia concurrunt qua pertinent ad casus et fortunae diffinitionem, sicut in sequentibus ostendetur.

Ego autem magis consentio novis Peripaticis et concordo cum Alexandro et Themistio et Averroe et Porphyrio et multis aliis, qui etiam mihi videntur melius Aristotelem in hac sententia intellexisse 1. Dico autem cum triplex sit contingens, ut in pluribus, et ad utrumlibet, et ut in paucioribus, quod casus et fortuna non possunt esse nisi in contingente ut in paucioribus. Contingens enim ut in paucioribus ubique exemplificat Aristoteles quando loquitur de casu et fortuna, et dicit ipsum accidere raro, sicut rarissime contingit fodientem sepulchrum invenire thesaurum, et euntem ad forum emendi causa invenire amicum, quem non intendit invenire. Et.ut melius intel-

<--- Page Split --->

ligatur, oportet nos interponere aliquid de natura contingentium.

Dico ergo quod contingens in paucioribus est causam determinatam non habens, et utrumque est de genere causæ efficientis. Causa enim efficiens agens aliquid, aut est determinata, aut non determinata, sed tamen agens : nulla autem causa efficiens est , quæ se habeat ad utrumlibet: et ideo contingens ad utrumlibet est secundum causam materialem, et non secundum causam agentem. Quapropter statim patet, quod casus et fortuna cum sint de numero causarum efficientium, non possunt esse in contingente ad utrumlibet. Horum autem manifestatio est per exemplum. Ambulare enim et non ambulare, quiescere, et hujusmodi, sunt ad utrumlibet, sicut dicit Themistius et Alexander : non autem sunt ad utrumlibet, nisi secundum quod habent se ad esse et ad non esse in his in quibus sunt materialiter, hoc est, in membris mobilibus ad hæc opera. Illa autem nihil agunt ad finem aliquem, sed aliquid agitur in ipsis a voluntate movente ea : et ideo nihil fit in eis casu et fortuna. Si autem hæc comparantur ad voluntatem, tunc sunt frequenter, vel semper: et sic iterum in eis non est aliquid a casu et fortuna. Et sic patet quod nunquam in talibus aliquid fit a casu et fortuna. Materia enim si sola in sua potentia consideratur, ad utrumlibet se habet, sicut probavit Aristoteles in IX prime philosophie 1, sicut pluere et non pluere est æqualiter : quoniam materia ejus non est plus ad esse, quam ad non esse. Sed si dicatur pluere in hyeme, erit in pluribus propter formam et efficientem. Et si dicatur pluere in æstate in diebus canicularibus, erit in paucioribus propter efficientem et formam. Constat ergo non esset verum, quod casus et fortuna fiant in contingente ad utrumlibet.

Si autem quis quaerat quare Aristoteles qui auctor fuit sectæ Peripateticorum ,

generaliter dixit quod extra semper et extra frequenter fieret casus et fortuna ? Dicendum est quod cum ipse loqueretur de causis contingentibus, non oportuit ipsum excipere contingens ad utrumlibet, quia per se patet quod casus et fortuna sunt de causis agentibus. Et ideo nihil esset dictum, quod diceretur esse extra contingens ad utrumlibet. Sed cum tres sint modi causæ agentis in natura et voluntate, scilicet semper, frequenter, et in paucioribus, et ipse dixit quod casus et fortuna non sunt in eo quod est semper, neque in eo quod est frequenter, relinquebatur per seipsum quod erant in his quæ contingunt in paucioribus.

CAPUT XIII.

Et est digressio declarans naturam contingentis in paucioribus, et errorem qui est de ipso.

Sed oportet nos facere digressionem ad videndum errorem eorum qui locuti sunt de contingente in paucioribus. Dicit enim quidam ipsum non esse secundum intentionem causæ efficientis. Causa enim efficiens se habet ad esse tantum. Sed contingens in paucioribus plus se habet ad non esse. Ergo illud non est sub illo.

Adhuc autem contingens ad utrumlibet plus se habet ad esse quam contingens in paucioribus: tamen illud quod est ab utrumlibet, reducitur ad materiam: ergo multo fortius ad materiam reducetur quod se minus habet ad esse.

Adhuc autem persuadere intendunt, quod nullum sit contingens quod sit in paucioribus. Si enim aliquid contingens

<--- Page Split --->

est quod est in paucioribus, hoc est quod non habet causam : quod autem non habet causam, non habet causam efficientem : et quod non habet causam efficientem, non est eorum quae fiunt : et quod non est eorum quae fiunt, non fit in paucioribus, ergo contingens in paucioribus non est eorum quae fiunt in paucioribus : quod est impossibile : ergo ex quo sequitur istud, si contingens aliquod esset, quod fiat in paucioribus.

Adhuc autem videtur probare, quod radem numero sint contingentia in pauciribus et ad utrumlibet : contingens enim in paucioribus est, quod non habot causam : sed quod non habet causam, nqualiter se habet ad esse et non esse : et quod aequaliter se habet ad esse et ad non esse, est ad utrumlibet : ergo contingens in paucioribus est contingens ad utrumlibet.

Ad omnia autem hujusmodi sophismata dicendum est, quod contingens ut in paucioribus est illud a quo est casus et fortuna, sicut infra patebit in exemplis : et dico quod ipsum est secundum intentionem causae efficientis, sicut supra ostensum est in exemplo de pluvia in aestate. Contingens enim aut habet ordinatum causam, sed impedibilem ab effectu: aut non habet causam ordinatam ad effectum per se, sed per accidens. Et si quidem habet causam est in pluribus : quod enim habet causam non impedibilem, hoc non est contingens, sed necessarium. Contingens enim quod non habet causam per se, sed per accidens quod est efficiens, illud est in paucioribus. Unde nonnullam habet causam, sed non habet ordinatam et per se, sed per acidens : quod fit raro : quia accidens illud raro causat, et ignotum est, et ad artem non est reducibile.

Per hoc patet solutio ad secundum : quoniam contingens in paucioribus est causa opposita ad esse, et causatur per accidens : cum tamen sit cum eo quod disponit in oppositum, sicut est de pluvia in diebus canicularibus : sed non

est ita de contingente ad utrumlibet, quod reducitur ad materiam, ut patet per antedicta.

Ad aliud patet solutio : quoniam non habet causam, sed contingentem causam habet hujus contingens. Et dico causam contingentem non quamlibet causam quae potest impediri ad effectu, sed causam quae est per accidens, non ab accidente per se dictam, sed ab accidente communiter.

Ad id autem quod probant, quod contingens in paucioribus idem sit quod contingens ad utrumlibet, patet quidem responsio sicut per ante dicta. Sed tamen non valet argumentum, quia id quod non habet causam, non aequaliter se habet ad esse, et ad non esse, sed plus se habet ad non esse : quia ex se non est, et ex defectu causæ non est. Sed tamen prior responsio tenenda est, quia hoc est secundum sententiam veram Peripateticorum. Nec est dicendum secundum quod dixerunt aliqui, quod nihil sit contingens ad utrumlibet, et hoc dicunt illi propter hoc quod dictum est, scilicet quia quod non habet causam ex duobus, non est, scilicet ex se, et ex defectu causæ : et ex uno tantum se habet ad esse, scilicet ex potentia essendi : hoc enim non est verum, quia contingens in paucioribus habet causam per accidens, ut diximus : et contingens ad utrumlibet est reductum ad causam materialem, sicut docuimus in præhabitis.

CAPUT XIV.

Quod casus et fortuna sunt in his quae fiunt propter aliquem finem.

Habito autem quod casus et fortuna Text et con, fiunt in contingente in paucioribus, quod 40. vocatur a quibusdam contingens raro, di-

<--- Page Split --->

cemus adhuc quod eorum quae fiunt quaedam fiunt propter finem determinatum quem sibi facientia praestiterunt : quaedam autem fiunt non propter finem aliquem, sicut indifferentia. Similiter eorum quae fiunt, quaedam fiunt a proposito, sicut illa quae fiunt a libero arbitrio et intellectu deliberante, sicut sunt omnia voluntaria. Alia autem fiunt non secundum propositum, sed vel fiunt a natura, vel fiunt ab anima vegetabili vel sensibili non habentibus deliberationem aliquam in suis actibus, sicut diximus in principio hujus libri secundi in scientia ista : sed ambo ista, videlicet quae fiunt a proposito, et quae fiunt non a proposito, sunt de numero eorum quae fiunt propter aliquem finem. Manifestum est igitur, quod tam in his quae sunt secundum necessitatem et semper, quam in his quae sunt sicut frequenter, sunt quaedam circa quae contingit esse, quod sunt facta propter haec et fines determinatos. Sunt igitur propter fines determinatos facta quaecumque aguntur a natura, ita ut natura generaliter sumatur pro omni eo quod agit modo naturae : et hoc est omne illud quod non deliberat ad actum faciendum.

secundum formam determinatam. Causa autem per accidens quae est per accidens talis ab accidente communiter dicta, est infinita, hoc est indeterminata : eo quod sunt infinita secundum formam quae accidit uni et eidem. Infinita enim accidentia possunt hominem inducere ut vadat ad locum ubi invenit hominem qui est amicus suus, quem tamen non intenderat invenire. Sicut igitur dictum est cum in his quae fiunt propter finem aliquem, aliquid fiat a causa secundum accidens, tunc dicitur casu fieri hoc quod fit.

In quo autem differat casus et fortuna, 51. posterius determinabitur : sed nunc ex dictis manifestum sit, quod utrumque ipsorum sit in his quae fiunt propter aliquid, sicut venit ad villam Demosthenes ut acciperet argentum, sed scivit ibi sibi fore dandum argentum. Si autem nescivit et venit aliquo accidente trahente ipsum ad villam, et accidit illi invenire ibi hominem qui sibi dedit argentum, tunc a fortuna dicitur fieri quod accepit argentum : deferens autem pecuniam neque sicut frequenter venit ad villam, neque sicut semper et ex necessitate, sed potius sicut raro : quia raro hoc accidit. Amplius reportatio argenti est finis quem sortitus est adventus suus, licet non intenderit propter hoc venire : et ideo non est finis essentialis propter quem venit, sed tamen est finis propositi est intellectus. Sed propositi et intellectus est duplex 52. finis. Est enim finis proponentis et inintelligenti, et est finis ad quem terminatur operatio propositi et intellectus. Finis autem proponentis et intelligenti est, quem intendit poponens et scit, et propter quem operatur, et ille non est fortuitus : sed finis ad quem terminatur operatio propositi sine scitu et praerodinatione proponentis, est ille qui est fortuitus, ut si esset proponens reportare pecuniam. Sicut autem se habet hoc in

Hujusmodi igitur cum sint in paucio- 50. ribus et fiant a causa finali accidentali, tunc fiunt a natura, fortuna, vel casu. Nec judicetur inconveniens quod nos ponamus causam accidentalem. Sicut enim est ens duplex, et est quoddam ens quod est ens per seipsum, sicut substantia : et quoddam est ens secundum accidens, sicut novem genera accidentium : ita est et causae divisio, quod est causa per se, et substantialis sive essentialis, sicut domus causa per seipsam est ars aedificativa, et aedificator : per accidens autem causa domus est forte albus vel musicus. Sed differentia est in his causis, quia causa per se quae est essentialis, est determinata et finita, eo quod

<--- Page Split --->

proposito, ita casuale se habet in aliis causis quae sunt praeter propositum agentis.

propter hoc quod reducitur ad causam per se.

Manifestum est igitur, quod fortuna sit causa secundum accidens in contingentibus quae fiunt in minori parte secundum propositum eorum quae fiunt propter aliquid, hoc est, propter aliquem finem. Et ex hoc ulterius manifestum est, quod fortuna circa idem operatur circa quod est intellectus practicus: propositum enim deliberans de faciendis non est sine intellectu practico : propter quod si quis considerare velit esse fortuitum, ex duobus per se intentis causatur, quorum alterum ad minus est a proposito, reliquum autem aliquando est a proposito et aliquando a natura, sicut patet. Inventio enim amici in villa, qui non intentus est inveniri in ea, causata est ex eo : quia unus amicorum intendit aliqua de causa ire ad villam, et alter intendit ire ad eamdem, cum neuter intenderet ibi inveniri ab altero. Similiter inventio thesauri in sepulchro causata est ex proponente facere sepulchrum, et alio qui jam diu ibi intendit abscondere thesaurum : vel quia mineralis produxit eum in loco sepulchri, non ad hoc quod eum inveniret ille qui fodit sepulchrum. Et sic constat quod dictum est, quod fortuitum semper causatur ex duobus intentis. Et haec fuit causa quare quidam dixerunt, quod habet causam per se : hoc enim modo absque dubio reducitur fortuitum ad causam per se, sicut omne per accidens ad aliquod per se reducitur: non tamen in tali reductione fit per se, sicut nec accidens fit substantia ex eo quod ad substantiam reducitur. Et haec est causa quare falsum dicunt dicentes fortunam non esse causam per accidens,

CAPUT XV.

Qualiter casus et fortuna sunt infinita et ignorata et tam in accidentalibus propinquis quam in accidentalibus remotis.

Infinitas autem causas necesse est esse Text.et com. 53. a quibus fit id quod est a fortuna, cum fiat ab accidente per accidens, quod est accidens commune, et hoc sit indeterminatum et infinitum, eo quod indeterminata sunt quae sic accidere possunt uni et eidem, constat fortunam hoc modo esse infinitam : unde etiam quia de tali indeterminato non potest haberi scientia, ideo visa est fortuna esse infinita et incognita homini. Quia vero,sicut diximus, omne quod fit reducitur ad aliquam causam per se, ideo nihil videtur aliquibus fieri a fortuna, cum ipsa non sit causa per se, nec causetur ab accidente per se : omnia enim haec aliquo modo recte et rationabiliter dicuntur: hoc enim quod fit a fortuna, secundum accidens fit, et non per se, quod reductum est ad causam per se, et quoad hoc non est fortuitum.

Unde fortuna est causa sicut per acciText.et com. 54. dens, et per accidens est causa ejus cujus causa est, sed nullius causa est per se 1. Et ut hoc sciatur melius, dicamus quod differentia est inter causam per se, et causam per accidens, et occasionem. Est enim causa per se, quae essentialiter ordinatur ad effectum producendum, sic-

<--- Page Split --->

ut ædificator est causa domus. Causa autem secundum accidens est, quæ est adjuncta causæ per se aliquid quod accidit ei, quandoque disponit ad effectum, quandoque autem nihil, sicut quando tibicen est causa domus, eo quod ars tibicinandi nihil facit ad domus fabricaturam, sicut robustus est causa domus, robur disponit ut fortiter secet cum dolabra et factura domus. Sed occasio dicitur ad aliquid per cujus negligentiam vel absentiam accidit aliquid, sicut absentia nautæ causa est eversionis navis. Causa autem per accidens est fortuna: quoniam fortuna est accidens quod facit venire, ita quod adventus terminetur ad aliquod felix, ut reportare pecuniam. Hæc autem infinita sunt quæ sic possunt esse causæ. Si enim venerit ad villam, accipiet pecuniam quam non providit se accepturum, et potest esse causa adventus, quia ibi voluit aliquem, et invenit ibi dantem pecuniam, vel quia persequebatur illuc inimicum suum, vel quia fugit illuc inimicum suum, vel quia venit visurus villam illam vel ludum aliquem in illa, et infinitis aliis de causis venire potuit, ita quod semper nihil praescivit de hoc quod pecuniam erat accepturus. Quodlibet enim illorum est in paucioribus secundum quod terminatur actus ille ad pecuniæ acceptionem : non enim frequenter sic venit vel fugit pecuniam accepturus, licet frequenter veniat visurus vel empturus aliquid quod praeintendit et præordinat se facturum. Non enim rarum est quod homo empturus aliquid vel visurus aliquem vadat ad villam.

fiunt raro. Sic igitur quia infinitas habet causas effectus fortuitus, dicitur fortuna infinita.

Sed de dictis est dubium, in quo dubitaret aliquis. Dictum enim est quod fortuna est circa contingens in paucioribus. Contingens autem est ab accidente propinquo, et aliquando ab accidente remoto. Verbi gratia, sanitas est fortuita et per accidens potest causari a multis causis per accidens : potest enim aliquis sanari præter intentionem suam ex hoc quod intrat sub ventum aliquem qui persuflat eum et sanat, cum tamen non propter hoc sub ventum intraverit : et potest sanari ex hoc quod ipse subintrat æstum qui sanat eum, cum non propter hoc in æstum venerit : et potest sanari ex hoc quod depilatur per rasuram capitis, cum tamen non propter hoc raserit vel depilaverit caput. In his enim causis accidentalibus quædam sunt propinquiores sanitati, sicut ventus et æstus : quædam autem sunt remotiores, sicut depilatio vel abrasio pilorum a capite : et illæ quæ sunt remotiores sunt magis per accidens quam illæ quæ sunt propinquiores, quia propinquiores sunt magis vicinæ ei causæ quæ est perse.

Dubitabit ergo aliquis, utrum fortuna et casus sint in accidentalibus propinquioribus et non in remotioribus, sicut fit sanitas ex vento et æstu per fortunam, et non ex depilatione capitis, vel sicut casus et fortuna in utrisque tam remotis quam propinquis. Causarum enim quæ sunt secundum accidens, quædam sunt aliis remotiores, et quædam aliis propinquiores, ut jam dictum est.

Et veritas istius quaestionis secundum Themistium et Alexandrum est, quod sanitas est fortuna ex utrisque causis accidentalibus tam propinquis quam remotis: licet enim propinquæ sint aliquid conferentes, non tamen per se conferunt, nec sunt intentæ ab eo qui consecutus est sanitatem ex ipsis. Hoc autem ex hoc sciri potest, quod si aliquid per se esset collativum sanitatis, sicut evacuatio, et evacuatus nesciret quod scamonea evacuat

Text et com. 55 Fortuna dicutur irrationalis et infinita.

Non ergo inconveniens est dicere, quod fortuna sit de his quæ sunt extra rationem, cum causetur ab his quæ sunt raro quæ sunt infinita. Ratio enim omnis de his quæ habent causam ordinatam, vel semper, vel frequenter. Fortuna autem est in his quæ fiunt præter hoc in his quæ

<--- Page Split --->

ipium a cholera, et inveniret scamoneam et sumoret ipsam et non intenderet per hoc evacuari quia nesciret, evacuatus autum sanaretur, fortuita esset sua sanitas, quoniam per accidens accepit evacuans, et praeter intentionem. Patet igitur quod si etiam aliquid sit causa per se alicujus, et semper ipsum cum sit sicut raro, et in paucioribus, quando acquiritur praeter intentionem, tunc in talibus est fortuna, sicut supra diximus. Sicut autem diximus de fortuna circa propositum, itaintelligendum est de casu in his quae praeter propositum operantur : utrumque enim est causa per accidens in his quae fiunt in paucioribus propter aliquid factis.

CAPUT XVI.

De divisione fortunae in euforunium et iuforunium, et de convenientia fortunae et casus.

magna. Si enim parvae fortunae variarent statum vitae humanae, semper variaretur et simul esset homo felix et infelix, quod non est verum. Et ideo sicut fortunae se habent ad vitam non mutativam, ita nominat eas intellectus : secundum autem fortunas vita hominis quasi nihil dehabere videtur : et ideo parvis non dat nomina specialia, sed magnis, ut diximus. Cum enim fortunae non sint de essentia felicitatis, eo quod felicitas est actio secundum perfectionem optimam virtutis animae, cum bonae fortunae organice subveniunt felici, et faciunt ipsum expeditiorem ad actus felicitatis, quando magnae sunt. Si autem quando parvae sunt, in nullo expediunt. Et ideo nomen non merentur habere. Eodem autem modo est de infortuniis. Haec autem quando magna sunt, contribulant felicem, quamvis ipsis felix decenter utatur ex virtute animi. Sed si parvae sunt fortunae male, in nullo tribulant felicem : et ideo nec illae nomen proprium habere merentur.

De talibus autem tractatus habendus est in primo Ethicorum. Sive autem sit euforunium, sive inforunium, incerta est utique fortuna non irrationabiliter : quia certitudo non est nisi in his quae fiunt semper, vel frequenter, et neutro modo, sed in paucioribus et raro fit fortuna : nihil enim horum quae sunt a fortuna, sicut jam ante probavimus, possibile est esse semper vel frequenter.

Fortuna autem cum sit circa eadem circa quae est propositum et intellectus, et haec sunt conferentia ad vitam hominis, dividitur in duo membra penes adversa et prospera evenientia homini praeter intentionem. Et dicitur fortuna bona, cum bonum aliquid evenit homini praeter intentionem : et dicitur fortuna mala sive prava, cum evenit adversum et pravum. Et fortuna quae circa prospera est, non habet nomen proprium, nisi quando magnum bonum evenit homini, et tunc vocatur euforunium. Cum autem maxinum malum evenit, tunc vocatur infortunium, quod quidam difforunium appellaut. In magnis enim bonis vel magnis malis dicimus homini contingere vel decontingere. Intellectus enim hominis activus non dicitur variare vitam, nisi secundum magna bona vel mala : nec vita hominis etiam variationem recipit secundum prospera vel adversa, nisi sint

Est igitur utrasque istas accidentales Text et com. 57. causas, casum videlicet et fortunam fieri, non in contingentibus semper quae sunt necessaria, sed in contingentibus raro, et non in contingentibus per accidens quod est in pluribus, sicut ea quae fiunt frequenter, et fiunt in his quae fiunt propter aliquid, sicut dictum est.

<--- Page Split --->

sequitur depositio : tunc enim deambulatio dicitur esse frustra facta, et frustra dicitur talis homo deambulasse, tanquam hoc sit frustra, quod de se aptum est consequi aliquem finem, et non consequitur ipsum quem aptum natum est consequi. Sicut autem diximus, finis duplexest, scilicet operantis, et operis. Finis autem operantis potest aliquando esse stultus, quando videlicet talis est ad quem nullo modo ordinatur ordinatio sua, et quem impossibile est eum consequi per operationem illam : et tunc non dicitur operatio vana vel frustra si non consequitur finem quem ille stulte intendit. Sicut si aliquis dicat se balneari ut sol eclipsetur: non enim propter hoc balneatio est frustra si sol non eclipsabitur : quia per balneum non est talis finis aptus natus acquiri : et ideo deridendus est talis qui hoc intendit. Sed alius est finis operis qui frequenter obtinetur opere illo : et ideo tale opus est frustra si finem ad quem est non obtineat.

Oportet tamen scire, quod licet in hoc loco diversi Philosophi pro eodem accipiant frustra, et vanum, et otiosum : tamen habent apud Latinam linguam istam differentiam : et est frustra hoc quod jam dictum, quod videlicet fit intentione obtinendi finis ad quem etiam de se ordiantum est, et tamen non consequitur illum finem. Vanum autem proprie est, quod de se non est aptum natum ut sit alicujus utilitatis vel nocumenti causa, sicut est motus digiti praeter indigentiam et intentionem. Otiosum autem dicit opus demonstrans vanitatem operantis : et ideo sonat hoc vitium quoddam in operante : leves enim otiosa faciunt : et ideo otiosum et vanum idem sunt subjecto, sed differunt secundum rationem, ut dictum est : sed id quod est frustra, proprie loquendo etiam secundum substantiam differt ab utroque ipsorum.

Casus autem qui ex se præter intentioText. et com. 63. nem accidit, secundum suum nomen venit ab eo quod est frustra : cadit enim operatio in casu ad finem non intentum, sed in eo quod est frustra cadit a fine intento : et ideo utrumque istorum videtur ex se accidere, cum finis sit extra intentionem : et ideo etiam quod nos vocamus casum, Græci vocant ex se accidere. Cujus exemplum est cum cadit lapis de submota columna quæ sustentabat eum : hic enim cadit non ut percutiat vel vulneret, sed cadit proprio pondere, cum remotum sit sustentans ipsum ut descendat. Vulnerat autem ideo quia habuit caput objectum descensui ejus : et ideo vulnerare extra intentionem est lapidis cadentis et columnam dejicientis. A per se ergo et casu cecidit lapis ut vulneret tunc. Aliquando tamen cadit ut vulneret, quando projicitur ad vulnerandum aliquem. Casualis autem casus qui vulnerat, dicitur a quibusdam vanus vel frustra, eo quod sit finis non intentus : quia vanum et frustra est, quod non habet finem intentum : sed hoc dictum secundum nostram linguam est minus proprium. Sic ergo differt casus a fortuna generaliter.

Sed maximam quam potest habere Text. et com. 64. differentiam casus ad fortunam, habet in operibus naturae : cum aliquid in operibus naturae fiat extra naturae intentionem, et est sicut digitus sextus, vel duo capita in uno corpore, vel carentia digiti, vel aliquorum membrorum : tunc enim non a fortuna dicitur fieri, sed a casu, et ab eo quod est per se et frustra, secundum quod quidam per se frustra vocant casum. Ista igitur est alia differentia casus et fortunæ quam prædicta, quia fortuiti eventus causa est tota extra : quia finis fortuitus totus est extra eum cui accidit. Sed casus in opere naturae quamdam causam habet, intra quæ videlicet est materialis vel diminutio materiae vel corruptio alicujus principiorum in mate-

<--- Page Split --->

ria, sicut nos infra dicemus. Ego tamen in isto exemplo non multum video proprie esse casum, nisi large sumatur : et ideo etiam ipse Aristoteles talia etiam nata in libro de Animalibus vocat occasio nata et non casualiter nata. Casus enim est causa per accidens. Occasio enim minus dicit quam causam, et est, ut diximus, quando propter aliquod accidens aliquid causatur, sicut in moribus dicimus aliquem dare occasionem quando innuit vel negligit aliquid propter quod aliquis damnificatur 1. Et ita est in talibus naturæ operibus, quod abundantia materiae dedit occasionem producendi digitum sextum, et diminutio fecit diminui in aliquo membrorum, et debilitas caloris vel intemperantia quæ fiunt in semine alterius corruptionis, fecit occasionem : et aliquando divisio secundinæ fecit jungi duo corpora et conglutinari : et ideo secundum veritatem quam tradit Ptolemaëus in libro de nativitatibus, nativitates tales occasionatæ sunt in causa particulariter movente, quæ est vis formativa seminis et præparatio materiæ ad formam : sed cum sunt intentæ in causa universaliter movente, quæ est qualitas proveniens ex situ et respectu stellarum in hora qua semen cadit in matricem. Et ideo principia dant geneatici, quibus predicantur et prænoscuntur tales nativitates : et expertum est quod talia principia frequenter eveniunt. Dictum est igitur in tantum quid sit per se, et quid frustra, et quid casus, et quid fortuna, et quam habeant ad invicem differentiam.

CAPUT XVIII.

In quas causas reducantur casus et fortuna, et quod utrumque evt causa per se et in omnibus causatis.

Ambo autem ista tam casus videlicet Text et 65 quam fortuna reducuntur ad causam efficientem, quæ est unde est principium motus. Ista enim quæ dicimus casualia et fortuita, aut sunt de numero eorum quæ fiunt a natura, ita quod natura large sumatur pro omni eo quod movet modo naturæ in hoc quod non deliberat. Aut sunt ab intellectu operante, ita tamen quod ambo sunt incerta facienti. Sed utrumque istorum facientium, natura videlicet et intellectus, sunt de genere causæ efficientis. Ergo casus et fortuna sub efficiente collocantur.

Quoniam vero casus et fortuna causæ Text, et cum 66. quidem sunt efficientes, quorum est utique natura vel intellectus vera causa, et casus et fortuna sunt circa naturalia et intellectualia, cum fiant secundum accidens : nihil autem eorum quæ fiunt secundum accidens potest esse prius eo quod est per se, eo quod omne per accidens reducitur ad aliquod per se, sicut ostendimus supra.

Manifestum est quod causa secundum Text et com 67 accidens oportet quod habeat ante se Ante casum et fortunam priorem quæ est causa per se. Ergo casus et natura et intelleet fortuna posterius sunt post intellectum et intellectus. causantem per se, et naturam per se aliquid causantem. Ergo mirum est quod

1 Nota qualiter ex intentione Doctoris peccata naturae quæ accidunt vel ex materia su-

<--- Page Split --->

dixit Empedocles, quod casus esset prima causa cœli. Oportet enim, quod ponatur ante casum aliqua causa cœli et motus ejus per se, quæ sicut natura, vel sicut intellectus. Et hoc modo ponetur natura causare ante casum multitudinem generatorum, et totum omne illud quod est universum.

CAPUT XIX.

Et est digressio declarans quid est fatum, et quod ipsum esse non est negandum.

Antequam autem nos solvamus rationes primo inductas contra casum et fortunam, oportet nos hic inducere duo capitula de fato, in quorum primo tangemus quid sit fatum 1. In secundo autem inquiremus, utrum imponat rebus necessitatem. Tangemus autem primo de fato opiniones Antiquorum, quæcumque veteres de fato dixerunt. Dicit enim Hermes Trismegistus in libro de Natura deorum, quod fatum quod græce vocatur εἰμαρμένῃ, idem est quod causarum amplexio ex providentia primæ causæ dependens. In idem autem consentit Apuleius philosophus. Firmitius autem Astronomus dicit fatum esse causarum colligantiam ex motibus astrorum vim et efficaciam trahentem. Et cum illo consentit Ptolemæus, licet non nominet illud nomine fati, sed vocat constellationis virtutem. Seneca vero in libro de naturalibus quaestionibus, ubi loquitur de significationibus tonitrui secundum Scinnam Pontificem, dicit nihil aliud esse fatum quam necessitatem omnium rerum et actionum, quam nulla vis possit irrumpere :

eo quod secundum Scinnam ex Jovis dispositione dependeat et diffinito consilio deorum.

Noster autem Boetius in quarto de Consolatione philosophiæ 2, dicit quod fatum est inhærens rebus mobilibus dispositio, per quam divina providentia suis quæque nectit ordinibus. Providentia enim excedit fatum, eo quod providentia cuncta pariter quamvis diversa, quamvis infinita complectitur : fatum vero singula digerit in motu, locis, formis, et temporibus distributa, ut hæc temporalis ordinis explicatio in divinæ mentis adunata prospectu providentia sit, eadem vero adunatio digesta atque explicata temporibus fatum vocetur : quæ licet diversa sint, alterum tamen pendet ex altero. Ordo namque fatalis ex providentie simplicitate procedit. Sicut enim artifex faciendæ rei formam mente percipiens, movet ad operis effectum, et quod simpliciter præsentialiterque prospexerat, ad temporales ordines ducit : ita Deus providentia quidem singulariter stabiliterque facienda disponit, fato vero hæc ipsa quæ disponit, multipliciter ac temporaliter administrat. Sive igitur famulantibus quibusdam divinæ providentie spiritibus fatum exercetur, seu anima, seu tota inserviente natura, seu cælestibus siderum motibus, seu angelica virtute, seu dæmonum varia solertia, seu aliquibus horum, seu omnibus fatalis series textur, illud certe manifestum est immobilem simplicemque gerendarum formam rerum esse providentiam, fatum vero eorum quæ divina simplicitas gerenda disposuit, mobilem nexum atque ordinem temporalem.

Ex his omnibus colligitur de fato quid sit secundum rei veritatem. Cum enim prima causarum sit Deus, et omnium quorum causa est ipse providentiam habeat, eo quod ipse causat per intellectum, et sua scientia est causa rerum, ipse cau-

<--- Page Split --->

sat ea sic, quod mediantibus causis universalibus producit causas particulares, et mediantibus particularibus producit quaecumque fiunt a natura et a proposito voluntatis. Id ergo quod primo procedit ab ipso, est necessarium, sicut orbes et motus eorum : quod autem ab illo procedit et ab orbium motu, contrarium habet, et ideo impediri potest, et ideo caret necessitate, sed evenit ut frequenter : et hoc est in elementorum mixtione, et causis seminalibus rerum. Naturae autem res et opera omnia fiunt ex his causis : quia effectus et motus inferiorum pendet ex superioribus sicut ex causis, et superiora pendent ex providentia : et ideo dispositio providentiae inlusa toti isti contextioni causarum dicitur fatum.

Sed tamen quidam mathematicorum fatum non considerant secundum primam originem, sed tantum secundum suum esse quod habet in contextione causarum naturalium infusum : et ideo non referunt ad providentiam, sed potius ad ordinem stellarum et respectus earum : quia illis sicut primis motoribus primo infunditur. Si enim consideretur fatum secundum primum ejus processum, tunc est id quod provenit ex providentia, per quod sicut per legem universitas administratur. Si autem consideretur secundum ordinem eorum in quibus habet esse, tunc est vis connexione causarum superiorum et inferiorum in causata procedens. Si autem consideretur secundum relationem quam habet ad effectum, tunc est regula effectuum omnium et operum proveniens ex applicatione causarum ad effectus particulares.

Ex his patet quid intelligunt per fatum omnes Philosophi qui inducti sunt, quorum dicta in eamdem veritatem nobiscum consentiunt. Et ideo fatum negantes esse non audimus, quia falsum dicunt. Si enim contextionem dictam causarum non negare possumus, absque dubio fatum etiam concedere cogemur, cum

idem sit quod contextio causarum. Verumtamen intra ostendemus, quod licet fatum sit quodammodo necessarium, non tamen imponit necessitatem rebus : et si in hoc sensu negatur fatum esse, prout dicit legem ex superiorum motu provenientem, inferiora ad eventus immobiles obligantem, etiam ego sum de negantibus fatum. Sed hoc modo Epicurei de fato locuti sunt, et non placuit hoc sententiae Peripatericorum.

Quod ut melius intelligatur, scias quod Epicurus omnium causas diis immittebat, quos ad similitudinem inferiorum figurabat et imaginabatur. Dixit enim deos quidem non carnem, sed ut carnem aliquid habere, et non os sed aliquid ut os, et non pellem sed aliquid ut pellem, et sic de caeteris. Hos autem dixit esse distributos in rebus superioribus et inferioribus, et omnia legibus suae voluntatis immobiliter administrare. Stoicus autem hoc quod Epicurus in similitudine corporalium dixit, virtutibus spiritualibus attribuit. Sed Peripatetici subtiliter hoc considerantes dicunt, quod mundi tota dispositio pendet ex motu cœli, et dispositio illa qua mundus movetur et regitur, ex prima causa infunditur cœlo. Ex cœlo autem per motum infunditur formis, quæ sunt in materia generabilium moventes : et ideo quod prima causa est simpliciter et ut unum et indifferens ab essentia primæ causæ, hoc infusum cœlestibus et motoribus cœlorum, multiplicatur et diversificatur et ordinatur : et tamen non amittit necessitatem : eo quod nec cœleste corpus in toto vel in partibus, nec etiam in motu suo habet contrarium quo minus consequitur effectum, sed infusum a cœlo in materiam generabilium et corruptibilium '.

Adhuc amplius secundum suum esse variatur et distribuitur in plura propter plurimas sui subjecti variationes, et acquirit contrarium, et tunc valet impediri secundum sententiam omnium Peripate-

In quo modo fatum in

Nicta diu rentum in ter Epiu reos,Stoni et Perip.ute ucos de lut

Quomodo fatuls dispositio dii ferenter in pediriposst secundum Peripateticos et secundum Stoicos.

<--- Page Split --->

ricorum. Stoici autem etiam dicebant quod impediri posset, sed non propter hoc quod habet esse infusum materiae habenti contrarium. Sed quia dicebant sapientis animum semper placari posse per preces : et cum omnia inferiora retulerunt ad dispositionem deorum incorporalium, dixerunt eos esse sapientia praeditos, et ideo placabiles per sacrificia et preces et supplicationes, ut ea quae disposuerunt, aliquando non irrogent : propter quod Arcalus et Cerina patres praeceperunt in timore malorum fatorum Jovem placari capite agnae alba immaculatae : quia caput admonitivum est sapientiae, et agna mansuetudinis, et sexus femineus de facili movetur a proposito, et albedo partem meliorem fortunae significabat. Talia ergo dicta sunt de eo quaeritur, quid sit fatum ?

CAPUT XX.

Et est digressio declarans quæ sunt sub fato, et qualiter imponit rebus necessitatem et qualiter non.

materia generabilium et corruptibilium.

Horum autem duo exempla inducit Boetius, quorum unum est de circulo qui de centro immobili et simplici ampliatur in circumferentiam infinitam et velocissime mobilem, et partes quo magis a simplici et immobili centro recedunt, eo magis durant et variantur et moventur velocius : amplitudo tamen et variatio tota circuli aliquo modo religatur ad unum per relationem ad centrum unum simplex et immobile. Aliud autem exemplum est de tempore, quod fluxu continuo et defectu procedit ab æternitate nunc indivisibilis, et totum deficeret et deflueret, nisi ad æternitatis subtilitatem et simplicitatem referretur. Eodem autem modo est de omnium temporalium lege et dispositione : nisi enim particulares effectus varii et mutabiles referantur ad motum elementorum, et motus elementorum ad motum cœlestium, et motus cœlestium ad motum primum, et motus primus ad providentiam motoris primi, diversa non redirent ad unum non mobile. Si autem non ligarentur ad immobile primum, fieret tanta diversitas et mutabilitas in rebus, quod in seipsis perirent res naturae : propter quod fatum superfusum est eis, sicut vinculum continens ea, et sicut regula regens : quæ quidem si consideretur secundum quod procedit a summis ad ima, immobilis est, et una et uniformis : quia ex superioribus hæc omnia habet, quæ dicta sunt : et quidquid constantiae et concordiae et conformitatis est in infimis, ex illo est sicut ex causa et regula. Si autem consideretur ipsa secundum esse quod habet communiter ex supremis et imis, tunc ipsa est in quibusdam mobilis per accidens, hoc est, per esse quod habet in illis : de se autem est immobilis, quia procedit ab immobili ordine et cardine causarum. Et hujus exemplum conveniens est de regula et rectitudine ejus. Ponamus enim quod regula ædificatoris non extrinsecus adjaceat ædificio et recti-

Mum omne quod erat ab eo provimentia, erde sub fato.

Jam autem facile elucescit ex præhabitis, utrum imponat necessitatem. Scire enim debemus ex physicis, quod cum fatum sit mobilium rerum dispositio, quod non omnia fiant sub fato quæ cadunt sub providentia. Sub providentia enim sunt et necessaria et non necessaria: et ideo substantia cœlorum et ordo et motus cadit sub providentia, quorum nullum cadit sub fatali dispositione : cujus causa est, quia sub fato non est id in quo primo dispositio fati habet esse : habet autem primo esse dispositio fati in ordine cœlorum et motu : et ideo non sunt sub fato : sed ea quæ mutabilia sunt aliquo modo, ne omnino diffluant, fato lignatur, et hæc sunt ea quæ fiunt in

<--- Page Split --->

ficet ipsum per ingressum sui in ædificium : tunc oportebit pro certo regulam secundum esse quod habet in ædificio, quod nullo modo ad plenum dirigi potest, aliquam consequi curvitatem secundum esse : cum tamen de se influxibilem habeat certitudinem : quia nisi talem haberet, nunquam ad ipsam dirigeretur ædificium secundum causatum rectitudinis quantum suscipere valet. Hoc igitur modo facit et adjacet rebus, et est infusum ipsis : et ideo etiam non effluxibile est per suam essentiam et originem : et tamen valde defluxibile per esse quod habet in rebus quae fato disponuntur.

Et sic diversimode fatum considerantes diversi Philosophi contraria videntur credere de ipso. Seneca enim dicit, quod fata jus suum peragunt, nec ulla commoventur prece, nec misericordia flectit, nec gratia, servant cursum irrevocabilem, in gesta ex destinato fluunt, quemadmodum rabidorum fluviorum aqua currentium in se non recurrit, nec moratur quidem, quia posterior priorem superveniens præcipitat. Sic ordinem fati rerum æterna series regit, cujus hæc prima lex est stare de cætero : sicut de fati tractu poeta de Paride.

Te tua fata trahunt, ne cœpta relinquere possis : Ne trahas animum, te tua fata trahunt.

dat in inferiora, quo exit a superioribus. Per accidens autem participatur, quia participatur per esse. Esse autem suum sicut esse omnis essentiae, necessario variatur secundum variationem subjecti in quo est : quia dicit Aristoteles quod proportionaliter est esse formae secundum diversitatem materiae in qua est : et hoc est quod innuit Aristoteles in secundo de Somno et Vigilia dicens, quod effectus superiorum saepe variatur propter dispositionem diversam et oppositam inferiorum, sicut bene consulta mutantur consiliis aliis magis opportune supervenientibus. Quod autem dicit Boetius fatum aliquando spiritibus, aliquando daemonibus explicari, Platonicum est, et Plato fuit Stoicus, et Hesiodistarum qui Epicuri per omnia fuerunt : sed secundum veritateni Peripateticorum, coelestium motibus et inferioribus explicatur. Qualiter autem se habeat ad casum et ad liberum arbitrium, solvendo rationes contra casum et fortunam inductas, erit dicendum quantum pertinet ad praesentem de causis speculationem. Satis enim puto clarum esse cuilibet qualiter fatum est immobile, et qualiter unum, et qualiter diversum : ex quo constat quod quanto aliqua sunt magis diversa et magis mobilia, tanto magis sunt fatalia : et quanto plus recedunt a diversitate et mobilitate, tanto minus sunt fatalia.

Trahunt enim fata secundum quod ex immobili dispositione coelestium et providentiae dependent : non tamen trahuntur necessario inferiora, eo quod non in toto obedibilia sunt periodo superiorum : et hoc eleganter docet Ptolemaeus in Quadripartito, ubi dicit quod licet coelestis effectus immobilis sit, non tamen participatur immobiliter : eo quod participatur per aliud, et per accidens : per aliud enim participatur, quia per materiam elementorum inferiorum , quae cum habeant contrarium et disposita sint frequenter contrariis dispositionibus, retrahunt cœelestem effectum, ut non hoc modo proce-

CAPUT XXI.

Et est digressio solvens inducta superius contra casum et fortunam.

Habito qualiter εἰμαρμένη quae est fatum, non impedit casum et fortunam per hoc quod non imponit necessitatem rebus, solvemus præinducta ex rationibus eorum

<--- Page Split --->

qui negant casum et fortunam 1. Dicimus igitur omne casuale quidem habere etiam et causam per se, quemadmodum dicebant negantes casum: sed casuale est extra illam, quia non intentione effectus casualis casualia operatur, sed contingit per accidens, quemadmodum dictum est: et ideo casus est praeter causam per se. Similiter autem est in fortuna et voluntariis. Quod autem dicunt Antiquos nihil esse locutos de fortuna, reprehensione dignum est in ipsis, sicut ostensum est ex praehabitis.

Et quod objiciunt nostri socii, quod nihil est cujus ortum legitima causa non praecedat, verum est: sed effectus causalis vel accidentalis non est legitima causa quae est per se. Cum enim proportio sit inter causam et effectum, erit effectus per accidens causa legitima causa per accidens, effectus per se erit causa legitima causa per se. Quod autem dicunt omne quod naturae est effectus, habere veram causam, dicendum quod locutio illa duplex est ex aequivocatione veri. Nam si verum dicit idem quod veritatem causae, tunc non est verum quod veram causam habeat effectus per accidens: quia sic verum opponitur non ad falsum, sed secundum quid, et convertitur verum cum simpliciter, et idem est vera causa et simpliciter causa. Si autem dicat vera causa veritatem proportionis causae ad effectum, tunc id quod est vere causatum, habet veram causam secundum modum debitum sibi: et ex hoc inferri non potest, quod id quod habet veram causam, habet causam per se, impediente aequivocatione.

Ad ea autem quae inducunt mathematici, facile est respondere per ea quae dicta sunt de fati necessitate. Scimus enim ex illis, quod regulans est unum et multa, et immobile et mobile secundum diversas considerationes. Et primum qui-

dem influens est necessarium et immobile, et cum influxu recipitur contingenter et mobiliter secundum esse quod habet in inferioribus. Quod autem fit, ut dictum est, apparet ex his quae dicunt divini et augures. Dicunt enim divini in scientia somniorum, quod fatum in ea parte qua procedit ex superioribus in inferiora, trahit naturas corporum particulares et infundit se eis. Natura autem corporis imprimit in animas imagines quae sunt signa effectuum fatorum, ad quae jam inclinatur fatalis dispositio: et hoc significat somnium: et cum non necessario evenit propter impedimenta quae occurrunt in materia tracta ad oppositum, eodem autem modo inclinat mentes hominum ad diversas voluntates et phantasias et cognitiones, cum tamen ab omnibus his averti possit homo, eo quod fatum immobile secundum quod fluit a primo cardine causarum, mobiliter et contingerter secundum suum esse participatur ab inferioribus. Cum autem influitur haec fatalis dispositio animalibus non sollicitis circa proprios actus, tunc magis sequuntur eam animalia: ideo in talibus fatales disponens magis manifestantur. Et ideo augures in illis tanquam in secundis stellis, ut dicit Ptolemaeus, ponunt considerationes. Hinc est etiam quod melancholici qui minus aliis circa propria sollicitantur, et ideo minus aliis avertuntur a perceptione immutationum quas in ipsis facit fatalis dispositio, magis praesignant futura, et magis praedicunt eventus fatales, ita ut quidam videantur a daemonibus ad praedictionem talium incitari 2. Nihil autem horum quae dicta sunt, est contra fidem vel praescientiam: quoniam praescientia nullam rebus imponit necessitatem: quia quae sunt in ipsa intemporaliter et simpliciter et immobiliter, secundum quod descendunt ex ipsa, sic fiunt plus et plus temporalia et

<--- Page Split --->

multiplicia et mobilia et contingentia. Argumentatio autem illa procedit ac si providentia causans omnia faciat per seipsam, et auferat modum causalitatis ab omnibus causis secundis et inferioribus. Et ideo licet sit immobile id quod futurum est secundum quod præscientia est de ipso, non consequitur hoc quod simpliciter sit mobile : quia judicium rei simpliciter est secundum causas proximas , quæ quando sunt contingentes , simpliciter contingens est : et quando sunt necessariæ , tunc etiam ipsa res simpliciter est necessaria : et ideo non est contradictio in hoc quod præscientia sit immobilis de rebus, et res in se sint mobiles et contingentes : sicut non est aliqua oppositio in hoc quod præscientia intemporaliter est de rebus, et cum res temporales sunt in seipsis.

Solutionem autem quæ inducta est ego non judico approbandam 1. Sed potius dicendum est hic modo hoc dicto : quia sic non perit casus, nec perit liberum arbitrium, nec perit consilium, nec omnia hoc modo attingunt finem in natura ordinatum, sicut probant objectiones inductæ. Nos tamen de manifestorum causa infra tangemus in tractatu sequenti.

Objectiones autem ex Avicenna induinductas ab ctae omnino nullæsunt, sicut et ipse testatur 2 : quia cum dicitur quod destruitur casus ex hoc quod omnia habent finem, nihil est dictum : cum nos concesserimus quod casus sortitur finem, sed per accidens, et finis per accidens est aliquis finis. Cum autem dicit quod nostra positio non variat finem, falsum est absolute : quia cum nos ponimus quod aliquis vadat ad villam intentione argentum recipiendi, et hoc contingens ut in pluribus: et si ponimus ipsum ire accepturum argentum sine scitu suo, et præter hoc quod vadat propter hoc, et hoc contingens in paucioribus : et quid mirum si positio, variat na-

turam contingentis, quod variat etiam intentionem finis. Sic ergo et in uno istorum incidit casus et fortuna, et in alio. Hæc igitur de casu et fortuna an sint, quid sint, et qualiter differant, et ad quas causas reducantur, dicta sint nobis suficienter quoad nostram intentionem qua volumus hic loqui de ipsis.

CAPUT XXII.

Quod non sint nisi quatuor causæ, et quod physici est omnes illas cognosere.

Quod quidem igitur sunt causæ, et Text et 68 quod tot sint numero modi causarum quot diximus, manifestum est ex præhabitis. Sed et hic de hoc inducemus quamdam rationem : licet enim propter quid sit idem cum causa, tamen nobis est notius : quia cum quærimus de causa, quærimus propter quid. Comprehendit autem propter quid omnia genera causarum, et non comprehendit plura genera quam quatuor quæ dicta sunt : sive enim quæramus causam in immobilibus quæ sunt divina et mathematica, sive quæramus propter quid de mobilibus quæ sunt physica, non quærimus nisi aliquam causarum quatuor. In mathematicis enim quærentes causam formalem, ut quid sit rectum, vel quid sit etiam mensurabile, aut cujuscumque alterius quærimus diffinitionem formalem, reducimus quaestionem ad ultimum propter quid quod est causa formalis, in qua stat resolutio, sicut nos supra docuimus : sed non requirimus ibi materiam, quia abstracta sunt mathematica : nec quærimus ibi moventem, quia etiam a motu mathematica

<--- Page Split --->

sunt separata : nec quaerimus ibi finem, quia finis secundum rationem nobilis et digni non est in mobilibus.

Sed quaerendo de mobilibus physicis propter quid reducimus in moventem causam quae est efficiens, sicut cum quaerimus, propter quid certaverunt, vel quid moverit eos ad certamen, dicimus quoniam furati sunt, volentes quod furtum sit causa movens ad certamen : vel quaerimus propter quid certaverint, quaerentes finem, dicimus, ut dominentur. Aut si quaerimus causam in his quae fiunt, reducimus aliquando causam in materiam. Ergo manifestum est, quod causae sunt hae quae dictae sunt, et tot numero quot dictae sunt.

Quoniam autem causae quatuor sunt, de omnibus erit cognoscere physici : cum enim quaerimus propter quid, ipse habet reducere quaestiones ad causas physicas omnes : et ideo demonstrabit materiam, et speciem sive formam, et moventem, et finem, cujus causa fit hoc quod fit. Sed in physicis tres causae multoties coincidunt in rem unam secundum rationem, licet non coincidant in unum modum causalitatis : quia modus causalitatis eorum oppositus est, licet res causarum non sint oppositae semper. In physicis enim quidditas qua aliquid est quod est, quae est forma, et causa finalis cujus causa fit hoc quod fit, una res est numero semper, licet differat secundum rationem causalitatis : quoniam idem quod est forma faciens actu esse materiam, et quod est quidditas rei causans sibi rationem et speciem, est finis secundum quod exterminans motum efficientis qui intendit ipsum secundum esse quod habet in materia. Et sic patet

quod una res numero et substantia est et finis et forma, licet diversificetur in esse et ratione. Efficiens autem in naturis non est idem numero cum forma et fine, sed semper est idem specie, si sit efficiens univocum 1. Aliud enim efficiens quod non efficit univoce, non est ita univocum : eo quod non est conjunctum materiæ, sicut id quod agit univoce. Habet tamen hic dubitationem in his quae fiunt ex putrefactione : sed illa dubitatio explicari potest in quarto Meteororum. Sed quod ad istam sufficit intentionem, est quod species illorum est quodammodo secundum consequentiam in causa putrefactorum seminali, sicut et aliorum generatorum species movens est in semine. Sunt enim semina rerum reducta ad speciem eorum quorum sunt semina secundum originem et finem. Semen enim non nominat aliquidin natura completum, sed potius id quod est via ad alterum. Et ideo finalisintentio naturae in semine, non est forma seminis secundum quod semen est, sed potius forma rei cujus semen est. Convenit ergo non semper efficiens univocum in numero cum forma, sed semper convenit in specie, sicut patet cum homo generat hominem. Cum enim homo producit hominem, forma hominis movens est in generatione, et est intenta a generante sicut finis, et est eadem quae facit actu esse materiam : generant autem hominem etiam sol et calor aliorum corporum cœelestium, sed non est univocum, nec habens eamdem materiam cum generato : et ideo diximus in principio istius libri secundi, quod non est adeo physicum quemadmodum generantia inferiora. Nos autem diximus, quod coincidunt multoties tres causæ in unum præservando nos secundum scientiam Aristotelis, et a generante æquivoce, et a generatis ex putrefactione, et etiam quando finis naturalis alicujus est generantis, et alicujus rei ge-

<--- Page Split --->

Vide Comnerate. Generantis enim finis est per gementatorem nerationem venire in perfectionem suam ultimam, quae est quando potest facere tale alterum quale ipsum est. Sed finis generati est venire in perfectionem suam primam, quae est esse actu secundum formam naturalem.

Text, et com. 71. Physicus autem tenetur considerare 71. moventia quae cumque movent mota : quae cumque autem movent non mota, sed omnino immobilia sunt, non pertinent ad considerationem physicam, nisi quantum ad motum referantur : talia enim in scipsis non habent principium physicum motus, quod est natura movens, sed potius movent per intellectum, sicut diximus a principio hujus secundi libri, cum talia movent, sed sunt immobilia. Et ideo tria negotia sunt essentialium partium philosophiae : quaedam enim pars est circaimm mobile secundum esse et secundum rationem, sicut est negotium divinum. Et quaedam pars philosophiae est ci ca id quod secundum esse quidem est mobile, et secundum rationem immobile et incorruptibile, sicut scientia mathematicorum. Tertia autem est pars realis philosophiae circa species mobiles et corruptibiles secundum esse et secundum rationem, sicut est physica.

cunda ad tertiam, et sic semper consequenter usque ad ultimum quaesitum.

Duplicia autem sunt principia movenText, et com. 73. tia, quemadmodum diximus, quorum alterum est physicum, et alterum non, quod non habet in seipso principium motus quod est natura : hujusmodi autem est illud quod movet immobile manens penitus quod movet et nullo modo movetur, et hoc est omnium primum in ordine moventium.

Et oportet scire, quod sicut propter Text, et com. 74. quid interroganti physicus reddit has causas, ita considerat formam quae est quidditas rei quae aliquid erat esse : hoc enim est in physicis finis, et cujus causa fit hoc quod fit : hanc enim oportet cognoscere physicum si universaliter et penitus vult reddere causam ad propter quid interroranti, sicut respondet materiam quando dicit, quod ex hoc materiali necesse est hoc esse, aut semper, aut sicut frequenter. Si hoc materiali supposito oportet hoc fieri, sicut conclusio ex praemissis propositionibus suppositis, et de forma respondet dicens, quod hoc est quod aliquid erat esse propter formam et quidditatem, et propter finem dicit dignius esse sic quam alio modo. Dignitas enim finis est in physicis : eo quod natura nihil agit otiose vel frustra, quae dignitas finis non attenditur in aliis. Causae tamen istae non sunt reddenda simpliciter, sed potius secundum quod proportionatur substantiae uniuscujusque rei naturalis. Si enim aliquando quaeratur de causa efficiente, cum efficiens causa secundum se non sit propinqua causa quare forma sit in materia, vel finis, oportet reddere efficientem prout est sub intentione finis moventis. Non enim esset responsio sic competens ad interrogationem, quare est domus ? quod diceretur, quod habet

<--- Page Split --->

artificem, sed oportet quod dicatur quia artifex intentione defensionis a pluvia et continendi divitias fecit eam. Si autem aliquando sufficit respondere solam causam efficientem, tamen etiam tunc habet in se ordinem ad finem : vel quaestio est de causa finis, sicut quaeritur, quare sanutus est iste ? et est supponens finem quaestio ista, et quaerit de efficiente : et idlo congrua est responsio dicens simplicem causam efficientem, valet quia talem bibit medicinam. Medicina enim se-

cundum se effectiva est sanitatis : et hoc modo oportet considerare in omnibus causis, quod respondeatur ad quaestionem physicam, prout habent ad substantiam uniuscujusque rei proportionem. Sunt tamen qui dicunt, quod hoc non sit intelligendum nisi de fine, quod Aristoleles dixit, quod non simpliciter assignanda est causa, sed ad uniuscujusque substantiam : sed primum mihi videtur magis.

<--- Page Split --->