TRACTATUS I

CAPUT II.

Qualiter differunt naturalia ab his quae fiunt ab aliis causis.

Dicamus igitur quod omnia quae sunt Text et com vel fiunt, quaedam fiunt a natura, et quaedam fiunt propter alias causas. A natura autem fiunt omnia animalia et partes animalum, et plantae cum partibus suis, et materialia et corpora simplicia quae vocantur elementa, et sunt tria, scilicet ignis, et aer, et aqua : haec enim et hujusmodi quae sunt similia istis, dicimus esse et fieri a natura. Omnia autem talia videntur statim habere differentiam ad ea quae non sunt a natura, in hoc quod omnia habent quamdam virtutem in seipsis sive vim, quae est principium motus et status sive quietis, aut secundum locum, aut secundum augmentum et decrementum, aut secundum alterationem, aut secundum plures motus simul.

Sunt autem non naturalia a quibus Text et com. 2. ista differunt multiplicia. Quaedam enim nullum habent principium motus aut quietis alicujus in seipsis, quod in suo nomine importetur. Sunt autem omnia

<--- Page Split --->

talia artis apotelesmata sive opera, ut lectus, et indumentum, et quæcumque talia sunt alterius generis a naturalibus existentia, quæ nomine suo in quodam alio genere praedicamenti ponuntur, quam sicut ex nomine materiae vel formae naturalis quæ est in ipsis, sicut lectus est in genere figurae cujusdam, et domus, et cætera quæ fiunt arte incisionis et ædificativæ. Nullum enim talium secundum suum nomen habet aliquem modum motus innatum: lectus enim non descendit deorsum, neque quiescit deorsum, in quantum lectus est, sed in quantum lecto accidit lignum esse: quod quia plus terrae est, ideo motum et quietem terrae sequens, descendit et quiescit deorsum.

Sunt autem quædam naturalium habentia motum non a principio quod est natura : et ille motus est duobus modis. Aut enim uniformis, aut non uniformis. Et siquidem est non uniformis et a principio intrinseco, ipse erit vel ab anima sensibili movente, aut a voluntate rationalis et intellectualis substantiae, sicut sunt motus processivi multiformes in animalibus, et ad multa loca ante vel retro, et sursum et deorsum, et a dextris et a sinistris.

Sunt autem tales etiam motus alterationis in desideriis et tristitiis et gaudiis et delectationibus animalium aliquando. Istud autem principium diversi motus in animalibus in genere duplex est : aut enim est liberum, aut a natura quasi ex actu et in actum. Liberum quidem est, quod in se sui causa est in agendo et non agendo, sicut motus sunt liberi arbitrii et voluntatis rationabilis. Extra actum autem a natura est, quod in se non habet aliquid luminis intelligentiae, quod ipsum frenet, quominus omnes naturae impetus expleat, sicut sunt desideria et motus brutorum : non enim avertuntur a motibus suis nisi coacta timore verberum.

Si autem est motus uniformis, aut est unicus et continuus, aut nec unicus est illius principii, neque continuus. Si autem

est unicus et continuus, erit ipse secundum Peripatericorum sapientiam, motus intelligentiae in mobili quod est cœlum, qui unicus quidem et non interruptus est : quia est motus sapientis, qui motu uniformi et perpetuo consequitur similitudinem causæ suæ prime in causando : et ideo cœli motus non dicitur naturae motus, sed intelligentiae : quia si esset naturae motus, cœlum in loco suo non moveretur : eo quod nullum naturalium corporum movetur in loco suo : sed potius cum est extra ipsum, movetur ad ipsum, et quiescit in ipso. Hujus autem in libro de Cœlo et Mundo habemus ostendere rationes plures et perspectas.

Si autem est quidem uniformis, nec tamen unicus nec perpetuus, tunc absque dubio est ab anima: et hoc dupliciter: aut enim est cum cognitione, aut sine cognitione: et siquidem cum cognitione, tunc est sicut modus animalium ordinatus ad generationem: quia in illo movet et vegetabilis et sensibilis: et ideo omnia animalia eadem in specie, eodem modo coeunt, et eodem modo faciunt casas, nisi operentur ab intellectu practico quemadmodum homines. Unde licet anima sensibilis ad visa vel imaginata moveatur, tamen in naturalibus uno modo movetur, sicut in fame, et siti, et generatione, et omnibus ad illa ordinatis. Quodlibet enim illorum operum et sensibili et vegetabili perficitur: vel si sola sensibili perficitur, tunc primo movens et instigans est vegetabilis. Et ideo una hirundo sicut alia facit nidum, quia licet imaginatio moveatur ad facere nidum, non tamen movet secundum diversitatem imaginatarum specierum, sed ex una imagine quam natura ingerit, quæ est aptitudo loci ad ova fovenda et conservanda. Et hac de causa unus esurit sicut alius, quia licet cum sensu sit esuries, tamen cibi attractiva est vegetabilis. In omnibus autem his tanto est principium motivum magis uniforme, quanto plus elongatum fuerit a cognitione: unde quando principium motus sine cognitione est, tunc est

<--- Page Split --->

uniforme omnino, et non cognoscitur esse ab anima, nisi quia est unicum, sed agit multa, sicut anima vegetabilis nutrit et auget et generat, et omnia haec facit multiplici opere, licet omnia operetur de necessitate, sed non continue. Naturae autem motus est unicus, et ex necessitate, sine cognitione, sicut igni naturale est calefacere. Dico autem ex necessitate, supposito principio quod est natura et non simpliciter et semper.

Ex his igitur patet quod naturalia differunt ab artificialibus, quia habent principium sui motus innatum, quod non habent artificialia. Differunt autem a motibus animalium, quia natura movet immediate, et motum unicum : sed anima motus multos, et non immediate, sed mediantibus qualitatibus corporis. Anima enim non movet membra corporis, nisi prius laxetur calor in nervis et musculis motivis. Et similiter est de aliis qualitatibus corporis, quae exiguntur ad hoc quod corpus ab anima moveatur. Differt autem a motu intelligentiarum, quia natura non movet corpus in loco suo sicut facit intelligentia.

CAPUT III.

De diffinitione naturae, et quod sua diffinitio non est diffinitio, sed assignatio manifestior quam sit suum nomen.

Cum autem natura sit nomen dictum multipliciter, et conveniat pluribus per prius et posterius, sicut nos infra ostensuri sumus, dabimus talem naturae diffinitionem, quae per prius et posterius omnibus his de quibus natura dicitur, potest applicari : haec autem non erit vere diffinitio, sed erit assignatio et descriptio quae majoris est manifestationis, quam sit nomen : quoniam si diffinitio esset, oporteret quod nomen naturae his

de quibus dicitur, æque et non per prius et posterius conveniret : et hoc non est verum, sicut patebit inferius.

Dicamus igitur ex praehabitis, quod ex quo naturalia differunt ab artificialibus et violentis in hoc quod principium motus eorum est intra, et ab animatis in hoc quod natura est principium motus proximum, et ab accidentibus differunt per hoc quod ipsa est principium motus per se et non per accidens, quia natura est principium primum alicujus et causa movendi et quiescendi in quo est, per se et non secundum accidens. Hujus autem diffinitionis explanatio est, quia cum natura sit etiam privatio, quae quodammodo principiat motum secundum quod est pervia materia, sicut nos in praecedenti libro explanavimus, oportet quod natura ponatur in genere principii : privatio enim principium est, et non causa secundum veram causae rationem. Cum autem natura sit verissime forma, et forma vere sit causa, et similiter materia, oportet etiam quod natura sit in genere causae : et ideo dictum est quod natura est principium et causa. Amplius cum natura sit de genere virtutis et potentiae, quae semper sunt causa motus et transmutationis in aliud vel ex alio, oportet ,,uod et natura sit causa et principium motus. Cum autem omnis motus sit de contrario in contrarium, et quod de contrario movetur ad contrarium, necessario quiescit aliquando, ideo natura non potest esse causa infiniti, sed quandoque quies intercidit : et ideo natura est causa et principium movendi et quiescendi. Quia vero /ut dictum est) natura non omnium principium est, ideo dictum est quod causa est et principium alicujus. Et quia differt hoc principium ab artificialibus et violentis in hoc quod ipsum est intra, cum artificialia moveantur ab arte quae est extra ipsa, et eodem modo violenta, ideo d'ctum est quod est causa et principium motus alicujus et quietis etiam ejus, scilicet in quo est, et ita quod est intrinsecum sibi quod movet. Quia autem

<--- Page Split --->

anima movet, sed non proxime : quia licet anima vegetabilis moveat uno modo et quasi ex necessitate, tamen non movet proxime, sed per qualitates primas : et est anima quidem movens id in quo est non proxime, natura autem est movens proximum : ideo additum est, quod est movens primum, hoc est, proximum ex parte mobilis : licet non semper sit primum, ita quod ante ipsum non sit movens aliud. Movens enim ante quod non est aliud, non est natura, ut Peripatticis placuit, sed intelligentia ordinis superioris et primi, vel causa prima. Hoc autem quod additum est, per se et non secundum accidens, ideo dictum est, ut intelligatur movens illud essentiale motui, et motus essentialis mobili : unde quia natura movetur motu qui est essentialis, dictum est per se : sicut calidi motus est calefacere, et seminis motus est pullulare vel germinare. Et quia motus etiam essentialis debet inesse mobili a natura, ideo additum est, et non secundum accidens. Dico enim mobili inesse motum secundum accidens, qui est similis motui quo medicus dicitur sanari, cum ipse medicus sanat seipsum. Non enim sanatur in quantum habet medicinum in habitu, et est medicus, sed potius in quantum est aegrotus. Et ideo sanari accidit medico in quantum est medicus : licet ipse medicus agat in se sanitatem : quod per hoc ostenditur, quia aliquando dividuntur medicus et sanus, et unus est operans et movens secundum medicinam, alter autem sanatus ex aegrotatione. Similiter oportet esse opus naturae tale, quod sit essentiale virtuti quae natura est et dicitur, et non sit accidentale subjecto virtutis ejusdem.

Patet igitur ex praedictis, quod nullum artificialium operum principium suae factionis habet in se, nisi per accidens, sicut diximus de medico quisanat seipsum secundum medicinam quam habet in seipso : sed omnia artificialia ab aliis quam ab essentialibus principiis accipiunt virtutem factionis suae, et accipiunt eam

ab exteriori, nisi hoc contingat per accidens, ut diximus, sicut domus et alia quaecumque manu inciduntur vel fabricantur. Et si quaedam artificialium virtutem talem habent in seipsis, hanc tamen non habent secundum seipsa essentialiter, sed accidentaliter, sicut illa quae formam artis inducunt in seipsa, quando contingit idem esse artificem et artificiatum, ut diximus de medico qui sanat seipsum. Descriptio igitur naturae erit illa quae dicta est.

Oportet autem intelligere , quoniam naturae diffinitio a quibusdam reprehenditur injuste propter quatuor, quorum unum est, quod dicunt, quod natura est dictum ad aliquid , et cum respectu : unumquodque autem prius est in se consideratum, quam ad aliud comparatum : et ideo dicunt, quod diffiniri debuit natura secundum esse absolutum, et non prout ipsa est principium motus.

Secundum est quod dicunt, quod in multis est natura in quibusnon est principium movendi et quiescendi tantum, sicut in terra, praecipue in partibus terrae quae sunt propinquae centro. Et huic rationi addunt, quod impossibile est simul quid moveri et quiescere, cum opposita non conveniant eidem : et sic male dictum est secundum istos, quod natura sit principium et causa movendi et quiescendi.

Tertia causa reprehensionis istorum est, quod dicunt idem esse principium et causam : et ideo superfluum esse quod dicitur, quod natura est principium et causa movendi et quiescendi. Aut si principium dicatur notare causam efficientem, et causa alias causas, videbitur inconveniens quod additur alicujus esse principium, in quo est natura : quia causa efficiens non necessario est intranea, sed frequentius extra.

His reprehensionibus quartam connectunt dicentes, quoniam cum natura dicatur tam materia quam forma, et materia non sit causa motus et quietis, sed potius subjectum, videbitur quod non sit convertibilis diffinitio ista nisi de natura

<--- Page Split --->

dicta de forma, et non de materia. Sunt autem et aliae calumniae contra hanc diffinitionem a quibusdam objectae, de quibus propter facilitatem solutionis earum non est curandum.

Et respondendum est ad primum, quod licet id quod est natura, alia ratione dicatur forma vel materia, et alia natura : quoniam forma dicitur in quantum dat esse materiae et composito, et materia in quantum materia ex ipsa fit res : natura autem in quantum naturalium motuum et statuum est principium in eo quod habet naturam : tamen naturae nomen non imponitur nisi ab altero quod est principium motuum et statuum naturalium : et ideo naturae nomen non potuit sine respectu diffiniri : sed formae nomen forte absolute, sicut objiciunt, potest diffiniri.

Ad secundum autem Avicenna respondet, et videtur consentire Averroes, quod diffinitio intelligitur sic, quod natura divisim sit principium motus et quietis, hoc est, quod est principium motus, si motus inest rei naturali : et est principium quietis, si quiescat res naturalis : et tunc non habet locum objectio. Sed si quis subfiliter ea quae diximus consideret, videbit quod corpora superiora a natura non moventur. Non enim natura movet motum infinitum : tamen (sicut dicit Boetius) natura sic diffinita prout nos hic eam diffinimus, in solis sit corporibus, et nos infra secundum sententiam Aristotelis ostendemus, quod natura hoc modo dicta dicitur de forma et materia. Forma autem et materia non sunt principium motus infiniti : et ideo motus superiorum non est a natura, sed est a voluntate et intellectu motoris alicujus separati : propter quod etiam superiora in suis locis moventur : quod non faciunt aliqua corpora, quae a natura moventur : et ideo natura prout hic consideratur, in inferioribus est corporibus. Corpora enim superiora solum secundum ubi moventur, et hoc non a natura : et ideo forma eorum non est principium

alicujus motus in ipsis : quia non moventur aliquo motu, nisi motu locali qui in eis non est a natura, ut diximus. Alteratione autem, et augmento, vel diminutione, vel generatione, vel corruptione non moventur : et quia immobilia sunt talibus motibus, ideo nec quiescunt quietibus aliquibus naturalibus : quia non quiescit aliquid quiete naturali, nisi quod aptum natum est moveri : et ideo forma in eis nec est principium motus nec quietis : quapropter etiam in ipsis forma non est secundum naturae intentionem : et ideo natura secundum quod hic consideratur, non est in super cœelestibus.

Terra autem licet non moveatur, est tamen apta per naturam moveri si recedat a suo loco : et ideo quies ejus est in centro : in loco etiam suo movetur motu alterationis. Et si quis dicat quod nos possumus ponere, quod etiam cœelum sit extra locum suum : et ideo tunc ascendet et quiescet in loco suo quiete qua terminat motum suæ ascensionis. Dico quod nos non possumus hoc ponere, nisi per impossibile : et ideo positio non erit naturalis. Falso autem et impossibili posito, nihil est inconveniens dicere accidere falsum, et impossibile, quod est circa naturam. Patet igitur quod natura per prius secundum perfectam sui rationem in inferioribus est, in quibus est principium motus et quietis, sicut in explanatione diffinitionis est declaratum. Et quod dicunt quod impossibile est simul aliquid moveri et quiescere, Dicendum quod hoc verum est : sed tamen principium utriusque simul, scilicet motus et quietis, potest esse natura : quoniam ipsa per motum devenit ad quietem, et sic principiat unum per aliud : et ideo utriusque principium est simul, licet non eodem modo.

Ad tertiam autem reprehensionem paAd tenutet solutionem per antedicta in 'explanatione, quoniam principium in plus est quam causa : et oportet quod natura secundum quod est generale principium motus, in utroque ponatur genere. Sed

<--- Page Split --->

verum est, quod quando principium convertitur cum causa secundum supposita, differens tamen in nominis ratione, tunc ponitur pro causa efficiente, sicut diximus in primo libro.

Quarta autem reprehensio locum non habet, quia tam forma quam materia principium sunt motus : sed forma principium est effectivum secundum quod potentia activa diffinitur in quinto philosophiae primae, quod est principium primum transmutationis in aliud, quod est subjectum secundum quod est aliud : et materia est principium motus et quietis secundum rationem potentiae passivae sive virtutis receptivae passibiliter, secundum quod ibidem virtus passiva diffinitur, quod est principium transmutationis ex alio in seipsum secundum quod aliud. Patet igitur convenientem satis esse natura praegissnatam diffinitionem.

CAPUT IV.

De his quæ quasi per minorationem a natura dicuntur propter comparationem quam habent ad ipsam.

Hanc autem naturam habent omnia talia corpora quaecumque habent intrinsecus in seipsis in suis essentialibus hujusmodi principium motus et quietis. Sunt autem omnia talia substantia, et praecipue substantia prima quae dicitur substantia individua. Cujus probatio est, quia natura subjectum est secundum quod dicitur natura materia : et natura quae dicitur forma, est in subjecto, non quidem ut accidens, sed ut quaedam pars essentialis dans esse subjecto et composito : ergo cum tam subjectum sit substantia quam forma, et natura dicatur de his, natura erit substantia si proprie modo supra dicto accipiatur.

Debes autem scire quod id quod habet Documentunum. naturam, et substantia individua dicitur, ut res naturae et etiam suppositum nature aliquando vocatur, et vocatur substantia prima, et vocatur substantia. Dicitur autem individua substantia secundum quod est in eo collectio individuantium quae non possunt et alia reperiri : sic enim singulare est et incommutabile. Res autem naturae est, secundum quod est per naturam in toto esse speciei constitutum. Ratum autem ens est apud naturam id quod dat natura quae est forma in individuo. Suppositum vero natura dicitur secundum quod subjicitur naturae communi quae est forma, et hoc suppositum significatur, cum dicitur hic homo : pronomen enim demonstrativum dicit suppositum quod substat : et hoc nomen predicatum dicit naturam cui subjicitur suppositum illud. Supponi autem et subjicere habet illud particulare gratia materiae, quae natura est in ipso : aliter autem dicitur particulare, scilicet secundum quod particulat secundum esse determinatum, et partitur formam quae de se etiam est natura communis. Vocatur autem substantia prima a principalitate substandi, sicut dictum est in Prædicamentis : principaliter enim substat, quae substat et secundae substantiae et accidentibus. Substantia autem dicitur quemadmodum per se habens esse subsistens in natura, quod est compositum in duabus naturis si quae sunt forma et materia.

Secundum autem naturam dicuntur Text, et com. esse aliqua dupliciter : aut enim quaecumque ex principiis naturae esse accipiunt, dicuntur esse secundum naturam, sicut ea quae habent naturam de quibus dictum est : aut etiam dicuntur esse secundum naturam quae cumque consequentes sunt passiones et operationes naturales ex natura quae est in ipsis, sicut igni secundum naturam est ascendere sursum, Cum enim ascendere sursum sit

<--- Page Split --->

motus rei naturalis, ipsum non est res habens naturam, quoniam esset substantia composita : sed ascendere sursum est a natura et secundum naturam.

Hæc autem quæ sic quasi per denominationem a natura de rebus naturalibus dicuntur, Avicenna ponit plura, dicens quod aliud est natura, et naturale, et quod habet naturam, et quod est ex natura, et naturaliter, et quod currit cursu naturali. Dictum est autem quid est natura. Sed naturale est quidquid comparatum naturae, denominative dictum ab ipsa : hoc autem est dupliciter, scilicet in quo est natura, quod diximus supra esse rem naturalem : aut quod est per naturam, et hæc sunt impressiones et motus naturam consequentes, quæ supra diximus esse secundum naturam : aut quod est conjunctum illis motibus et impressionibus, sicut locus naturalis, ad quem est motus naturalis, et tempus naturale quod naturae conservativum est. Sed quod habet naturam, est ut diximus, quod habet in se principium quo movetur ex sua natura, et quo quiescat ex sua natura : et hoc est corpus mobile naturaliter. Ex natura autem est, cujus esse in actu, aut cujus existentia est in actu ex natura, sive sit esse primum, sicut esse habent individua naturalia, sive esse secundum, sicut esse habent species naturales. Quod autem dicitur naturaliter, hoc est quod concomitatur naturam quocumque modo : sive sit quod ab ea constituitur, sicut individua et species naturales : sive sit concomitans ipsam aut subsequens, sicut accidentia quæ per se sunt rerum naturalium. Sed quod currit cursu naturali, hoc est sicut motus et quietes quas natura per seipsam producit et per suam essentiam et non præter solitum. Quia quod est præter solitum, aliquando est ex causa extranea, sicut caput hominis in corpore porci, quod fit per constellationes extraneas naturae se-

minis ex quo generatur corpus porci. Aliquando autem fit ex extraneo recipiente actionem naturae particularis : et hæc est materia indisposita : et hoc modo caput latum et digitus superfluus non currunt cursu naturali, tamen sunt naturaliter et ex natura, quod causa eorum est natura, sed non per se, sed propter recipiens, hoc est, quod materia in tali dispositione suæ qualitatis et suæ quantitatis, ut recipiat talem formam agente in ipsum 1.

CAPUT V.

Et est digressio declarans quod est esse secundum cursum naturae universalis, et secundum cursum naturae particularis.

Natura etiam dicitur ad modum universalis, et ad modum particularis naturae. Et secundum hanc diversitatem etiam variatur cursus naturae, quoniam aliquid extra cursum naturae universalem. Sed ut hoc plenius intelligatur, videamus quæ sit natura universalis, et quæ sit natura particularis. Dicatur ergo quod natura universalis dicitur dupliciter, quarum una est natura universalis determinata in esse generis vel speciei, sicut animalis natura et hominis natura dicitur esse universalis. Alio autem modo dicitur natura universalis absolute : et hoc adhuc dupliciter. Dicitur enim universalis natura quæ principium motus et quietis est in omnibus naturalibus, hoc est, illud commune quod omnia naturalia participant, et ab ipso naturalia dicuntur. Et dicitur natura universalis quæ universaliter continet et regit omnem naturam particularem. Cum autem nos dicimus quod natura dicitur univer-

<--- Page Split --->

nullis primo vel secundo modo, non intelligimus quod unquam fuerit aliqua res una secundum esse quae divisa sit in omnes particulares naturas, sive fuerit universalis, sicut genus vel species : sive fuerit universalis absolute primo modo dicta, sicut dixerunt Pythagorici et Plato, et post eos sensisse videtur Hermes Trismegistus. Sed dicitur universalis sicut intentio universalis, ad quam particulares naturae resolvuntur in genere uno, vel absolute in omnibus naturalibus. Haec enim universalia secundum esse nunquam sunt nisi in particularibus. Et non est verum quod dixerunt praenominati viri : dixerunt enim illi quod natura est vis absoluta diversificata in specie, et diffusa in particularibus illius speciei per divisionem sui in ipsis, et quod natura absoluta est forma et vis quaedam egrediens a causa prima per motum orbis, quae postquam egressa est, diffunditur in omnibus naturalibus, et fit in eis principium motus et status. Et posuerunt simile hujusmodi in lumine quod egreditur de sole, quod quidem unum est juxta solem a quo egreditur, et postea descendens diffunditur in his quae illuminantur, et accipit diversitatem ex recipientibus et divisionem : sic enim dixit Hermes ad Audimon qui Trismegistus vocatur, quod natura egrediens est vis egrediens a prima causa per motum cœeli, quae quia est processio quaedam facta a prima causa quae movet primum causatum, est virtus principians motum : et quia per motum cœeli egreditur, est ipsa virtus incorporabilis particularibus, et diversificatur in illis secundum diversitatem recipientium, et efficitur nobilior et minus nobilis et efficacior et minus efficax, secundum quod est propinquior et remotior a prima causa, ex qua in inferiora procedit.

Si autem esset, ut dicunt, oporteret quod natura non esset vis sed substantia,

quae dividitur. Secundum dicta autem eorum haberet haec natura universalis esse, non in particulari, sed ante particulare, et esset hoc esse aliud ab esse naturae particularis, et hoc non placet Aristoteli qui fuit auctor sectae Peripaticorum : secundum hoc etiam corrupto particulari, oporteret quod secundum esse remaneret natura universalis, quod absurdum est. Neque est verum de lumine quod pro simili inducunt, quia lumen non est substantia, nec habet esse nisi in recipiente. Concedimus tamen bene quod operatio particularium naturarum omnium est ad unum in specie, et specierum naturae est comparatio ad unum in genere, vel generum naturae comparatio est ad unam naturae intentionem, quae communis est absolute : sed istas comparationes agit intellectus resolvens posteriora in priora et causata in causas, et non est dans esse separatum a particularibus naturis, sed potius considerans intentionem naturae abstractam ab hac natura et illa. De his tamen loqui habenus in scientia divina, quando de formas tractatum faciemus, utrum habeant essentias separatas vel non : sed concedimus universalem naturam absolute dici de eo quod continet et regit omnes naturas particulares. Et haec natura est proportio virtutis motuum cœelestium, secundum quod sunt periodus una omnium naturarum particularium 1. Si enim nos comparaverimus cœeli motus ad inferiora, tunc sunt quando virtus una movens inferiora et regens. Si autem comparaverimus inferiores naturas ad superiora, tunc est haec virtus multiplicata secundum diversitatem rectorum ab ipso, et secundum has duas naturas aliquid est, cujus principium movendo non est particularis natura, sed est extra cursum suum naturalem : cujus tamen principium et causa est natura universalis et secundum suum cursum naturalem.

<--- Page Split --->

Exemplum autem hujus in generatis est femina, quam nunquam intendit facere natura particularis : sed causatur ex corruptione alicujus principiorum naturalium, eo quod natura intendit opus perfectum, quod est mas : et ideo dicit Aristoteles quod femina est mas occasionatus sicut tibia curva : tamen femina non est extra cursum naturalem universalis naturae, quae ordinis est causa in inferioribus, et movet generando feminam ut sit viro adjutorium generationis : quoniam nisi esset necessaria generationi, nunquam natura duceret feminam : sed natura hominis salvaretur et staret in mare. Hoc etiam modo in via corruptiomis praeter cursum naturae particularis est mors : eo quod particularis natura non movet ad illam, sed universalis, secundum rationem illam quae est mensura vita per periodum, sicut melius explanabimus in secundo libro de Generatione et Corruptione : sic enim secundum cursum naturae universalis est successio in generabilibus et corruptibilibus secundum quod a superioribus diversimode movetur materia : cum tamen natura particularis non proprie intendat successionem, nisi in quantum tangitur a virtute naturae universalis. Dictum estigitur quid natura est per difinitionem, et quid est quod dicitur esse secundum naturam, et a natura, et quid est quod dicitur esse et quocumque modo a natura potest denominari.

CAPUT VI.

Quod non potest demonstrari an sit natura, eo quod est per se cognita.

Textetcom . Ridiculum autem videtur esse demon- 6. strare an sit natura. Manifestissimum enim est nobis, quod multæ sunt res na-

turales, in quibus prædictum motus et quietis principium invenimus : per illa enim non possumus demonstrare, an natura sit nisi a posteriori. Cum enim ipsa sit principium motus et quietis in ipsis, per naturam ipsam nos cognoscimus ea quæ naturalia sunt, et sic ipsa cognita sunt per naturam. Si autem et e converso naturam probaremus esse per naturalia, esset idem principium cognoscendi naturalia et cognitum per naturalia, et sic idem esset per se cognitum et per aliud cognitum, quod est inconveniens : et ideo ea quæ manifestissima sunt et principia ad alias cognoscenda, demonstrare per ea quæ ad esse non sunt manifesta, est proprium ejus qui adeo rudis el ineruditus est, quod non habet potentiam apprehensivam et cognitivam adeo potentem ut sciat judicando discernere quid est quod cognoscitur per seipsum et est principium cognoscendi alia, et quid est cognitum non per seipsum, sed per aliud : manifestum enim est quod contingit hoc pati quosdam rudes et ignaros, quia aliquis cum sit cæcus, putat se syllogizare de coloribus, eo quod ipse propter suam malam dispositionem intellectus ignorat quod omnis nostra scientia oritur ex nostris sensibus, et putat se habere notitiam colorum in quantum significantur per nomina, et nescit qualiter constituuntur per actum lucis in corpore non transvisibili sive terminato quod terminat visum : ideo necesse est quod ipse non habeat notitiam colorum, nisi secundum rationem nominum, et nihil intelligere de veritate colorum secundum formam eorum qua sunt visibiles. Et huic similis est ille qui putat demonstrare ea quæ sunt -manifestissima. Ille enim nescit, quod manifestissima sunt, et non habet intellectum de ipsis, nisi in quantum audit ea nominari per nomina.

Huic autem sententiæ opponit Avicenna 1 dicens, quod mirum est qualiter

<--- Page Split --->

hoc dixit Aristoteles qui primo fuit auctor hujus sententiae : si enim natura principium motus est, ut diffinitum est supra, si deridendus est qui quaerit an sit natura, ipse est deridendus qui quaerit an motor differt a mobili, et diu laboravit antequam inveniret. Motor enim naturalis natura est. Et ideo idem est quaerere an sit motus naturalis, et quaerere an sit natura. Respondet autem Avicenna, quod ideo dictum est hoc, quia naturalis non habet ex sua scientia demonstrare an sit natura, sed in quantum induit formam philosophi primi. Natura enim principium est naturalium : et ideo supponit ipsam esse naturalis, et ipsam esse probat metaphysicus. Huic autem sententiae contrariatur Averroes, eo quod ubique Avicennam persequitur, dicens quod simpliciter est impossibile demonstrare naturam esse sicut dicit Aristoteles.

Sed vera solutio est quod de natura movente sive de motore duplex potest esse quaestio. Una quidem, an sit? et haec demonstrari non potest. Sed tamen negans naturam, confutandus est a primo philosopho per deductionem ad inconveniens, sicut dicit Avicenna. Alia autem quaestio est, an differat a mobili, vel sit idem cum ipso? et illa quaestio disputatur ab Aristotele. In hac enim bene habetur via demonstrationis, sicut in plerisque libris ab Aristotele invenitur.

CAPUT VII.

De naturae divisione in materiam, formam, et privationem, et cui horum conveniat esse naturam per prius.

primum est unicuique et est informabile, hoc est, formam recipiens, non mediante alio, sed per seipsum, est natura rei, sicut lectuli natura est lignum : quoniam sicut in fine primi libri diximus supra, materia generabilium cognoscitur per analogiam materiae artificialium ad formam artis. Signum autem hujus quidam Antiquorum, Antiphon nomine, induxit dicens, quod natura est illud, ex quo pullulat pullulans. Est enim natura vis insita rebus naturalibus ex similibus secundum naturam similia procreans. Si enim plantetur in terra lectus, et putrescens in terra accipiat potentiam naturalem germinandi, id quod producitur, est lignum, et non lectus : ergo lignum est natura lecti, et non lectica quæ est forma ejus. Hoc autem dixit Antiphon, tanquam putaret quod id quod est in ligno secundum legem quæ regula artis est, et proportionem facit materiae ad formam, et id quod est in eo quod dicitur forma artis, sit secundum accidens : et id quod permanet in producente et producto, idem sit natura et substantia rei passionem accipiens secundum formas accidentium variatas circa ipsum.

Sicut autem est in artificialibus, ita per Text, et com, analogiam est in naturalibus : et ideo si etiam horum quae naturalia sunt, unumquodque ita se habet ad suam naturam sicut artis opus ad naturam artis, sicut æs et aurum se habent ad aquam, quæ est materia prima eorum : ossa autem et ligna ad terram, quæ prima materia est ipsorum : et similiter aliorum quodlibet naturalium : hoc dicunt esse naturam illorum, quod primum materiale estin ipsis : materia enim prima in ​​quolibet illorum est una manens, sustinens variationes ex formarum diversitate : unde æs et aurum resoluta producunt aquam, et ossa et ligna resoluta producunt terram.

<--- Page Split --->

Et hæc fuit causa quod quidam eorum dixerunt, quod prima materia fuit terra: et quidam dixerunt, quod fuit ignis, alii aerem, alii vero aquam primam materiam esse dixerunt. Et alii dixerunt, quod quædam horum, plura tamen uno sunt materia omnium naturalium. Aliis autem placuit, quod omnia ista sunt materia naturalium rerum et natura eorum. Quot enim numero unusquisque eorum acceppit pro principio materiali, hæc et tot dixit esse omnium substantiam et naturam, sive unum supponeret, sive multa, sive etiam omnia. Alia autem dixerunt esse passiones istorum quæ movent in actione et passione in ipsis, sicut qualitates primæ. Aut etiam dixerunt esse habitus, sicut forma et quiescentes in ipsis quæ non habent contrarium : vel dixerunt esse dispositiones materiam et naturam præparantes ad habitus recipiendos. Quodcumque autem horum dixerunt esse principium materiale et naturam, illud etiam dixerunt esse perpetuum : et dixerunt quod illi non inest mutatio ex seipso, quia nunquam mutatur ab esse suo, sed alia quæ sunt passiones et habitus et dispositiones, fiunt et corrumpuntur circa hoc modis infinitis. Iste ergo est modus unus, quod dicitur natura prima uniuscujusque subjecta materia eorum quæ habent in seipsis motus et mutationis principium. Videtur autem esse causa ignorantiae Antiphontis, quia nescivit distinguere inter formam accidentalem et substantialem : et ideo utramque putavit esse accidentalem, et putavit quod forma naturalis per omnia esset sicut forma artificialis : et hoc non est verum.

Et hujus dicunt probationem per simile 11. in artibus : quia sicut ars dicitur dupliciter, scilicet quod est factum secundum artem, et id quod est artificiosum : quia id quod est arte factum, habet formam artis, per quam fuit in arte apud artificiosum. Et sunt hoc modo rationes unius et formæ opus artis et artificiosum. Sic et natura dicitur quod secundum naturam factum est, et natura : quia id quod secundum naturam factum est, formaliter est in natura faciente : et ideo formaliter conveniunt naturale et natura : et ideo forma rationem habet naturæ, et natura est magis quam materia. Sicut enim in operibus artis non dicimus, quod opus artis aliquid habeat antequam accipiat formam artis, sed dicimus eum habere potentiam ad artem quando habet materiam artis, sicut lectus potentia est in lignis, et non est lectus, nisi accipiat formam artis : ita est in rebus naturalibus, quod nihil vere actu dicuntur habere ex materia in qua sunt potentia, sed ex forma habent quod sunt res naturales. Caro enim et os non habent suiipsorum naturam, nisi accipiant speciem carnis et ossis. Speciem, inquam, qua diffinientes unumquodque dicimus quid est caro, et quid est os.

Oportet ergo secundum hanc rationem, 12 quod alio modo natura sit eorum quæ habent in seipsis principium motus forma et species : quæ quidem natura non est visseparatata a naturalibus diffusa in ipsis quemodmodum supra diximus. Sed si separatur, hoc esse secundum rationem et intellectum resolventem tantum, sicut manifestavimus supra. Compositum autem quod ex ipsis non est natura, sed est secundum naturam, sicut homo. Forma autem magis est natura quam materia : quia sicut se habet res naturalis ad esse in natura sive secundum naturam, ita se habet ad naturam. Magis autem est secundum naturam quando est secundum formam endelechia : hoc autem actu est quantum est in potentia materiali

<--- Page Split --->

tuntum : ergo forma quae facit compositum esse secundum naturam, magis quam materia, magis est natura quam materia.

B u t . . . . Amplius homo secundum naturam fit ex homine, et non fit lectulus ex lectulo propter differentiam formae naturalis ad artificialem. Si ergo haec fuit causa, quod dixerunt formam lecti non esse naturam lecti : quia lectus si germinet, germinabit lignum et non lectum: et ideo in arte non producitur forma, sed materia si germinet artificialum, erit compositum causa compositi in natura. Cum ergo in natura forma producat formam, eo quod ex homine generetur homo secundum convenientiam speciei et formae, erit forma natura in physicis secundum rationem similem per oppositum rationi eorum. Amplius id quod dat naturalibus esse et naturam communicando se eis, et quod solum est necessarium ad esse ipsorum, per se est natura. Est autem forma dans naturalibus esse et naturam communicando se eis, et ipsa sola per se est necessartia ad esse ipsorum: quia si forma possit subsistere in se sine materia, non inquireretur materia in rebus naturalibus: et ideo non per se quaeritur materia, sed propter aliud, videlicet quod forma subsistat in ipsa: ergo sola ipsa est natura principaliter. Fuerunt autem quidaun dicentium, quod motus et mutatio quae acquirunt rebus substantiam et naturam, sunt etiam natura: et ideo dixerunt, quod natura dicitur generatio quae est via in naturam. Hoc autem longe est a natura, quoniam motus est ex malitia et imperfectione, ut alibi ostendimus. Tale autem non est natura.

dicetur natura. Est autem via in formam rei acquisitam per motum et mutationem generationis. Ergo forma magis digna est nomine quam generatio. Non enim est in naturae motibus quae sunt viae sicut est in actionibus et motibus artis. In artibus enim non est motus artificis via ex forma in formam convenientem illi in specie et ratione, sed potius motus medici est ex medicina, quae est habitus in anima medici, non in medicinam, sed in sanitatem, quae est forma naturalis in complexione calidi et sicci, et frigidi et humid. Et si dicatur motus esse ex sanitatis specie, quae est in anima medici in sanitatis formam, quae est in complexionem: non tamen erunt ista forma ejusdem rationis: quia una denudata est quiescens in anima medici, altera autem quiescit in materia habens esse materiale in ipsa: et illa quae est in anima medici, potius est intentione forme quam forma 1. Illa autem quae est in re extra, vera est forma, sed aliquando est tantum artificialis: eo quod per solam artem inducta est, ut forma domus vel idoli. Aliquando autem est forma naturalis, quando ars imitatur naturam in opere, sicut est forma sanitatis: sed in natura motibus et generationibus non hujusmodi est processus, sed potius ex forma in formam: quia ex homine est homo generatione activa productus.

Et si dicatur fieri ex materia cum forText, et com. 15. ma, naturalis est in materia potentia : et tunc iterum forma secundum quid existente, est forma in actu existens secundum quid unumquodque naturalium est aptum natum procedere ad formam in actu existentem. Quod autem materia nascitur in tali via naturae, non est materia ex qua fit res, sed est forma quae est terminus motus generationis. Forma itaque est natura et non materia, vel forma est natura magis quam materia.

<--- Page Split --->

Sed intelligendum quod forma et natutum. Privation est ra multipliciter est et dicitur. Supra aliquo modo naturae. enim ostendimus in libro quem ante istum praemisimus, quod privatio propter habitualem aptitudinem quam relinquit et supponit in subjecto, forma est quodammodo : et sic privatio est natura secundum aliquem modum. Posterius autem in libro Perigeneos considerandum erit utrum circa simplicium corporum generationem est contrarium quod sit privatio, sicut circa generationem quæ est generatio secundum quid. In generatione enim secundum quid alterum contrariorum privatio est, et reliquum habitus, sicut nigredo privatio est albedinis, et frigiditas privatio est caliditatis 1. Si enim considerentur prima contraria quæ sunt in genere coloris secundum esse formale quod habent a lumine, erit albedo lux clara in superficie corporis terminati, quæ susceptiva est luminis. Nigredo autem erit color privatus luce, eo quod superficies corporis terminati in nullo lucis est receptibilis : et hac consideratione manifestum est, quod nigredo privative opponitur albedini. Si autem nigredo et albedo consideretur secundum esse materiale secundum quod constituuntur a primis qualitatibus quæ commiscentur in corpore composito colorato, sic albedo et nigredo opponuntur contrarie, et utraque est species qualitatis non privativa. De his autem rationem reddemus ampliorem in libro de Sensu et Sensato. Similiter cum frigiditas sistat motum, et caliditas motum inducat, erit frigiditas materialis et privative opposita caliditati, sicut habet ostendi in quarto Meteororum ante finem. Sed in generatione substantiæ aliquando generatur id quod estimateriale ex formali, sicut terra ex igne vel aere, aliquando e converso. Et id quod est plus materiale, est etiam plus privationi permixtum : et sic patet quod tam in quali-

tatibus quam in substantiis quædam formæ sunt permixtæ privationi et materiales, quædam autem sunt formales et puræ : et de hoc perspecta ratio assignanda erit in primo de Generatione et Corruptione, ubi quæretur quæ sit generatio simpliciter, et quæ sit generatio quo, sive secundum quid.

Ex supra dictis autem jam planum est, quod natura est forma et materia, et quod forma magis natura quam materia : et ideo accidentia propter formam, magis naturalia sunt quam accidentia propter materiam : et si aliqua accidunt composito propter utrumque, erit illud accidens magis naturale quod plus accidit ad formam, quam id quod plus accidit ad materiam. Accidentia autem propter formam, aliquando accidunt formæ separatæ, et illa non sunt vere naturalia, eo quod non accidunt propter formam in quantum natura est compositi, sicut est scientia, et contemplatio, et felicitas contemplativa, et delectatio in theorematibus : sed accidentia ratione formæ naturalis sunt, quæ sic sunt in composito, quod non conveniunt ei nisi ratione formæ quæ est natura compositi, sicut est sensus, et carneitas,et osseitas, et hujusmodi : et hæc quando accidunt tam propter formam quam propter materiam, magis naturalia sunt quæ sunt propinquiora formæ, sicut vigilia magis est naturalis quam somnus : cum tamen tam vigilia quam somnus accidant ex corpore et anima.

Ratione autem materiae accidentia minus sunt naturalia, et in ipsis est considerandum, quod cum materia proportionem habeat ad formam, et sit etiam præter hoc quædam substantia compositi, quod illa quæ accidunt composito ex proportione quam habet materia ad formam, sunt magis naturalia quam illa quæ accidunt propter ipsam, in quantum est quæ-

<--- Page Split --->

dum substantia in composito, formæ non comparata. Complexio enim et commixtio et esse miscibilium in complexione et mixtione, accidit ex materia proportionata ad formam : et ideo omnia talia accidential æquivocantur, quando materia separatur a forma, sicut in quarto Meteororum habet ostendi.

Accidentia autem quæ sunt propter materiam in se consideratam, minus sunt naturalia : et ideo nequaquam æquivocantur in ipsa, quando est cum forma, et quando separatur ab ipsa. Talia autem sunt, quæ accidunt quantitati materiae, sicut est statura corporis, et figura, et cicatrices vulnerum, et hujusmodi quæ in mortuo sunt sicut in vivo 1. Illi autem qui dicehant materiam magis dici et esse naturam quam formam, totum oppositum hujus scientiae dicunt : et ideo apparet quod dictum eorum non est verum. Hæc igitur dicta sint ad hoc quod intelligatur qualiter natura est quodlibet principiorum quæ dicta sunt, quæ sunt forma, et materia, et privatio.

inquiramus de illo. Cum autem ea de quibus agit mathematicus secundum esse sunt in physicis corporibus, oportet nos primo inquirere quid differt speculatio mathematica a speculatione physica. Nos enim videmus quod superficies planas et soliditates formas et longitudines et puncta habent physica corpora, et de his intendit mathematicus in geometria, sed arithmeticus simpliciorem habet scientiam. Numerus enim qui ex unitate colligitur, etiam in discretione non naturalium invenitur, et illæ unitates sunt non numeratae in rebus a quibus abstrahitur unitas, cujus collectio facit numerum numerantem, quo omnia numeramus, de quo considerat arithmeticus. Et ideo magis differt arithmetica a physica quam geometria. Convenit enim geometria cum physica in subjecto suarum quaestionum, licet differat in prædicato : utraque enim inquirit de corpore et superficie et longitudine, sed geometria dicit de recta vel obliqua, physicus de calida vel alba, vel simplici vel commixta.

CAPUT VIII.

De differentia mathematicæ et physica considerationis.

H. t. t. e m. Quoniam autem jam dictum est quot modis dicitur natura, oportet nos inquirere, utrum natura quolibet modo dicta sit de speculatione physica scientiae, vel non. Hoc enim necessarium est propter opiniones eorum de quibus dictum est, quia illi qui dixerunt quod natura est materia sola, dixerunt quod physicus non considerat nisi materiam. Et illi qui dixerunt quod forma sola est natura, dixerunt quod physicus non habet considerare nisi formam : et ideo necessarium est nobis ut

Amplius autem speculandum est a noText et com. bis, utrum astrologia est altera pars physicae scilicet, vel est scientia separata ab ipsa. Astrologia enim considerat corpus naturali forma informatum et sub motu existens : et haec omnia facit physica. Et si dicatur quod physica convenit cum astrologia in parte sui subjecti, quia in cælo et mundo physica inquirit de cælo et motu ejus : sed differt in prædicato, quia non considerat easdem passiones cæli quas considerat astrologus : videbitur hoc inconveniens, quod aliqua consideret de aliquo subjecto, et nullum consideret accidentium quæ per se accidunt subjecto isti. Et aliter autem hoc videtur, quia de natura loquentes loquuntur de figura solis et lunæ, et utrum terra sit sphærica, et utrum mundus sit sphæri-

<--- Page Split --->

omnia diffiniuntur sine his qua sunt in motu et in materia sensibilibus qualitatibus distincta, sicut si dicam quod impar et numerus non habens medium, par autem est numerus medium habens. Curvum autem, cujus medium non est directe inter extrema: et rectum, cujus medium extrema cooperiunt. Numerus autem collectio est unitatum, et linea longitudo sine latitudine, et figura quantitas terminata linea vel lineis: nihil enim in omnibus his diffinitionibus est de principiis motus, vel de materia sensibili, qua motui subjicitur vel mutationi. Caro autem et os qua sunt subjeta physica, et similiter calidum et frigidum, et rarum et densum, qua sunt passiones praedicata de his subjectis, diffiniuntur per ea qua sunt principia motus et commixtionis materiae ex sensibilibus qualitatibus, et non sicut curvum diffiniuntur abstractae, sed potius concipiunt materiam sensibilem, sicut simum in diflinitione sua concipit nasum: est enim simum curvitas in naso, sicut claudum curvitas in tibia.

Habent tamen physica conceptionem cum materia majorem et minorem secundum tres differentias: quaedam enim in diffinitionibus suis determinatum concipiunt subjectum et materiam sicut simum, et claudum, et homo, et asinus. Quaedam elevantur plus et concipiunt subjectum in genere determinatum, et non in specie, sicut caro, et os, et medulla, et hujusmodi. Quaedam adhuc generalius quaerunt subjectum simpliciter vel compositum quod distinguibile est contrarietate, sicut album et nigrum, et calidum et frigidum, et rarum et densum, et hujusmodi: omnia tamen haec minus abstracta sunt mathematicis: quoniam nullum mathematicorum concipit in sua diffinitione subjectum sensibili qualitate distinctum, sed sic concipit subjectum in diffinitione sua sicut facit passio mathematica, hoc est, imaginabile vel intelligibile solum.

Hoc autem demonstrant illa scientiae Text et com 20. qua secundum sui subjecti considerationem magis appropinquant physicae quam mathematicae, sicut est perspectiva, et harmonia, et astrologia, et scientia de ponderibus, et scientia de ingeniiis, et scientia de sphæra mota, et hujusmodi scientiae : perspectiva enim secundum subjecta suarum quaestionum est de radio, qui est linea visualis et physica. Harmonia autem qua est musica, est de temporibus et tonis numeratis in sonis qua etiam physica sunt. Astrologia vero est de corpore naturali forma perfecto, et figura naturali terminato, quod est coelum. Scientia autem de ponderibus, est de pondere numerato secundum proportionem ad motum vel aliud pondus. Et scientia de ingeniiis est de proportione velocitatum et jactuum, qua surgunt ex numerato pondere : sicut si pondus unius marchæ movet tantum in hora, pondus duarum marcharum movebit illud in dimidia hora. Scientia autem de sphæra mota, considerat proportionem situs et distantiam mobilium ex tanta velocitate vel tanta qua comparatur ad corpus minoris velocitatis vel majoris. Omnes enim ista secundum considerationem suorum objectorum contrario modo se habent ad geometriam. Geometria enim habet subjectum lineam qua est physica secundum esse, sed non accipit eam per esse physicum, sed abstrahit modo quem praediximus. Sed perspectiva considerat lineam qua est mathematica, sed non abstrahit eam ut mathematicus, sed acceptam considerat in physicis, sicut in lumine vel visu, et inquirit de ea mathematicas passiones.

Sicut autem scientiae ista conveniunt in quibusdam, ita probationes suas nonnunquam permiscent, sicut est videre de hoc quod terra est sphærica . De hoc enim aliquando geometricam probationem facit physicus dicens, quod si non esset sphærica, non diversificaretur in ea ortus et occasus astrorum. Hæc enim probatio astrologica est et accommodata

<--- Page Split --->

physico : et ideo non dicit nisi quia : quia causam propter quam terra est sphærica, non habet dicere astrologus. Aliquando autem astrologus de eodem probationem facit physicam, sicut quando dicit, quod terra est simplex corpus, et simplici corpori competit figura simplex. Figura autem simplex non est quæ in una parte habet angulum, et in alia lineam, sed potius quæ omnino est sine angulo : hæc enim probatio physica est. Vel etiam quando dicit, quod terræ partes sunt graves : partes autem graves æqualiter festinant cadere circa centrum : et ideo cadunt in circulo. Tales enim probationes dicunt causam propter quam terra est sphærica, et sumuntur in doctrinalibus ad faciliorem doctrinam. Omnes enim scientiæ disciplinales quæ in quæstionibus suis subjecta habent physica, etiam mathematicas circa ipsum inquirunt per causas mathematicas : et ideo etiam mathematicæ potius quam physicae sunt subalternatæ. Hæc autem omnia dicta sunt, ut sciatur quoniam physica non est mathematica : quia natura non est forma mathematica, ut quidam male senserunt.

CAPUT IX.

De probatione, quod physici est considerare tam formam quam materiam, et de contradictione Antiquorum opinionum.

Quoniam autem natura dicitur dupliciter, ut dictum est, scilicet species et materia, oportet quod physicus consideret de forma naturali consideratione cum materia, sicut est consideratio simi per comparationem ad suum subjectum quod est nasus, sicut ex praecedenti immediate capitulo est monstratum.

Consideratio ergo physica quæ hujusText, et com. 21. modi est, nec sine materia est omnino, nec secundum materiam ut tantum materiam consideret secundum se. Considerare enim formam sine materia, et considerare materiam non in comparatione ad formam, secundum quod ipsa est unum eorum quæ dividunt ens secundum se quando dividitur in potentiam et actum, est eadem consideratio quoad hoc, quod ipsa est non naturalis sed primæ philosophiæ. Tamen de tali consideratione formæ et materiæ dupliciter dubitabit aliquis. Una enim dubitatio est cum duæ sint naturæ quæ sunt forma et materia, de qua illarum est physica, vel utrum est de utrisque. Cum enim de rebus diversis diversæ considerent scientiæ, quia scientiæ secantur secundum quod secantur res consideratæ in scientiis : et ideo cum forma et materia sint diversæ res, videtur consideratio de ipsis esse diversarum scientiarum. Si enim una scientia quæ est physica, est de utrisque tunc oportet quod negotietur circa utrasque cum sint diversæ. Sic ergo dubitatur, utrum ejusdem scientiæ aut alterius sit utramque cognoscere.

Est autem alia dubitatio quam supra innuimus : cum enim duplex sit consideratio materiæ, scilicet secundum materiam solam secundum quod ipsa est unum de entibus, et consideratio de ipsa secundum proportionem quam habet ad formam, dubitabit aliquis utrum ejusdem scientiæ sit considerare materiam utroque modo sumptam. Cum enim idem et unum sit de consideratione ejusdem scientiæ, et materia sit una utroque modo considerata (dico autem una subjecto et non secundum esse), videbitur forte alicui ad unam et eamdem scientiam utraque materiæ consideratio pertinere.

Si autem aliquis aspiciat dicta AntiText, et com. 22. quorum sapienter, qui omnia dixerunt esse materiam, videbitur quod physicae

<--- Page Split --->

considerationis non sit nisi materia. Omnes enim physici antiqui naturam dixerunt esse materiam, et physicam scientiam esse perfectam in materiae cognitione, sicut fecit Antiphon. Ex parva enim parte quidam eorum viderunt formam, sicut Empedocles et Democritus, et illi etiam formam substantialem quae vere natura est, non viderunt: sed Empedocles dixit formam esse harmoniam complexionis, et tamen non est forma nisi materialis. Et Democritus dixit formas rerum resultare ex figuris et dispositione et ordine atomorum in corporibus compositis, et illas formas dixerunt esse rerum quidditates quae dant esse rebus naturalibus: et cum ista non vere sint formae substantiales, sed quaedam sint praeparationes materiae ad recipiendam formam, constat quod ex parva parte formam tetigerunt: ideo si quis obediat istis, scientia physicae erit perfecta in materia consideratione absque eo quod ponat aliquam considerationem super formam. Sed hoc mirabile est in tantis viris, quod putaverunt considerationem physicam esse perfectam in eo secundum quod non scitur res nisi in potentia: quoniam si talis scientia esset sufficiens, tunc una scientia sufficeret ad sciendum omnia generalbia: quoniam omnium eorum est materia una: et haec scientia esset de materia eorum: et sic scire naturalia esset breve et leve et nihil habens difficultatis.

Sed advertendum est quod physici illi, cum dicerent omnium naturam esse materiam, dixerunt illam esse signatam et distinctam per formam, sicut est terra, vel aqua, vel ignis, vel aer, vel medium horum, vel plura ex his vel omnia, et formas esse accidentia quae apparent solum et non sunt: et ideo omnia naturalia esse unum, sed apparere diversa: et ideo materialis principii scientiam sufficere dixerunt ad veram scientiam omnium naturalium. Sed tamen hoc falsum probatur, quoniam si ars mechanica in suis

operibus imitatur naturam in hoc quod inducit formam super materiam determinatam , et illi formæ proportionatam, oportet quod sicut ars mechanica cognoscit speciem, ita cognoscat etiam materiam usque ad hoc quod proportionetur etiam speciei quam inducere intendit, sicut medicus cognoscit sanitatem quæ est species finaliter intenta a medico: sed quia hanc non inducit nisi in quadam materia sanitati præparata, ideo cognoscit etiam materiam secundum quod proportionatur formæ quæ est complexio et commixtio humorum ex cholera et phlegmate et sanguine et melancholia, quibus est sanitas inducta a medico. Similiter autem ædificator quando vult inducere formam domus, oportet ipsum cognoscere lateres et ligna in quantum proportionantur formæ dom us quæ inducitur in ipsis compositis, et similiter esse in omnibus aliis artibus mechanicis. Cum igitur (ut dictum est) artes naturam imitentur, oportet quod hæ duæ artes videant fieri aliquo modo in natura : ergo et scientiæ quæ est physica, erit cognoscere speciem principaliter et materiam secundum quod proportionantur speciei. Et sic patet solutio primæ dubitationis inductae : quoniam in veritate si forma et materia accipiantur prout sunt diversæ partes entis dividentes ens in eo quod ens, non pertinet consideratio earum ad unam scientiam particularem, sed potius eas sic considerat una scientia universalis quæ considerat ens in quantum ens, et reducit ad ens partes entis, inter quas sunt forma et materia, quæ sic uniuntur in ente et concluduntur in una scientia universali. Si autem accipiatur consideratio formæ quæ cum materia per diffinitionem concipitur, et materia formæ proportionata, illa est forma particularis ejusdem entis, scilicet mobilis corporis, et materia ejusdem: et habent unitatem proportionis ad invicem et analogiæ. Et ideo sunt de consideratione unius scientiae particularis quæ considerat mobile corpus in quantum est mobile : hæc au-

<--- Page Split --->

tem est physica : ergo physicae est considerare formam et materiam hoc modo.

Quomodo materia differenter a divino et naturaliconsideretur.

quamdam materiam proportionatam suae forma, videbitur ex hoc quod etiam physica non consideret nisi materiam quamdam, quae est proportionata forma, et non considerat materiam primam omnium physicorum. Quod etiam ex hoc videtur, quod si physica consideret materiam primam, oporteret quod ipsa poneret probationes de materia prima : aut ergo ponet per priora, aut per posteriora. Constat quod non per priora, quia prius materia prima non est nisi ens et principa entis secundum quod est ens : et hoc non habet in se scientia naturalis, sed divina, et ita consideratio prima materia pertinet ad scientiam divinam, et non ad physicam. Si autem procederet ex posterioribus, hoc non faceret scire, et scientia alicujus rei naturalis imperfecte traderetur in scientia naturali, quod iterum est inconveniens.

Ad hoc autem dicit Averroes, cujus studium fuit semper contradicere partibus suis, quod Avicenna his rationibus concennæ, II cedit, quod physicus non considerat de Phys. 22. materia prima. Et arguit in contrarium sic : Quoniam sicut est in artibus, ita est in physicis quantum ad considerationem materia et forma : sed si esset ars generalis mechanica omnium mechanicorum, consideraret materiam omnium mechanicorum, quae esset prima materia in genere mechanicorum : ergo cum sit physica generalis omnium naturalium, sicut ista scientia quae traditur in hoc libro, illa considerabit materiam primam omnium rerum naturalium : et sic physicus considerat materiam primam.

Dicit autem, quod Avicenna. deceptus fuit in subtilitate scientiae Posteriorum Analyticorum : quoniam cum ibi didicit quod nullus artifex causas sui subjecti demonstrat, intellexit hoc de omni genere demonstrationis. Est enim genus demonstrationis propter quid, et est genus demonstrationis quia : et impossibile causas

CAPUT X.

Et est digressio declarans qualiter physica demonstrat de materia prima, et de forma prima, et qualiter non.

Oritur autem ex prædictis non dissimulanda quæstio : cum enim probatum sit per hoc quod artes imitantur naturam, quod naturalis scientia habet considerare tam formam quam materiam, et artes non considerent nisi particularem materiam, et nulla materia universalis est, quæ sit subjectum omnis formaæ artificialis : propter quod etiam non habemus mechanicam aliquam quæ tractet de materia universali artium, sed quælibet considerat

<--- Page Split --->

subjecti alicujus scientiae demonstrare per ea quae sunt ejusdem scientiae, demonstratione propter quid, sed demonstratione quia non est impossibile : quia hoc est aliquando per signum : et si signum illud fuerit scientiae altioris, tunc non potest hoc modo demonstrare causam sui subjecti scientia inferior. Si autem fuerit signum scientiae inferioris, tunc est possibile scientiae inferiori demonstrare causam sui subjecti, sicut physicus demonstrat primam materiam per physicum signum quod est proprium entis transmutabilis, sicut patuit supra quando demonstrata fuit materia prima, per hoc quod est ingenerabilis et incorruptibilis : eo quod esset ante generationem et post corruptionem si generari et corrumpi diceretur. Similiter per perpetuitatem motus demonstratur primus motor, nec aliter potest demonstrari, sicut ostendetur in octavo hujus scientiae libro.

Sed Averroes si voluisset, potuisset de facili vidisse, quod materia prima est duplex, scilicet primo prima quae dicitur simpliciter prima, de qua nihil habet dicere neque demonstrare , neque per signum, neque per causam physicus : quoniam quando demonstratio est per signum, oportet quod signum illud sit convertibile sicut proprius effectus causae : sed in tota physica non est signum convertibile cum materia secundum quod ipsa est pars entis dividens ipsum : ergo de illa nihil demonstrat physicus per demonstrationem quia : et haec est sententia Avicennae. Est autem materia secundo prima, quae est in genere prima dicta a physicis : et hoc est principium subjecitum rerum naturalium : et bene verum est, quod scientia universalis physica cum sit perfecta, devenit in consideratione una usque ad primum subjectum et primum formam physicorum. Et hanc declarat physicus per signum physicum, quia in se habet signum convertibile cum ipsa, quia est rei transmutabilis, ut dictum est. Similiter si haberent artes artem universalem mechanicorum, non ta-

men illa se extenderet ad loquendum de subjecto quod nullo modo esset mechanicum, sed declararet subjectum primum in genere mechanicorum : et ideo simile inductum non concludit, nisi de materia in genere prima, et non de materia quae est simpliciter prima. Et sic patet perspicue qualiter nulla est falsitas in verbis Avicennae.

CAPUT XI.

Quod non sit sufficiens physica nisi consideraret tam causam quam formam secundum formam principalem.

Ad hoc autem adhuc inducemus ratioText, et ccm. 23. nes : quoniam ejusdem scientiae est cognoscere id quod est ad finem cujus causa fit, et finem ipsum, et quaecumque sunt ad finem ordinata : natura autem quae est forma, est finis cujus causa fit quidquid fit in natura : ergo formam et ea quae sunt propter formam, sicut materia, et efficiens, est cognoscere ejusdem scientiae quae est physica . Quod autem natura quae dicitur forma sit finis, probatur ex hoc : quia quorumcumque continui motus existentium est ultimum aliquod motus, hic est finis propter quod fit totum quod fit : sed omnis motus naturalis continui existentis forma est ultimum in motu substantiali : ergo forma est finis omnium aliorum : ergo est natura. Dico autem continui motus et unius : quia si non esset motus unus, ultimum non necessario esset finis : quoniam ultimum quod incidit ex necessitate et corruptione materiae et mobilis, aliquando non est finis moventis neque motus, sicut est mors ultimum viventis, quod ex malitia complexionis ejus quod movetur , incidit praeter intentionem motoris. Et ideo mors non est finis propter quem fiat quidquid fit : et ideo Homerus poeta apposuit deridendo quoddam dicere, quod cum mor-

<--- Page Split --->

tuus fuerat, habuit finem propter quem factus fuerat 1. Non enim factionis suae finis et ultimum fuit mors, sed forma naturalis, et mors incidit præter intentionem naturae particularis ex subjecti malitia et corruptione. Non enim omne ultimum est finis, sed ultimum et optimum in quod dirigit motor intentionem. Hoc autem aliquando consequitur motor per unum motum, aliquando autem per omnes. Per unum quidem motor particularis in generatione consequitur formam quæ est finis ejus : et ideo est natura. Per omnes autem consequitur motor universalis generationis perpetuitatem : et ille est finis intendentis universalis naturae, sicut ostendemus in secundo libro Perigeneos.

Quod autem tam formam quam materiam considerare habeat physicus, sed formam principaliter, adhuc ostendemus ex omnium artium mechanicarum consideratione. Dividuntur enim artes in tres species artium. Artes enim mechanicae faciunt materiam dupliciter. Quædam enim faciunt et considerant eam simpliciter, ut in eam educant formam, sicut ædificator domus considerat lateres et ligna in quibus inducit formam domus. Aliae vero considerant eam operose, hoc est, operando actum ad quem est præparatum apotelesma artis in materia determinata, sicut facit miles operando in gladio actum quem facere non posset nisi esset ex ferro, et œconomus hoc modo operatur de modo. Artes autem quæ sic operose utuntur apotelesmatibus artium, utuntur eis ad utilitatem omnium in civitate : et ideo civilis omnia artificia habet ordinare ad utilitatem communem : quia nos civiliter viventes sumus quodam modo finis artificialium omnium, hoc est, cujus causa fit aliquid, illud est simpliciter finis, et hoc sumus nos : sed finis facientis materiam et præparantis eam est forma artificiali, et ideo diximus quod

nos sumus quodam modo finis et non simpliciter. Et quia sumus quodam modo finis artificialium, ideo utimur omnibus. Et sic finis dicitur dupliciter, scilicet forma ad quam terminantur actus efficientis et motus materiae, et finis ad quem refertur usus rerum.

Quot autem modis dicatur finis, dici haText et 2. bet in primo libro philosophiae primae. Sic ergo patet quod in genere sunt duæ artes mechanicae, quæ principaliter participant materiam et cognoscunt eam, quarum una est quæ utitur apotelesmate facto, sicut militans utitur gladio, et œconomus domo præparata. Et illa dicitur architectonica, id est, principalis operatio respectu activæ quæ præparat apotelesma : usualis enim est quodammodo architectonica, quæ princeps est in opere artis 3. Et hæc est duplex : quæ enim principaliorem habet finem, illa ad principalius bonum utitur, sicut militaris se habet ad equestrem, et equestris ad frænifactricem, et architectonica est respectu ejus. Dicitur etiam princeps in opere, quæ verius causas cognoscit operis, et hoc modo fabrilis architectonica est ad eam quæ utitur gladio : quoniam verius cognoscit formam et materiam gladii, quam illa quæ gladio utitur : nisi enim formam gladii cognosceret, non induceret eam ex arte ; et nisi cognosceret materiam gladii, non induceret eam plus in ferro bono quam in alia materia. Et licet etiam usualis cognoscat utramque formam et materiam, non tamen ita cognoscit, quod ipsa sint principia usus gladii : sed potius utitur eo ex arte militari, et cognoscit materiam et formam ad usum, et non amplius : unde architectonica quæ facit apotelesma, est activa materiei : sicut gubernator cognoscit qualis sit species sive forma temonis, et instituit ex ligno eam secundum ordinem ad usum gubernatio-

<--- Page Split --->

n i s : etideogubernativausualisest . Aliusautemestartifex , quiestfaberli - gnariusnaviumquiestarchitectonicusscrundomododictus , quicognoscitexquolignosit , etquibusmotibusinillopossitinduciformatemonis . Sicergotressuntspeciesartium , scilicetsimplici - terarchitectonica , quætantumfacitapo - telesmataartium , utfabrilis . Aliaestquæsimpliciterestusualisquænunquamfacitapotelesma , sedtantumutiturapo - telesmatefactoadutilitatemcivitatis , s i c - uteconomica , militaris , etcivilis , ethæcdiciturarchitectonicaaliquandoaprincipalitateessefinalisartificialium , cuiipsaestpropinquior . Estetmediaintereasquæestetusualisetactivaalicujusapotelesmatis , utlanificiumquodutiturlanaetfilislanarum , etfacittexturametreferteamadusumcivitatis .

betmateriadispositaingenereadfor - mamgeneris , etmateriadispositainspecieadformamspeciei , itasehabetmateriaprimainphysicisadformampri - mamphysicam : ergoomnismateriaha - betadformamcomparationem : ergooportetphysicumcognosceremateriaminquantumformænaturalicomparatur . Sedcognitiomateriænonsufficit , quiasecundumhocimperfectumessetphysi - cumnegotium , sicognoscerenturphysi - cainpotentiaetnoninactu . Adhucau - temcummaterianonsitcognoscibilisnisiperanalogiamadformam , oportetquodomniscognitioaformaincipiat : etideocummateriadicaturetcompare - turadformam , noneritipsacognoscibi - lisnisiformacognita : oportetergophy - sicumetiamcognosceremateriamquæestforma . Seddubitabitaliquissecundumquantumoportetphysicumcognoscereformamquæestreiquidditas , etdatessemateriæ . Etdicimusadhoc , quoniamsic - utphysicuscognoscitmateriamnoninquantumestparsentis : sedusquequoproportionaturformæ , sicutdiximusprius , quodmedicuscognoscitmateriamsecundumproportionemquoinduciturineosanitas , etfabercognoscitæsinquan - tumineoinducitformamidoli , quiapropterformamestunaquæquemateria , etideoconsideratioestdeipsasecundumproportionemquamhabetadformam : itaeteconversophysicaconsideratioestdeformaquæestactusmateriæ , etedu - citurdemateriapermotum : quiaillamateriæphysicæproportionatur . Estau - temcircaseparatasspeciessicutsuntmotoresstellarum , etstellasquæsuntseparataamateriagenerabiliuminquan - tumpereffectumsuimotusimpressionesearumsuntinmateria . Quodenimim - pressionesseparatorumamateriagene - rabiliumsintinmateria , patetperhocquodexmateriahominishomogenerathominem , etsoletmotorsolis : etideooportetconsiderareseparatainquantum

Sedinomnibusdifferentiaestadphy - s i c a : quiainomnibusartificialibusma - teriapræparaturanobisadopusartis , eoquodformamartisinsenonhabet : selinphysicisnonfacitnaturamate - r i a m , cumipsasitingenerabilisetin - corruptibilis , etinsehabeatformam . Oportetigiturexomnibushisaccipere , quodsicutomnesartesaliquomodocon - siderantmateriampropterformam , sedformamprincipaliter , quoditaphysicasitconsiderativatammateriæquamfor - m æ , sedconsideretmateriampropterformam . Ampliusautemmateriaestdemuneroeorumquæsuntadaliquid , nonsicquidemquodipsasitinprædicamentorlationis , quiasecundumsuumessenonestaliquid , sedquiamateriaphysicanonestsinerespectucomparationis : eoquodperprivationemhabetcompara - tionemadformam : ethujusmodipro - batioest , quiaintermateriasproximasinaliaspeciererumnaturaliumaliaestmateriaspeciei : ergoinaliogenereestaliamateriagenere : sicutautemseha -

<--- Page Split --->

impressiones eorum per motum celestium sunt in generabilibus et corruptibilibus : et horum quidem materiam declarabimus in Cælo et Mundo : sed effectum quem habent universaliter in generatione, docebimus in libro secundo Perigeneos : sed effectum quem habent in particulari generatione, tangemus in generatione singulari in libris de Plantis et Animali-

bus. Sed qualiter formæ separatæ non relatæ ad materiam generabilium, se habent in se consideratæ, et quid sint, et quot numero, et in quo ordine, opus hoc habet determinare prima philosophia 1. Hæc igitur dicta sunt ad sciendum quod physica habet tractare de forma et materia, quæ dicuntur naturæ, et secundum quid habet tractare de ipsis.

1 Nota quomodo secundum Doctorem intelligitur dictum Philosophi asserentus physicam

esse circa species separatas quacumque in materia

<--- Page Split --->