CAPUT I.

Quod principia sint contraria.

Quia autem jam de principiis posuimus sententias aliorum, dicemus deinceps de ipsis eisdem, ostendentes primo quae sunt secundum genus, et deinde in quo numero sint, et tandem etiam solvemus defectus et dubitationes Antiquorum.

Text, et com. 42. Omnes physici contraria faciunt principia.

Omnes igitur physici conveniunt in hoc, quod dicunt principia esse contraria. Illi enim qui dicunt unum esse ens et immobile, sicut Melissus et Parmenides, dicunt contraria esse, non in re, sed in apparendo, quae faciunt in rebus apparentem in sensu diversitatem. Parmenides enim etiam cum aliis dicit principia esse contraria : sicut enim supra diximus, iste ponebat entia esse duplicia, scilicet vera et aestimabilia : et vera quidem sunt intelligibilia quae sunt quidditates rerum, et substantia res omnes uniens. Sensibilia autem sunt aestimabi-

lia et facientia in apparentia diversitatem, cujus diversitatis causam dixit esse contraria, quae sunt calidum et frigidum : et hoc dixit esse ignem et terram, quantum ad prima subjecta contrariorum quae principia esse dicebat. Quidam autem alii contraria prima dicebant esse rarum et densum, ponentes prima ex parte materiae. Democritus autem prima dicebat esse firmum sive plenum et solidum, et inane sive vacuum : et horum alterum quod est plenum, dixit esse sicut ens : alterum autem quod est inane, dixit esse sicut non ens. Adhuc autem id quod dixit esse sicut ens quod est firmum sive plenum, dixit differentias habere positione et figura et ordine, et hoc dixit esse genera contrariorum : quia positio generis est ad sursum et deorsum, et ante et retro, et dextrum et sinistrum : figura autem ad angulosum, et rectum sive latitudinis plane, et ad rotundum. Ordinem autem dixit esse Nota quali ter penes unius ad alterum, ex eo quod quadrata figura ato morum De rotundis vel trigonis componuntur. Limoeritus contrarieta contemposiet enim angulus non contrarietur recto tem posue rit. secundum esse, contrariatur tamen secundum motum, ut dixit Democritus : quia acutum habens angulum pungit et penetrat, sicut ignis, et ascendit : planum

<--- Page Split --->

autem et obtusum, hebes est et grave et descendit.

Manifestum est igitur ex dictis, quod onnes Philosophi tam physice quam non physice loquentes de principiis di- cunt contraria esse principia. Cujus cau- sa dicti est, quia principiis tria sunt propria : oportet enim principia neque ex alterius esse, ita quod unum sit ex alio : et oportet etiam quod non sint ex aliis prioribus se : et oportet tertio quod ab ipsis sint alia. Haec autem tria insunt contrariis primis : propterea enim quod illa contraria sunt prima, convenit eis esse non ex aliis prioribus : quia si es- sent ex aliis, tunc illa essent priora ex quibus essent : et sic ipsa non essent prima, quod est contra hypothesim. Ideo autem quia sunt contraria, et con- trariorum unum non est causa per se alterius, convenit eis non esse ex alteru- tris. Si enim unum esset ex alio per se, tunc illud esset principium ejus, et con- veniret cum ipso in essentia : et tunc non esset ei contrarium. Qualiter autem tertia proprietas conveniat eis, scilicet quod ex ipsis sint omnia alia, oportet per rationem considerare qualiter con- tingat : et hanc considerationem pone- mus in inductione eorum quae fiunt et generantur.

minari. Per se autem album. fit ex non albo quod est privatio albi : et ideo non ex omni non albo fit album, quia ex eo non albo quod est absoluta negatio albi, non fit album : quia privatio relinquit subjectum cum aptitudine ad formam, quod non facit negatio. Aptitudo autem ad formam jam est aliquid formæ : et quia contraria sunt genere unum et spe- cie diversa, et genus est forma imper- fecta, quæ non est forma simpliciter, sed aliquid formæ, ideo aptitudo materiæ ad formam est una ratio duorum contrario- rum, licet dispositio ad duo contraria non sit una : quia dispositio fit per acci- dentia inclinantia materiam magis ad unum contrariorum quam ad alterum : et hæc est causa, quod album non fit ex non albo quod absolute negativum est albi secundum actum et aptitudinem sive potentiam : sed fit ex non albo quod privativum est albi : hoc autem est nigrum vel medio colore coloratum. Nos autem infra differentiam dabimus inter medium inter contraria, et inter naturam mediam contrariorum quæ sub- jicitur utrique contrariorum. Sicut au- tem est in formis corporalibus, in quibus est alteratio simpliciter dicta, ita est in formis mentalibus, in quibus etiam est alteratio dicta secundum quid : musi- cum enim fit ex non musico, et non ex omni non musico, sed ex immusico quod privativum et non negativum est musici, aut ex medio inter musicum et immusicum, si aliquid ipsis est medium. Inter privationem enim et habitum, se- cundum quod hujusmodi secundum se accipiuntur, nihil est medium : sed se- cundum quod causatur a contrariis me- dium, habere possunt illud idem quod est medium contrariorum. Musicum autem et immusicum medium habent dispositum ad musicam. Dispositio enim dupliciter accipit potest, scilicet secundum id quod est qualitas quædam, et secundum id quod est dispositio et non habitus. Et primo quidem modo est de natura habitus, et hoc modo media est inter privationem

Rettrom . Accipiendum igitur primum est, quod omniumeorumquæsuntinnatura , n i - hilaptumestfacereetagereinquod - cumque , nequeaptumestpatiaquo - cumque : sedfacitquodfacitetagitin contrarium , etpatiturphysiceacontra - r i o . Nequepersefitquodlibetexquoli - betnisiperacidens : peracidensenim potestfieriquodlibetexquolibet , sicut albumexmusico , siaccidatnigroquod sitmusicum : sednosdeilloquodsic fitperacidens , nonloquimur : q u i a hocestaccidenscommuneetnonpro - prium , ethocperartemnonpotestter -

<--- Page Split --->

et habitum. Secundo autem modo opponitur habitui : quia per hoc quod est facile moveri, opponitur ei quod est difficile moveri.

quod ex diversis partibus componitur : sed tamen in his magis latet, ideo quod dispositiones et formæ oppositæ in eis non habent nomina : et hoc convenit ideo, quod nomen illud deberet imponi a proportione compositorum : proportio autem illa frequenter ignota est : et ideo non aptatur ei nomen : tamen necesse est, quod consonans compositum in proportione partium et harmonia fiat ex inconsonanti : et quando corrumpitur, corrumpitur in inconsonantiam privative oppositam consonantiae illi quæ dicta est, et non in non consonantiam quantum per accidens acceptam.

Sicut autem vidimus hoc in exemplis 44. generationis et alterationis, ita facile est hic videre in corruptione, sive sit corruptio simpliciter, sive sit corruptio quaedam. Id enim quod corrumpitur, in quodcunque contingens non corrumpitur, si primum accipiatur in quod primo et per se corrumpitur : album enim non corrumpitur in musicum : quia ipsorum aptitudo in subjecto non est una : sed corrumpitur album in non album, et non in quodlibet contingens non album : quia non corrumpitur in negativum albi, sed in privativum albi, quod est nigrum vel medium inter nigrum et album. Similiter autem in mentalibus qualitatibus : quia musicum non corrumpitur nisi in non musicum, et non in quodcumque non musicum, sed in privationem musici, quod est immusicum, aut in medium inter musicum et immusicum, si ipsis est medium aliquod, sicut ostendimus prius. Hoc autem est videre similiter in omnibus aliis simplicis formæ existentibus, quæ generantur vel corrumpuntur, sive generentur simpliciter, sive secundum quid generatione dicta generentur. Quod autem differentia sit inter generationem simpliciter dictam et generationem secundum quid, et inter alterationem simpliciter et alterationem secundum quid, dicere habemus in primo libro περὶγένεις, hoc est, de generatione.

Nec est differentia quantum ad præsenText, et con- 46. tem tractatum, utrum dicamus consonantiam illam attendi in ordine componentium vel in compositione eorum : quia quocumque modo dicamus, una erit ratio quantum ad terminos generationis et corruptionis. Compositio enim necessaria est componentium, quia distantia non faciunt compositum : et ordo est necessarius : quia licet non distent partes, tamen inordinate existentes non componunt totum : et ideo sive carcat compositione, sive ordine, semper corruptio facta est in non consonans. Hoc autem satis patet in artificialibus, et accipiamus to um in quo magis est compositio causa : cum enim fit domus, non fit ex his quæ composita sunt, quia sic jam esset domus : sed potius fit ex partibus diversis : et ita fit consonans compositio ab inconsonanti divisione, ita quod circa eadem sumitur compoantio consonantiæ compositionis et inconsonantiæ divisionis. Eodem modo si accipimus totum in quo plus est ordo partium faciens consonantiam, sicut est figura sive imago vel idolum quod constituit ordo elevationis et depressionis partium et cæterarum figurarum, oportet quod cum sic fiat ex non ligurato sive effigiato, et non ex quocumque. sed ex eo quod susceptibile est figura :

<--- Page Split --->

unumquodque enim talium constituitur, aut compositione partium, aut ordine, aut utraque, sicut constituitur corpus organicum physicum ex compositione similium et homogeniorum membrorum et ordine figurationis.

CAPUT II.

Quod omnes physici consentiunt in hoc, quod principia sunt contraria, licet differenter determinaverint de ipsis contrariis quæ sint.

Si ergo verum est quod dictum est, quod videlicet omne quod fit, fit ex his quæ dicta sunt : et id quod corrumpitur, corrumpitur in illa, hoc est, ex contrariis fit, et in contraria corrumpitur, vel in horum media, media enim sunt ex contrariis, sicut colores medii sunt ex albo et nigro : oportet quod omnia quæ naturaliter fiunt et corrumpuntur, fiant et corrumpantur ex contrariis, aut in contraria, vel in horum media : et tunc patet, quod omnia sunt ex principiis, eo quod ipsa sunt prima contraria, ad quæ omnia alia reducuntur : et hæc fuit tertia proprietas principiorum. Cum autem dicitur medium contrariorum esse, sicut fuscum est medium inter album et nigrum, et cum dicitur materia sive subjectum esse medium contrariorum, accipitur medium hinc et inde æquivoce : quia medium quod est forma inter contraria, habet participative utrumque contrariorum per essentiam formalem. Subjectum autem medium non habet contraria nisi potentialiter : quæ potentia non est actus aliquis, sed est confusa quædam et imperfecta formæ contrariorum inchoatio, sicut nos inferius explanabimus 1.

De principiis autem loquentes fere omText, et com. 48. nes consentiunt in hoc, quod principia 1. sint contraria. Fere autem dico propter Anaxagoram qui similia et homogenia posuit principia, et intellectum agentem facere discretionem eorum : quia ille, sicut in XI primæ philosophiæ continetur, principia contraria non posuit : propter quod redarguitur ibidem ab Aristotele in penultimo capitulo ejusdem libri. Omnes enim Antiqui præter Anaxagoram principia elementalia, et ea quæ ipsi vocant principia, sive vere ea ponant esse principia, sive sine ratione et non vere, dicunt ea esse contraria, tanquam ipsa veritas coegerit eos ad hoc dicendum. Sed differunt ab invicem in hoc, quod alii accipiunt pro principiis contraria priora, et alii posteriora. Priora enim dicunt, eo quod illa sunt prima : posteriora autem dicunt quidam alii, eo quod illa sunt proxima et magis essentialia causatis. Differunt etiam in hoc, quod quidam dicunt illa contraria esse principia quæ sunt notiora secundum rationem et intellectum. Alii autem dicunt illa esse principia quæ sunt notiora secundum sensum. Dico autem secundum sensum sicut calidum et frigidum, quæ quidam ponunt principia, sicut fecit Parmenides. Alii autem dicunt principia esse humidum et siccum, quæ etiam secundum sensum sunt notiora. Qui autem ponunt notiora secundum intellectum, quidam ponunt parem et imparem prin-

1 Nota differentiam inter medium secundum formam et inter materiam. Vide pro hoc commenta hic, et pondera dicta Doctoris hic pro

opinione sibi imposita de inchoatione formarum.

<--- Page Split --->

cipia : eo quod proportionibus numerorum omnia fieri et ligari ad invicem naturalia dixerunt, sicut Pythagoras. Alii autem dixerunt principia discordiam et concordiam, ut est Empedocles : haec enim dicunt esse causas generationis. Differunt enim hoc modo predicto. Proportionaliter autem se habent etiam in ratione positionis principiorum. Qui enim calidum et frigidum principia esse dixerunt, ad principium actionis quod transmutat materiam, respexerunt. Quia vero humidum et siccum dixerunt esse principia, consideraverunt quod illa sunt in natura continuantia et terminantia mixta corpora eorum quae generantur. Ad eadem autem proportionaliter respexerunt illi qui priora secundum intellectum principia esse dixerunt : par enim et impar attenduntur in partibus colligatis ad compositi naturam perficiendam, sicut humidum et siccum : sed discordia et concordia moventia sunt proportionaliter secundum rationem, sicut calidum et frigidum movent in sensu.

sa est individuationis, non potest esse particulare in intellectu. Sensus autem cum accipiat praesentem materiam, quae nunc causa est individuationis, non pottest esse sensus nisi individui particularis. Contrarium autem hujus videtur dictum supra, ubi ostensum est quod totum secundum sensum notius est. Sed ibi satis ostenditur solutio eorum quae ad hoc exiguntur. Plato autem posuit magnum et parvum, quae secundum rationem sunt. Alii autem posuerunt rarum et densum, quae sunt secundum sensum. Manifestum est igitur ex dictis, quod principia oportet esse contraria.

CAPUT III.

Et est digressio declarans qualiter principia oportet esse contraria, et quae contraria sunt quae principia dicuntur.

Tert et som.

Patet igitur quod omnes isti et eadem dicunt quodammodo, et altera quodammodo. Altera enim dicunt: quia plures eorum alia supponunt contraria quando assignant principia. Eadem autem dicunt secundum analogiam, hoc est, proportionem principiorum ad actus eorum, ut dictum est. Accipiunt autem contraria diversa ex ipsa coordinatione contrariorum, in qua coordinatione contrariorum quaedam sunt communia, quaedam particularia, et quaedam priora, et quaedam posteriora : et priora communia sunt continentia, posteriora autem particularia sunt contenta. Sic igitur dicunt similiter quodammodo, et aliter alio modo, et pejus aliquo modo, melius aliquo modo. Et hi notiora secundum intellectum, et alii notiora secundum sensum. Est enim intellectus et ratio universalis: sensus autem est particularis : quia cum intellectus abstrahat a materia quae cau-

Si autem contraria sunt principia, sicut probatum esse videtur ex ante habitis, contraria autem sunt quae posita sub eodem genere maxime a se distant, videtur quod contraria non sunt principia generis, sed potius consequuntur genus : et ita videtur quod contraria non possunt esse principia quae non sunt ex aliis.

Adhuc autem substantia substantiae non est contraria, sed potius qualitas qualitati : qualitas autem non est principium mobilis corporis in eo quod mobile : videtur igitur quod principia non sint contraria, quoniam talia principia quaerimus, quae corporis mobilis in eo quod mobile sint principia.

Adhuc autem quaedam naturalium et mobilium corporum sunt extracta contrarietatem, sicut cœelum : et in eis tamen oportet accipere principia naturae : videtur ergo quod principia naturae non sunt contraria.

Si forte aliquis velit sequi Avicennam

<--- Page Split --->

et Averroem' in solutione quaestionis direntes, quod contraria sumuntur dupliciter, scilicet large et stricte : stricte enim sumpta contraria sunt qualitates primae vel causatae ex primis : large autem sumpta contraria sunt continentia sub se privationem et habitum : et ita intelligitur quando dicitur quod principia sunt contraria, quia sunt opposita ut privatio habitus. Videbitur haec distinctio nihil valere, quia ubi Aristoteles probat duo esse contraria principia, ratione utitur ad hoc quod ad agendum sufficiunt duo : ergo secundum Aristoteles principia sunt agentia : privatio autem et habitus non agunt : privatio enim nihil agit : ergo videtur quod ista distinctio non sit secundum sententiam Peripateticorum.

Adhuc qualiter privatio diceretur esse principium, cum ipsa nihil sit: licet enim relinquat subjectum proprium, tamen nihil ponit, sicut caecitas quae nihil plus ponit in oculo de visu, quam in lapide, liret inoculo relinquat subjectum visus proprium, quod non facit in lapide. Omne autem principium videtur esse tale, quod ex ipso causatur aliquid quod principiatur ab ipso.

Adhuc autem quod si genera oppositorum debeant reduci, non reducentur in contraria, sed potius reducentur in affirmutionem et negationem, et privationem et habitum. Quid ergo causae est, quod principia nominantur contraria ? Cum autem contraria sint opposita ut privatio et habitus. Adhuc autem oppositorum genera ab antiquo sunt distincta. Quid ergo causae est, quod Antiqui principia dixerunt esse contraria potius quam opposita ut privationem et habitum ?

Amplius secundum ante dicta oportet, cum non sint ex aliis nec ex alterutris, esse simul in eodem subjecto. Talia autem quae simul sunt in eodem subjecto, nullo opponuntur genere oppositionis. Videtur ergo opinio Anaxagore ex hoc

vera esse, quod videlicet principia non sint opposita, sed velut quaecumque contingentia uni et eidem subjecto, sicut album et musicum et similia. Adhuc autem si dicerentur principia esse opposita, tunc relinqueretur ea non posse simul esse in subjecta materia : aut igitur unum erit in subjecta materia, et alterum erit simpliciter extra ipsam : aut utrumque eit extra. Et quodcumque istorum detur, sequitur inconveniens, quod videlicet aliquod principiorum naturae sit extra materiam : quod si verum est, sequitur quod non transmutet nec materia transmutetur secundum ipsum, quod est extra ipsam generationem, sicut in Metaphysics probatur. Adhuc autem ad generationem rei sufficit, quod unum sit activum et alterum passivum. Sunt autem haec forma et materia : haec autem semper simul sunt in natura, et nullo genere oppositionis opposita. Adhuc autem supra habitum est, quod una proprietas principiorum est, quod ipsa non sunt ex alterutris. Constat autem etiam ex ante habitis, quod contrariorum utrumque fit ex altero. Ergo principia non sunt contraria, sed potius similia vel contingentia eidem subjecto, non contraria, ut videtur. Si autem et hoc concedatur, habet rursum quamdam dubitationem : quoniam quae erit habitudo unius ad unum, si talia sunt non opposita principia, eadem erit habitudo ejusdem ad infinita, eo quod infinita accidunt eidem subjecto : non ergo esset positio vera quae inducta est supra, quod tamen fit musicum ex immusico, non fit ex quolibet immusico : quia secundum hoc posset fieri ex quolibet et corrumpi in quodlibet, quod improbatum est in antecedentibus.

Ad omnia autem haec sine praejudicio alter dicendum pro modulo nostro : omnes secundum doctrinam Aristotelis tenuere, qui princeps fuit Peripateticorum,

<--- Page Split --->

principia esse contraria, et convenerunt etiam fere omnes alii in hanc sententiam, licet different in modo et suppositis contrariorum, sicut diximus : haec autem contraria sunt illa inter qua est motus et mutatio qua permixta est motui, sicut infra dicemus : qua licet in singulis mobilibus sint alia et alia, tamen in communi ratione dicuntur contraria : et hoc oportet nos loqui in communi : quia sic est processus scientiae a communibus ad specialia. Quod qualiter sit, dico quod sicut est in genere et differentiis respectu speciei constituenda, ista est in materia et contrariis respectu rei constituenda per fieri et moveri secundum naturam. Genus enim est generalis forma, qua ideo generalis, quia est imperfecta et indeterminata : et cum trahitur ad perfectum, determinatur per differentiam communitas et confusio ejus, et sic conducitur ad esse speciei. Licet ergo alia sit natura generis secundum id quod supponit genus, et alia natura differentiae secundum id quod supponit differentia : tamen in potestate generis est differentia habitualiter, sicut in habitu sive forma confusa non adunata ad unum vel ad aliud, nec distincta per actum vel alium.

Et si quaeratur, utrum ille confusus habitus et forma in genere sit eadem cum forma speciei? dicemus, quod est idem et non idem. Est enim non idem secundum esse, et est idem quodammodo secundum id quod est essentia quaedam. Dico autem quodammodo et non simpliciter : quia est una essentia quaest in duobus, scilicet determinato distincto, et non determinato et indistincto, sive perfecto et imperfecto, sed est ut deficiens in his quaed esse exiguntur quando est indeterminata et ut habens necessaria ad esse quando est determinata : et hic quidem habitus confusus unus est abstrahens ab omnibus speciebus, licet operatione ejus et analogia non sit una prout

comparatur ad speciem unam, et prout comparatur ad aliam : et hic habitus dicitur habitualis potestas per quam differentiae generis omnes sunt intra genus et extrahuntur ab ipso secundum rationem per intellectum agentem compositioni in genere et differentiis : et est nunc manifeste cognoscere, quod genus est compositum : quoniam natura quam supponit genus ut subjectum quoddam differentiarum, alia est ab illo habitu confuso qui est in genere habitualis potestas, qua natura generis potestate omnes continet differentias. Et quia differentiae natae sunt circa commune fieri subjectum, et uniuntur in una potestate habituali ipsius, et distant a se sub illo quando actualiter accipiuntur ex expellunt se mutuo ab illo, per hoc enim quod una generatur in ipso, alia non inest secundum esse : ideo differentiae substantiales dicuntur contrariae ab Aristotele in X primae philosophiae : per omnem enim eumdem modum se habent contraria qualitates ab subjectum. Sicut autem diximus in genere et differentiis, ita est per omnia etiam in materia et contrariis, praeter hoc solum, quod materia non est forma generalis. Materia enim est subjectum formarum in entibus, et habet in se habitum confusum formarum, qui habitus imperfectus est et indistinctus, et hic habitus si accipiatur in materia communi, est sicut in genere remoto 1. Si autem accipiatur in materia propinqua et appropriata, est sicut in genere proximo vel propinquo. Est autem habitus hic habitualis potestas, qua materia claudit in se formas plures vel pauciores, secundum quod fiunt propinqua vel remota : et haec est potentia habitualis idem et diversa a formis per omnem eumdem modum, quo diximus, quod habitualis potestas differt : et idem est cum differentiis oppositis, et forma sub ipso acceptae habent se per modum contrariarum

<--- Page Split --->

differentiarum sub genere : et hae forma contraire sunt principia rei mobilis secundum quod est mobilis : quia omne quod inovetur, aliquo modo movetur de contraire ad contrarium. Quod qualiter accidat videamus.

Sumamus autem hic quod in tertio libro hujus scientiae probabimus, scilicet quod motus physicus non sit nisi aliqua forma fluens secundum suum esse et non secundum suam essentiam, sicut patet in eo qui albatur. Albatio enim non est nisi albedo fluens secundum esse quod habet in materia, et exiens continue de esse in esse. Constat autem quod sic fluens non flueret, nisi a permixtione magnitudinis exiret. Ergo fluit a contrario sibi permixto. Sed hic fluxus habet principium et medium et finem. Constat autem quod principium ejus magis est in contrario permixto vel juxta ipsum. Modium autem ejus est in natura secundum esse quod aequaliter utrumque respicit extremorum, et finis ejus est secundum recessum a natura contrarii et accessum ad statum in albedine. Oportet ergo quod sit de contrario ad contrarium per medium. In omni enim motu prius venitur ad medium quam ad finem. Si autem aliquis ista tria velit considerare subtiliter, inveniet duo extrema motus esse contraria, et medium per quod equidistantia accipitur, esse potestatem illum habitualem materiae in qua ambo aequaliter secundum posse et non secundum esse existant : sicut autem genus secundum esse nusquam est nisi in spericibus, ita materia secundum esse nusquum est nisi sub formarum altera quae contrariae sunt : et cum motus conveniat materiae secundum esse, oportet quod conveniat ei secundum exitum de contrario in contrarium, et non secundum exitum a potentia habituali media inter contrarias formas : et hinc est quod Philosophi dicunt, quod privatio semper salvata est in contraria forma, licet secundum rationem differat ab ipsa.

Et est adhuc advertendum in ipsa con-

sideratione, quod quælibet formarum potestate habituali existentium in eadem materia, contraria est alteri, et privatio ad ipsam : si enim considerentur formæ illæ prout sunt actuale esse dantes materiæ, absque dubio contrariæ sunt per modum supra dictum : quia bene sequitur, si unum contrariorum est forma, tunc et alterum est forma. Si autem considerentur illæ formæ per hoc quod uniuntur in habitu confuso materiæ, ambientes formas potestate, unaquæque earum habebit aptitudinem ad alteram, sed deficit ab actuali esse ejus : et sic contrarium necessario supponit privationem.

Et si quaeratur, a quo illorum habent, quod moventur ad invicem et transmutantur ? non erit difficile secundum praehabita assignare : quia motum et potentiam movendi ad invicem habent secundum hoc quod commune est utrisque, scilicet secundum quod unaquæque privative se habet ad alteram : quia sic habent tam subjectum commune , quam aptitudinem recipiendi formam oppositam. Aptitudinem dico habitualem, sicut ante diximus. Tamen quia materia secundum esse habet mutari, et secundum esse non est in sola et simplici aptitudine illa, oportet quod principium motus sit a contrario vel medio quod loco est contrarii : nec tamen principiat motum ut contrarium, sed potius ut privative oppositum, sicut patet ex prædicis.

His habitis, nihil difficile est respondere solutio ad rationes rauones principales propriis præcipitates possunt. Ad hoc enim quod dicit contraria esse consequentia genus, dicendum quod hoc verum est de genere quod dividunt, sed tamen præcedunt hoc quod constituunt : et hoc est id quod generatur et constituitur in natura, sicut nos diximus in procemiis libri istius : hujus enim quod in natura generatur secundum speciem quam natura præcedit, nos quaerimus hic in communi principia, non considerantes hoc vel illud quod est in genere mineræ vel plantæ vel aliis. Nec ideo sequitur quod sint ex aliis : quia

<--- Page Split --->

non sunt ex aliis contrariis quæ sunt ante ipsa in motu quem principiant, licet sint ex alio quod potestate est utrumque eorum. Sic enim intelligitur quando dicitur, quod principia prima non sunt ex aliis. Sufficit enim, quod non sunt ex aliis secundum modum illum quo illa sunt ex ipsis. Subjectum tamen ipsorum prius est ipsis et sunt ex ipso, non simpliciter, sed quodam modo, ut supra patuit, et adhuc inferius in sequentibus operis istius melius explanabitur.

Quod autem objicitur, quod substantia substantiae non est contraria . solvunt Alexander et Averroes dicentes, quod hoc est verum in compositis, non autem in simplicibus : nec ego reprehendo solutionem ipsorum.

Si autem in simplicibus distinguatur inter vere contraria, et ea quæ habent modum contrariorum, melius erit intelligere : quia propterea quæ supra dictæ sunt formæ substantiales modum habent contrariorum. In eo autem quod contraria sunt activa vel passiva secundum se vel per prima contraria activa vel passiva, deficiunt a vere contrariis : quia sic contraria non sunt nisi in qualitate 1.

De solutione autem Avicennæ et Averrois patet qualiter intelligatur si quis eam velit sustinere : et quod objicitur, quod per actionem et passionem probatur principia esse contraria, dicendum quod contraria quæ sunt in substantia, dupliciter accipiuntur, scilicet secundum se et secundum esse quod habent in materia : et secundum se quidem nihil agunt nec patiuntur, sed sunt formæ simplices. Si autem accipiantur secundum esse quod habent in materia, sic eo quod sunt substantiales sunt terminantes et perficientes in materia : et ideo omnes activæ qualitates quæ sunt in materia, sunt instru-

menta earum : sicut enim calor non dissolvitur tantum et rarificat materiam, sed servat proportionem ad carnem et os et lignum et alia similia secundum quod informatur ab una forma substantiali vel ab alia : et sic formæ substantiales sunt activæ et passivæ. Quia sicut diximus proportionaliter in talibus movere calidum in forma substantiali informatum, ita dicimus de passione humidi et sicci, et ita dicimus de actione frigidi. Nos autem de hoc reddere perfectam rationem habemus in libro IV Meteororum, et in libro de Anima. Ea enim quæ nunc dicta sunt, sufficiunt ad præsentem difficultatem de naturæ principiis motam removendam.

Ad id autem quod dicitur, privatio nihil esse, satis planum est solvere per ante dicta : licet enim per hoc quod privatio est, nihil sit, tamen per hoc quod relinquit aptitudinem formalem, aliquid est, et sic principiat motum rei mobilis : sed tamen infra ostendemus, quod principii ratio non æqualiter convenit tribus principiis, sed potius per prius et posterius. Quod autem quæritur quid causæ sit quod principia dicantur contraria , cum ante contraria sint opposita ut privatio et habitus, satis est planum solvere per ante dicta. Si enim in oppositione contrariorum tanquam radix oppositionis supponatur oppositio quæ dicitur privatio et habitus, propter potestatem habitualem in qua uniuntur contraria, quæ est relicta in privatione et habitu. Et hæc est ratio, quod Aristoteles reduxit contraria in privationem et habitum, et non e converso 2. Sed tamen secundum quod motus principiatur in esse, est processus motus a contrario in contrarium : et ideo Peripateticis magis placuit principia motus esse contraria, quam privationem et habitum : tamen quia contrarium non in

<--- Page Split --->

quantum est species et forma opposita, movet, sed potius secundum quod privatio est in ipso, ideo specificantes per exempla principia motus posuerunt privationum et habitum esse principia.

Ex his patet ulterioris quaesiti solutio, utrum videlicet principia sint quaecumque contingentia eidem subjecto vel contraria ? patet enim quod contraria : et quod dicitur quod contraria non fiunt ex alterutris, intelligitur quod una contrarietatis extremitas non fit ex alia, sicut calor non fit ex frigore : sed secundum quod unum contrariorum est privatio alterius in materia subjecta, bene fit unum ex alio : et etiam nihil fit naturaliter nisi secundum hunc modum : et nihil prohibet contraria hoc modo simul esse ut in motu, et non ut in esse in eodem : quia quando sunt in motu, unum est sicut privatio procedens ad habitum, et alterum est sicut forma fluens de potentia ad esse et non sicut forma dans esse absoluto. Sic enim contraria simul sunt in omni motu : et hoc modo sunt principia causantia motum. Hoc autem in tertio hujus scientiae libro erit manifestum, cum de motu loquemur. Patet etiam, quod neutrum principiorum hoc modo sumptum est extra materiam et motum, sed utrumque essentialiter est intra ipsum motum et materiam. Nec sufficit activum solum, sed oportet esse in quod agit : et hoc dupliciter, scilicet sicut contrarium quod expellit, et sicut materia quae suscipit actionem agentis : et ideo oportet esse principia contraria. Et ex his patet solutio dubitabilium quae mota sunt et simillium illis.

esse prædicabiles de his quorum sunt differentiæ. Materia autem non est forma nec formæ sunt prædicabiles de materia vel de eo cujus sunt formæ, quia genus est intentio rei et similiter differentia. Et ad hoc intelligendum est , quod (sicut nos ante diximus) universale et forma rei triplex est, scilicet id quod est ante rem, et hoc est hic causa : et id quod est in re, et hoc est forma : et id quod est post rem abstractum per intellectum ab ea, et hæc est rei intentio. Cum autem a re fit abstractio, fit illa abstractio a re tota : et ideo id quod abstrahitur a tota re, prædicatur et vocatur propter hoc forma totius et non partis : totum enim secundum quod in suis essentialibus consideratur, potest significari secundum quod est substans formæ, vel secundum quod est forma perfecta 1. Et primo quidem modo ab eo toto sic considerato abstrahitur genus : et secundo modo ab eo toto abstrahitur species vel differentia, si consideretur ut perfectum per hoc quod dat ei distinguens et perficiens ipsum in esse : et si consideretur ut substans accidentibus, ab eo toto abstrahitur album vel musicum : et omnia hæc prædicabilia sunt de toto, eo quod sunt formæ a toto separatæ. Sed hoc non fit in forma et materia, quorum neutrum est totius ut constituens totum, sed constituunt totum et componunt, et ideo dicuntur partes de toto non prædicabiles. De hoc autem tractandum erit in prima philosophia, sed ad intellectum contrarietatis principiorum sufficiunt ea quæ hic dicta sunt.

Per hoc autem quod nos hic fecimus comparationem inter genus et materiam, et contraria et differentias, non intelligimus quod materia sit genus, vel differentiae sint contraria secundum naturam accepta, cum nos prædixerimus genus esse formam generalem, et differentias

<--- Page Split --->

CAPUT IV.

Quod principia nec unum sunt, nec infinita secundum numerum.

Conveniens autem post haec utique erit dicere utrum principia unum vel duo vel infinita sint secundum numerum. Et ostendemus primo, quod non est possibile ut principia sint unum vel infinita: deinde investigabimus in quo sint numero.

mis et gloriosus est infinitus : et tamen scientia credulitatis habetur de ipso : et ita non videtur valere ratio inducta. Adhuc autem quoniam si dentur esse infinita per numerum et infinita per extensionem continui, sicut multi Philosophi posuerunt, constat quod Deus gloriosus omnium illorum utroque modo infinitorum habebit scientiam : et ideo iterum ratio inducta concludere non videtur. Respondebimus ad haec, quod aliter Deus gloriosus est infinitus, et aliter infinitum per numerum vel per extensionem. Deus autem cum dicitur infinitus, dicitur a nogatione finientis ipsum et mensurantis extra infinitum : quia videlicet impossibile est ipsum finiri loco vel tempore vel intellectu capienti ipsum, propter quod est plene inenarrabilis, hoc est, quia eum perfecte intelligi non convenit nisi a seipso. Est tamen ipse finiens se, quia tantus est, quantus ipse se intelligit. Si enim Deus diceretur esse infinitus sicut infinitum dicitur quantum ad discretum vel continuum, sequeretur Deum esse semper imperfectissimum : quia infinitum hoc modo imperfectissimum est, cum semper aliquid ejus quod ipsum perficere debet, sit extra ipsum, sicut nos infra in tertiolibro hujus scientiae ostensuri sumus. Infinitum autem quod dicitur a negatione finientis ipsum extra, perfectissimum est et sua nobilitate excedens omnem loci et temporis et ingenii capacitatem, quae vel est vel quam possibile est esse. Licet autem ponamus esse infinita actu, sicut posuerunt quidam Pythagoricorum, concedimus tamen Deum cujus scientiam nihil effugit, illa infinita omnia scire : quod ideo contingit, quia sua scientia non causatur a scitis, sed potius est causa omnium scitorum. Et ideo sciendo se esse causam ipsorum, ipse scit infinita : et ideo scientia infinitorum in ipso est per unum quod ipse est qui sibi finitus est : unde ipse non intelligit rem per intellectum transeuntem super rem intellectam nisi quantum intelligit seipsum. Nostra autem scientia non est causa scitorum,

Text et com. 50.

Quare ratio principu non potest salvari in uno in rebus physicus.

Ex ante dictis autem ostenditur, quod non est possibile ut principia sint unum. Cum enim habitum sit quod principia sint contraria, contrarietas autem non potest esse salvata in uno, oportet quod principia naturae et motus sint plura uno: licet enim in omni genere unum sit ante duo et duo ante tria, tamen in genere principiorum physicae rei non est ita. Et hoc ideo est, quia principium physic non dicit simpliciter primum genus principii, sed dicit primum in quadam natura quae mobilis est, ut diximus in procemiis : et ideo actus principii physici non potest salvari in uno. Movens enim physice movet motum, et oportet quod sit mobile ei subjectum et contrarium : et ideo principia rei mobilis secundum quod est mobilis, oportet esse plura uno. Licet autum sint plura, non tamen possunt esse infinita. Si enim essent infinita, tunc ens principiatum physice neque sciretur, neque credulitas aliqua haberetur de ipso : quia sicut supra ostendimus, omnis scientia et credulitas rei habetur in qualibet scientia ex scientia principiorum : sed principia infinita non sunt scibilia : quia intellectus non potest transire infinita : ergo id quod est ex principiis, esset ignoratum.

Si quis autem sophistarum nobis opponat dicens, quod Deus creator subli-

<--- Page Split --->

wol potius causatur a rebus scitis : et ideo oportet nostrum intellectum esse transcunlom super scita et intellecta : propter quod contingit quod ea non intelligit quae transire non poterit, et haec sunt infinita, sicut diximus'. Stat ergo ratio inducta, quod videlicet principiis infinitis existentibus sicut dixit Anaxagoras, ens physicum principiatum ab ipsis, erit ignorantum.

Aliter tamen hoc ipsum probavimus sic, quod in omni genere uno non est nisi una contrarietas prima. Cum igitur se genus habeat ad differentias sicut polentia ad actum, quemadmodum superius explanavimus, necesse est quod prima potentiae in genere primea respondeant differentiae contrariae : illae sunt contrarietas una prima quae est in genere uno : et sic sunt decem primea contrarietates secundum decem genera. Quia autem novem accidentium genera tanquam ad causam et subjectum reducuntur ad substantiam, oportebit necessario quod alia genera cum contrarietatibus suis causentur et principientur a genere substantiae eo modo quo imperfectum fluit et principiatur a perfecto, non ita quidem quod principia aliorum generum principientur a principiis substantiae, ita quod habitus ab habitu et privatio a privatione, sed potius sic, quod aliorum generum principia a substantia composita principiantur : quia subjectum contrarietatum accidentalium non est materia, sed potius compositum : et ideo etiam causa ipsorum est substantia composita, ex quo relinquitur quod principia aliorum generum nec sunt principia simpliciter, nec sunt prima simpliciter, nec sunt principia entis simpliciter, sed sunt principia substantiae : et omnia ista colligunt, quia ipsa sunt et principia simpliciter et sunt principia ejus quod simpliciter est et non secundum quid. Hoc enim

modo substantia est quoddam unitum genus a quo principiantur omnia alia genera. Ex quo sequitur, quod non sunt infinita principia formalia, sed duo tantum, scilicet contrarietas prima quae est in genere substantiae 2.

Si autem quis quaerat, quae sunt illa prima contraria substantiae, quae sunt principia prima? dicendum videtur, quod dupliciter accipimus principia prima motus. Accipimus enim prima in genere et prima in re ipsa apud naturam. In genere autem prima sunt primae differentiae substantiae, sicut diximus : et hoc modo prima accipiuntur secundum proprietaetem istius scientiae quam tractamus in libro isto : quia nos hic consideramus mobile non contractum ad materiam, sicut patet in ante habitis. Unde prima principia mobilis sunt principia quae quaerimus hic : et haec sunt materia et forma et privatio non contracta ad speciem aliquam mobilis : sicut enim saepius diximus, processur artis est ab universaliori ad particularius. Et ideo in sequentibus libris scientiae naturalis tangemus principia mobilis hujus vel illius. Secundum rem autem prima principia motus sunt principia mobilis secundum locum, et prima principia generationis et corruptionis ex parte agentis sunt qualitates primae, et ex parte materiae prima quidem sunt rarum et densum : haec autem omnia sequens sermo declarabit. Nos autem primo modo dicta prima principia substantiae esse principia dicimus, quae secundum naturam sunt prima et secundum viam intellectus : hoc enim melius est dicere esse finita quam infinita : quia si aliquid debeat causari, et ipsum potest causari ex finitis principiis, melius causatur ex finitis quam ex infinitis. Et ideo Empedocles melius posuit principia esse finita, quam Anaxagoras qui dixit ea esse infinita : quia omnia naturalia causavit

<--- Page Split --->

ex quatuor elementis Empedocles, sicut causavit ea ex infinitis homogeniis Anaxagoras : et ideo quia eadem causamus ex finitis quae ex infinitis causari dixit Anaxagoras, melius est dicere principia esse finita quam infinita.

Amplius secundum modum quem prædiximus, licet multa sint contraria secundum diversa genera, inter tamen genera quædam sunt priora et quædam posteriora. Illa enim quæ fiunt ex aliis sicut ex suis causis, sicut dulce et amarum et album et nigrum fiunt ex quatuor qualitatibus primis, et sunt posteriora : et illa ex quibus fiunt, sunt priora. Cum igitur prima sint quæ non fiunt ex aliis, sed alia ex ipsis, ut diximus, et illa sint pauca, constat quod prima principia non sunt infinita, sed pauca numero.

Adhuc autem id quod dictum est, ex hoc etiam constat quod principia semper manere oportet : quæ enim non fiunt ex aliis, semper manent : quia quæ ex aliis non fiunt, ex aliis etiam non corrumpuntur, Præterea autem non fiunt ex aliis : ergo nec ex aliis corrumpuntur, sed manent semper.

Avicenna tamen de hoc duas dat alias explicatonies, quarum una est aliorum opinio dicentium, quod ideo dictum est, quod principia generationis manent semper : quia nunquam fuit hora in qua non esset generatio in materia et privatione, eo quod mundus sit æternus : et hi dicunt manere semper non secundum esse, sed quia primo non exiverunt in esse. Alii autem dixerunt manere semper in universali, quia universale per se neque generatur nec corrumpitur, sicut in littera continetur quam diximus : et hoc credimus esse verius quam primum. Nos enim de priori opinione infra determinabimus.

Dicit etiam Averroes, videlicet quia privatio in ratione privationis manet, sed non eadem numero : quia quando materia perfecta per formam unam, amittit privationem quam habuit ad formam illam, habet tamen privationem ad formam aliam quam nata est suscipere : et ita prima contraria manent semper. Manifestum est igitur quod principia neque infinita sunt neque unum.

Dubitat quomodo primcupa oportet semper manere. Solutio propria.

Hoc autem multam habet dubitationem : si enim materia mobilis est de contrario in contrarium , videtur quod utrumque contrariorum destruatur per alterum : et sic neutrum eorum semper potest manere. Hoc autem solvitur per hoc quod primus habitus formæ non est separabilis a materia, sicut patet in generatione corporis, ubi materia a corporeitate non separatur in universali, licet separetur ab hac et ab illa : et licet privatio quæ illi habitui opponitur, non remaneat in ratione privationis, manet tamen secundum quod res salvata est in perfectione quæ fit per habitum, sicut nos supra diximus : et ita id quod est principium simpliciter, sicut prima materia et prima forma, semper manet. Quod autem est principimm secundum quid, manet quodammodo, et quodam alio modo non manet.

CAPUT V.

Quod principia non sunt plura duobus aut tribus.

Quoniam autem principia sunt finita, rationem habet quod sint duo tantum, et quod non duo tantum : sicut et ratio quidem ad hoc quod sint plura duobus est, quia cum habitum sit quod principia prima oportet esse contraria, potest aliquis dubitare dicens, quod contrarium non facit alterum vel aliquid ex altero : densitas enim non facit raritatem, neque e converso raritas densitatem : et similiter est in omnibus aliis contrarietatibus quæ a Philosophis diversis dicuntur esse principia : quia discordia non conducit ad esse concordiam, neque facit aliquid ex

<--- Page Split --->

ipsa, nec e converso concordia ex discordia, sed utrumque facit in alterum quiddam tertium quod subjicitur utrique vel in plura, sicut Platonici dicunt, qui plura ponunt materialia subjecta contrariis ex quibus dicunt parari naturam materialium entium.

principia sint contraria,· sicut dudum probavimus, et quod principia substantiae non sola possint esse contraria, sicut nunc probatum est, oportebit eum necessario plura dicere principia quam duo : ponet enim tertiam materiam quae subjicitur duobus contrariis primis, sicut dixerunt illi qui omne quod est, dixerunt unam quamdam materialem naturam esse, sicut aquam, aut ignem, aut medium inter ista.

Amplius de eodem dubitabit aliquis, quomodo videlicet contraria sint principia, nisi supponatur eis natura tertia : quia nos videmus quod contraria non sunt substantia alicujus eorum quae sunt, sed potius sunt formae eorum secundum quas qualia dicuntur : sed id quod est principium simpliciter . hoc simpliciter etiam est ens : et oportet quod non sit sicut in subjecto aliquo, sed sit stans per se. Si enim diceretur principium esse in aliquo subjecto, oporteret quod principium esset principiatum, et sic esset ex aliquo alio, quod supra improbavimus : quia subjectum quod est stans per se, prius est et principium prædicati quod est in subjecto.

Amplius autem ex his quae in Prædicumentis tradita sunt, manifestum est quod substantia substantiæ non est contraria : ergo contraria quæ dicta sunt esse principia, non sunt substantiæ. Qualiter igitur sunt ipsa per se sumpta principia substantiæ : substantia enim non fit essentialiter ex non substantiis. Iterum autem si contraria tantum per se sumpta essent principia substantiæ, cum principium sit prius principiato, oporteret contraria quæ non sunt substantiæ, esse priora quam substantia : ergo non substantiæ priores sunt substantiæ, quod est inconveniens.

Ne autem ea quae dicta sunt, obscura remaneant, adhuc eadem declarabimus amplius. Constat enim nihil agere in alterum, nisi quod est in esse salvatum : contrarium autem in esse non salvatur nisi per subjectum in quo est : ergo ad hoc quod in se invicem agant contraria, debet ipsis subjici tertium quod est subjectum salvans et sustinens utrumque : et sic non possunt esse tantum duo contraria principia. Adhuc id quod est ex principiis constitutum, est hoc aliquid. Id autem quod est hoc aliquid, duo habet in seipso ex principiis constituentibus ipsum : est enim per se subsistens, et est ens completum in actu. Oportet ergo quod unum principiorum sit in subsistens, et hoc est id quod contrariis subjicitur, et alterum sit actus ejus, et hoc est alterum contrarium quod est per modum habitus. Nec est nobis dubium ex his quae in Logicis et prima philosophia dicta sunt, substantiam dividi in tria, scilicet in materiam, et formam, et compositum. Dicitur autem substantia a substando 1 : cum autem subsitent tria, scilicet materia, et prima substantia, et secunda, constat quod id quod primo substat, a quo ambo alia habent substare, est materia : propter quod etiam ipsa est subjectum primum : quia ipsa est quae proxime substat formæ et primo : et hoc modo sola ipsa inter simplicia substantia est. Omnis autem forma in quale prædicatur

Unde si aliquis utrasque habitas rationes veras esse supponit, scilicet quod

tex. com. 8.

<--- Page Split --->

sive sit pars rei, sive non. Ex his enim quæ Porphyrius tradidit, scimus quod differentia licet sit pars ejus quod est esse rei, tamen in quale prædicatur. Talis ergo forma quæ pars esse rei est, qualitas est rei essentialis, et est in subjecto primo, quod est materia, cui dat esse et facit ipsum actu esse, cum ante potentia extiterit : et non est substantia secundum quod dicitur a substare substantia : et hoc modo prima substantia quæ est hoc aliquid, non habet a forma quod sit substantia, sed potius a materia. Hoc modo ergo intelleximus quod substantia non est contraria substantiæ, et quod substantia non sit a non substantia : quia hoc modo prima contraria non sunt substantiæ, sed sunt substantiæ secundum quod dicitur substantia quæ facit substantiam actu esse : hoc enim est qualitas essentialis, et est pars ejus quod est esse rei habens contrarium, et est in subjecto primo quod est materia, et non in subjecto secundo quod est compositum : quia id quod est in subjecto secundo quod est completum et perfectum esse, est consequens esse perfectum : et ideo non potest esse pars ejus quod est rei esse : quapropter accidens est, quod cum sit in aliquo, non est in eo sicut quædam pars ejus quod est esse, et impossibile est esse sine eo in quo est : et nihil differt forma substantialis ab accidentali. Et ideo substantia et fit a non substantia, et fit ab ea : fit enim a forma in actu, non in eo quod substat, quod est substantia secundum quod substantia dicitur quæ facit actu substantiam : non autem est substantia quæ dicitur a substando. Et per hoc patet intellectus omnium quæ sunt prædicta. Patet etiam quod necesse est aliquid substans subjicere contrariis, quod est medium ipsorum et primum subjectum utriusque.

CAPUT VI.

Qualiter id quod subjicitur contrariis medium est utriusque.

Cum autem quidam Philosophorum Text, et con, hoc medium subjectum dicant extrema Subjecum elementa, sicut ignem, vel terram, quistat contrariis, rationadam autem media inter elementa, ratiobiliusdiciur esse menabilibus dicunt qui dicunt ipsum esse dum inter elementa medium, quam qui dicunt ipsum extrequam alquod elemum : ipsum enim medium in eo quod mentum. est medium potentia est utrumque extremorum, actu autem neutrum. Et quicumque posuit ipsum magis excellentiis contrariorum conjunctum, quia cum natura materialis quæ media est, sit potentia in utroque contrariorum et actu in neutro, magis simile est ei id quod non habet excellentias contrariorum secundum actum, quam id quod habet excellenter contraria : et ideo quantum ad hoc illi qui dixerunt materiam omnium esse medium inter aerem et ignem, vel medium inter aerem et aquam, rationabilius dixerunt quam illi qui dixcrunt, quod materia omnium est unum quatuor elementorum : quia elementa distincta sunt excellentiis contrariorum. Media autem elementorum quæ quidam posuerunt, ut Heraclitus, dicebantur nullum contrariorum habere actu.

Hac eadem ratione inter illos qui dixerunt materiam omnium esse unum elementum, melius dixerunt qui posuerunt illud aerem : quia licet aer potentialiter sit calidus et humidus, tamen secundum actum nullum habet contrarium in excellentia, sed variatur secundum actum suscipiens omnes differentias contrariorum. Est enim modo humidus, modo siccus, et modo frigidus, modo calidus. Post hos etiam melius aliis dixerunt, materiam omnem dicentes esse aquam : quia licet aqua secundum actum sit frigida et humida, de facili

<--- Page Split --->

quod quædam contraria sunt priora, quædam posteriora : et non differunt in hoc, quod plura sunt æque prima in diversis generibus : semper enim in uno genere contrarietas est una prima generis illius : sed omnes aliae reducuntur in unum genus quod est principium et subjectum aliarum. Quod autem contrarietas una sit in omni genere, per superiora satis patuit.

Ex illa autem contrarietate non sequitur quod motus naturalis sit in omni genere, quia non omnis forma est talis, quod ad ipsam sit motus ex intentione naturae : sed motus per accidens est in omni genere, sicut infra ostendetur in tertio libro et quinto scientiae istius. Motus autem naturalis in quatuor generibus est tantum, secundum quod in communi ratione sumitur, licet propria habeat principia variata secundum quatuor genera contrariorum : tamen illa causantur a substantia subjecta illis contrariis. Et ideo etiam materia quae est in potentia, subjicitur mutationi quae est in substantia : sed compositum ex materia et forma, subjicitur motui qui est in aliis generibus, et causa hujus patet in ante dictis 1.

CAPUT VIII.

Quid subjicitur in omni fieri, et quomodo unum dicitur fieri ex alio ad sciendum numerum principiorum.

Sicut igitur consuevimus dicere, proText. et com 57. cedemus primum aggredientes de universali fieri et generari. Convenit primum, dicere quæ secundum naturam sunt contraria, quæ sunt de mobili secundum se non contracto ad materiam : et deinde in aliis libris sequentitibus speculabimur circa unumquodque propriam ejus generationem et principia propria ipsius secundum quod ad hanc vel illam materiam mobile consideratur contractum, sicut in scientia Mineralium tangemus, et in scientia Vegetabilium, et in aliis similiter secundum omnium naturalium diversitatem.

Incipientes igitur in universali dicimus Text et com. 58. aliquando ex alio fieri aliud secundum mutationem in substantia, et dicimus ex altero fierialterum secundum mutationem in accidentibus. Utroque autem istorum modorum possumus significare simplex, et possumus significare compositum. Simplex autem significamus dupliciter, scilicet subjectum tantum supponentes, vel privationem, sive alterum contrariorum supponentes. Compositum autem, quando supponimus subjectum cum privatione permixtum. Simplex enim subjectum dicimus fieri, sicut quando dicimus, homo fit musicus. Simplicem autem privationem dicimus quando dicimus, immusicus fit musicus. Compositum autem sicut quando dicimus, homo immusicus fit musicus. Et sicut est ex parte subjecti, quod fit ista mutiplex significa-

<--- Page Split --->

tio, ita est eadem multiplicitas ex parte prædicati quod est terminus mutationis. Dicimus enim, homo fit musicus vel homo fit homo musicus : sed non dicimus, vel musicum vel hominem fieri hominem : quia subjectum nunquam est terminus mutationis vel motus 1.

Sciendum ergo quod cum propositio, ex, sit nota originis motus, et in origine motus aliquid objiciatur quod est privatio, non proprie dicimus, ex, nisi quando supponitur privatio simplex, vel materia immixta privationi : et ideo dicitur, ex immusico fit musicus, et ex immusico homine fit musicus, vel ex immusico fit homo musicus, vel ex immusico homine fit homo musicus. Sed cum subjicitur solum subjectum, cujus nihil in toto motu abjicitur, non recipit semper propositionem. Unde bene dicitur, homo fit musicus : sed non convenienter dicitur, ex homine fit musicum vel homo musicus.

tu aliquid aliud a privatione et habitu oportet subjici, et illud est quod proprie fit et permanet in toto motu : et licet hoc numero sit unum per se et cum privatione sumptum, tamen non est unum specie et forma. Si enim esset unum specie, esset idem ratione : quia specie idem et ratione idem pro eodem accipimus. Quod autem hoc sit verum, in exemplis prius habitis est accipere : quia licet idem subjecto sint homo et immusicum, tamen est alia ratio hominis et alia ratio immusici : ergo et alias species et forma utriusquepenes quam sumitur ratio Constatenim quod non est una species et ratio permanentis et non permanentis : id enim quod neutri contrariorum oppositum est sicut subjectum, illud permanet et alterius rationis in motu, quam id quod est unum oppositorum in motu, et non permanet in toto motu, sicut homo permanet qui subjicitur musico et immusico, sed musicum et immusicum non permanent, sed uno adveniente per motum, abjicitur alterum : et hoc similiter est in composito modo significatis, quia licet unum sit numero quod supponitur quando dicitur, immusicus homo fit musicus, tamen privatio abjicitur et subjectum manet. Et ideo altera sunt specie, homo et immusicus homo, in quantum est immusicum quoddam.

Licet autem sic nuper diximus ex aliquo fieri aliquid in non permanentibus, magis et inconvenientius quam in permanentibus, sicut diximus ex non musico fieri musicum, et non dicimus ex homine fieri musicum : tamen etiam aliquando dicimus in permanentibus : et hoc præcipue quando in nomine subjecti permanentis importatur privatio ad formam quaest terminus mutationis, sicut cuprum se habet ad statuam secundum se, sed

esse idem subjecto, quod patet V Physic. tex. com.3.

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1

Si igitur aliquis subtiliter ea quae dicta sunt, inspiciat, videbi quod in omni mo-

1 Subjectum nunquam est terminus motus aut mutationis : quod intelligo per se, quia per accidents subjectum et terminus motus possunt

<--- Page Split --->

per artem accipit figurationem : et ita se habet semen ad id cujus est semen : et ideo dicimus ex ære fieri statuam, et ex semine animal : et non dicimus æs fieri statuam, vel semen fieri animal. Uterque autem modus dictus est conveniens opposito non permanenti in motu, quia in ipso dicimus ex hoc fieri hoc : et dicimus hoc fieri hoc. Verbi gratia, quia dicimus ex immusico fieri musicum, et dicimus immusicum fieri musicum. Et in composito cum privatione similiter observatur uterque modus : quia et dicimus, ex immusico homine fit musicus, et immusicus homo fit musicus : sed unum illorum dicitur gratia subjectiet alterum gratia privationis, ut diximus : quia licet dicamus immusicum fit musicum, supponitur tamen ibi subjectum quod idem numero est cum immusico, licet ratione sit differens : et ideo subjectum quodammodo est unum, et quodammodo duo, et quidem est in omni fieri.

substantiarum, ex quo fit quod fit, sicut cum plantæ et animalia fiunt ex semine, subjicitur materia ex privatione procedens ad habitum. Sed est differentia, quia in mutationibus accidentium subjicitur id quod simpliciter est subjectum : in mutatione autem substantiarum subjicitur subjectum quoddam : subjectum enim est ens in se completum per formam substantialem et materiam quæ est causa accidenti existenti in eo : sed materia quæ subjicitur generationi substantiæ, non est ens completum in se, sed in potentia est, et subjicitur non accidenti primo, sed formæ substantiali : et ideo est subjectum quoddam.

Similiter autem illa quæ fiunt simpliciText et com. ter, sicut substantiæ, multipliciter fiunt. 63. Alia enim illorum fiunt transfiguratione, sicut quæ ex infigurato esse figurantur : sicut fiunt statuæ imaginis et idolorum. Alia autem fiunt appositione sive additione partium, sicut quæ augentur per extrinsecam appositionem, sicut mons qui fit ex additione terræ super terram per diluvium vel per aliam causam. Quædam etiam fiunt abstractionem partium quarumdam, sicut figura incisionis, sicut quando ex lapide sclipitur forma Mercurii vel Jovis. Quædam autem fiunt compositione quadam diversorum, ut domus. Quædam autem alteratione, sicut illa quorum materia per actionem qualitatum primarum convertitur, sicut ex semine fit caro et os, et ex luto fit later. Et in omnibus hujusmodi manifestum est quod diximus, quod omnia videlicet fiunt ex substantiis quæ subjiciuntur fieri ipsorum.

Dicitur enim fieri multipliciter, quia quædam non dicuntur simpliciter fieri, sed potius dicuntur secundum aliquid fieri, sicut ea quæ alterantur, vel augentur, vel diminuuntur : quædam autem dicuntur simpliciter fieri, sicut substantia quando generantur : alia autem dicuntur secundum quid fieri, et non simpliciter. Et manifestum est quod in omni fieri est necesse aliquid subjici quando fit res aliqua : et hoc manifestum est in mutationibus accidentium, quia quantum et quale et ubi non fiunt nisi in subjeccto aliquo : ideo sola substantia est, quæ non est in subjecto sic, quod in denominative sit prædicata de ipso, et non sit in eo sicut quædam pars. Alia autem omnia denominative dicuntur de substantia, et sunt in ipsa sicut in subjecto, et non sicut pars quædam esse ipsius. Quod autem etiam substantiæ cum fiunt, ex quodam subjecto fiant, diligenter consideranti fiet utique manifestum : semper enim aliquid est subjectum in ipso fieri

Unde ex omnibus quæ dicta sunt, est Text et com 61. ostensum pro hoc quod fit, semper est compositum ex materia et privatione : quia cum fit aliquid quod fit simpliciter, et aliquid quod fit hoc sive secundum quid et non simpliciter, semper est

<--- Page Split --->

in eo duplex quod fit, scilicet sujectum et oppositum habitui quod est privatio. Dico enim in eo fieri, quando homo fit musicum oppositum habitui, non musicum, et subjici hominem. Similiter autem quando fit figuratum, opponitur infiguratio, et subjicitur vel aliud aliquid. Et similiter quando aliquid fit ordinatione, opponitur inordinatio, et subjicitur subjectum ordinis et inordinationis. Et similiter opponitur informatio formulationi, et sic de aliis. AEs autem et lapis et aurum et hujusmodi quae formantur et figurantur, sunt subjecta manentia in tolo fieri.

tam, utrum duo vel tria sint principia rei ejus quæ fit naturaliter.

CAPUT IX.

Qualiter principia sunt duo et qualiter tria.

Redeamus ergo adhuc et videamus ex Text. et com. 66. his quæ dicta sunt, utrum sint duo aut tria principia. Dico autem, cum semper materia immixta privationi subjiciatur, ut diximus, et ipsa sit subjectum ejus quod est fieri et moveri, erit ipsa absque dubio numero una et specie duo. Homo enim et aurum et universaliter omnis materia subjecta mutationi et motui, numerabiliter est in numero principiorum : ipsa enim inter principia magis est hoc quod subsistit, et hoc aliquid quod est compositum, quod fit non secundum accidens, fit ex ipsa : quia ipsa est salvata in substantia ejus,et constituit ipsum sicut pars ejus essentialis. Sed privatio quæ est contraria habitui, non est principium salvatum in eo quod est hoc aliquid, sed est principium ejus secundum accidens, hoc est, in quantum factum est ex ipso, ita quod præpositio, ex, non notet nisi ordinem in fiendo : quia post privationem abjectam inducta est forma in materiam. Sic ergo materia unita est principium substantiale ejus quod fit. Species autem etiam una causa est ens quod fit constituendo ipsum, sicut ordinatio, aut musica, aut aliud hujusmodi eorum quæ habent habitus perfectionis prædaticonem.

Manifestum est igitur ex his quæ dicta sunt, quod esse et principia eorum quæ natura sunt et fiunt natura et non secundum accidens, sunt in numero illo in quo sunt ea ex quibus fiunt naturalia per se et non secundum accidens. Constat autem quod unumquodque quod fit, secundum quod fit ex subjecto materiali et forma. Et hoc est videre in eo quod fit secundum accidens, quia musicus homo componitur quodammodo accidentaliter ex subjecto homine et musico. Cujus probatio est, quia si tu resolvas rationem hominis musici, resolves ipsam in hominem et musicum : sed ex eisdem componitur compositum in quæ resolvitur : ergo ex illis componitur et fit ex his. Et similiter in compositis substantiis quæ fiunt ex hoc quod materia accipit formam per motum. Et secundum hoc videbitur duo esse principia ejus quod fit, formam et materiam. Unde si prima ratio est vera, quod subjicitur est materia, et immixta materia privatio, et forma accipitur per motum, vidbitur quod tria sint principia scilicet materia, et forma, et privatio : et si hæc ultima ratio est vera, quod principia sunt quæ componunt rem factam, videbitur duo esse principia tantum, scilicet materiam et formam. Et sic patet quod supra diximus, dubitationem videlicet esse mul-

Unde contingit quodammodo duo diText. et com. 67. cenda esse principia, et quodammodo tria : et convenit quodammodo dicenda esse contraria principia, sicut musicum et immusicum, et calidum et frigidum, aut consonans et inconsonans, et quo-

<--- Page Split --->

dammodo non sunt contraria : quia sola materia cum forma per se et substantialiter sunt principia entis ejus quod fit : et (sicut diximus) in physicis si contraria abstracta a materia secundum se accipiantur, impossible est pati contraria ab alterutris. Et ideo solvitur hic, quando materia communis subjicitur, neutri contrariorum est contraria. Quare non convenit dicere, quod plura contrariorum quam dictum est sint principia quodammodo, quia uno modo sunt ambo contraria principia, sed diversis modis : sed convenit duo dicere esse principia numero : nec iterum sunt penitus duo : eo quod alterum est esse materiae secundum se, et privationi immixtae : et hoc modo sunt tria specie et ratione, non numero : quia alterum est esse homini et non musico, quando motui subjicitur non musicus homo : et alterum est esse eri et infigurato, quando motui subjicitur aes infiguratum.

Sciendum enim quod, sicut in ante habitis diximus, privatio secundum quod privatio, nihil ponit : et tamen non est reducibilis in omnino nihil : eo quod relinquit aptitudinem in subjecto, gratia cujus efficitur principium motus : quae quidem aptitudo abjicitur cum adepta est materia formam, licet remaneat iterum in materia privatio et aptitudo ad formam aliam : et gratia illius privationis quae immixta est materiae, supra ostendimus quod materia subjicitur motui et mutationi : quia aliter non salvaretur processus et fluxus alicujus essentiae in terminum motus : omnis autem mutatio et motus est quoddam ens formale fluens ad terminum qui est perfecti mobilis in quantum movetur ad ipsum : substantia enim materiae non fluit, sed permanet : quia si flueret, tunc materia de potentia exiret ad esse materiae, et opportet tunc quod materiae esset materia, et potentiae potentia : et essent in omni generatione duo fluxus, unus quidem materiae ut efficeretur materia, et alter formae quae deduceretur ad actum. Ex omnibus igitur

his sequitur, quod materia non subjicitur motui, nisi in quantum immixta est privationi una numero cum ipsa, secundum quod unum numero est unum accidente, sicut dictum est in exemplis hominis immusici vel aeris infigurati. Indiget enim materia privatione non secundum se, vel in quantum est alterum componentium in composito, sed in quantum subjicitur mutationi et motui : et ideo unum non numeratur in ratione principii motus sine alio. Propter quod unum numero dicuntur principium, quia cum materia separabilis est ab hac privatione, et illa etiam continue abjicit eam in motu, et est in toto abjecta quando conjuncta est formae, ideo necesse est quod alterum sit esse multiplex materiae, et alterum privationis, et quod differant specie principiorum, licet non sint species secundum se. Et hoc modo dictum est quod sunt tria principia specie, et duo secundum numerum : et non intelligitur de numero essentiarum, quia alia est essentia privationis, et alia materiae, sed potius de numero principiorum in eo quod principiant motum : non enim principiant ipsum nisi in quantum sunt sibi permixta et eadem numero et subjecto per esse differentia. Forma autem principium est secundum se prima secundum rationem et intentionem : et ideo illa semper numeratur numero principii. Sic etiam patet qualiter res per accidens fit ex privatione : quia non nisi in quantum accipit esse per motum et mutationem, sed ex materia accipit esse per se in quantum est composita absolute, quia materia manet in ipsa, sed privatio transit. Sunt autem multi aliter de dictis loquentes : sed quia non bene dicunt, ideo non facio de dictis eorum mentionem.

Dictum est igitur de omnibus principiiis quaecumque sunt circa generationem corporum physicorum, et dictum est quomodo sunt tot quot dicta sunt, duo videlicet vel tria : et est ostensum quoniam

<--- Page Split --->

subjici oportet aliquid contrariis, et quod oportet contraria prima duo esse, et ita tria esse principia secundum speciem et rationem. Et ostensum est iterum quod quodam alio modo non est necessarium esse duo contraria principia : quia unum eorum quod est sicut habitus, sufficiens est absentia et praesentia facere mutationem : et privatio non exigitur ad hoc quod per se sit principium motus, sed tantum ad hoc quod sine ipsa materia non potest subjici mutationi : non enim potest esse principium alicujus quod abjicitur ab ipso, quando procedit ad esse per principia sua : sed privatio abjicitur a re quae fit, quando procedit ad esse per principia ipsius : ergo non est principium, nisi, sicut dictum est, per accidens, quia scilicet materia non potest esse principium, nisi immixta ei : et hoc modo duo sunt principia per numerum principiorum rei factæ, sed unum ipsorum est duplex secundum esse et speciem, ut prius dictum est.

esse ipsius secundum id quod est, et aliud secundum quod informe est, licet non subjiciatur motui nisi in quantum informe est. Dico autem secundum quod est, non quia sic fit sicut hoc aliquid quod est perfectum in natura et compositum, sed quia est sicut habens esse materiae quod est esse in potentia et non in perfectione 1. Unum etiam in numero principiorum est id quod est forma a qua sumitur ratio rei secundum diffinitum esse : omne enim quod vere principium est mobilis, principium est sicut subjectum motus, vel sicut finis. Quod autem abjicitur a motu, non potest numerari inter principia. Sed quia per ipsum materia subjicitur motui, ideo est aliqua species et ratio principii ; hoc autem est contrarium formæ quæ est sicut habitus sive perfectio ejus quod fit : et jam dictum est in superioribus qualiter hæc sunt duo et qualiter sunt tria.

Ex his autem patet solutio duorum Duare matequabiatibulum, quorum unum est, quare dieiturunum numero cum privatione quum cum forma: cum ita forma.

Materia autem subjecta in motu quæ principium est rei factæ, non est scibilis per se, sed potius per analogiam, hoc est, proportionem, et præcipue si per similitudinem accipiantur naturalia ad artificialia: quia sicut in artificialibus æs habet se ad statuam, et lignum ad lectum vel arcam in eo quod sustinet formam artificialem, aut aliorum aliquid quod habet formam artificialem ad informe sccundum artis formam se habet antequam artis formam accipiat: sic ipsa prima materia se habet ad substantiam genitam, sive ad hoc aliquid, et ad id quod perfectum est in natura: quia ipsa est informe quod sustinet formam substantialem, et per consequens omnes alias formas essentiales. Unde hoc principium unum est subjecto: cum tamen non sit unum secundum rationem: est enim unum numero id quod informe, sed aliud

1 Quomodo materia sit una numero. Cf. XII

Metaphy. tex. com. 14.

<--- Page Split --->

non secundum quod principiant motum : quia sic materia duplex habet esse principii, scilicet subjecti, et privationis 1.

esse tantum duo, sicut Plato et aliorum quidam, utentes his rationibus : quia quod non est, principium esse non potest : privatio autem non est : et ita non videtur esse principium.

Adhuc autem quod non est in principium nisi per accidens, non numeratur absolute inter principia : sed privation non est principium nisi per accidens, ut dictum est : ergo non absolute numeratur inter principia. Non enim est principium nisi in quantum materia per ipsum subjicitur motui, ut dictum est.

Adhuc autem quidquid principium est, habet numerum inter principia : sed privatio non habet numerum inter principia : ergo non est principium. Videtur ergo frivola esse reprehensio, qua reprehendit alios, quod non posuerunt privationem esse principium.

E contra enim principium videtur esse privatio : quia sicut nos supra esse ostendimus, id quod fit, non fit ex quolibet, sed per se fit ex contrario quod est privatio, per accidens autem fit ex eo quod non est contrarium : sicut album per se ex non albo quod est nigrum, per accidens autem ex musico si musico accidat esse nigrum : sed hoc est principium ex quo per se fit id quod fit : ergo privatio est principium.

Adhuc autem opposita videbitur secundum hoc dixisse ejus quod supra determinatum est, quod ex privatione per se fit id quod fit : postea autem diximus, quod ex materia per se fit id quod fit, ex privatione autem per accidens.

Ad omnia autem haec dicendum secundum Avicennam : principium per prius et posterius dicitur de materia et forma et privatione : si enim privatio accipiatur dupliciter, ut diximus, scilicet pro ea parte qua nihil ponit, et pro ea qua relinquit aptitudinem in subjecto, quae est inchoatio formae in ipso, in qua inchoa-

secunda.

1 tertia.

Primum igitur quod dictum est de 70. Recipiulaprincipiis est, quod contraria oportet esse tio eorum quae dicta principia : postea autem probatum est, quod necesse est etiam aliud esse principium quod subjicitur utrique contrariorum : et sic necesse est esse tria ex illis duobus. Nunc probatum est quod differentia est contrariorum, quia unum illorum per se est principium rei mobilis, et alterum tantum secundum quod est ratio qua materia subjicitur motui et non per se. Ex hoc enim patet qualiter principia se habeant ad invicem, et quod ipsorum sit subjectum, et quod non. Sed nondum habitum est utrum id quod est species et forma, sit magis substantia vel subjectum quod est materia, hoc enim in prima philosophia perscrutandum est. Sed habitum est quod principia sunt tria secundum esse et duo secundum numerum principiantium motum, et ostensum est quomodo et quis sit motus eorum. Quod igitur ista sint principia, et quae sint, ex his quae dicta sunt, considerentur.

CAPUT X.

Et est digressio declarans utrum principium dicatur ex æquo vel per prius et posterius de materia, forma et privatione.

Ex dictis autem oritur quaestio non dissimulanda : quia cum dictum sit tria esse principia motus et rei mobilis in eo quod est mobilis, quaeri potest ab aliquo, utrum ipsa ex æquo fiant principium ? Dixerunt enim alii Philosophi principia

vit primo hujus tractatus, tex. com. 65.

<--- Page Split --->

tione forma est in potentia formali, utroque modo ipsa secundum aliquid principtum est. Sed si accipiatur pro carentia forme quae nihil ponit, non habet rationem principii nisi unam, scilicet quod ipsa non est ex alio, sed alia sunt ex ipsa, ita quod praepositio, ex, non dicat nisi ordinem : quia tunc res facta accipit fornam postquam non habet ipsam : sed ipsa hoc modo considerata est principium motus secundum quod primum est a quo non convertitur consequentia : quia quidquid movetur ad actum, procedit ex privalione ipsius : sed non convertitur : quia quidquid est in privatione, quod movcatur ad actum privatione illi oppositum : et hoc modo privatio dicitur esse principium a quo est motus, et cujus essentia non salvatur in ipso motu vel mobili. Si autem privatio sumatur pro aptitudine quan relinquit in subjecto, sic iterum est principium unum numero cum materia, diversum in esse : et in quantum quidem est aptitudo ad formam, continue perficitur : et in quantum est res quaedam formalis, manet et complementum accipit in actu, sicut diximus supra, et sic dicit speciem principii quamdam, licet separatum a materia non numeretur inter principia : sed principia manentia in motu et numerata numero principiorum, sunt materia et forma : et forma quidem magis est principium quam materia, quae secundum rationem prior est ipsa, licet tempore sit posterior, et propter ipsam moveatur materia ab efficiente, et materia in motu suo desideret formam, sicut inferius manifestabitur. Primo ergo principium est forma, et posterius materia, postrema autem privatio.

Et quod dicitur quod ex ipsa fit reper accidens, dicendum quod per se dicitur dupliciter, scilicet quod est rei substantialis, et sic per se opponitur ad per accidens: et per se dicitur quod est secundum ipsum, et sic opponitur ad id quod est propter aliud. Et primo quidem modo non per se est privatio principium ejus quod movetur et fit, sed potius per accidens : quia non manet in eo quod fit, sed efficitur principium per materiam cui est immixta. Alio autem modo id quod fit, per se fit ex privatione : quia id quod est sub privatione, secundum ipsum subjicitur motui, et non secundum aliud. Et sic etiam solvitur id quod quaerebatur de contrarietate eorum quae sunt determinata : quia et per se fit res ex privatione, et per accidens diversis modis quibus supra diximus.

Ad id autem quod objicitur, quod non Ad tertam, numeratur inter principia, dicendum videtur, ut diximus, scilicet quod dicit speciem quamdam materiae subjectae motui, sed non principium quod per se principiet motum : et ita non numeratur numero principiorum, sed potius cum materia cadit in eumdem numerum, sicut superius saepe diximus. Sed tamen quidam dixerunt, quod ideo non numeratur, quia in quantum privatio est, non est : et dicitur species materiae in quantum privatio speciei est species quaedam: et ita videntur dicere multi: sed non placet dictum eorum, quia non directe dicunt sententiam Peripateticorum, qui dicunt sic. Et per hoc patet solutio omnium eorum quae sunt inducta.

CAPUT XI.

Etest digressio declarans utrum omnium corporalium et incorporalium substantiarum sit materia una.

Ex his autem quae dicta sunt secundum sententiam Peripateticorum, patet quod

1.1.1.1.1.1.1.1.1.1.1

1.1.1.1.1.1.1.1.1.1.1

Quod ergo objicitur, quod privatio non sit, et ideo non possit esse principium, dicendum quod licet non sit privatio in quantum est quaedam negatio habitus, non tamen reducibilis est in omnino nihil : quia relinquit subjectum et aptitudinem, et quoad hoc aliquo modo habet rationem principii.

<--- Page Split --->

materia per analogiam cognoscitur: quia sicut informe in artibus se habet ad formatum, sic ipsa se habet in naturalibus : et ideo ipsa est id quod formatur, et distinguitur omni forma : et dicit Avicebron in libro quem fecit de Materia et forma, quem Fontem vitæ vocavit, eo quod ex ipso sicut ex fonte vita fluat intellectus et scientiæ, quod omnium sit materia prima. Et sunt ejus rationes multæ, quarum tamen quatuor magis sunt aliis efficaces.

Prima autem harum est : quia quorum reductio est ad unum genus, illorum reductio est ad principia illius generis : sed omnium substantiarum corporearum et incorporearum reductio est ad unum genus, quod est substantia : ergo ipsarum est reductio ad principia generis illius. Constat autem, quod cum genus sit compositum, ut supra diximus, et in prima philosophia habet ostendi, quod prima principia ejus componentia sunt materia et forma : et sic constat omnium corporearum et incorporearum substantiarum quæ in genere cadunt, esse materiam unam primam. Dico autem quæ in genere cadunt, propter causam primam, quæ est Deus gloriosus et sublimis : quia ipsa est substantia extra genus : propter quod non habet materiam, sed est in fine simplicitatis.

Secunda autem ratio sumitur ab eo quod est subsistere et sustinere formam, non rationis quidem, sed naturae quæ dat esse simplex vel secundum quid. Cum enim sustinere et substare conveniat multis et secundum rationem unam, oportet quod conveniat uni primo quod est causa substandi omnibus aliis. Convenit autem substare materiae et prime substantiae et secunda. Et constat convenire secunda substantiae per hoc quod abstrahitur a prima. Prime autem non convenit nisi ex aliquo principiorum componentium ipsam. Haec autem non est forma, quia illa non substat, sed potius ei substat quod substat primo : haec autem est materia : ergo omne id in quo

invenitur substans forma e et sustinens eam, in illo est materia. Invenitur autem in intelligentiis et omnibus incorporeis substantiis aliquid substans forma praeter id quod est per actum intellectualis naturae. Ergo in talibus est materia sicut in corporalibus : ergo tam corporalium quam incorporalium est materia una prima.

Nec est instantia, ut inquit Avicebron, in formis rationis quæ sunt passiones subjectorum, sicut sunt par et impar passiones numeri, seu curvum et rectum lineæ : quia tales formaë non comparantur ad subjectum ut ad subjectum, nisi de quo probantur, sed potius comparantur ad ipsum sicut ad causam ipsorum : propter quod subjectum non comparatur ad ipsas formas tales ut potentia quæ compleatur per passionem sicut per actum, quemadmodum materia ad formam, sed potius e converso accidit : quia in diffinitione passionis subjectum cadit loco differentiæ, sicut patet cum diffinitur simum, et dicitur curvitas nasi : curvitas enim genus est, et sic potentia quæ determinatur per nasum qui est subjectum simi. Sed in his quæ substant essentiae sive formaë essentiali, non est sic : quia substans est potentia completa per essentialem formam cui substat. Cum autem incorporeaë substantia completaë sint in esse, oportet quod in eis sit complens, et quod completur primo : et haec sunt forma et materia, ut diximus.

Tertia vero ratio est, quia omne fortertia r matum et distinctum secundum viam rationis ante se habet informe et indistinctum, licet forte secundum esse simul fit et cum ipso. Constat autem quod omne per se existens in natura, est formatum quidem ad esse distinctum ab aliis per differentias quæ conveniunt ipsi. Ergo ante se habet informe et indistinctum secundum viam rationis et intellectus ; ergo ante omnia corporalia et incorporalia formata et distincta in esse substantiae est informe et indistinctum secundum viam rationis. Informe

<--- Page Split --->

autem et indistinctum se habet ad formatum et distinctum ut materia, ut supra diximus. Ergo ante omnes substantias corporeas et incorporeas formatas et distinctas in esse substantiali est informe quod est materia : ergo una prima materi aest omnium substantiarum corporarum et incorporearum.

Adhuc autem quarto videtur idem habri per hoc quod proprietas materiae est posita in se habere formas sicut genus differentias. Constat autem, quod ad eamdem generis potentiam reducuntur hae differentiae quae primo dividunt substantiam, quae sunt corporeum et incorporum, sicut etiam testatur Porphyrius : ergo et ad unam materiam illi generi respondentem reducuntur forma corporearum et incorporearum substantiarum, quae primo sunt in ipsa ut in potentia : ergo utriusque istarum substantiarum est materia et potentia una secundum naturam : ab hinc ergo procedendo apparet omnium esse materiam unam, quae quidem quanto fuerit prior, tanto potentia ambit plures formas : et ideo prima materia potentia habet omnes formas.

Formae autem sunt duorum modorum : quaedam enim sunt ante genus, quae dicuntur principia, sicut entitas, et unum, et res, et si qua alia sunt talia. Quae autem sunt ponentes formatum in genus distinctum, sicut substantialitas, et accidentalitas, et hujusmodi. Prime autum sunt non distinguentes materiam : et quia non distinguunt eam, ideo coarclant potentiam ejus : et ideo prima materia ens tantum potentia sua ambit tam corporalia quam incorporalia : materia autem cum sit principium substantiae composita, non susceptibilis est accidentium, nisi perfecta per formam substantialem. Et ideo substantialitate perfecta materia subjectum est accidentium : et sic est dictum ab Aristotele, quod ipsa est subjectum primum respectu forma substantialis. Et ex hoc innuitur, quod id quod substat formis accidentium, est subjectum secundum quod est composi-

tum ex materia et forma., quod tamen substare non habet nisi a materia, quae primo substat. Sicut ergo primo materia perfectionem habente ab entitate et substantialitate, adhuc ipsa potentia sua ambit omnes formas substantiam consequentes : quia superius omnia inferiora claudit in se sicut in potentia habituali ambiente ipsa : et ideo una est potentia distinguibilis per formam naturae incorporeae, et per formas corporis in eo quod corpus in universali acceptum. Est autem forma naturae incorporea potius super corpus movendo ipsum et imprimendo in ipsum : et ideo materia distincta per formam incorporea naturae, quae est intellectualitas, vel sensibilitas, vel vegetatio, supra omne corpus est. Et ideo intellectualis natura quodammodo habet in se omnia et per lucem intelligentiae formalis convertitur super ea omnia quae habet : quia intelligentia est ante corpus secundum ordinem naturae. Si autem plus distinguitur materia per formam sequentem post intelligentiam, quae est ratio, comprehendet quidem omnia sequentia se, sed antecedentia sequentis intelligentiae non comprehendet nisi in quantum per effectum impressiones inintelligentiarum sunt in animabus rationabilibus. Et hoc modo minus comprehensiva est vis sensibilis quae sequentia se tantum comprehendit, et est in potentia omnia illa, et de accidentibus non comprehendit nisi per effectum impressionis in ipsam, sicut dictum est. Vegetativum etiam sequentia se movet potentia, sicut corpus et imprimit in ipsum : sed quia in eo fere ad naturam corporis distincta est potentia quae est omnia sequentia se, ideo nihil comprehendit, et praecipue ideo quia de luce cognitionis nihil est in ipsa.

Similiter autem est in corpore : materia enim corporis primi potentiam habet super inferiora. Et materia distincta contrarietate propria similiter potentiam habet super omnia sequentibus contrarietatibus distincta. Istam viam sequens

<--- Page Split --->

Avicebron vult, quod sicut est in inferioribus et superioribus, quod inferiora sunt in potentia superiorum in via rationis, ita superiora secundum naturae ordinem sunt potentiae ampliores, et possunt super inferiora, et inferiora sunt in eis secundum quemdam modum. Et quia omne quod communicat in genere uno, necesse est derivari ab aliquo principio uno, cognitio autem est genus unum, ideo dicit omnium cognitionem exire ab intelligentia. Et cum potentia materiae sola distinguitur intelligentia, non clauditur ad aliquod cognoscibilium cujus forma est in ipsa potentia : clauditur autem plus et plus per consequentes formas quae sunt ratio, et sensus, et vegetatio, et corpus. : Similiter dicit omnis motus principium esse intelligentiam, et clauditur vis motiva plus et plus secundum descensum in formis et distinguentibus materiam.

Et nos quidem hic non habemus loqui de his, sed in scientia divina, nisi pro tanto quod dicit omnium naturam esse unam : huic enim non omnes concordaverunt Peripatetici, et ipse Avicebron magis videtur fuisse Stoicus virtutes ponens incorporeas in nullo existentes, quam Peripateticus. Et ideo volumus ponere sententiam Peripateticorum, quam putamus fuisse Aristotelis, et ostendere in quo deviavit ab his Avicebron. Dico ergo quod non fuit sententia Peripateticorum intelligentias compositas fuisse ex materia et forma, sed esse formas simplices, non tamen in fine simplicitatis, et ideo posse eas reflecti super se in scientia essentiae suae, et in hoc habere eas dicunt modum compositionis et non compositionem essentialem 1. Dicitur enim quod ubi non est potentia exiens aliquo modo ad actum, ibi non est materia : et ideo prima materia secundum esse non consideratur nisi in corpore moto vel mobili, in quo

est potentia ad situm. In intelligentia non est potentia talis, sed intelligentia est lux quaedam intellectualis causae primae : et licet sit separata, ita quod non est actus corporis, ita quod determinet sibi partem in ipso secundum cujus naturam agat et cognoscat, sicut potentia visiva determinat sibi oculum in corpore organico, tamen ipsa intelligentia conjungitur orbi suo sicut motor mobili. Motor autem a mobili nihil accipit, sed multa imprimit in ipsum, sicut est videre in exemplo manifesto quod ponit Avicenna. Si enim demus quod in corpore nostro non sit intellectus activus sive practicus, ipse nihil cogitationis vel m otus accipiet a corpore, et tamen movebit ipsum in quantum est instrumentum per quod agit formas artis, quas habet in se in materias artificiales. Sic sunt superiorum corporum motores : quia nihil accipiunt ab ipsis, sed influunt eis motum per quem in materias naturales producunt formas quas apud se habent : omnium enim naturalium formae sunt in intelligentiis, eo modo quo forma artificiallium sunt in intellectu practico, sicut Peripatetici tradiderunt 2.

Intelligentia ergo sic praesidens orbi, quodam modo unita est in tali unione, qualis est inter movens et mobile quod secundum actum movetur ab ipso et non est actus ejus, eo modo quo actus habet esse et operationem per corporis complexionem vel virtutem, et est quodammodo unita, et quodammodo non unita : lucem enim cognitionis habet non unitam, et virtute motiva unitur ei. Et hujus est exemplum in flamma adhaerente lignis : quia illa in parte ubi evadat longius a lignis, est lucida et clara : et in parte ubi adhaeret lignis, est fumosa : et ita est intelligentia : secundum enim id quod comparatur ad causam primam, sic lux ejus tota est lux clara et simplex :

1 Cf etiam pro hoc, scilicet intelligentiae sunt forma sim plices sed non in fine simplicitatis, III de Anima, comm. 5 in solutione tertiae

questionis, et comm. 14 ejusdem tertii. 2 Vide XII Metaphys. comm. 18 in fin commenti.

<--- Page Split --->

succundum autem id quod adhaeret orbi, magis distat et est motiva et obscurior: et sic ipsa est duplicis esse, cum tamen sit essentia una : et sic habet modum compositionis secundum hoc quod est unita orbi et non unita, et reflectitur lux ejus separata super ipsam unitam, cum tamen sit essentiae unius, sicut dictum est 1 : et hoc modo componendo intelligentias non oportet nos dicere, quod sint compositae ex materia et forma : et sic non erit necessarium dictum Avicebron.

Nos autem hic nec unam opinionem, nec aliam approbare vel improbare volentes, dicimus quod dupliciter convenit loqui de materia, scilicet secundum quod est substantia quaedam in composito essentiali compositione, per quam substat compositum, licet non sit per eam : et secundum quod est substantia quae est in potentia, per quam subjicitur motui et mutationi. Et secundum primam sui intentionem oportet necessario concedere, quod ipsa est in omnibus substantiis ordinatis in genere substantiae, sive sint corporales, sive sint incorporeae, ut dicit Avicebron : et hoc modo omnium ordinatorum in genere substantiae est materia una generis unitate : quia licet genus sit universalis forma, ut diximus, tamen intentio ejus respondet materiae in rebus, et unitas ejus respondet unitati generis 2. Si autem substantiae incorporeae non sunt ordinatae in genere, sed sunt formae simplices, tunc non oportet esse verum quod dictum est : sed tunc omnium corporalium erit hoc modo dicta materia una. Si vero secundo modo dicatur, tunc materia non consideratur nisi in moto corpore, sicut dicit Aristoteles in secundo libro philosophiae primae : et horum est materia una prima, quae tamen dividitur secundum primam potentiae divisionem,

quæ est potentia ab ubi tantom, et potentia ad formam. Et quia illæ potentiae divisæ sunt secundum esse et per proximas materias, eo quod in his in quibus potentia est ubi, tantum est tota materia eorum quæ susceptibilis est formæ talium corporum intra ea : in his autem in quibus est potentia ad ubi, et ad formam, non est tota materia susceptibilis illius formæ intra ea : ideo æquivoca est materia in illis, si ratio materiae sumatur secundum esse physicum quod habet in corporibus illis. Et ideo dicit Aristoteles, aliquando cœlestia corpora non habent materiam : aliquando autem quod materia æquivoce dicitur de materia corporum superiorum et inferiorum. Omnium autem generabilium et corruptibilium materia est una. Et quod potentia ad formam est in cis una, et multiplicatur materia per dispositiones approximantes eam ad hanc formam vel illam, et secundum quod est magis remota, est etiam magis communis in potentia ad plures formas : et secundum quod magis approximatur, coarctatur potentia ejus ad formas pauciores. Et quandoque non est nisi in potentia ad unam, sicut est semen hominis ad hominem. Unde compositio sola cum forma corporis in potentia est ad formam elementi, et distincta contrarietate elementi in potentia est ad formam commixtionis, et ea quæ commixta est, in potentia est ad complexionem, et complexionata in potentia est ad organicam corporis compositionem, et hæc est materiae ultima determinatio et distinctio.

Non autem pertinet ad nos hic determinare , utrum intelligentia ambitum formarum quas habet habeat a materia, qua potentia est omnia, et cognitionem earum habeat a luce formæ et intellectualitatis, et utrum fiat descensus in materiali principio incorporeo, sicut diximus fieri

1 Nota quomodo intelligentia sit unita orbi, et quomodo separata ab orbe. Vide pro hoc calcem primi capitis de Substantia orbis.

2 Et ista est via Averrois super Porphyrio,

cap. de Specie, et II Cæli, com. 49, ubi ponit corpus compositum ex materia et forma esse genus generalissimum prædicamenti substantiae.

<--- Page Split --->

descensum in eo quod est potentia ad formam, quod videlicet forma rationabilitatis magis determinat materiam spiritualem et incorpoream, quam forma intellectualitatis : et ideo minoris ambitus est potentia ejus, et pauciora sunt in ipsa potentia, et forma ejus est obscurioris lucis: et ideo non perfecta est cognitio formarum in rationali anima, sicut est in intelligentia, et secundum eumdem modum fiat descensus in sensibili natura et secundum materiam et formam. Et in vegetativo sub quo postea est determinatio materiae per corporeitatem, in qua materia potentia non sunt nisi corporales formae. Et iterum non diffinimus, utrum talis ordo sit naturae quae incorporea est propter ambitum potentiae materialis, et lucem suarum formarum cognoscant et imprimant in omnia sequentia: sive enim hoc sit, sive non sit, determinandum est in ultima parte scientiae divinae. Sed hic tantum habemus dicere quod materiam inquirimus, quae principium est physicorum et mutabilium corporum, et non aliam : et quae diximus hic, dicta sunt ad faciliorem doctrinam per digressionem factam ad metaphysicalia.

CAPUT XII.

Et est digressio ad declarandas rationes nominum materiae.

Hoc autem principium quod est materia, multa habet nomina, quorum quaedam sunt propria, et quaedam per translationem conveniunt ei. Nomina autem quibus nominatur proprie, sunt hyle, subjectum, massa, ina teria, origo, et elementum. Nomina autem quibus nominatur transumptive, sunt sylva, mater,

femina . Nominum autem propriorum Avicenna in Sufficientia sua reddit rationem talem, dicens quod dicitur hyle, secundum quod ipsa est receptibilis formarum in potentia aut formae 1. Subjectum autem dicitur secundum hoc quod est in actu sustinens formam aut motum ad formam. Non autem dicitur subjectum ex hoc intellectu, quod icitur substantia prima vel secunda esse subjectum in Logici, quia videlicet substet secundis substantiis et accidentibus, vel quia substet accidentibus tantum, sicut subjectum in Praedicamentis accipitur : sed potius hoc modo, quod ipsa substat formae et gratia ipsius substare habet omne quod substat : propter quod etiam ipsa vocatur subjectum primum, et substantia composita prima vel secunda dicitur subjectum secundum. Materia autem est secundum quod omnia resolvuntur in illam sicut in alterum componentium. Massa vero secundum quod ipsa una prima existens, per divisionem formarum est in omnibus compositis substantiis diversificata, sicut vasa figuli ex una massa figuli finguntur diversificata formis artificialibus. Origo autem dicitur in quantum ab ipsa est motus. Sic autem est immixta privationi, ut diximus : quia per privationem quae permixta est ei, principium efficitur et rei origo, a qua si intelligeretur abstracta , posset quidem esse incomposita alterum componentium cum forma, non tamen subjici posset motui propter causas quas supra assignavimus : propter quod ipsa est unum numero principium motus cum privatione, licet specie differat ab ipsa, eo modo quo species est materiae species. Elementum autem dicitur secundum quod est in resolutione ultimum, et in compositione primum, et in ipsa stat resolutio : quia ipsa non resolvitur in aliquid aliud aliquo modo resolutionis : quia elementum simplicior est pars compositi, et uno modo

<--- Page Split --->

simplicior est quam forma : quoniam forma speciei quæ est in individuo hoc signato, contingit resolvere in diffinitionia, sicut docetur in VII philosophiae primæ. Materia autem in nihil omnino resolubilis est.

Sylva autem rationem reddunt expositores Platonis sic , quod sylva dicitur secundum quod ipsa est prima et indeterninata per dispositiones quasi dolabilis in esse ædificium naturale : et hoc voravit Empedocles mixtum; in quo germana capita sunt sine cervice, eo quod illa quae germana sunt principia compositorum , non habent ibi dispositiones facientes ea germana. Et hoc modo etiam dicebant Platonici omnium esse materiam unam, sicut sylva una ex qua est omne ædificium. Mater autem dicitur, quod ipsa in se recipit formam, et quasi pariendo ex ipsa educitur ad actum quando de potentia educitur : et hoc est nomen quod inter transumptiva nomina magis competit ei, quia, sicut nos supra ostendinus, materia continet in se omnes formas tanquam in potentia habituali . Femina autem dicitur in quantum est imperfecta ad formam , habens tamen potentiam habitualem ad ipsam : quia sicut femina ad partum indiget masculo movente formaliter, et aliter non parit : ita materia indiget efficiente movente formaliter materiam, et aliter non educitur de potentia ad actum. Femina enim est, quae parit in se movente alio, et in se habet principia partus confusa et imperfecta , quae per semen masculinum adunantur et ducuntur ad perfectionem : unde quamvis in quibusdam, sicut in animalium generatione, aliquid de materia decidatur a masculo, in hoc tamen natura non intendit dare materiam, sed facit decisionem propter virtutem quam subjetum ex quo in feminam trajiciatur, habere oportet. Etiam hoc modo transumptive aptatur ei nomen quod est turpe : turpe enim in se habet habitum moris potentia habituali , sicut in secundo Ethicorum probatur : quia si sibi virtus

esset omnino contra naturam et violenta, non plus assuesceret morem quod assuescerepossetlapissursum : siautemessetecontraperfectumadvirtutem , nonin - digeretassuetudineoperumquæforma - litergeneranthabitum : etideosicutturpeinnatumestsusciperemorem , nonhabensipsumnisiassuetudineoperum : itamateriaimmixtaprivationi , nataesthabitualiterhabereformas , nonhabenstamenipsasnisiexgeneranteetmo - vente .

CAPUT XIII.

Et est digressio solvens quinque quastiones de materia, scilicet an sit sine privatione aliquando, et an sit simplex, et qualiter differt a prima causa, et qualiter exivit in esse, et utrum sit eadem essentia cum forma ?

Sed hic oritur quaestio multiplex non dissimulanda , scilicet utrum materia possit esse vel sit privationi non immixta ? et si consideratur hoc modo, utrum sit omnino simplex ? et si est aliquo modo omnino simplex, utrum differat a prima causa ? et si differt a prima causa, qualiter exivit in esse ? et si exivit in esse a causa prima, utrum sit ejusdem esse cujus est forma et una essentia cum forma, sicut quidam dixerunt ?

Quod enim possit esse materia privationi non immixta, videtur, quia quorumcumque sunt essentiae separatae, illa sunt ab invicem separabilia : sed essentiae separatae sunt essentia materiae et essentia privationis, sicut saepius supra probatum est , cum privatio sit contraria forma e. Materia autem non : et cum materia maneat in forma, privatio autem non : ergo materia potest esse privationi non immixta.

<--- Page Split --->

Adhuc autem hyle sive materia est in omni corpore : sed non omne corpus habet privationem ad formam : ergo in tali corpore quod privationem non habet, materia non potest esse : sed etiam est sine privatione. Quod autem in omni genere corporis sit materia, probatur ex eo quod id quod sustinet formam, est materia. In perpetuis autem cœelestibus corporibus aliquid est, quod sustinet formam : propter quod Aristoteles dicit 1, quod cum dico hoc cælum, dico formam in hac materia. Quod autem privatio non insit talibus perpetuis corporibus, ex hoc probatur quod opposita non simul sunt in eodem : forma autem et privatio sunt opposita, sicut jam habitum est sæpius : cum ergo talibus corporibus semper insit et forma, nunquam inerit privatio eisdem. Amplius licet tria sint principia ejus quod movetur ad formam, tamen non sunt nisi duo principia entis, quæ salvantur in ipso : sed talia corpora perpetua sunt et non mutantur ad formas suas : ergo non sunt nisi duo principia in ipsis, quæ sunt materia et forma sine mixtione privationis. Amplius cuicumque inest privatio ad formam aliquam, illud non habet formam illam, et aptum natum est habere : aut igitur aliquando habebit ipsam, aut aptitudo est frustra. Frustra autem nihil est in natura, sicut supra diximus, et in secundo hujus scientia habet probari. Ergo si in corporibus cœelestibus privatio est, necessario ipsa habebunt naturalem aptitudinem ad formam habendam quam non habent, et aliquando habebunt, quod est absurdum, cum sint intransmutabilia secundum formam. Hoc autem quod jam probatum est, sententia est omnium Philosophorum.

Sed quidam debiliter objiciunt in contrarium dicentes, quod in omni materia sunt potentia contraria, quemadmodum in omni genere contraria differentiae: contraria autem reducuntur ad privatio-

nem et habitum, sicut supra diximus : ergo in materia cælestium aliquo modo oportet esse privationem.

Nobis autem prima sententia, quæ Philosophorum est, magis placet : et ideo diximus quod in omni materia sunt contraria, quæ quidem materia non tota conjuncta est uni contrariorum, sicut materia perpetuorum quæ sunt ingenerabilia et incorruptibilia. Nec est simile de genere logico, quod secundum rationem abstrahitur ab eo cujus est genus, et hoc modo unum est genus logicum ad corpora corruptibilia et incorruptibilia, et habet potestate differentias contrarias : sed si genus secundum esse accipiatur, tunc non est simile, quia tunc non in eodem genere sunt corruptibilia et incorruptibilia : et secundum hoc genus subjectum est, quod non est in potentia proprie loquendo in corporibus perpetuis, sed potius est in esse semper : propter quod infra tertio libro hujus scientiæ ostendemus quod in perpetuis non differt esse et posse, quia posse in esse semper est acceptum.

Sunt tamen qui dicant duo esse de intentione privationis, quorum unum est abnegatio formæ, et ab hoc dicitur privatio. Secundum autem est aptitudo formalis quæ invenitur ad formam in materia, et hæc aptitudo dupliciter consideratur, scilicet ut aptitudo, et ut res quædam, sive formalis. Et primo quidem modo dicunt privationem non esse in cælestibus : similiter autem neque in secundo, sed tertio modo est in ipsis et salvatur in forma. Sed hoc nihil videtur esse, impugnatio. quia secundum modum quem dicunt, privatio a forma, re non differt : et ideo primum videtur esse magis 'verum : unde in talibus corporibus vel non est privatio : vel si est, ad ubi est tantum : quia illa corpora non moventur nisi motu locali.

Sed tunc videtur taliter considerata An materia sit simplex materia esse omnino simplex, quia simessentia.

<--- Page Split --->

plex est id quod caret parte essentiali et quantitativa. Materia autem in se accepta et ab omni forma separata, caret parte essentiali et quantitativa. Ergo est omnino simplex.

In contrarium autem hujus est, quod talis materia aut potest esse subjectum formae, aut non. Si non potest esse subjectum formae, ergo impossibile est ipsam unquam formae subjici, quod falsum est, cum nos videamus eam esse subjectum. Si autem potest, aliqua potentia potest : sed non est idem id quod potest et potentia ejus : ergo ipsa simplex non est. Si autem concedatur et hoc, tunc quaeritur utrum illa potentia sit forma vel materia ? Constat autem quod non est materia, quia tunc quaereretur iterum de illa, et sic ibitur in infinitum : quia quælibet materia potest substare formæ per aliam potentiam quæ erit iterum materia. Si autem est forma, et hæc forma est ante privationem quæ est primæ formæ inchoatio, quod absurdum est. Adhuc autem forma ista aut est substantia, aut accidens. Constat quod non substantia, quia tunc materia sine privatione et forma accepta esset composita ex forma et materia. Si autem est accidens, hoc stare non potest, quia secunda compositio semper est post primam : secunda autem compositio est qua accidens componitur cum subjecto : et hanc præcedit prior quæ est ex forma et materia substantialibus : et sic iterum sequetur quod materia sit composita ex forma substantiali et materia, quando accipitur ante omnem formæ inchoationem, quod absurdum est.

Si autem aliquis dicat propter hoc et similia, quod materia est simplex, et sua potentia est idem ipsi, videbitur tunc esse materia in fine simplicitatis, per hoc quod ipsa materia est idem ei quod habet in se : habet enim potentiam qua formæ subjici potest in seipsa, et illa est potentia : hic autem modus simplicitatis non convenit nisi primæ causæ : illa enim est omne id quod habet in se, quia

illa est sua voluntas, et sua potentia, et sua intelligentia.

Quod etiam quidam errantes sic probare conantur dicentes, quod idem est a quo non differt differentia : sed quod non habet differentiam, non differt differentia : ergo est idem. Simplex autem primun a simplici et primo in quantum hujus non habet differentiam qua differat. Ergo cum prima causa sit simplex primum, et materia prima similiter, neutrum habebit differentiam : ergo non differunt : aut si differunt, tunc differentiam habent : sed quæ habent aliquid, sunt composita : ergo prima sunt composita, quod est absurdum.

Adhuc autem non est substantia quæ sit ante omnia fieri et post omne corrumpi eodem modo se habens, nisi substantia primæ causæ : sed substantia materiae primæ est ante omne fieri, et post omne corrumpi eodem modo se habens : ergo substantia materiae est substantia primæ causæ : hoc autem infra probabitur, quod substantia materiae sit ante omne fieri, et post omne corrumpi.

Adhuc autem id ex quo cuncta producuntur et fuerunt formaliter in ipso, est primum : et similiter 'hoc ipsum convenit materiae primæ : videtur ergo, quod non possit essentialis inveniri differentia primæ causæ et primæ materiae.

In contrarium autem hujus erroris pessimi objiciam primo ostendendo falsum esse quod concluditur, et postea solvam ad inducta: sicut enim in libro de Causis probatur, prima causa regit res omnes praeterquam commisceatur cum eis : sed materia commisceatur cum omnibus : ergo substantia materiae non est substantia primæ causæ.

Adhuc autem in secundo hujus scientiae libro probabitur, quod materia et efficiens nunquam coincidunt in rem unam : sed prima causa est efficiens per se et primum et substantialiter : ergo nunquam est una res cum materia.

Adhuc movens et motum et agens et passum differunt per substantiam : pri-

<--- Page Split --->

ma autem causa movens est et agens : materia autem mota et passa : ergo non sunt in substantia idem prima causa et materia.

Adhuc prima causa de potentia educit quidquid educitur de ipsa : materia autem nihil educit, sed motu primae causae de ipsa materia educitur quidquid educitur : ergo prima causa et materia non sunt idem.

Adhuc perfectissimum et imperfectissimum non sunt idem : sed perfectissimum in fine perfectionis est causa, imperfectissimum autem et prope nihil est materia prima : ergo non sunt idem.

Doctorisso - lutio . Propterquoddicimus , quodmateriaintelligibilissineprivationeetacceptasineforma , simplexest , noninfinesim - plicitatis 1 : licetenimnonhabeatpar - temessentialemsivequantitativam , eoquodnonsitcompositaexessentiisdi - versisvelexquantitate , tamenconcretaesthabitudinibusetcomponibilisest : etideohabitudoquasehabetadformam , cujuspotestessesubjectum , aliquidestinipsa ; etforteestrelatiopotentialisadformam : ettuncpotentiaquasubjectumessepotest , diversaestamateria : sednondicitrem , sedrationemquareferturadformam , etillipotentiæsubstatperseipsam : quiamateriaexseipsaestsub - jectumformæprimævelpotentiæadfor - mamprimam .

Nec propter hoc sequitur, quod ipsa sit quidquid habet: quia habet formam, et non est forma: sed sequitur, quod ipsa seipsa est subjectum formæ primæ vel potentiae primæ, si dicatur potentiam esse relationem differentem ab ipsa: et sic non convenit ei quod est Deo proprium 2. Est etiam componibilis, et hoc Deo non convenit etiam: et ita est habitudinibus concreta in quantum est subjicibilis et mobilis et conjunctibilis, quæ omnia

quamdam relationem dicunt et compositionem, secundur quod habitudines relationes sunt, vel non sine relatione 3. Et quod objicitur quod idem est a quo non differt differentia, dicendum quod verum est: sed simplicia prima maxima differunt differentia: quia differunt seipsis quemadmodum differunt ab invicem quælibet duæ differentiæ a duabus speciebus abstractæ. Illæ enim et simplices sunt, et seipsis differunt, sicut rationale et irrationale. Si enim differentiæ habeant differentiam, ibitur in infinitum necessario, quia tunc illæ differentiæ differentiarum differentias habent, et sic in infinitum abibit et non stabit.

Ad id autem quod dicunt substantiam materiae esse ante fieri, et esse post omne corrumpi eodem modo se habentem, dico quod falsum est, quia ipsa non eodem modo se habet cum varietur et mutetur per formas. Sed verum est, quod non generatur neque corrumpitur secundum modum naturalis generationis et naturalis corruptionis, sicut infra declarabitur. Deus autem est aeternus ante omne fieri, et erit post omne corrumpi, non subjectus generationi et corruptioni sicut materia subjicitur: et ideo per formas est invariabilis Deus, in quibus variatur materia. Similiter cum omnia ex Deo producuntur, producuntur ex causa idealiter omnia praehabente per formas intellectus, sicut artifex praebabet artificiatorum formas: sed materia praebabet ea sicut potentia habitualis imperfecta et indistincta, cujus subjectum proprium est materia prima, ut diximus.

Fuit autem Alexander, Epicurus quidam Pilosophus, qui Deum esse dixit materiam, vel non esse extra ipsam, et omnia essentialiter esse Deum, et formas esse accidentia imaginata, et non habere veram entitatem: et ideo dixit omnia

Qualiter diversimode res producuntur a Deo et ex materia.

Alexandri Epcuri Philosopii opinio.

1 Nota qualiter materia sine privatione et forma concepta, non est in fine simplicitatis. 2 Pondera subtilem modum loquendi Doctoris de potentia materiae.

3 Quomodo materia habitudinibus concreta sit. Cf. XII Metaphys. com. 41 et I de Generatione, tex. com. 22.

<--- Page Split --->

idem esse, et hunc Deum vocavit aliquando Jovem, aliquando autem Palladem, et aliquando Apollinem, et formas esse peplum Palladis et vestem Jovis, et neminem sapientium dixit ad plenum posse revelare occulta sub peplo Palladis et sub veste Jovis. Nos autem, sicut etiam ante diximus, haec tractabimus in scientia divina, Domino concedente.

Sed duo problemata quae restant, oportet nos hic investigare, scilicet qualiter materia in esse exivit. Videtur enim a prima causa in esse non processisse. Quod enim immediate a prima a perfectissima est causa, illud est perfectissimum : sed materia prima imperfectissima est : ergo immediate non processit a prima causa. Hujus autem et altera ratio esse videtur, quod videlicet illud non procedit a prima causa, cujus formalis idea non sit in ipsa : sed non habet ideam nisi forma : ergo id quod caret omni forma, ideam non habet : ergo non est a prima causa, ut videtur. Infra autem habebitur, quod non processit in esse a causis naturalibus per generationem : ergo videtur quod materia prima sit aeterna, carens initio quo processit in esse.

Ad haec autem quidam dicunt, quod materia prima procedit a causa prima sicut accidens a substantia. Est enim accidens quoddam vestigium substantiae : et quando accidens procedit a substantia, non exigitur quod substantia det ei esse accidentis, quod non habet substantia, sed dat ei quemdam defectum ab esse ejus, eo quod a principiis substantiae procedit substantia, et a principiato ipso procedit esse accidentis, non ex substantiae principiis, sed potius ex his quae substantiam principiatam consequuntur. Ita dicunt quod materia quae est vestigium formae substantialis procedit a causa prima principaliter, quae est actus completus, cujus vestigium est id quod est in potentia et imperfectum : et ideo

sicut accidens non habet formam similem sibi in substantia quae sit causa ejus, ita non habet materia ideam in Deo, quae sit similitudo et causa ejus.

Sed tunc est dubium, quia sic quantum ad per se esse materia minus esset substantia quam forma : cum supra habitum sit oppositum, scilicet quod quantum ad substare materia plus sit substantia quam forma. Adhuc autem si materia est vestigium formae, tunc sicut accidens procedit a substantia, ita materia debet procedere a forma et debet esse posterior forma, quod falsum est.

Propter hoc videtur dicendum, quod Solutio propria. quamvis Philosophi non sit determinare de exitu materiae in esse, sed potius relinquere materiam esse : eo quod ipsa sit principium physicum, sicut quaelibet scientia relinquit esse sua principia, et non quærit qualiter in esse exierunt : tamen propter bonitatem doctrinae dicimus, quod a prima causa exivit in esse : et sicut ipsa scibilis est per analogiam ad formam, hoc modo secundum rationem proportionis habuit ideam : primum enim causat per imperium : et ideo subjectum cadit in intellectu esse, hoc modo quo lignum in mente artificis : non enim cadit in mente artificis in eo quod est lignum, sed in eo quod susceptibile est artis : et hoc est primum subjectum formae naturalis quod cadit in mente divina 1.

Ad hoc autem quod objicitur quod, id quod est a prima causa immediate, perfectissimum est, dicendum quod hoc est verum, quod ad esse conducit maxima sui similitudine, sicut est intelligentia. Quod autem sic ad esse conducit, ut sit fundamentum et subjectum omnium quae produci habent, non oportet quod sit perfectissimum. Ad alia autem patet responsio per dicta.

Cum autem consentiamus in hoc quod materia prima processit in esse a causa

Secundum problemade convenientia materiae et formae ad invicem.

<--- Page Split --->

prima, processio autem prima quæ est a causa prima, sit esse sive ens, videtur quod materia et forma conveniant in essentia una communi quæ dividitur in eis in actum et potentiam : et sic videtur quod conveniunt in essentia procedente, et differunt in esse illius essentiae, quando contrahitur per differentias potentiae et actus, vel materiae et formae. Sed si hoc concederetur, oporteret quod materia et forma convenirent in uno quod esset ante ipsa sicut genus : et sic materia et forma essent species in uno genere contentæ. Adhuc secundum hæc materia et forma essent composita, et aliquid haberent ante se, quod est falsum, cum ipsa sint prima componentia. Adhuc autem cum materia et forma fluant a prima causa sicut actus et potentia, et completius et minus completum, videtur quod non differunt nisi sicut similius et minus simile primo, et propinquius et remotius. ab ipso : sed similius et minus simile, et completius et minus completum, et propinquius et remotius, non differunt secundum essentiam, sed potius secundum accidens quod est intensio et remissio : ergo materia et forma sunt ejusdem essentiae, et differunt per accidens, quod est falsum.

Si forte quidem dicatur quod sunt ejusdem essentiae, sed differunt per esse completius et incompletius, et similius et dissimilius in essentia illa quae communis est illis, hoc videtur iterum esse falsum, quia tunc iterum materia reduceretur ad aliquid unum quod est ante ipsa : et adhuc eadem ratio esset de substantia et accidente quae incessent ejusdem essentiae, et differunt per prius et posterius esse in essentia illa communi. Propter omnia hæc absurda refutamus eos et abhorremus qui hæc concedunt tanquam vera dicentes substantiam et accidens ejusdem esse essentiae, sed differant esse,et penes illud esse dicunt di-

stingui genera prædicamentorum, et penes essentias eorum, non dicentes nihilominus naturas principiorum esse quatuor, quæ materia et forma, efficiens naturalis et finis, penes esse primum sumi habet, et non penes essentias simplices. Non enim consentimus, et videntur nobis esse abusiones et errores pessimi contra philosophiam.

Dicimus ergo non ejusdem essentiae prima Docto esse materiam et formam : et quando quis estur, quod primum id quod procedit a prima causa, est esse, dico quod hoc est in ratione primum : id autem quod primo procedit in esse secundum ordinem universi, est intelligendum sicut in scientia divina habet ostendi : concesso ergo quod esse est primum rerum creatarum, sive primum quod procedit a causa prima secundum rationem, dico quod hoc esse simpliciter est substantia et accidens, et per posterius potentia et actus. Commune autem dicitur dupliciter, scilicet ut genus, et hoc salvatur in omnibus quæ sunt sub ipso : et est commune per analogiam, et hoc simpliciter salvatur in uno, et in altero non simpliciter, sed alterum participat ipsum in tantum in quantum se habet ad primum in quo simpliciter salvatur 1 : et ideo materia non habet esse nisi in quantum est dispositio substantiae : et per hoc patet quod materia et forma non resolvuntur ad aliquid quod realiter sit ante ipsa : quia esse est formæ esse et formati, et materia participat ipsum posterius ut subjectum. Et quod dicitur, ipsa participant esse per prius et posterius, non dicuntur esse substantiae eadem natura : sed potius illud quod est prius, dicit participans illam naturam totam : et id cui convenit posterius, dicit id quod se habet aliquo modo ad id : et ideo duæ essentiae diversæ sunt materia et forma,et diversæ essentiae accidens et substantia : aliter enim oporteret dicere, quod ex

<--- Page Split --->

scentia forme produceretur essentia materiae, vel e converso : et tunc non oportret nos ponere privationem in materia quae est inchoatio ex qua forma produceretur, eo modo quo supra explanavimus 1.

His autem habitis, ad propositum redemus solventes secundum sententiam de principiis traditam omnium Antiquorum dubitationes, propter quas defecerunt nescientes de principiis tradere veritalem.

CAPUT XIV.

quia jam est. Similiter ex eo quod omnino nihil est, non potest fieri aliquid, quia supra diximus in omni fieri oportere subjici aliquid, quod sit materiale et quodammodo formale ad id quod sit per generationem.

Ex illo autem inconvenienti argu enText, et com. 72. tes, multa inconvenientia auxerunt, quae sequuntur ex illo : ita quod venerunt, quod dicerent entia non esse multa, sed tantum unum, sicut explanavimus in rationibus Melissi et Parmenidis. Isti quidem igitur talem accipiebant opinionem propter ea,quae dicta sunt.

InsolutioneprimadubitationumAnti - quorimperdistinctionemejusquoddicitur , aliquidfitexeoquodnonest .

Est autem una et singularis via solvendi dubitationes Antiquorum, tria supponendo esse principia, ut diximus.

Illi enim qui primo inquisiverunt veritalem secundum philosophiam, hoc est, quaerendo causas rerum, propter infirmitatem sui intellectus diverterunt a via principiorum quam determinavimus, abcedentes in viam aliam quamdam erroneam, eo quod non poterant intelligere qualiter unum numero cum materia principium esset privatio, licet specie sit differens ab ipsa. Et ideo dixerunt quod nihil eorum quae sunt, generantur vel corrumpuntur. Si enim dicitur generari sive fieri, ut inquiunt, tunc autem necessarium est fieri ex eo quod est, aut ex eo quod non est. Sed utrumque horum est impossibile. Id enim quod est, non fit,

Nos autem solvere volentes istorum Text et com. 73. errores dicimus, quod dupliciter dicitur fieri aliquid ex eo quod est : et similiter dicitur id quod non est, facere aliquid aut pati, aut etiam ex hoc fieri aliquid dicitur dupliciter : et uno quidem modo nihil prohibet aliquid fieri ex eo quod non est, aut aliquid fieri ex eo quod est, aut etiam facere aliquid id quod non est. Et hoc quidem in simili possumus videre. Si enim dupliciter dicitur medicum aliquid facere, vel medicum aliquid pati, aut ex medico aliquid fieri vel esse.

Tunc manifestum est a simili, quoniam Text et com. 74. praedictae locutiones dupliciter dicuntur, scilicet facere aliquid ex eo quod non est, aut facere aliquid ex eo quod est, vel pati id quod est vel quod non est. Dicitur autem medicus aliquid facere, sicut cum dicimus, medicus aedificat : hoc enim dicitur dupliciter, scilicet per se, et per accidens : per se enim medicus non aedificat, sed per accidens, in

<--- Page Split --->

quantum accidit medico ædificatorem esse: et sic possumus dicere quod non medicus ædificat. Similiter dicimus quod medicum album fieri dicitur dupliciter: si enim accipiatur per se, non fit medicus albus: si autem per accidens, tunc fit medicus albus, in quantum accidit medicum nigrum esse: sed per se in quantum medicus est, potest fieri non medicus: et in quantum non est medicus, potest fieri medicus: et in quântum est medicus, potest facere secundum medicinam, quod est medicari. Tamen licet sic multipliciter dicatur, constat quod hoc maxime dicitur medicus facere vel fieri quod facit vel fit secundum quod medicus est, hoc est, in quantum habet medicinam. Et similiter est in dictis locutionibus. Si enim dicatur aliquid fieri ex eo quod non est, maxime convenit ei hoc ex ipso in quantum non est, et non in quantum est per aliquem modum: hanc autem multiplicitatem, quia primi non dixerunt, ideo in tantum ignoraverunt quod opinati sunt nihil fieri sive generari neque esse eorum quæ ab invicem alia, sed auferebant a natura omnem generationem, et dixerunt tantum esse unum ens.

tioni est, quæ quidem privatio accidit materiæ, et idem numero est secum, specie differens ab ipsa. Si autem dicatur fieri ex privatione : tunc fit ex quo non est per se, sed per accidens est : quia non omnino nihil est privatio in quantum relinquit subjectum cum aptitudine, sicut supra distinximus in lectione illa qua dicebatur ex medico fieri aliquid, vel medicum facere fieri aliquid : sed bene concedimus, si secundum naturam loquamur, quod mirabile est dictu et impossibile fieri aliquid ex eo quod sic non est, quod omnino nihil relinquitur. Similiter concedimus quod nihil fit ex eo quod est omnino, sed oportet quod id ex quo fit id quod fit per generationem, quodammodo esse et quodammodo non esse.

Similiter concedimus quod id quod est, non fit nisi secundum accidens, et secundum hoc accidens, tunc non est,sicut id quod alteratur: vel forte si secundum accidens esse dicatur secundum quod fit in actu per generationem. Hujus autem ultimi ponemus exemplum sic ut dicamus, quod animal fit ex animali, et quoddam animal, hoc est, secundum quod animal fit ex quodam animali: generatur enim in natura hoc ex hoc per se sicut quoddam animal ex quodam animali, et per consequens animal ex animali. Non autem intelligimus hoc effective, sicut asinus generat asinum sibi similem in specie: sed potius materialiter, sicut si canis generetur ex equo per viam putrefactionis, vel alio modo secundum materiam : tunc enim canis non fiet tantum ex quodam animali sed universaliter dicendo, canis qui est animal generatur ex animali materialiter : et ita videtur id quod est animal generari ex animali. Et ita ulterius videbitur ens generari ex ente, et simile a simili. Sed solvitur hoc, quia cum dicitur canis qui est animal generari, non generatur in

Nos autem etiam cum ipsis concedimus nihil fieri secundum naturam ex eo quod simpliciter nihil est et nihil supponit vel relinquit : tamen nihil prohibet aliquid fieri ex eo quod per accidens non est : fit enim aliquid ex privatione quae quidem privatio per se non est : et quod fit ex ea, fit ex eo quod non est, et non ex eo quod est. Licet autem privatio sit omnino non ens in quantum est privatio, relinquit tamen, ut supra diximus, subjectum cum aptitudine : sed neutrum illorum est aliquid privationis in quantum privatio. Et ideo quod fit ex materia immixta privationi, fit ex eo quod per se est, et non per accidens est : quia non est, in quantum immixtum piva-

<--- Page Split --->

quantum canis et animal, sed in quantum est non canis et non animal, et ita per accidens generatur canis et animal : in quantum enim non canem vel non animal esse secundum privationem.

Possumus autem et aliter dicere. Sumamus enim quatuor propositiones, ita quod duæ sint similes aliis duabus, et dicamus esse quidem unam, id quod est simpliciter et absolute est animal, generari ex eo quod simpliciter et absolute est animal, et id quod simpliciter et absolute est. Nam animal generari ex eo quod simpliciter et absolute est non animal, est id quod simpliciter et absolute est ens, generari ex eo quod simpliciter et absolute est ens : et id quod est simpliciter et absolute non ens, generari ex eo quod simpliciter et absolute est non ens. Constat enim, quod primæ duæ ambæ falsæ sunt : quia id quod est absolute et simpliciter animal, non generatur, sed est jam. Similiter id quod simpliciter et absolute est non animal, eo quod nihil est, non generatur. Ergo et secundæ duæ, quæ sunt illis per omnia similes, falsæ sunt. Sunt autem etiam illæ falsæ quæ sic proponuntur, ut dicatur quod id quod est absolute et simpliciter animal, generetur ex eo quod simpliciter et absolute est non animal : quia sic aliquid quod actu est, generatur ex nihilo : et hæc simpliciter est falsa, id quod simpliciter et absolute est non animal, generatur ex eo quod simpliciter et absolute est animal : quia sic id quod nihil est. generaretur ex eo quod actu et simpliciter est. Et similes illis in ente sunt, sicut istæ, id quod simpliciter est, generatur ex non ente simpliciter.

Alias autem accipimus veras quatuor propositiones, quarum duæ sunt hæ : quoddam animal, hoc est, secundum quod animal fit ex quodam sive secundum quod non animali : et quoddam sive secundum quod non animal, fit ex quodam sive secundum quod non animali : et quoddam animal fit ex quodam animali, et quoddam animal fit ex quodam non

animal : hæ enim sunt omnes veræ : quia canis secundum quod est animal, quamdiu est in semine, et secundum quod non est animal,fit ex materia equi, quæ materia secundum quod est animal, et secundum quod non animal. Similiter quoddam ens fit ex quodam ente, et quoddam non ens fit ex quodam non ente, et quoddam non ens ex quodam ente. Et est per omnia simile judicium de omnibus istis, ita quod cum dicitur quoddam ens vel quoddam animal, accipiatur pro eo quod est secundum quod ens, et secundum quod animal : talis enim modus loquendi est Aristotelis, et ideo nos utimur ipso : si enim aliquid debeat fieri animal per se et non per accidens secundum viam generationis, oportet quod ipsum fiat ex non animali.

Similiter si fiat aliquid quod est, nec fit ex eo quod omnino non est, nec ex eo quod omnino est, sed ex eo quod aliquo modo est et aliquo modo non est : diximus enim supra, quod significetur quando dicitur aliquid fieri ex eo quod non est : hoc enim significat quod fit ex eo in quantum non est. Amplius autem cum dicimus aliquid fieri ex eo quod non est, non removemus ab ipso propter hoc omne esse, nec removemus ab ipso omne non esse, sed intendimus quod ipsum quodammodo sit per materiam, et quodammodo non sit per privationem negantem actum essendi et relinquentem subjectum cum aptitudine ad essendum. Sic ergo patet una via solutionis dubitationum antiquorum Philosophorum per distinctionem ejus quod est et quod non est.

<--- Page Split --->

CAPUT XV

Declarans de secunda solutione defectus Antiquorum per distinctionem entis in potentia et actu, in quo est digressio declarans utrum forma est in potentia, et qualiter.

Est autem et alia via planior quam sit 78. ista, licet non per eadem verba respondeat defectibus Philosophorum : eo quod causa defectus eorum fuit ex hoc quod distinguere nesciverunt multiplicitatem entis et non entis simpliciter et secundum quid, sive per se et per accidens, quod idem valet secundum quod hic utimur ipso. Hæc autem via est, ut dicamus quod ens dividi in potentiam et actum : et hoc quidem magis habet determinari in nono libro primæ philosophiæ, ubi de potentia et actu habet inquiri. Dicimus autem quantum hic sufficit, quod nihil prohibet quodammodo ens et quodammodo non ens fieri ex quodammodo Quod est, fit ente et quodammodo non ente. Ens ex eo quo1 est potentia, enim quod est in potentia, non in actu, est ex eo quod non fit ex eo quod est potentia, et non acest actu. tus. Dicimus autem supra, quod cum dicitur ens in potentia, non intelligitur tantum subjectum, sed etiam potentia formalis quam reliquit privatio ex hoc quod reliquit formalem aptitudinem ad actum : et ita forma quae educitur 'de potentia, secundum sui essentiam est in materia potentia habituali, sed confusa et indeterminata, sicut supra explanavimus.

Et ideo gravis surgit quaestio de ea quomodo sit ab efficiente. Constat enim ad omnem generationem efficientem exigi causam quae conveniens sit formæ secun-

dum aliquid : quia si omnino esset contraria, potius moveret ad contrariam formam. Si enim tota forma dicatur esse in materia et educi ex ipsa, tunc videtur quod efficiens non movet ad formam, sed removet dispositiones contrarias a materia ut forma quae est in ipsa effulgeat : et sic forma jacens per actionem agentis de occulto egreditur ad apertum, et generatio erit alteratio, et non acceptio formæ substantialis. Et hoc quidem Opinio A xagoni dixit Anaxagoras, et multi moderni dicunt cum ipso, licet dicant per alium modum, in hoc quod non ponunt materiam omnium partes homogenias esse : propter quod ipse posuit unum tantum efficiens in natura, quod erat, ut dixit, intellectus agens et distinguens ea quae mixta erant. Si autem tota forma ponatur esse ab extra, tunc erit forma ab aliquo primo continente in se omnes formas : hoc autem non est nisi intelligentia quae vocatur dator formarum quaecumque sit illa. Et hoc quidam jam posuit Plato et multi alii moderni ponunt secum dicentes totum opus naturae non esse nisi præparationem materiae ad formam recipiendam, et datorem formarum esse intelligentiam, quae ex nihilo formali quod sit in materia inducit luce sua formas in materias 1.

Et siquidem istis objicitur, quod secundum eos opus naturae est violentum : quia violentum est, cujus principium effectivum extra est, et id quod vim patitur, nihil cooperatur. Secundum autem eos efficiens est dator formarum et est extra materiam, et nihil in materia potest formaliter cooperari ad formam. Dicunt isti quod non sequitur, quia aliquid in materia cooperatur, licet non formaliter sed dispositive alterando per actum potentiarum qualitatum.

Si autem objiciatur eis per hoc quod fuit communis conceptio omnium Philo-

<--- Page Split --->

mophorum, scilicet quod ex nihilo simpliciter nihil fit, forma autem secundum istos nihil sui esse vel essentiae praecedentis se habet in materia, et ita sit ex nihilo: quia constat quod non sit ex esmentia materia'. Dicunt isti diversimode ad hoc respondentes. Quosdam enim istorum invenimus concedentes, quod omnis forma sit ex nihilo, et fieri suum est crrari. Et videtur in plerisque Avicenna multum consentire huic opinioni, licet in veritate non consentiat, ubi loquitur de principiis corporis mobilis: quia ibi tria ponit esse principia. Alios autem istorum plus errantes invenimus et dicere, quod super unam essentiam communem quae est substantialitas, fiunt materia et forma, et habent naturam substantialitatis ante se: et secundum hoc differunt in esse materia et forma sub communi illa substantialitate: et ideo esset inconveniens per efficientem ex essentia materia formam produci absque eo quod privatio ponatur in materia quae sit inchoatio forma. Si autem quaeritur etiam ab illis, per quod materia subjiciatur motui ad hanc potius quam ad illam in generatione hujus vel istius: quia secundum eos quodlibet ex quolibet fieri debet, sicut album non plus ex nigro quam ex non nigro, ex quo privatio non ponitur unum principiorum. Dicunt isti quod hoc fit ex forma agentis, quae magis trahit ad unam formam quam ad aliam, praecipue cum ipse dator formarum moveat virtutes celestes et qualitates primas ad disponendum secundum exigentiam forma quam infundens intendit.

Si quis autem consideret subtiliter, tunc absque dubio ambae istae positiones sunt falsa est impossibiles: quod enim prima sit falsa, de facili patet: quia absque dubio sequitur quod generari sit alterari, et quod quodlibet sit quodlibet, licet non appareat, et quod homo et asi-

nus sint idem cum infinitis aliis, licet non appareant unum et idem: et ideo illa positio penitus est absurda. Et quod secunda sit falsa, sic probatur 1 : si enim forma est a datore formarum, tunc dator formarum producit forma essentiam, et sic actus dationis non est terminatus in esse compositi per se, sed in existentia forma. Similiter naturales actiones eorum quae transmutant materiam, non operatur esse compositi: ergo esse compositi nec fit per se a natura, neque a datore: ergo esse compositi nunquam fit nisi per accidens. Adhuc autem compositum non est unum secundum hanc opinionem, quia unitas compositi non est ab essentia forma: quia si esset ab illa, cum in eo sit etiam essentia materia, compositum esset duo et non unum, sed esse compositi non est: quia unio forma cum materia non est nisi per accidens, et non ex intentione alicujus agentis: ergo compositum non est unum nisi per accidens. Amplius duorum agentium non est idem terminus: sed in composito isto generato sunt duo agentia non conjuncta: dator enim agit formam, et qualitates naturales praeparant materiam: ergo non est unus terminus utriusque, sed duo: et sic compositum non est unum, sed duo. Adhuc autem si dator est extra materiam, tunc forma dationis non informat qualitates materiam transmutantes: ergo non agit caliditas nisi in viriute ignis: ergo dissolvit tantum, et non agit proportionaliter ad aliquam complexionem vel formam nisi ad formam ignis tantum: ergo materia nunquam disponitur ad formam hominis vel asini vel complexionati, quod falsum est.

Propter hoc et his similia plura quae in prima philosophia determinari habent, dicimus secundum Peripateticorum perfectam sententiam, quod forma et est in materia per essentiam confusam, ut di-

1 Istam instantiam adducit Commentator cum. 31 VII Metaphys. 2 Vide pro impugnatione istus secu ndae pos-

<--- Page Split --->

ximus, et ipsa est eadem numero extra per virtutem formativam immissam in materiam, quam tangit agens aut mediate aut immediate. Mediate quidem, sicut movet orbis inferiora per aerem et ignem. Immediate autem, sicut semen masculi movet sanguinem et semen femineum immixtum in ipso sicut coagulum immixtum laci. Nec intendo dicere quod formae pars sit ab intus, et pars ab extra, sed tota est ab intus et tota est ab extra secundum esse diversum : quia secundum esse confusum tota est intus, et secundum esse in actu tota est ab extra.

Adhuc autem observandum, quod ex quo ponimus formam totam esse intus in materia, non possumus dicere, quod agens agat ad producendum essentiam formae, quia illa jam est : sed agit ad esse formae, quia licet sit esse formae si esse causat, non tamen est esse compositi sicut ejus quod est : et ita actus agentis terminatur super compositum, et non super simplicem essentiam formae vel materiae. Impossibile enim videtur secundum intellectum, quod actus alicujus agentis secundum naturam terminetur in simplici, sicut etiam est videre in corporibus artium, quae omnia in compositis sicut in domo et idolo terminantur.

Tali autem retenta veritate Peripateticorum, oportet tria supponi principia mobili corpori, eo quod materia secundum se nullo modo potest subjici motui ad formam unam vel aliam, sicut supra ostendimus : si enim ipsa secundum se esset subjectum motus, cum sua essentia non sit fluens in motum, non esset aliquid fluens ab uno termino motus ad alium, et sic non esset motus, oportet quod ipsa immixta sit privationi : et cum ipsa sit unum subjectum, sicut saepe ostendimus, et sic ipsa efficitur subjectum motus, amplius cum omnis motus sit propter indignetiam, sicut credunt Peripatetici, indignetia autem nulla sit ejus quod non est natum inesse, oportet quod in mate-

ria sit natum inesse id ad quod movetur : non autem est natum inesse nisi propter privationem : ergo oportet materiam immixtam esse privationi, quae subjicitur motui et mutationi. Id autem habetur per verbum Aristotelis in libro Ethice, ubi dicit quod omnis motus est propter malitiam, et nos ostensuri sumus quoniam malitia est ex privatione sola.

Sciendum autem quod licet omnis forma sit in potentia habituali materiae, tamen hoc significatum non dicitur esse in potentia in aliquo, nisi per motorem unum secundum formam naturae vel artis possit educi de ipso : cum enim dicitur hoc, sicut homo est in potentia in illo sicut in spermate, intelligitur potius esse inclinata et disposita ad hoc et non ad aliud : propter quod non exigitur nisi motor unius formae naturalis vel artis, quod educat ipsum ad actum, sicut domus in potentia est in lignis et lapidibus, et homo in potentia in semine, et cuprum in potentia in argento vivo permixto cum sulphure adurente : tamen aliqua dicuntur res esse in potentiis remotioribus.

His ergo sic concessis, patet quod vere dicimus solvi per istam distinctionem defectus antiquorum Philosophorum, per quos coacti per ignorantiam removerunt quaedam dictorum principiorum : quia privationem removentes etiam formam tandem removerunt : et ideo in tantum, sicut diximus, destiterunt a via recta principiorum in generationem et corruptionem et universaliter in omnem mutationem : haec enim potentia quae dicta est, quae est potens in omnium naturam quando privationi est permixta, solvit omnem eorum ignorantiam.

<--- Page Split --->

CAPUT XVI.

Qualiter omnes defecerunt in positione principiorum trinitatis, et qualis sit intellectus de rerum principiis, materia, et forma, et privatione, quae sunt tria.

Hanc autem naturam quae subjicitur motuti, et alii plures Philosophi tetigerunt, sed non sufficienter : quia privatiomenti materiae permixtam non viderunt, neque distinxerunt a materia. Illi enim propter Parmenidis argumentationem quam veram esse crediderunt, et de necrissitate concludere confessi sunt, quod id quod simpliciter est, fit ex eo quod simpliciter non est : quia Parmenides sic arguit, ut supra diximus : omne quod est, vere est : ergo quidquid est praeter id quod vere est, non est : sed id quod vere est, est substantia existens in actu : ergo omne id quod est praeter id quod vere est, actu non est. Adhuc autem omne quod est, unum est : ergo quidquid est praeter unum, est non ens : cum erzo materia nec vere sit, nec vere una sit, eo quod non habeat formam, concesserunt quod id ex quo sit generatio est simpliciter non ens : et sic ens fit ex simpliciter non ente. Et hoc est unum inconveniens in quod inciderunt, quia nescierunt distinguere qualiter materia est ex se, sed ex privatione non est, et ita per accidens non est : tamen per se fit hoc modo, quia materia gratia sui esse debetur, et gratia privationis debetur sibi non esse.

Unde isti fuerunt Platonici qui in hoc cum Parmenide concordaverunt, quod reputabant argumentationem suam concludere : sed in hoc discordabant, quia

conclusionem suam non dicebant esse ad inconveniens ductivam : volebat enim ulterius habere Parmenides, quod generatio nihil est, cum ens non possit fieri ex non ente. Et hoc Platonici non receperunt dicentes non esse inconveniens ens fieri ex non ente simpliciter.Cumenim in praecedenti capitulo omnes dicti non posuerunt aliquid formae esse in materia, per hoc quod negaverunt privationem, oportuit eos concedere quod forma sit ex non ente simpliciter, aut produceretur ex essentia materiae. Constat autem inconveniens esse ipsam produci ex substantia : et ideo alterum concesserunt, quod scilicet fit ex nihilo : et hoc modo dixerunt id quod simpliciter est secundum formam, fieri ex eo quod simpliciter non est secundum formam : unde postquam ignoraverunt distinctionem privationis et materiae, inciderunt in aliud inconveniens : viderunt enim quod materia permixta non enti, est una numero : et putabant ad hoc sequi quod esset potentia et virtute una : et hoc quidem bene sequitur, si cum dicitur materia permixta non enti, esse negationem. Ita quod cum dicitur, non ens, negatur absolute ens, et nihil relinquatur : quia tunc illud non ens in materia non relinquit aliquam potentiam habitualem ad formam sicut facit privatio : et tunc non haberet materia nisi potentiam propriam quae est alicujus componentiam cum forma. Sed hoc non est verum, quia cum dicitur materia non ens, non ens est privativum : et ideo privatio relinquit formalem aptitudinem ad formam : et ita licet sit una numero cum materia, non tamen est una et eadem potentialiter, sed addit supra potentiam quae materia potest esse subjectum formae, potentiam habitualem : propter quod altera est specie a materia et potentia, altera a potentia materiae : plurinum ergo differt dicere mixtam privationi esse unam numero, et dicere ipsam esse unam potentia et virtute. Nos enim dicimus materiam et privationem esse alteram secundum potentiam et virtutem,

<--- Page Split --->

licet numero sit una. Differentia autem materia et privationis cognoscitur in hoc quod materia de se habet esse, et quod non esse accidit ei ex privatione in quantum est immixta privationi: privatio autem in quantum privatio de se vel per se non est, eo quod de se habet non esse: quia tamen dicit non esse etiam privatio aptitudinem in subjecto relinquit, tamen nomen imponitur ei in quantum dicit non esse actu, et ideo de se habet non esse. Et tamen in quantum relinquit aptitudinem, est principium, sicut saepe diximus.

ponere, quia non vidit qualiter materia miscetur. In omne autem generabilium natura subjecta mixta est privatio, et cujus naturae non est privatio mixta, illud non habet materiam : dicitur a multis auctoritatibus : propter quod secundum hunc modum corpora cœelestia multi materiam dicunt non habere. Haec enim privatio mixta materia, facit ipsa transmutari ad invicem et esse generalia et corruptibilia.

Altera autem differentia materia et Secundum fereent privationis est, quia materia quae est natura subjecta causa est compositi cum forma, et eorum quae fiunt, sicut mater filiorum est causa, eo quod ministrat eis substantiam qua substant. Sed privatio quae est altera pars contrarietatis multoties imaginabitur potius esse ad maleficium et destructionem eorum quae fiunt, si aliquis protendit intellectum in eam in quantum est privatio distincta a materia: quia tunc videtur ipsa causa esse quare entia corrumpuntur et non sunt neque permanent. Cum enim inest privatio secundum actum privat esse generabilium. Et si quis inspicit eam prout ipsa importat in nomine quamdam negationem, potius videtur ea esse destructiva substantiae generabilium, quam sit principium naturale eorum quae fiunt. Et haec fuit etiam causa quare latuit Antiquos, quod privatio sit unum principiorum : quia scilicet protenderunt intellectum in eam secundum quod est negatio quaedam, et non prout relinquit aptitudinem in subjecto : unde dicebant ipsam non esse penitus et esse extra omne quod est natura, propter Parmenidis rationem quam supra exposuimus.

Nos autem aliam differentiam adhuc Text, et 81, ponimus materia et privationis. Cum Teritia d rentu enim forma sit quoddam divinum et optimum et appetibile, dicimus quod privatio est contraria ei et non materia : sed materia per hoc quod est immixta priva-

Sunt autem quidam aliter dicentes : quia dicunt id quod non est, esse materiam et non mixtam privationi, sed in qua est negatio universalis et totalis ipsius forme. Et ideo dicunt ipsam esse magnum et parvum, et hoc tripliciter Dicunt enim materiam esse aut aequaliter magnum et parvum, et ita quod materia est et unum et aliud, aut utrumque simul, aut utrumque divisim et seorsum, et unum dicunt esse forma. Et ideo quod dicunt duo quae sunt materialia et neutrum esse privatio, sed utrumque sine mixtura privationis est. Et ideo licet utrumque dicant esse principium, tamen trinitas quam ipsi ponunt, habet alium modum penitus a trinitate principiorum quam posuimus : quia licet quidam eorum pervenerint concordando nobiscum ad hoc quod unam dicant esse naturam subjectam, tamen dicunt quod illa natura una est non numero tantum, sed potentia et virtute et specie, quod nos non dicimus. Et si quis eorum dixerit materiam non esse unum, sed duo, sicut Plato qui dixit magnum et parvum : tamen ipse facit ista duo unam subjectam naturam potentia et specie. Ideo quia non ponit privationem : et ideo despexit et noluit ponere contraria formalia : quia licet poneret formam, tamen alterum contrariorum quod est privatio, despexit

<--- Page Split --->

tioni, nata est appetere ipsam formam quae est divinum et optimum. Si enim non esset privatio in materia, non esset nata appetere formam. Hoc autem sic probatur: aut appetit ipsam secundum quod est informata forma et existens in actu, aut secundum quod est in forma eadem quam appetit, aut in forma diversa et contraria illi. Si vero appetit eam secundum quod estin forma eadem illi quam appetit, hoc esse non potest: quia nihil appetit hoc quod habet, sed potius appetit ut salvetur in illo. Est autem potius appetitus materiae non ut salvetur, sed ut transmetutur in id quod appetit. Praeterea si materia appetit formam per formam eamdem quam appetit: ergo forma magis appetit: quia propter quod aliquid est tale, illud est magis tale: ergo forma appeteret seipsam, quod est inconveniens. Si autem appetit eam secundum quod est in contraria sive in diversa, quod idem est, eo quod diversitas causatur a contrarietate: tunc iterum contraria forma magis appetit eam: ergo cum contraria destruantur per contrarium, contingeret quod aliquid appeteret suam destructionem: et hoc praecipue accidit Platonicis, qui dicebant materiam esse informatam, et nihil in se habere privationis. Unde cum neque ipsa eadem species vel forma appetat se, cum sui non indigeat: neque contraria species appetat contrariam, eo quod se invicem contraria corrumpant: oportet quod inter hoc sit appetitus materiae, propter privationem immixtam sibi. Et ideo verissime dicendum est, quod nihil appetit aliud nisi per sinilitudinem incompletam quam habet ad ipsum: et ideo appetit compleri per transmutationem ad ipsum quod appetit: licet enim appetat salvati ens completum, tamen appetitus transmutationis non est nisi incompleti. Et ideo talis appetitus est materiae per mixturam privationis cum ipsa, formae habet inchoationem ad quam transmutari desiderat.

Si autem objiciens aliquis dicat, quod illud inconveniens quod dictum est de hoc

quod contrarium appetit contrarium, videtur sequi de privatione: si enim materia per privationem desiderat formam, tunc secundum praehabita privatio magis desiderat: cum ergo contraria sit priva- tio formae, contrarium desiderabit contrarium: et ita videtur desiderare suiipsius corruptionem. Dici mus ad hoc quod non sequitur. Nos enim supra ostendimus, quod privatio uno modo est contrarium, et secundum hoc est privatio actus et for- ma: sed alio modo est aptitudo in sub- jecto relicta ad formam, et sic principiat motum in materia, et hoc modo est appe- titus et desiderii causa. Haec autem omnia facile sciuntur per accidentia. Dicimus ergo secundum ea quae habita sunt, quod materia desiderat formam sicut femina masculum, et sicut turpe bonum, non enim est materia ex se habens turpitudi- nem, sed ex privatione sibi permixta: et sic accidit ei turpitudo et imperfectio feminae per id quod non est aliquid de essentia materiae et haec est privatio.

CAPUT XVII.

Et est digressio declarans dubitabilia de appetitu materiae et privationis rationibus et nominibus formae.

Est autem hic locus dubitationis de hoc quod dicendum est, materiam appetere formam. Cum enim appetitus vel desiderium sint animatorum anima sensibili vel rationabili, et materia non sit hujus animatum, videbitur forte alicui materiam non habere appetitum.

Adhuc cum materia duplex sit specie secundum quod est mixta sibi privatio, et privatio videatur esse causa malefi ci, videbitur forte privatio non esse causa desiderii vel appetitus materiae.

Adhuc quaeritur, utrum forma desideret materiam ? quoniam non est nisi in

<--- Page Split --->

materia : et ita cum omnia desiderent esse, videbitur forte et forma desiderare esse in materia.

Adhuc autem cum privatio per se non sit, sicut dictum est, et quod per se non est, neque principium neque causa desiderii est, videbitur forte privatio non esse unum principiorum, neque causa desiderii in materia.

Adhuc autem quaeritur, utrum privatio per se sit principium ? videtur enim hoc ex hoc quod ipsa est alterum contrariorum. Et ideo sicut forma per se principium est, ita et privatio : ergo videtur falsum esse quidquid dictum est de hoc quod ipsa et unum numero cum materia et non sine ipsa, licet specie differat ab ipsa. Adhuc autem sicut materia generabilium non separatur a privatione, ita non separatur a forma : ergo sicut materia est unum numero cum privatione, ita est unum numero cum forma : ergo principia non sunt duo numero, sed unum, et tria secundum speciem et virtutem sive potentiam.

Amplius quidem, quod forma dicta est esse divinum et optimum et appetibile, cum sufficere videatur unum nominum istorum. Adhuc autem nominatur forma et species et ratio et idea et paradigma et imago : et quaeritur differentia nominum istorum.

Adhuc autem cum ipsa sit divinum et optimum, et in veritate appetibile, non videtur esse perversus appetitus in ipsam : ergo ex materia non provenit error, nec ex appetitu ejus quem causat privatio in ipsa, nec ex forma provenit : ergo videtur quod nulla sit causa erroris et perversitatis in natura : unde ergo provenit error et perversitas ? Constat enim quod non provenit ex prima causa, quia illa est causa ordinis in omnibus et boni : et ea quae sunt ab ipsa, non participant nisi bonum et ordinem.

Ad omnia haec non est difficile solvere : sed de primo minus perfectam Averroes dat solutionem, diecus quod duplex est appetitus, scilicet naturalis, sicut in

plantis : et animalis, sicut in animalibus : et quia appetitus materiae sit naturalis. Hoc enim non sufficit, quia et plantae partem habent animae, materia autem nullam. Adhuc autem plantarum appetitus non est ad hoc quod transmutetur ad formam quamdam, sed potius ut conserventur in specie in qua sunt : sed materia appetitus est ut transmutetur in forma quam non habet secundum actum.

Dicendum igitur est quod omne mobile totus subi lissima ut a primo motore movetur a causa prima quae per intellectum movet. Et intendit per motum moveri in aliquid quod est esse divinum per modum per quem potest aliquo modo assimilari. Et ideo appetitus intellectualis est, quo appetit materia similari primo in esse divino. Sed appetitus ille cum dicitur esse materiae, duplex est locutio : potest enim materiae esse sicut subjecti : et hoc modo materia non habet appetitum : et potest esse sicut moti a motore, qui habet appetitum a quo procedens motus est actus mobilis : et sic materia habet appetitum, et hoc modo praeordinat sibi finem in quem directe movetur : quia hoc modo dictum est ab Aristotele quod opus naturae opus est intelligentiae. Cum enim materia jam habeat inchoationem esse divini in scipsa recipiens actum motoris, desiderat conformari plenius quantum est ei possibile primo : et quia non potest nisi per motum, ideo desiderat transmutari.

Quod autem dicitur privatio causa esse malefi ci et non desiderii, dicendum quod hoc fefellit Platonem ut diceret privationem non esse principium et non esse causam desiderii : protendebat enim Plato intellectum in privationem secundum quod privatio est, et non in hoc quod relinquit in subjecto. Et cum ipsa secundum hoc quod privatio est, privet formam, et sic causa non esse, credebat ipse quod magis impediret esse et generationem, quam esset principium ad esse et generationem : si autem contraxisset intellectum subtiliter recolligendo ea omnia quae sunt privationis, invenisset quod

<--- Page Split --->

per aptitudinem formalem quam in subjecto relinquit, causa esse desiderii et transmutationis materiae.

Licet autem sic dicatur quod materia desideret formam et causa desiderii sit privatio, tamen absurde dicitur forma appicere materiam vel esse in materia : quia forma in se essentia quaedam est simplex et divina et optima, et per esse quod habet in materia, efficitur materialis et corruptibilis : et ideo si appeteret hoc, appeteret ignobilitate seipsam. Adhuc autem non est desiderium nisi ad duo, scilicet ut continuetur esse, et hoc est desiderium rei perfectae : et ut transmutatio fiat ad esse, et hoc est desiderium rei imperfectae. Neutrum autem duorum formae potest convenire, sicut per se patet : quia continuari non desiderat nisi quod indiget continuatione : hoc autem est corruptibile per seipsum, et hoc non est forma, quae non nisi per accidens est corruptibilis et non per suam essentiam. Quod autem transmutetur ipsa, non desiderat : quia nunquam transmutatur : sed transmutatio imperfecti est ad ipsam.

Licet etiam privatio dicta sit per se non esse, non tamen est dictum ipsam nihil esse. Cum enim dicitur per se non esse, intelligitur ita quod de se habeat non esse: sed ex eo quod relinquit in sub-jecto, habet esse secundum quid, et quod hoc est principium et causa desidviii, sicut nos supra explanavimus. Ad hoc autem quod quaeritur, qualiter et quando ipsa dicatur unum numero cum materia, saepius supra est assignata ratio perfecta : nulla enim causa hujus est alia, nisi quia cum principium motus sit duplex, scilicet ex quo est motus, et in quod: ex quo autem sicut materia et sicut privatio non potest esse materia ex qua lit motus, nisi sit mixta privationi per quam efficitur subjectum motus : quia nisi hoc esset, destrueretur motus, propter hoc quod non esset ibi aliquid ens fluens de potentia ad actum : et ideo materia est unum numero principium mo-

tus cum privatione, nec sine ipsa nunquam principium esse posset. Est tamen potentia et specie a privatione differens, quoniam alia ratio est subjecti et alia formae quae est in subjecto. Quod autem quidem dixerunt et scripserunt de hoc, scilicet quod ideo dicitur una numero cum privatione, quia privatio secundum nihil addit ei, abusio est et falsum : quia secundum quod privatio etiam specie non differt a materia. Aliud autem est de forma, quia illa per se habet rationem principii, cum ipsa sit in quam dirigitur intentio moventis et appetitus materiae quae mixta est privationi, et non confert materiae rationem principii ad motum : et hoc modo materia est unum numero principium cum privatione, et non una numero essentia. Et quia sunt duae essentie, ideo est utriusque ratio et virtus sive potentia divisa.

Nomina autem formae varia sunt in 1posita forcommuni secundum duos modos, scilicet ma sunt dusecundum quod ipsa est finis motus, et secundum quod ipsa est dans esse rei formatae. Secundum quod enim ipsa est finis motus, sic dicta est esse divinum et optimum et appetibile. Secundum autem quod est dans esse, sic habet alia nomina. Diversificantur autem nomina prima secundum intentionem ejus quod movetur ad ipsam. Potest enim forma accipi secundum quod est finis intentionis, secundum quod est finis appetitus per intentionem directi: et siquidem ipsa est finis intentionis, hoc est dupliciter, scilicet secundum relationem ad primam causam cui in esse quodammodo se assimilat quantum potest, et sic est divinum. Et secundum quod est finis motus absolute, sic dicitur esse optimum: quia bonum est per se finis ejus quod movetur ad ipsum. Secundum autem quod quietat appetitum imperfecti, sic est appetibile quoddam. Forma autem dicitur, eo quod distinguit et informat informitatem materiae. Et species secundum quod est dans esse et cognitionem rei. Et ratio secundum quod ab ea sumitur vera rei diffinitio.

<--- Page Split --->

Idea autem dicitur et paradigma et imago secundum quod procedit ab exemplari suo quod habet in causa prima. Omnis enim forma quae per esse est in materia, prius fuit in motore primo : propter quod etiam ipse dicitur a Platone mundus archetypus : propter quod dictum Boetii est vorum, cum dicit : Mundum mente gerens pulchrum pulcherrimus ipse, similique imagine formans 1. Si ergo consideretur forma in exemplari primo, dicitur idea. Si autem consideretur ratio forma ad quam omnis forma fit in materia illa, dicitur paradigma. Sicut enim lignum sotularis ad calceum se habet, quod ad ipsum fit omnis calceus, ita se habet ratio forma e ad formas qua sunt in materia. Et ideo in ista ratione dicitur forma paradigma. Imago autem dicitur illa qua traducta est in materiam qua imitatur illam, ut dicit Boctius. Et sic patet ratio nominum.

Causa autem perversitatis in natura et erroris in motibus proportionaliter est una et eadem, et non est effectiva, sicut et error non est res effecta, sed est defectiva, scilicet corruptio vel impedimentun alicujus principiorum quae exiguntur ad hoc quod res fiat. Provenit autem hoc ex longe distare a prima causa : quae enim longe distant, plus habent potentiae, et facilius impediuntur ab effectu. Et de his dicemus in libro sequenti hujus scientiae.

CAPUT XVIII.

De hoc quod materia est ingentia et incorruptibilis, et privatio corruptibilis, et de terminatione primi libri.

privatio per se corrumpitur in ipsa : et ideo materia mixta privationi, privatio dicitur generari et corrumpi, et materia non generari neque corrumpi : materia enim secundum id quod est in aliquo ut in subjecto est, corrumpitur : quia id quod est in ipsa, scilicet privatio, per se corrumpitur eo modo quo supra diximus. Sed tamen potentia materia quae est potentia subjecti, non corrumpitur : quia hoc modo manet et sub privatione et sub forma. Et ideo necesse est materiam esse et incorruptibilem et ingenitam. Si enim generari detur : tunc oportet secundum praedicta documenta, quod generationi qua generatur materia, aliquid subjiciatur. Quod autem subjicitur generationi materia, prius est generatione, cum sit principium ejus : sed subjectum primum generationis est materia : ergo materia est ante generationem materia : quod est inconveniens : ergo per generationem non ccepit esse : ergo ipsa est ingenita.

Est autem et incorruptibilis, quia si corrumpitur, oportet quod in aliquid et non in nihil secundum naturam corrumpatur : omne autem quod corrumpitur, resolvitur ultimo in materiam. In quod autem ultimum corruptibile resolvitur, illud non 'resolvitur ad aliud. Ergo illud manet : ergo materia manet postquam corrupta est : et hoc est inconveniens : ergo materia est incorruptibilis per se : ergo quod corrumpitur in materia, est privatio, et ipsa manet incorrupta : et cum materia acquirit formam aliam, acquirit tunc privationem ad formam aliam : et haec est causa corruptionis in ipsa : et sic semper materia propter mixtionem sui cum privatione, transmutabilis est secundum formas.

Tract. ei com. Est autem adhuc una differentia priva- 82. Quarta diftionis et materiae, quia in motu materia terentia. non corrumpitur, neque generatur, sed

Quia autem nos modo sufficienter loText. et com 83. cuti sumus de principio quod est materia, et de privatione, ideo debemus loqui

<--- Page Split --->

de principio quod dicitur secundum speciem et formam. Nos autem non habemus hic inquirere, utrum species sit unius generis vel diversorum : quia hoc habet in Metaphysica inquiri, ubi dividentur species in separatas et non separatas : unde utrum species sit una vel plures et quot sint separatae forma, opus est determinare per certitudinem in prima philosophia. Deponatur ergo in illud tempus quo loquemur de prima philosophia. Sed de physicis speciebus qua corruptibiles sunt secundum esse quod habent in materia physica, loquemur in sequenti libro, cum demonstrabimus ea qua posterius sunt in scientia ista.

Scias enim quod compositum esse compositum ex materia et forma accipit physicus a metaphysico, sicut dicit Avicenna, et non reprehendit bene eum de hoc Averroes, cum sua reprehensio non careat reprehensione. Compositio enim dupliciter consideratur, scilicet in his qua e componunt, quae sunt tantum per suas essentias principia compositi, et hoc considerat metaphysicus qui considerat formam et materiam secundum quod sunt principia substantiae : et hoc modo dicit Avicenna, quod physicus a metaphysico accipit compositum esse compositum ex forma et materia. Possunt autem principia compositi accipi eo modo quo veniunt ad compositionem qua est in fieri et generari compositum. Et hoc modo compositionis sunt principia per motum principia compositi : et cum compositio talis non fiat nisi per motum, consideret physicus hoc modo principia compositionis non accipiens ea a metaphysico : et ideo Avicenna non est reprehensibilis qui primo modo dixit physicum accipere principia compositi a primo philosopho.

Est autem et alia reprehensio, qua reprehendit Averroes contra Avicennam, minus congrua. Dicit enim Avicenna verum cum dicit non idem esse quaesitum in aliqua scientia et suppositum, Deum autem et substantias sive formas separatas esse quaesitas in prima philosophia, et ideo non vere suppositas in ipsa, et ideo non esse subjectum primae philosophiae : quod nescio quare reprehendit Averroes, cum ipsum sit necessarium quod dicit Avicenna : scimus enim quoniam ens est subjectum primae philosophiae, et divisiones et passiones entis esse, quae in prima philosophia tractantur, scilicet per se et per accidens, et per potentiam et actum, et unum et multa, et separatum et non separatum. Et cum separatum sit differentia et passio entis, non potest esse subjectum. Et cum dicitur, quod metaphysicus est de separatis, non intelligitur hoc modo de separatis sicut intelligentiae sunt separatae, sed intelligitur de his quae separata sunt per diffinitionem et esse : haec autem sunt quae in quidditatibus simplicibus considerantur, sicut diximus in istius libri procemio.

Sed quia de his in scientia divina speculabimur, hic dimittantur : forma enim quas hic tractabimus, erunt in diffinitionibus suis concipientes materiam privationi mixtam, et ideo corruptibiles, ut diximus.

Ostendimus ergo quia principia sunt, Text. et com. 83. et diximus quot sunt specie et potentia, et quae sunt numero : sed quia illa sunt principia motus et mobilis potius quam entis physici, ideo iterum ordinemus aliud libri principium, in quo loquemur de his quae sunt principia entis physici.

<--- Page Split --->