LIBER II

METAPHYSICORUM.

TRACTATUS UNICUS

DE SCIENTIA VERITATIS, ET QUOMODO CONSIDERATIO DE VERITATE UNO MODO EST FACILIS, ALIO MODO DIFFICILIS.

CAPUT I.

De comparatione intellectus, quomodo se habet ad res cognoscendas.

sciendas dubitationes nos oportet uti causis : quia aliter conclusiones quas conclusimus ex causis, non erunt firma et stabilitæ. Quia autem scientia veritatis est quam per causas accipimus, ideo oportet nos primo determinare de scientia veritatis : hoc enim potissimum faciendum nobis hic putamus, eo quod veritas istius scientiæ causa est veritatis in omnibus, sicut posterius ostendemus.

Cum autem habitum sit quod causæ sunt quatuor, et non possunt esse plures species causarum, causa autem est medium per quod scimus omne quod vere scimus, nec causa faciat scire nisi secundum quod est finita numero specierum, et secundum quod causa in ante habitis accipiendo, quamvis post oportet nos ostendere finitas esse causas, antequam progrediamur ad solvendas quaestiones et dubitationes posteriores, in quibus ad

Dicimus enim, quod theoria sive conText, et com. 1. templatio sive consideratio de veritate existens, uno modo est difficilis, alio modo facilis. Hoc autem probabitur per signum ex parte sui effectus sumptum. Signum autem illud est, quod nullus Philosophorum digne, prout ipsa res exigit, unquam potuit acquirere inventione, vel doctrina, vel doctrina et inventione simul : hoc enim signum est quod

<--- Page Split --->

aliquo modo est difficile. Quod autem alio modo sit facilis, signum est quod nullus omnium eorum qui consideraverrunt in ea, omnino et universaliter fefellit, ita quod nihil veritatis participaret in ea : sed unusquisque aliquid dixit de natura ejus, licet balbutiendo id dixerit tamen ab ipsa manifesta veritate compulsus aliquid veritatis nisus est dicere. Ulterius autem ad hoc signum quod secundum unum aliquem in ea considerantem aut nihil aut parum valde convenit immittere de veritate ipsi sapientiae. Dico autem nihil propter modum, et parum propter dictum quod dixit : modo enim aperto nullus Antiquorum id dixit. Dixit tamen quilibet intendendo et conando aliquid dicere principiorum, et parum circa hoc quod dixit quod aliorum dictis conjungibile et commiscibile fuit ad sapientiae sacramentum et augmentum. Signum vero ulterius facilitatis est, quod ex omnium considerantium in veritate dictis simul coarticulatis fit aliqua vocabulis sapientiae mensura quantitatis. Dico autem ex dictis simul coarticulatis : quia, sicut in ante habito libro diximus, Antiqui dicta sua non articulaverunt. Nos autem et articulabimus quae balbutientes dixerunt et coadministiclabimur in unum, quae sparsa et non congregata dixerunt : nec ex his coarticulatis proficiens fieret sapientiae mensura, nisi, sicut diximus, ab ipsa veritate quae ultro se eis offerebat, compulsi multa vera dixissent. Hujus autem simile est, quod in proverbio vulgari solemus dicere. In foribus quis delinquit ? intendentes quod in eo quod coram et prae foribus est, non est qui in toto deviet et in toto averti possit, eo quod totum impingit seipsum, quod omnino coram et prae foribus esse probatur. Sic enim in omnibus quae considerantur, sunt quaedam prima principia coram et prae foribus, per quae aditus est ad alia : et in

his non est aliqui errans et ignorans omnino, præcipue tamen hoc est in communissimis et primis quæ in hac scientia considerantur : quamvis enim quidam Heracliti sequacium contradictoria simul esse vera dixerunt, et nominum significationem non esse finitam, tamen hoc nec ad idem nunc temporis, sed sub forma retulerunt, et propter subjectam rerum transmutationem quam sensibilibus in esse videbant, dixerunt nihil vere de rebus posse enuntiari. Et sic patet, quod ab his quæ præ foribus sunt, non in toto deliquerunt vel deviaverunt. Hoc igitur modo quo præ foribus est ipsæ veritas, facilis esse significatur. Sed in hoc quod non posse eam habere pro toto vel pro parte, vocabulis quantitatis ostenditur, quod est difficile : et ideo in superiori diximus libro, quod ista sapientia est de his quæ difficile est homini cognoscere, et quod possessio ejus est non humana, sed divina, et quod tamen non in toto effugit hominem, quia omnis homo naturaliter scire desiderat ipsam, et non est inane desiderium. Et hæc omnia in præhabitis sunt ostensa. Sed in his attendendum est quod in Alarba sua dixit Ptolemaeus : « Si aliqua scientia secundum aliquid ultra nosse nostrum exaltata est, et secundum aliquid comprehensibilis est a nobis, omnino et penitus stultissimus est, qui propter desperationem ejus quod supra nostrum nosse et posse est, comprehendere negligit et illud quod de ipsa noscibile sit. Sic enim et omnia scibilia posset negligere : quia in humanis inventionibus nihil exomni parte beatum est ». » Sic igitur et in sapientia illis quæ præ foribus sunt, primum insistentes, quantum possumus, nitemur etiam ad ea quæ magis remota ad cognoscendum.

<--- Page Split --->

CAPUT II.

In causa difficultatis et facilitatis in theoria veritatis.

ctum et sic fit obscurum, non est non est haec obscuritas in ipso, sed in lippitudine et imperfectione cognoscentis intellectus quem prævenit : et haec satis in ante habitis ostensa sunt. Patet igitur, quod sicut oculi noctiocraciis et noctuæ sive vespertilionis ad lucem diei sive solis se habent, sic et intellectus animæ nostræ se habet ad ea quæ natura sua omnium cognitio scibilium sunt manifestissima. Hoc autem sic probatur : lux solis sive diei tripliciter se ostendit, scilicet in sole, in sereno et claro aere, et immixta tenebris, sicut in crepusculo vel diluculo. Et in rota quidem solis non aspicitur nisi a visu valde coadunato et forti, sicut aquilæ oculum solem videre dicunt, cujus tamen oculos si diu aspiciant solem, splendor solis vincit et excellit. In sereno autem diei et aeris multi vident oculi lumen solis et clare non offensi, omnes scilicet habentes pupillam mundam et spiritum plenum et fortem qui vocatur clarus spiritus. Immixtum autem lumen tenebris vident oculi debiles, spiritum obscurum visivum habentes et pupillam humoris non coadunatam. Est autem iis proportionatum triplex intelligibile et triplex intellectus : est enim intelligibile sicut lumen solis in sole, et hoc est triplex sicut lumen solis in sole est triplex. Est enim lumen solis in sole soli incorporatum, et lumen solis a sole existens, sed in sole dictum, eo quod fulgor ejus est in solis claritate, nulla parte per aliud aliquid temperamentum vel parum habens temperamenti : et est lumen solis a sole procedens, temporale quidem, sed non adhuc temperatum. Primum est solis natura, secundum est solis character et forma, tertium illuminationis ex parte illuminatorum prima formalis causa : et sic triplex est cognoscibile primum et divinum : et primum quidem est lux primæ causæ in seipsa, et secundum est lux primæ causæ ab ipsa procedens in fulgoris suæ lucis vigore intelligentia, et tertium est lux procedens ab ipsa in prima rerum entitate et substantia antequam contra-

Difficultate autem secundum causam facientem eam existente secundum duos modos, scilicet rebus cognoscendis, quæ aliquando sunt causa difficultatis, et ex dispositione cognoscentis, quæ etiam nonnunquam est causa difficultatis cognoscendi, hoc in theoria sapientiæ non in rebus cognoscendis est causa difficultatis, sed in nobis cognoscentibus causa hujus difficultatis existit. Hoc autem, ut melius intelligatur, attendendum est, quod non potest idem esse causa oppositorum per se loquendo : igitur idem non erit causa difficultatis et facilitatis in theoria sapientiæ : non autem sunt in ipsa nisi duo, theorans videlicet, et res theorata : habitum autem est, quod ipsa res est præ furibus : est enim res in sapientia considerata præ foribus, et via ad omne scire et principia per quæ est scire stabilienda : igitur facilitatis est causa res theorata, et difficultatis causa est in theorante. Exemplum autem horum quæ dicuntur, habetur ex his quæ diximus in primi libri proemiiis : quoniam quando res ipsa immixta potentia quæ nullius scibilis cognoscendi principium esse potest, cum et ipsa non cognoscatur nisi per analogiam ad formam, illa est causa difficultutis cognoscendi ex seipsa, sicut multa difficulter causatur physica. Quando autem res ipsa ut primum principium penitus est, nihil habens potentiae obumbrantis, tunc si hoc difficulter cognoscitur, erit causa difficultatis non in re cognoscenda, sed in dispositione cognoscentis : licet enim quod simpliciter primum est et causa omnium, sit præveniens intelle-

<--- Page Split --->

hatur determinatione quantitatis et contrarietatis ad imaginata et sensata. Sicut enim in praehabitis diximus, lux causae primae omnium formarum est hypostasis, formas praebabens, et has simpliciter et immaterialiter habens, et virtutis eximiae omnibus conferens formationem, et a nullo aliquid recipiens : et isti sunt modi primi intelligibilis, quod luci solis comparatur quod est causa diei. Intelligibile autem secundum est sicut lumen solis in sereno aere, et hoc est sicut intelligibile mathematicum cum Intelligibile materia sensibili inquieta et obscura non mathematirum triplex, conceptum, sed secundum diffinitionem ab ea separatum, stantia et firma habens theoremata circa imaginatis conceptum, sicut lumen solis a sole in aerem transfusum, et hoc etiam triplex : quoniam id quod serenissimum in eo est, illud est quod absolutum et simplex in seipso existens ab omnibus aliis separatum, et hoc est theorema arhimetricum : et illud quod minus serenum est in eo, est illud quod ex additione se habet ad istud, sicut theorema geometricum, ut in ante habitis diximus : et id quod magis trahitur ad declinationem, est illud quod utroque istorum indiget in demonstrationibus : et in altera parte sui conjungitur etiam rationibus physicis, et hoc est theorema astronomicum. Tertium autem lumen contemplationis est quod est sicut lumen tenebris permixtum et aeri inquieto non sereno : et haec est theoria physica concepta cum materia, contitnuo, et tempore, sicut saepe diximus, et occumbit ab intellectu in opiniones, sensitin digniorem habens quam rationem : et habet etiam tres gradus, et acceptuini in universali est magis certuini, et habens viam demonstrationis, sicut patet in Physicis : et est acceptum in mobili ad situm magis inclinatiun et minus mixtum, nitens modo demohtrationi et modo rationi, sicut in Celo et Mundo patuit : et acceptum in eo quod mobile est ad formam, nitens simul rationi et opinioni, et ibi multum est permixtum tenebris propter potentiam

materiae cui in parte illa plurimum permiscetur. Triplex autem intellectus, divinus, et intelligentiae separatae, et hominis intellectus. Est autem divinus omnium horum causa per seipsum : et ideo iste simpliciter et universaliter omnia praebabendo intelligit, et nunquam occumbit, et est sicut lumen solis in rota solis, quod omnium luminum est causa et universaliter praebabet ea. Intellectus autem intelligentiae separatus participando lumem primae causae quae universaliter praebabet omnia, intelligit omnia per lumien quod est causa omnium : et hoc exsequitur quaelibet intelligentiarum per motum sui orbis : et hoc modo desiderat ipsum. Et ideo isti duo intellectus a lumine incipiunt, et tenebris nunquam permiscentur : quia licet lumen formae quae ab ipsis est, occumbat et tenebris permisceatur, hoc accidit lumini non secundum quod ex ipsis est, sed secundum quod esse habet in continuo et contrarietate quae tempus metitur. Intellectus autem humanus, eo quod est animae intellectus, quae imaginatione distenditur et sensu patitur et alteratur, conjunctus est imaginationi et sensui : et ideo incipit ab eo lumine quod est permixtum tenebris, et per separationem apud se factam tandem venit in intelligibile sincerum, propter quod est sicut visus nocticoracis in inceptione sua. Sed quia praeexistentium cognitio multum confortat lumen ipsius, per studium facit, quod visus noctuae non habet : venit enim ab intellectu obscuro ad lumen sincerum, et a lumine sincero coadunato visu venit ad lumen primum, et per gradus ascendens tandem accipit ipsum in fonte luminis sicut aquila contuetur lumen in rota solis : et haec est summa felicitas : et in eo finitur desiderium quoties homines natura scire desiderant : haec enim contemplabilia sunt naturae manifestissima : quia per se manifesta existentia, omnibus aliis causa sunt manifestationis.

<--- Page Split --->

CAPUT III.

Quod grates omnibus referendae sunt, qui in tanta difficultate ad veritatem conati sunt.

Non solum autem justum est his referre grates Philosophis, quorum aliquis in veris opinionibus communicat, sed «tiam illis qui de veritate aliquid superficialiter enuntiaverunt : ideo enim quia difficultatis causa in natura plantata est, «cuscandi sunt de babutione, et grates «is referendae de studii labore : cum primi viam aliis fecerunt, et in hoc pro certo aliquid sunt cooperati, et non connexuerunt nobiscum. Remansit enim veritas in via quam fecerunt et possibilitatem ostenderunt perveniendi, quamvis errarent in multis : sic enim praenstruxerunt et praeparaverunt, ut ab inventis ab eis proficeretur in philosophia. Et hoc quidem videre possumus in scientia particulari quam Timotheus optimè considerans perfecit, qui si non fuisset, multam et multimodam melodiam secundum novem musarum causas iii voce, fidibus, et fistulis, et cymballis iton haberemus : et si primis qui prius viam dedit, non fuisset, Timotheus excitatus ad studium in musicis non fuisset, et Phrynis causa fuit meritorum studioruin Timotheo. Ita Pythagoras causa fuit Timotheo, et Timotheus Ptolemaeo, et hic Boetio, et Boetius multis aliis. Et eodem modo de «nuntiantibus veritatem in theoria veritatis. A quibusdam enim primis et laudabilibus viris quasdam accepimus opiniones dubias et debiles : eo quod illi victoratis oculis in initio viam panderunt, et praeterea alii meliores et acceptabilio-

res dederunt opiniones quias et nos accepimus : sed et primi fierunt his causae dicehdi et studendi, et ideo utrique latidabilcs et gratiiis extollendi : propter quod et primitus hujusmodi viri laudabilibus studiis operati dantes, a quibus oneribus et urbanitatibus absoluti sunt liberas accipientes possessiones, nulla necessitate familiaris rei retracti, sapientiam invenirent et scriberent in otio et animum nullis necessitatibus ad exteriora retractum ad interiora colligerent : et intellectum, ut ita dicam, ittius legeretit et invenirent in luntine soli intellectui connaturali : et de his quidem in praecedentibus dictum est, sed adhuc in sequentibus determinabitur. Patet igitur qualiter theoria veritatis sic quidem facilis est, sic autem difficilis.

CAPUT IV.

Quaestio scientiae veritatis, et quod a verissimo causatur omnis veritas.

Quod autem sola philosophia veritatis Text, et com. scientia vocetur, recte habet rationem. Ex his enim quae in priori ante hunc librum determinata sunt, manifestum est, quod theoricae sive contemplativae sive speculativa scientiae veritas est finis : practicae autem sive operativae scientiae secundum suum nomen finis est opus : quamvis enim practicae intendant aliquando quomodo se habet opus secundum motus efficientis et materiae sicut architectonicae faciunt, sicut superius et in II Physicorum 1 determinavimus, tamen non considerant causam secundum se prout principium est esse et scientiae in causato : sed practici omnes speculantur causam relatam ad aliquid usus sive

<--- Page Split --->

utilitatis prout nunc et non semper simpliciter : et ad hoc utilis est, sicut qui facit serram, considerat ferrum, eo quod de lana incidens serra fieri non potest utiliter : et considerat formam in figura dentium, quia nisi dentata sit, non incidit per minutias : et hoc modo nauta temonis considerat speciem et formam ad usum gubernationis. Omnis igitur practicorum speculatio non est ut sciamus, sed ut agamus aliquid utiliter et ut nunc. In speculativis autem theoriis consideramus universaliter et ut semper causam rei secundum quod causa est : et hoc ideo faciamus, quia verum de re nescimus sine causa.

unumquodque sicut se habet ad esse, ita se habet ad veritatem. Cum igitur haec scientia quae est de ente secundum quod est ens, se habeat ad principia esse prima, non cuidam, et alii non, nec quandoque, et quandoque non, nec aliqua sit ante eam, et hoc modo nulla particularium scientiarum se habeat ad esse et veritatem : sed unaquaeque particularium considerat principia cujusdam et cujusdam non : et quae quandoque sunt principia, et quandoque non, et quaelibet aliarum habeat ante se istam, patet quod ista scientia causa est veritatis omnibus particularibus scientiis. Et ab ista omnes accipiunt principia veritatis quae est in eisdem.

Scire enim arbitramur unumquodque, cum causam cognoscimus : unumquodque enim sic consideramus, et non aliquid specialiter vel magis particulariter ad opus relatum. Id autem inter alia pro causa maxime consideramus, secundum quod sicut causa in omnibus est, aliis est univocatio neminis et rationis. Sicut, verbi gratia, dicimus quod ignis calidissimus est : quia caliditatem habet simplicem et in termino : et hoc est caloris causa omnibus aliis in rei et nominis participatione. Licet enim aer calidus sit, non tamen sic activam in alia habet caliditatem : a simili ergo arguendo verissimum est illud quod omnibus posterioribus est causa in hoc quod vera sunt, et .veritatis nomen et rationem participant : haec autem sunt principia existentis secundum quod existens est, sicut saepius ostendimus. Quapropter ea quae perpetua et semper existentis sunt principia, necesse est esse verissima : haec enim sunt quae non sunt quandoque vera, et quandoque non, sed semper : nec sunt illis vera et non aliis, sed omnibus et ubique : nec talibus sicut causa prima, causa aliqua est esse vera, sed ista omnibus aliis sunt causa veritatis. Cum autem eadem sint principia esse et veri et scire, sequitur necessario, quod

CAPUT V.

In quo inducendo probatur, quod ad reclam theoriam causæ non procedunt in infinitum.

Quia autem theoria veritatis non haText. et... 5. betur nisi per causam, nec theoria unquam perficitur nisi causæ sint finita, oportet nos ostendere causas esse finitas. Dicimus igitur quod in omni esse et in omni theoria, sicut cuilibet palam est, principium est quoddam in quodam genere causalitatis : et ideo causæ existentium infinitæ esse non possunt, sive secundum directam theoriam : unam autem alteram ejusdem modi causam accipiamus, sive sumamus secundum species causarum infinitos esse causalitatis modos : hoc autem inductionis modo probatur in singulis causarum speciebus. Nec enim est possibile ut secundum modum causalitatis materiae hoc progrediatur ex hoc secundum rectam theoriam in infinitum : velut si diceremus carnem quidem progredi ex terra velut ex sua

<--- Page Split --->

propria materia, terram vero progredi ex aere sicut ex sua propria materia, et aerem ex igne, sicut dixit Empedocles : et hoc secundum rectam theoriam nunquam stare, sed abire in infinitum, ita quod non sit devenire ad materiam prinuam, quae communis est omnibus materiatis. Quod si commune primum distat per infinita, nunquam convenit fieri appropriationem usque ad propriam illius et istius materiam : quia quaecumque additis non appropriabitur quod a proprietate istius distat per infinita : et cum non fiat generatio alicujus nisi ex propria sua materia, non fieret unquam generatio alicujus. Similiter autem hoc manifestum est secundum eumdem theoria modum in causa efficiente, quae est unum principium motus : sicut si diceremus hominem ab aere circumstante moveri secundum virtutes cœli, et aerem moveri a sole qui fert omnes virtutes cœli et advehit radiiis suis, et solem diceremus moveri ab odio, sicut dixit Empedocles, et hujusmodi moventium nullum omnino esse finem : quia in causis moventibus communis causa et remota efficitur propria, sicut et in materialibus osse diximus : et omnes movent virtute moventis primi. Et ideo si movens primum distat per infinita, nunquam fiet appropriatio : et cessabit omnis motus et tota natura. Similiter et secundum eumdem probationis modum ostenditur hoc in causa finali, quae est cujus causa lit omne quod fit in aliis causis : quia propter illam movet efficiens, et ad eam movetur materia. Hanc igitur secundum directam theoriam non est possibile abire in infinitum : sicut si dicamus, quod ambulare est propter sanitatem, sanitas est propter felicitatem, et felicitas iterum est alterius gratia : et ita dicamus semper aliud esse alterius causa in infinitum : quia si sic esset, cum omnia priora sint propter ultimum, contingeret si ultimum non esset, quod nec priora essent propter

ultimum : et sic propter nihil esset omnino : ultimum enim non est, si distat per infinita media. Secundum autem omnem eumdem modum considerationis probatur, quod similiter est in quid erat esse, quae causa est formalis et rei propria quidditas : quia cum motus sit forma post formam, si forma quae est rei terminus, distaret per infinita in actu accepta media, nunquam contingeret aliquem motum perfici, quod plane et absolute est falsissimum.

CAPUT VI.

Qualiter demonstrative probatur, quod causae efficientes secundum speciem non vadunt in infinitum, et hoc per syllogismum.

Hoc autem idem per syllogismum sic Test, et com. demonstratur, et primum in causa efficiente. In causis enim moventibus, sicut in VIII Physicorum 1 declaratum est, quaedam sunt prime, et quaedam medio, et quaedam ultime. In talibus autem omnium mediorum moventium quae sunt moventium mota, extra quae est accipere aliquod quod est ultimum, quod est motum tantum, et extra quae est accipere aliquid primum, quod est movens tantum, non motum, omnium talium in toto ordine moventium vel motorum, id quod prius est in ordine moventium est causa movens omnium eorum quae sunt post ipsum in eodem ordine : et priori cessante a movendo movens, necesse est omnia alia cessare : et in hoc toto ordine quantumlibet multa sint numero et sub-jecto, non tamen sunt nisi causa secundum speciem moventis, si movens tantum non motum ab alio, et movens aliud

<--- Page Split --->

et motum ab alio, et tertium quod est motum tantum. Et si nos interrogati fuerimus, quod istorum trium oportet dicere simpliciter causam moventem? Dicemus quod id quod est primum quod per se movens est, oportet simpliciter, et ultra dicere moventem esse causam et esse universaliter movens. Non enim possumus dicere quod id quod est ultimum, sit causa motus et movens, quia hoc est motum tantum: et ideo illud nulli est causa movens, sed est finale in quo stat virtus et causalitas moventium. Sed neque medium possumus dicere esse simpliciter causam moventem et motus principium: eo quod medium est movens motum, et est secundum formam moventis unum, et non est causa motus nisi unius quod est motum tantum. Quod autem non est nisi causa unius in genere aliquo, non est causa simpliciter: quia quod simpliciter est causa in aliquo genere causalitatis, omnibus illam speciem causae participantibus est causa, sicut jam in ante habitis hujus ejusdem libri ostendimus. Sicut autem jam ante diximus, quoad formam moventis moti nulla est differentia, sive unum, vel plura subjecto dicantur esse moventia mota, sive etiam dicantur finita, aut infinita: quia quantumlibet finite vel infinite multiplicentur subjecto vel numero formaliter, tamen omnia media sunt unum: et non curamus de materiali multiplicatione, sed de formali tantum: infinitorum enim numero et subjecto et omnino et universaliter infiniti alicujus secundum istum accepti partes omnes in forma medi moventis sunt, et in illius forma sunt unum: et similiter est si demonstratur per omnia media quae a principio moverunt usque ad illud quod movet hoc et modo sive nunc. Cum igitur omnia media non tantum moveantur et moveant, nisi ex aliquo primo et per se movente: et id quod movetur tantum, etiam non moveatur nisi ex movente et moto, si in

toto isto ordine moventium non est aliquid quod sit universaliter movens primum omnia movens et non motum ab aliquo, sequitur quod ex toto ordine istorum nulla sit penitus causa movens : quia non existente primo, nullum movebit aliorum.

In hac autem demonstratione, quae etiam posita est in VIII Physicorum, eo quod quia movens motum compositum est, et hujus compositionis id quod est motum per se, invenitur extra compositionem, oportet etiam, quod id quod est movens tantum, per se inveniatur : et tunc demonstratio eadem superat idem quod hic dictum est. Videbitur autem forte aliter contrarium quod hic dicitur, ad id quod in VIII Physicorum diximus, motum infinitum esse et non stare : ab uno enim motore simplici secundum formam in eo quod immediate movet, non est nisi motus unus : primum autem movens simplex est secundum formam : et sic ab ipsa non est nisi motus unus. Similiter autem et media moventia omnia non sunt nisi formaliter unum. Ergo et in illis et ab illis non est nisi motus unus : et sic stant isti motus in ultimo quod movetur. Ostensum autem est in VIII Physicorum, quod non stant omnino. Ad hoc autem intelligendum oportet scire, quod nos ordinem et numerum moventium causarum dupliciter possumus accipere 2 : et dupliciter est iste ordo in natura : uno quidem modo ut moventium ordo et numerus accipiatur cum ordine convertente situm : et sic primum movens est primum cœelum compositum ex motore et ex corpore quod primo movetur, et media quae sunt moventia quod mota sunt omnia sic composita, et ultimum motum est corpus in quo consistit virtus primi moventis quae est actus ejus secundum quod est movens : quia sicut diximus in III Physicorum, motus est actus moventis : haec enim non sunt moventia situ et numero determinata secun-

<--- Page Split --->

dunt ordinem decem spheararum, et undecima est sphera ignis, et praeter haec sphera aeris, et deinde sphera aquae, et ultimo sphera terra et moventia propria ad generationem singularum plantarum et animalium quae finita sunt numero et forma in subjecto et situ. Aliter accipitur ordo moventium per se secundum quod abstrahit a situ : et secundum hoc movens est primum simpliciter movens et non motum, et movet motum primum per se uniforme, et post ea venit motus per moventia mota per se, sicut prius dilectim est, usque ad id quod movetur tantum : et sic iterum finitus est motus qui est actus primi motoris, et stat infra duos terminos, quorum primus est movenus taitum, et secundus est motum tanlum : et hoc modo processimus in demonstratione a nobis hic inducta. Tertio modo suinitur numerus et ordo moventuiti per accidens et non per se, secundum quod accipitur movens primum uno modo se habens ad aeternum, nec finitum, nec infinitum hoc modo prout corpus vel virtus corporis est finita vel infinita, et motum primum accipitur secundum quod ipsum est in principio et fine simul potentia et non actu : secundum enim hunc modum unus motus infinitus secundum naturam est a primo motore in mobili primo, et hoc non est secundum formam primi moventis secundum quod est movens, sed potius secundum quod est ipsum est sphericum semper in potentia in principio in fine existens. Hoc igitur modo accidentis quo essentialiter convenit quod non convenit secundum ipsum moventi secundum quod est movens, et moto secundum quod est motum, accidit motum esse infinitum, neque finitur intra aliquos duos terminus : et hoc dico secundum naturam primi moventis et mori primi, et non secundum quod determinatur voluntas ejus ad movendum ad quoddam determinatum, sicut dixerunt multi theologizantes. Et

attendè, quod hoc modo accidentis moventia media potentia sunt infinita : quoniam si ponamus duos motus, scilicet planes et aplanes esse super polos diversos secundum inaequalem velocitatem et tarditatem, et primum est motum aplanes, qui vocatur diurnus, et secundum est motum planes super diversos polos, sequetur necessario, quod quoniam propter diversitatem mediorum relatorum ad superius quolibet in momento motus est diversitas angulorum et formarum moventium, et hoc potentia continue exeunte in actum est infinitum : et quia secundum has formas currit generatio et diversitas figurarum in generatis, sequetur necessario, quod generatio secundum hujusmodi circulum qui propter diversitatem polorum obliquus est, erit inquieta et virtualiter infinita, sicut diximus in secundo Peri genescos 1. Et iste est intellectus Peripateticorum in hoc loco, quem multi ignoraverunt : non enim est dubium motum et generationem infinitam esse secundum convenientiam moventis et moti, quamvis finiri possit omni hora et omni die secundum imperium Dei illius qui dicitur deorum Dominus et Deus Socratis, sicut bene dixerunt Trismegistus Hermes et Plato. Sic igitur patet, qualiter consistit motus secundum quod est actus moventis et mobilis, et finitur, et qualiter non consistit neque finitur.

CAPUT VII.

Qualiter demonstratur quod causæ materiales stant in deorsum.

Dum autem jam manifestum sit, quod Text.et com. 7. in ordine moventium est status sursum ad movens, sicut probavimus. Per se

<--- Page Split --->

enim ad sensum nobis erat certum, quod in deorsum steterint moventia : eo quod apud nos in sensu videmus mota nihil ulterius moventia : si e contra in materia videmus certissime, quod in sursum in prima materia stant causæ : quia necesse est, quod primum ex quo fit quidquid fit, sit incorruptibile et ingenitum, sicut jam ante diximus : et ideo constat per se, quod causæ materiales stant in sursum, sicut etiam constitit quod causæ efficientes stant in deorsum : et ideo sicut probavimus causas efficientes stare in sursum, ita oportet quod probemus causas materiales stare in deorsum. Dicamus igitur, quod sicut non est possibile in moventibus in sursum in infinitum abire, ita nec in deorsum in causis materialibus possibile est abire in infinitum, licet sursum habeat principium in eo quod primum est ex quo fit aliquid, sicut si dicamus cum Empedocle ignem esse primum, et dicamus ex igne quidem ut ex prima materia fieri aquam, et ex aqua terram, et ita semper fieri aliquid aliud ex aliquo, et hoc nunquam stabit. Dupliciter enim fit aliquid ex aliquo : aut quod mutetur ordo prioris ad posterius : et tunc oportet quod posterius sit perfectio priorum, et prius sit via ad posterius, sicut diximus quod ex Isthmiis sive ludis inchoativis agonum fiunt perfecti agones olympii 1 : aut sicut diximus in exemplo nobis noto, quod ex vespera fiunt torneamenta : aut sicut diximus, quod ex ordinatione castrorum fiunt bella sive aggressiones : et universaliter sicut diximus fieri completum ex hoc quod imperfectum ejusdem formæ existens. Nec hoc dicimus solum in artificialibus, sed verius dicimus in naturalibus, sicut dicimus ex puero ad robur et consistentiam complexionis mutato fieri virum perfectum. Secundus autem modus, est, sicut diximus, quod ex aqua fit aer.

Ad hoc autem intelligendum oportet scire, quod esse ad quod est motus materiæ dupliciter accipitur. Est enim esse formæ quæ est sicut somnus, et esse formæ quæ est sicut vigilia, sicut diximus in secundo de Anima 2 : esse autem formæ quæ est sicut somnus, est esse ligatum et potentiae materiali permixtum et imperfectum : et hoc esse habet multos gradus, eo quod motus est forma post formam : et hoc esse est esse formæ secundum quod forma adhuc est fluens in motu de esse ad esse, sicut diximus in XVI de Animalibus quod non est vivum et animal simul, et non est homo et animal simul : et hoc modo non est infans et puer simul, et non est puer juvenis et adultus simul, et non est juvenis et vir simul : et in viro est status esse formæ quæ est sicut vigilia, non ligatas vel impeditas habens operationes : quia sicut diximus in VII Physicorum 3, non æqualiter pueri judicant senibus presbyteris : et secundum hoc secundum prudentiam dictus intellectus non æqualiter inest omnibus hominibus, sed potius in sedendc et quiescendo complexionem fit anima sciens et prudens. Alio autem modo fit aliquid ex aliquo sicut ex potentia materiæ quæ est subjectum transmutationis et motus. Primo ergo modo hoc fieri ex hoc est hoc fieri post hoc sine transmutatione substantiæ, sed non sine alteratione qualitatis materiæ. Secundo autem modo fieri hoc ex hoc est unum fieri ex altero non sine transmutatione substantiæ. Ergo secundum ea quæ nunc dicta sunt, sic ex puero virum fieri dicimus, sicut dicitur fieri hoc quod continue fit ex forma post formam ex eo quod jam factum est secundum eamdem formam, secundum quod est sicut somnus : et sicut fieri dicimus id quod continue pericitur per gressum ad perfectum esse formæ, qui est sicut vigilia ex eo quod perfectum secundum esse est imperfectum

<--- Page Split --->

et diminutum quod est formae quae est sicut somnus ligare mutationibus et qualitatibus materiae. Generatio enim quae est continua mutatio ad ultimam perfectionem,semper est materiae infra esse et non esse, donec ad complementum ultimo deveniat, in quo forma perfecte terminat materiam, et sic omnes suas operationes exercere super eam in nulla parte impedita : et similiter quod quodlibet factum semper est existentis et non existentis quid cujuslibet fieri multa sunt haec facta, et in quolibet abjicitur non esse et accipitur esse : et continue si est forma post formam et esse post esse, primo quidem ex non esse ad esse procedums, et postea continue procedens quasi ex somno ad vigiliam : et cum evigilat secundum operationem unam, non evigilat secundum operationem aliam : et hoc de quodam non esse et quoddam esse progrediens. Et hoc exemplum est, quod non solum dicimus, ex ignorante fit sciens, sed etiam dicimus, quod addiscens qui jam secundum aliquid habet scientia formam, factus est sciens perfecte : et hoc significamus in motu cum dicimus, quod ex addiscente fit sciens,cum sic dupliciter dicatur hoc fieri ex hoc, illud quod sic dicitur fieri ex hoc, sicut ex potentia et non esse, sicut fit ex aere aqua, non fit ex illo nisi corrupto altero secundum substantiam. Illud autem quo hoc dicitur fieri ex hoc sicut post hoc, non fit ex hoc illo corrupto secundum substantiam : et hoc est in omnibus commixtis ex elementis, in quibus paulatim progressus fit ad esse perfectum per multa media : quod non fit in simplicium generatione ex invicem.

Propter quod etiam illa in quibus fit hoc ex hoc sicut post hoc, non reflectuntur sive convertuntur ad invicem : quia id quod est prius, non potest esse posterius ad idem : unde nec dicimus quod ex viro fiat puer, ex congressione ordinatio creatorum : non enim dicimus, quod farum jam in esse perfecto fiat ex generatione illa quae est forma post formam :

sed potius dicimus, quod sic factum et perfectum in ultimo termino generationis fit post generationem imperfecti progredientis ad perfectum sine corruptione substantiae : et sic dies perfecta quae est meridies, quando lumen solis totum implet hemisphaerium, circulo pyramidis luminis solaris directe super terram undique jacente, et diametro pyramidis perpendiculariter centrum in hemisphaerio percutiente, fit ex aurora vel mane, in quo lumen quod est forma diei, permixtum est opacitati, et pyramidis solis non nisi in puncto tangit sphaeram terrae secundum hemisphaerii descriptionem : ab illo enim mane continue erigitur pyramis donec in meridie perfecte stat super hemisphaerium, ita quod circulus qui est basis pyramidis, ambit circulum horizontis : et ideo non potest dici, quod secundum generationem diei aurora sive mane fiat ex meridie. Exemplum autem quod quidam hic ponunt, sicut in vapore fit nebula, non est conveniens : quia non semper ex vapore fit nebula, sed vapor depressus est nebula, nisi dicamus quod nebula dicatur vapor spissus : et quia vapor per naturam factus est, continue inspissatur egrediente accidentali calido, et sic motus ille perficitur in esse nebulæ. Altera quæ est generatio simplicium quibus nihil præjacet nisi materia simplex ingenerabilis et incorruptibilis, reflectuntur sive convertuntur ad invicem.

Sic igitur hoc fieri ex hoc dupliciter dicimus, quod utrumque horum impossibile est in infinitum abire. Nam generatio eorum quae non convertuntur, est infra existentia imperfectum et perfectum, et in his necesse est esse finem in quo stet generatio : quia aliter periret finis qui in natura intenditur, et esset casuale opus naturae : igitur non fit hoc ex hoc in talibus. Alia autem quae sunt simplicia,reflectuntur ad invicem, et non semper fit hoc ex hoc in infinitum secundum rectam generationis theoriam, sed alterius generatio est alterius corruptio

<--- Page Split --->

in talibus, sicut ostensum est a nobis in secundo Peri genescos 4. Ex hoc igitur ulterius concluditur, quod primum sempiternum ingenerabile, ex quo aliquid fit, impossibile est corrumpi : constat enim ex omnibus quae in fine primi Physicorum et hic dicta sunt, quod secundum nullius unquam Philosophi positionem generatio est infinita in sursum respectu primi : quia quilibet posuit aliquid materiale elementum esse primum. Necesse est autem ex quo primo secundum substantiam corrupto aliquid factum est, non esse illud sempiternum. Cum vero circularis sit talium generatio, et uniuscujusque eorum generatio ex altero sit alterius corruptio, nullum elementum manet incorruptum, et sic nullum eorum est simpliciter materia prima, sed potius quod est incorruptibile et ingeniitum.

CAPUT VIII.

Quod causa finalis non potest abire in infinitum.

Text, et com. Amplius autem id quod est cujus causa sumit omnia alia, est finis sive causa finalis : et talis causa sic ultima est in motu et prima in intentione, quod ipsa non est alicujus alterius causa, sed alia omnia sunt propter eam et causa ipsius. Prima ratio. Si igitur tale quid quod talis habet causae modum et rationem, fuerit ipsum quod ultimum est in motu moventis et materiae hujus quod est finis motus utriusque dictarum causarum, non potest esse infinitum : quia ultimum quod est finis ultimo acceptum est actu qui est motus efficientis et materiae : et per sic acceptum actu perfecta quiescit

materia quae est subjectum motus, et principium movens cessat movere : infinitum autem est, cujus partes accipienti semper est aliquid extra accipere : et ideo nunquam in ipso convenit accipere ultimum. Si vero detur quod id quod est finis, non erit tale ultimum, sequetur quod finis non erit id cujus causa movet efficiens, et cujus causa movetur materia : et hoc est, quod causa finalis non est causa finalis.

Amplius autem illi qui sua positione Secundu fui faciunt infinitum in causa finali, quasi sui dicti obliviscuntur : quia volunt entia esse bona, et bonum esse quod omnia optant et ad quod et propter quod moventur : et in ista positione auferunt boni naturam et rationem : nihil enim optat hoc naturali appetitu quod nunquam contingit consequi : quia esset vanum et inutile naturale desiderium : id autem quod in infinitum distat a quolibet entium, nunquam contingit consequi : igitur illud non contingit appeti : et sic illud non esse bonum alicujus consequitur ex hoc quod infinitum. Infinitum igitur faciens in causa finali, aufert rationem boni entium.

Amplius autem nullus omnino moTertium ventium et efficientium conabitur aliquid facere, si non sit futurus venire ad terminum motus vel operis sui : quia nec opus regitur intelligentia, quia movens est universale motum, et ab ipsa est naturalis appetitus boni omnis rei naturaliter : et tunc sequitur quod aut casu moveat omne quod movet,et casu moveatur omne quod movetur : aut quod causa finalis actu includatur a motu qui est actus perfecti moventis,et actus imperfecti mobilis : primum autem horum est impossibile : secundum igitur erit necessario concedendum.

Atuplius autem intellectus activus, qui Text, et Graece vocatur practicus, secundum hoc Quarta du

<--- Page Split --->

nihil esset in existentibus. Omnis enim qui talem habet intellectum, causa alicujus facit omne quod facit. In liberalibus enim finis est operatio ipsa, in mechanicis autem apotelesma sive operatum, in musicis autem causatum volumus, in fabrili autem gladium vel quid tale per operationem effectum, sicut determinatum est in principio nostrorum Ethicorum : id autem propter quod facit qui intellectum habet, terminus est aliquis quem opere consequi intendit : igitur idipsum est causa finalis : quia finis intentus nihil aliud est quam terminus operis et intentionis et appetitus.

CAPUT IX.

Quid causæ formales non vadunt in infinitum.

viduantibus, non contingit dividendo per sua diffinientia reduci ad aliam rationem quæ suorum diffinientium sit diffinitio, quæ multiplicetur super rationem diffinientium superiorum in infinitum. In talibus enim constat id quod est superius et prius sive ante, semper esse magis causam rationis et esse : et id quod est posterius, minus esse causam prædictorum : quoniam id quod est prius, consequentibus est causa, et non e converso, sicut diximus saepe : in omnibus autem talibus necesse est primum aliquod quod est causa omnium : quoniam sicut in moventibus prius diximus, in talibus cujus primum non est, nec consequens est, cum primum sit causa consequenti, et quod est, causa est : igitur genera in quæ ad superius forma resolvitur speciei, stant in aliquo uno primo, et sic ad superius forma non procedit in infinitum.

■■. Fodem autem modo ostendemus, quod infinitum non est in causa formali : forma enim resolvitur in diffinientia, si est forma quæ est species. Si autem est forma generationis, stat in aliquo primo, sicut jam ostendemus. Loquamur ergo primo de forma quæ est totum esse et est species. De illa enim secundum duas comparationes oportet ostendere quod non est infinita : quia enim illa constituitur ex genere et differentia, oportet ostendere quod stans inferius ad differentiam ultimam constituentem non est infinita ad superius per genera : et hæc est prima ostensio. Et secundo revertemur ostendentes, quod stans superius in genere, non est infinita versus inferius differentias divisisas propter quarum infinitatem non est accipere ultimam contituentem differentiam.

■■. Dicamus igitur, quod forma quæ quid erat esse rei, eo quod quidquid est præter ipsum, non est de esse, sed de indi-

Amplius dicentes formam ab inferiori Text. et com. per differentias divisivas procedere in Secunda ratio. infinitum, destruunt scire quod est de re secundum propriam naturam et substantiam. Non est enim possibile scire aliquid secundum perfectum et verum sciendi modum, nisi prius per diffinientia dividendo perveniatur ad ea quæ secundum formam individua sunt, ita quod formalibus ad esse conducentibus ulterius non dividuntur : quia illa forma sic accepta est ultima et propria rei perfectio, et convertibilis causa essentialis : sed non est aliquam rem cognoscere, si ponatur infinitus esse per divisas formas progressus : impossibile est enim quæ sic sunt infinita, intelligendo pertransire.

Si enim detur, sicut dixit Plato, quod Tertia ratio. sic intelligere oportet. Quæramus, quomodo intelligere oportet quodlibet compositum ex multis? non enim simile intelligere ei quod est, scilicet infinita accipiendo in talibus, sicut quidam dicunt, quod in linea intelligitur totalitas lineæ per divisiones medietatum, secundum

<--- Page Split --->

q . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ria verificabuntur de eodem, quod est impossibile. Quod igitur nullum genus causarum sit infinitum secundum rectam theoriam, probatum est a nobis.

CAPUT X.

Quod causæ non sunt infinitæ secundum speciem causalitatum.

Quod autem neque secundum species tert. 14 causalitatum causæ sunt infinitæ, sic declaratur. Si enim non quatuor tantum, ut in præcedenti libro diximus, sed infinitæ essent pluralitate species causarum, non contingeret etiam hoc supposito aliquid perfecte cognoscere. Sicut enim sæpius diximus, tunc opinamur nos scire quamlibet rerum, cum cognoscamus causas omnes ex quibus est : et si qua deesset, non esset vera rei comprehensio per intellectum. Quia vero esse non cognoscitur nisi per formam et materiam, eo quod forma multarum rerum materiam concipit in ratione sua, fieri autem rerum non cognoscitur nisi per movens et subjectum et finem : sed infinitum est quod per adjectionem specierum et causarum infinitum est, non contingit pertransire in tempore finito a quoquam intellectum rei per causas accipiente : igitur cum esse et fieri rei perfecte per intellectum comprehendatur, non possunt species causarum esse infinitæ : esse enim rei est per suas causas actu : et ideo non possunt esse infinitæ : quia cum infinitum non sit nisi potentia,impossibile est quod per infinitum aliquid sit in actu : quamvis enim forma universalis quæ est esse rei, sit infinitorum, hoc non est nisi in potentia et non in actu. Nullo igitur modo causæ sunt infinitæ secundum aliquam rectam theoriam, licet per acci-

Sed adhuc etiam si formam consideremus prout est actus materiæ et perfectio compositi ex materia et forma, adhuc impossibile est, quod ipsa sit infinita : quia hoc modo intelligendi necesse est, quod materia intelligatur in eo quod jam motum est et generatum : compositum enim hoc modo per motum esse et generatum esse perfectum est, et hoc quod in actu est et perfectum esse habet in natura : ei autem quod infinitum est magnitudine vel multitudine, nullum est esse actu et perfectum in natura : igitur infinitum non est hoc modo actu perfectum : ergo forma sic actu perficiens non est ejus quod est infinitum. Si autem detur, quod infiniti est taliter forma actu perficiens et complens, sequetur quod ei quod non est infinitum, eo quod est per formam terminatum et perfectum, convenit esse infinitum : et sic terminatum et finitum erit non terminatum et non finitum : et sic contradicto-

<--- Page Split --->

dum secundum theoriam circularem, mirul diximus, quadam earum sunt intinile : finitis autem sive existentibus sunt ipsa principia sciendi sicut sunt principia essendi.

CAPUT XI.

Qualiter consuetudinis habitus impedimentum est theoriae veritatis.

t t m . Cum autem jam determinatum sit a nobis qualiter theoria veritatis facilis sit secundum aliquem modum, et difficilis secundum alium, et quod theoria veritatis sit per causas quibus non accidit in infinitum abire, oportet nos determinare theoriae veritatis impedimenta. Sunt autem duo in genere impedimenta videndi veritatem. Unum quidem quod est ex modo naturae, et alterum quod est ex natura. Ex modo autem naturae existens est ex consuetudine : quia sicut diximus in Ethicis et libro de Memoria et Reminiscentia, consuetudo in natura transponitur, et consuetudinalis habitus in modum naturae movet ad consentiendum, etiamsi sit contra naturam et contra rationem. Unde ethicus suum calorem praeternaturalem esse non sentit, quamvis major sit quam calor febricitantis. Contingunt igitur auditiones eorum qui auribus insonant secundum consuetudines. Nam ut consuevimus audire, ita dignum videtur nobis dici et esse verum : et quaecumque sunt audita praeter ea quae consuevimus audire, non videntur adeo nobis verisimilia, sed potius talia propter hoc quod inconsueta sunt, minus nota et magis extranea nobis esse videntur. Nam id quod consuetum est, notius nobis esse videtur : eo quod ad modum naturae nobis accidit.

Quantam vero habeat vim hujus con-

suetudinis habitus, leges ostendunt : quia enim homo civile animal est naturaliter et non potest perfici civilitas sine congregatione, nec congregatio potest esse sine republica, oportuit leges ponere ad rempublicam continendam : multa autem in legibus hujusmodi propter metum poenarum et allocationes praemiorum de his conficta sunt, quae praeter rationem sunt et praeter veritatem : in hujusmodi enim legalibus fabularia et puerilia quaedam de pœenis et praemiis conficta magis quidem valent apud eos qui talia semper audire consueverunt, quam vera cognitio de praemio virtutis et poena vitiorum : et hoc non est nisi propter consuetudinem quae facit credibilia, quae alias omnino incredibilia judicarentur : sicut expresse videmus in legibus his quae carnalia sibi praemia constituunt, sicut delectari venereis et potibus et cibis post mortem : cum ratio non admittit aliquod virtutis praemium nisi in quo et Deus delectatur, hoc est, contemplationem suiipsius, sicut in fine Ethicorum determinatum est a nobis. Sed quia non necessarium est ad hominum civilitatem homines pure intelligere veritatem, sed potius hominem pietatem colere et justitiam servare et rempublicam tenere, ideo a legislatoribus non principia quaeruntur veritatis, sed potius dantur praecepta pietatis, et quae facilius movent spe praemiorum et metu penarum ad regimen et conservationem reipublicae : et ideo facti sunt esse dii multi, et cultus multi, et religiones in quibus non attenditur quod verius, sed potius quid facilius moveat ad reipublicae conservationem. Hoc autem praecipue fit secundum hujusmodi sapientiae principia, quae de universitatis principio et de separatis intendit : propter quod de his et exitu rerum in esse multi multa confinxerunt. Sicut et Socrates tria genera deorum quasi rerum introduxit principia, et in primo genere duodecim nomina praeter Deum deorum esse posuit. Dixerunt enim alii alia secundum leges diversorum. In tantum autem factum est

<--- Page Split --->

dum secundum theoriam circularem, mirul diximus, quadam earum sunt intinile : finitis autem sive existentibus sunt ipsa principia sciendi sicut sunt principia essendi.

CAPUT XI.

Qualiter consuetudinis habitus impedimentum est theoriae veritatis.

Quantam vero habeat vim hujus con-

<--- Page Split --->

hoc credibile apud diversos, quod cum omnis intellectus in theoria veritatis in quibusdam ut primis principiis utatur, illi propter vim consuetudinis contraria horum principiis esse et veritatis supponant : ostendimus enim superius in quo omnes convenerunt sapientes ex nihilo secundum naturam nihil posse fieri, sed omnem formam ex propria educi materia, et ideo rerum perfectarum specificas differentias et species proprias habere materias : quae omnia sunt principia apud recte philosophantem, tamen sunt quidam physice loqui volentes, dicentes aliquid ex nihilo fieri suae essentiae, ut magnitudinem ex nihilo magnitudinis, et sic de aliis : et dicunt, quod species rerum et specificae differentiae fiunt ex non propriis materiis, ut homo non ex homine, sicut imperfecta quaedam ex putrefactione terrae generantur animalia. His igitur et hujusmodi apologis vis perpenditur consuetudinis.

CAPUT XII.

De impedimento naturali ad veritatis theoriam.

Test. et com. Est autem aliud impedimentum theoriae 15. veritatis ex ipso modo nativitatis : quoniam licet homo secundum quod homo solus intellectus sit, tamen intellectus in homine secundum esse trahitur ab imaginatione et sensu et aliis corporeis virtutibus non sinentibus eum pure contemplari theoriam veritatis. Alii enim si non mathematicae quis demonstrat ea quae dicit, non recipiunt per consensum ea quae dicit : et isti sunt in quibus praevalet super intellectum virtus imaginationis : et isti nihil credunt nisi quod imaginari poterit : et ideo extra mundum similem huic mundo imaginantur mundum et lo-

cum et tempus usque in infinitum, nec suscipiunt aliquas esse intellectuales substantias quae sine hoc sint et nunc, nec aliquid dicunt esse aeternitatem et hujusmodi quae accipiuntur per intellectum ab imaginatione non recipientem. Alii in quibus omnino intellectus ad sensum reflexus est, nec recipiunt aliquid si non extra id per sensum demonstretur. Hi autem qui figmentis legum consueti sunt, conantur induci sibi testem poetam talia poetizantem. Illi autem qui physicis assueti sunt, omnia volunt audire secundum certitudinem aut per se notorum, aut ex his demonstratorum. Aliis autem qui vulgaribus imperiti assueti sunt, flebilis et contristabilis est certitudo physica : aut quia propter defectum studii non possunt complecti talem sermonem ignorantes veritatem conclusionis syllogizatae, aut propter naturalem micrologiam, sive defectum rationis vel ingenii. Id enim quod certum est per syllogismum, aliquid habet tale ad quod non de facili potest deficiens a studio, et id quod non potest deficiens in usu rationis. Et ideo ex omnibus inductis patet, quod sicut est in symbolis contractuum in mercationibus, ita non liberum est unicuique eligere secundum naturam in rationibus. In contractibus enim non semper attenditur valor rei, sed potius placitum vendentis vel ementis, et ad illud obtinendum contenditur : et causa contentionis potius est in vendente vel emente, quam in re ipsa. Et sic in susceptione propositorum circa principia theoriae veritatis, ut patet ex inductis. Maxime autem hoc est in sapientia prima, in qua, sicut diximus, multa sunt in quibus homines omnes communicant : circa prima enim magis communicant homines, quam circa sequentia : et error circa illa est causa erroris circa consequentia. Cujus signum est, quod omnes homines circa principium universitatis rerum aliqua niti, et circa exitum rerum in esse et causas multa fingere et paucos attingere veritatem in illis videmus.

<--- Page Split --->

Contra secundum vero quod ex natura Text, et com. 16, est impedimentum , est quod accepto modo communi argumentationum discernat circa uniuscujusque modum proprium : quia sapientis hoc est, quod de unoquoque prout res se habet sicut est de eo tentet accipere : et ideo demonstratio sive perscrutatio mathematica non in omnibus est appetenda : quia si in una scientia differunt demonstrationes, ita quod demonstratio prime certitudinis est demonstratio propter quid : et ea quae est secundae certitudinis, est demonstratio quia : multo magis in diversis scientiiis erit diversitas demonstrationis : et Vide in sisc comparando scientias in genere prirem hic. me certitudinis demonstratio erit mathematica : quia illa est de non conceptis cum materia, licet secundum esse sit in materia. Secundae autem certitudinis demonstratio est physica, in quibus ipsa materia et motus varietatem inducunt et casum a certitudine prima, sicut in principiiis hujus scientiae diximus : igitur in non habentibus materiam, esse tamen habentibus in materia, appetenda acribologia mathematica. In rhetoricis autem et ethicis sufficiat persuasionem inducere. Propter quod etiam hic modus istius scientiae proprius, in quo modo sumus, non naturalis est, nec in eo physica a nobis quaerenda est certitudo. Omnis enim natura forsan materiam habet. Forsan autem dico propter intellectum qui est ultima perfectio hominis, qui a materia separatus sicut ipsae intelligentiae, quae secundum Peripateticos ultimae sunt perfectiones cœelorum : sed hominis intellectus continuus est cum continuo et tempore per imaginationem et sensum : et quoad hoc aliquam inclinationem habet ad materiam, quam non habent intelligentiae quas Peripatetici dicunt esse coclorum perfectiones. Tamen materia aequivoce est in his quae sunt in potentia ad vbi tantum, et in his quae sunt in potentia ad ubi et formam 1 : et ideo etiam naI de Caelo et Mundo, tex. et com. 92

CAPUT XIII.

De remediis contra impedimenta indueta. Remedia vero contra inducta impedimenta sunt. Contra primum quidem quod est ex vi consuetudinis et secum habet ignorantiam male dispositionis, est, quod oportet hominem primum erudiri modum philosophiae, quo sciat quomodo singula sunt accipienda : quia tunc audita contra modum illum existentia refutabit et non probabit ut animi conceptum. Modus autem iste est in scientiis logicis secundum omnes partes perfectarum et imperfectarum argumentationum : quia ex illis potentes erimus syllogizare de omni problemate : et ipsi disputationes sustinentes nihil dicemus repugnans omnibus, probabilia communia in omnibus vel pluribus inventa, ab his quae propria et sensibilia sunt, singulis scientes distinguere, et perfecta rhetoricis et poeticis per illa sciemus dignoscere . Propter quod absurdum , quod aliquis illis non imbuatur, sed simul velit quaerere scientiam speculativam aliquam de his quae essentialis est speculativa, et modum proprium illius, non praebabendo prius modum omnium philosophiae comnumem : alterum enim istorum quod est acceptio scientiae cum modo proprio, neglecto modo communi, non est facile accipere : quia tales virtutes et complexiones probationum non cognoscet, et saepe falsa pro veris accipiet, et non probata sumet pro probatis : et ideo tales qui in logicis instructi non sunt, in omnibus errantes invenimus.

<--- Page Split --->

tura dicitur æquivoce de illis, quoniam non est principium motus et quietis in quibus est per se et non secundum accidens : et ideo de reiteratis in ubi secundum substantiam incorporalem semper motis, non per eamdem rationem dicitur in his quæ secundum substantiam incorporalem moventur. Ista sapientia vero quamvis sit de physicis quibusdam, tamen non est de his prout sunt physica, sicut in ante habitis sæpius declaratum est. Et oportet nos perscrutari primum quod est natura in universali, quod et fecimus in scientia de auditu physico : sic enim de quibus particularibus est physica, manifestum erit, sicut docuimus in libris qui sunt de particularibus naturalibus, sicut est mobile ad formam et ad locum, de quo in Cælo et Mundo : et mobile ad formam, de quo secundum sui diversitatem in aliis libris naturalibus

tractatum est a nobis. Ex his enim quæ ibi dicta sunt, scitur quod ista sapientia non naturalem modum nec mathematicum habere potest, sed universaliorem utroque modo : et probationes ejus erunt citra certitudinem mathematicam et physicam et supra certitudinem topicam quæ est in logicis. Oportet etiam nos primo quærere, utrum unius et ejusdem scientiæ sit quærere causas et principia omnia entis, aut plurium : si enim plurium esset hoc, ita quod una scientia quæreret quædam principia et quasdam causas, et alia scientia quæreret alias, sequeretur quod non omnes causæ et principia essent entis secundum quod ens, et quædam essent cujusdam entis, et aliae erunt alterius entis, quod esse non potest : et ideo de omnibus hujusmodi quæstionibus et similibus oportet nos hic adunare dubitationes.

<--- Page Split --->