TRACTATUS I
DE INTENTIONE LIBRI ET NUMERO CONCLUSIONUM.
CAPUT I.
De ratione quare in hac scientia rationes proponuntur simul.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nobisadquæsitamscientiamquæso - latheoriaveritatisestaccederevolenti - b u s , necesseestprimumaggrediquæ - stiones , dequibusinhacscientiainpri - misdubitareetdisputareoportet : inparticularibusenimscientiisdubitatio - nesdequæsitisnonsimulsedsigillatimcumhisquætractatasunt , commiscui - m u s . Inhacautemuniversalisapientiaquædeprincipiisestaliarumscientia - r u m , omniasimuldubitabiliaetmateria -
liter dicta determinata sunt : quia ex materialiter dictis et distinctis oportet procedere, quod fieri non posset, nisi prius essent distincta. Similiter autem ad quæsita communia procedere habemus, quod iterum fieri non posset, nisi quæsita essent præordinata. Non enim illius sapientiae quæ omnia declarat, celare est intentum, sed declarare quod intendit, ut sciatur quibus et qualibus principiis et probationibus venitur ad illud. Ea vero quærenda sunt, quæ quicumque quidem non ignotæ auctoritatis Philosophorum aliter et aliter de diversis susceperunt per rationem : et ea etiam quæ similia istis extra ea quæ suscepta sunt, prætermissa sunt et intacta : hæc enim quæ aliter et aliter dicto modo suspecta sunt, disputabilia sunt in utramque partem : et quia latent, oportet ea præordinare et prædisputare, ut bene declaretur omne quod intendimus. Omnibus enim utiliter investi-
<--- Page Split --->
gare aliquid volentibus, inest bene disputare ad utramque partem ab initio circa ea quae primum quaesita declarationes debent esse omnium aliorum in particularibus scientiis determinandorum : quia omnium posteriorum in scientiis particularibus certa investigatio est solutio certa priorum circa communia in universali scientia dubitatorum. Solvere vero non est ejus quae ignorat modum dubitationis. Dubitatio namque interminatus motus est rationis super utramque partem contradictionis : et ideo nodata est et ligata ratio ne procedat ad alteram partem contradictionis, aequaliter ambiens utramque. Hoc autem de ipsa re de qua dubitatur, demonstrat dubitatio ipsa mentis, quae utramque contradictionis metitur partem : in quantum enim sic metiens mens dubitat, in tantum patitur aliquid simile ligatis : hoc autem est, quod utrisque, dubitantibus scilicet et ligatis impossibile est procedere et pervenire ad id quod est ante, ad quod conantur et contendunt. Propter quam rationem in hac sapientia oportet prius omnes difficultates speculari et causas earum, sicut diximus. Quia in hac methodo quaerentes de intentis consequentibus sine investigatione disputativa consequentiam, similes sunt his qui quidem in via se ponunt, et ignorant quo debeant ire, non determinantes prius quo tendere velint.
Et ad haec quae diximus contingit talibus, quod non cognoscunt quando quaesitum inveniunt : quia nesciunt ad quid disputant. Finis enim inquisitionis quae est conclusio quaestionis, in talibus est incognitus. Sic ergo non praedubitans dupliciter errat, in via scilicet et in fine. In via quidem, quia nescit ad quid inducit principia ex quibus procedit. In fine autem, quia nescit se conclusisse proprium quando conclusit, et ideo nihil certum habet. Et horum utrumque valde impertinens est huic sapientiae : et ideo in ea praedubitandum est.
Cum enim haec scientia omnium stabiliat principia, nec stabiliri et fundari possint, nisi contradictionum solvantur rationes, et universaliter illae solvi non possunt, nisi praedubitaretur de quibus contradicit adversarius, necesse est hanc sapientiam habere per praedubitationem rationum omnium eorum quae audiuntur propositae ab his qui sunt adversarii et praedubitantes, et has necesse est habere ad judican dum et determinandum de auditis
Ad intelligentiam autem horum quae dicta sunt, sciendum quod nos dubitationem pro interminato motu ratiocinationis accipimus in praemissis, quando ratio ante consensum modo viam habet ad unum, modo ad alterum : et hoc esse non potest, nisi quia in universalibus et primis non potest haberi modus demonstrationis : et quia ista sapientia de talibus est, oportet quod medius sit inter logicum et demonstrativum : quia enim ex communibus est, oportet ipsum esse non demonstrativum : quia vero non est interminati generis, sed ex his quae sunt entis in quantum ens est, procedit, est modus ejus praeter logicum. Aliter autem minus large sumendo dubitatio est indeterminatus motus rationis super partes contradictionis sine ratiocinatione consensum inclinante. Ambiguum autem est, quando ambit utramque partem per rationes aequipotentes. Opinio autem, quando non confirmato quidem consensu complectitur alteram. Fides vero quando fortificatur in alteram sine fundatione in eadem scientia, aut quando fundatur per demonstrationem.
CAPUT II.
De numero quaestionum in primis ponendarum, et quae sint ipsae quaestiones.
Est autem circa communia ista dubitaText, et com. 2. tio prima quidem de his de quibus dubi-
<--- Page Split --->
tuvimus in prædictis in fine libri præcedentis, utrum unius vel multarum est scientiarum causas speculari. Quædam enim scientiæ sunt in quibus nihil demonstratur per finem vel efficientem, eo quod abstracta a motu sunt ea quæ considerant : et forte aliquis crederet, quod sic esset in prima omnium sapientia, quod non omnium speculatio causarum pertineret ad unam scientiam primam, eo quod ipsa magis abstrahit a motu et materia quam mathematica : et ideo hic oportet quærere, quia sicut diximus in fine libri præcedents, si non unius primæ scientiæ esset contemplatio causarum omnium, non esset una prima scientia quæ stabiliret principia omnium, sed oporteret inquiri aliam ab ista scientia quæ de quibusdam principiis certificaret. Hæc igitur quæstio primo est quærenda.
Secundo quærendum est, utrum istius scientiæ primæ est scire principia primi entis, quæ sunt principia substantiæ tantum, quæ sunt quatuor causæ superius inductæ : aut ipsa eadem scientia cum causis et principiis esse habet etiam considerare de principiis demonstrationis primis, ex quibus non quidem in uno genere, sed omnes et in omni genere demonstrationum ostendunt hoc quod probant, ut utrum convenit unum et idem simul affirmare et negare vel non, et utrum uni et eidem sint inter se æqualia, et de aliis talibus primis principiis et dignitatibus. Hæc enim etiam quædam principia sunt et causæ, et sunt circa esse et non esse in quantum est esse et in quantum est hoc esse vel illud.
sunt de diversis genere sbstantiiis et entibus et secundum rationem diffinitivam diversitatis, utrum omnes illæ sunt cognatæ tanquam partes unius substantiæ existentes, aut earum una quidem quæ est de separatis secundum esse et rationem, habet nomen sapientiæ, aliæ vero aliquo alio causentur nomine, ut illa quæ est de separatis secundum rationem non secundum esse, dicatur doctrinalis : quæ vero de conceptis secundum esse et rationem, dicatur naturalis.
Quinto autem necessarium est quærere propter Platonicos, utrum sensibiles substantiæ solum esse dicendæ sunt, an præter eas dicendæ sunt esse et aliæ a sensibilibus.
Sexto autem propter eosdem quærere oportet, utrum omnes substantiæ non sensibiles sint unitæ secundum genus unum, aut sunt plura genera substantiarum non sensibilium, sicut dicunt illi qui sua positione faciunt esse plures species ideales substantias separatas et causales, et mathematica quæ dicuntur esse media inter hæc divina et sensibilia. De his enim, ut diximus, perscrutandum est.
Adhuc autem septimo quærendum est, utrum speculatio istius sapientiæ sit circa substantias entium solum, aut sit etiam circa ea quæ secundum se aæcidunt substantiis.
Adhuc autem octavo quæritur de eodem et diverso : et quia ab eodem ens causatur in quantitate æquale, et in quantitate simile, ideo sub eodem quæstionis articulo quæretur de æquali et inæquali, et simili et dissimili.
Tertia autem quæstio est, si hæc prima scientia est circa substantiam sicut circa ens primum, utrum ista sola scientia sit circa omnes substantias in quacumque accipiantur diversitate generis, aut non sit circa omnes, sed circa plures quæ magis accedunt ad unam generis rationem : quoniam substantiarum multa sunt genera abstracta et concepta cum materia secundum rationem diffinitivam.
Quarta quæstio est, si plures scientiæ
Nono autem quia diversitatis causa contrarietas est, quæretur de contrario et de non contrario.
Et decimo de priori et posteriori, et de aliis omnibus talibus de quibuscumque dialectici ex probabilibus incedere tentant, licet non bene certificent ex probabilibus solum facientes perscrutationem. Eorum enim theoria inquisitiva est de omnibus : sed primus Philosophus de his certificat ex propriis entis secun-
<--- Page Split --->
dum quod ens est, quia ista consequuntur ens in quantum est ens. Omne enim ens comparatum ad ens, aut idem est illi, aut diversum : aut contrarium, aut conveniens : aut prius, aut posterius, et sic de aliis.
Amplius et undecimo quaeritur de his quaecumque his eisdem accidunt secundum se et non secundum accidens.
Duodecimo autem quaeritur non solum quod in se est horum unumquodque praedictorum, sed etiam utrum unum uni tantum est contrarium, plura opponuntur uni, sicut uni videntur et multum et paucum esse contraria.
Tertiodecimo vero quaeritur, utrum illa quae sunt principia et elementa rerum, sunt genera communia, aut sunt particularia, in quae dividitur et resolvitur singularium existentia compositorum.
Quartodecimo quaeritur, si detur quod genera communia sunt entis principia, utrum finalia sive ultima genera quaecumque de individuis praedicantur, sunt principia, aut sint prima genera priora finalibus et prima. Finalia autem dico in quibus stat generis communitas, et haec sunt species specialissimae. Et hoc est quaerere, utrum animal vel homo magis sit principium, quia multis videtur homo magis esse principium, eo quod magis et proximus est circa singularia : hoc enim Platonici inferunt quaerendo universalia ponentes principia quae sunt in anima.
Quintodecimo quaerendum est, quod et maxime tractandum est, utrum ens est aliqua secundum se causa praeter numerum, aut non: hoc autem quaeritur propter formam quam nullus omnino Antiquorum nisi balbutiendo posuit.
Sextodecimo juxta hoc quaerendum occurrit, utrum illa causa quae propter naturam entis causa esse ponitur, sicut separata a materia, sicut quidam eam a datore exteriori esse dixerunt, aut non sit separata ab ea, sed de materia producatur de potentia exiens ad actum.
Decimoseptimo quaerendum relinqui-
tur, cum in compositis aliquando sint plura genera componentium, et sint quadam etiam simplicia, utrum forma perficiens sit unum vel plura, utrumque enim ab antiquis dictum est, quod Anaxagoras multas et infinitas in quolibet esse posuit, et Empedocles dixit inesse unam quae est harmonia. Dico autem unum quod ratione est unum, et plura quae subjecto et loco sunt plura. Et quia sic de unitate et pluralitate sunt Philosophi locuti.
Decimooctavo etiam de forma quaerendum est, utrum ipsa est aliquid praeter totalitatem cujus est forma, sicut dicitur anima addita toti quam Democritus in omnibus esse dixit, et Orpheus, licet aliter diceret quam Democritus. Dico autem simul totum quod Graeci sinolon vocant, quando praedicatur aliquid de materia sive compositione materiali, quod nihil est additum illi, sed tantum praedicat compositionem ejus aut harmoniam : tunc enim quaeritur, utrum forma est aliquid praeter formam totalitatis illius aut nihil aliud. De his quidem dicta aliquid est praeter compositionem materia, sicut de vegetativis et sensibilibus et per se motis : de aliis vero dicta forma nihil est praeter totalitatem materiae. Tunc sub eadem quaestione quaeritur, qualiter sunt talia de numero existentium quae in eis sunt ornalia principia.
Decimonono quaerendum est, utrum principia entium sint determinata numero, aut specie : et hoc est quaerere utrum sint ea quae in rationibus diffinitivis sunt, determinata, aut subjecto, aut loco. De hoc enim inter Stoicos et Epicureos non parva est contentio.
Vigesimo autem quaerendum est, utrum eadem sint principia corruptibilium, et incorruptibilium aut diversa.
Et si sint eadem, tunc vigesimoprimo loco quaeritur, utrum sint omnia principia tam corruptibilium quam incorruptibilium incorruptibilia omnia : vel si sint diversa corruptibilium et incorruptibilium principia, tunc sub eadem quaestione quaeritur, utrum incorruptibilium princi-
<--- Page Split --->
pia sint incorruptibilia et corruptibilium corruptibilia.
Amplius autem quaeritur vigesimosecundo, quod omnium difficillimum et plurimam habet dubitationem, utrum unum quod est principium numeri, et ens quod est principium et causa prima omnium, sint non diversum aliquid, sed sint omnium existentium substantia, quemadmodum Pythagorici et Plato dixerunt, licet differenter dixerint, sicut in primo hujus sapientiæ et scientie libro ostendimus, aut non est unum quod est principium numeri idem omnino enti, sed id quod est entis principium, est diversum aliquid ab uno et ente, et est aliquid subjectum et determinatum sub ente, et hoc aut movens ponitur sicut principium omnium. Empedocles dicit amorem, aut materiam, sicut Philosophorum alius dicit ignem, alius vero aquam, alius aerem, sicut in primo libro a nobis determinatum est de his qui unum aliquod subjectum omnium esse dixerunt principium, ita quod quodlibet elementum judicem accipit præter terram.
Vigesimotertio quaeritur, utrum principia rerum sint universalia, aut singularia, propter eos qui universalia ante res esse dixerunt, sicut causæ sunt ante causatum.
Vigesimoquarto quaeritur, utrum principia rerum sint potentia vel actu : quia id quod est in potentia, non fit in actu nisi per hoc quod est in actu : quod tamen multi negaverunt.
Amplius quaeritur vigesimoquinto, utrum universitatis principia sint aliter principia entium quam per motum, aut non principient aliquid nisi per motum : et hoc præcipue quaerendum est propter motorem primum, quem aliter quam per motum qui est actus moventis, dixerunt quidam esse principium. Hæc enim magnam in hac sapientia præstant dubitationem.
Adhuc etiam vigesimosexto quaerendum est, utrum numeri mathematici et longitudines et figurae superficierum et
puncta sint substantiæ et substantialia principia entium, sicut quidam dixerunt, vel non.
Et si sunt substantiæ rerum, ut dicunt quidam, tunc vigesimoseptimo quærendum, utrum hæc mathematica secundum esse separata sint a sensibilibus, aut secundum esse sint in eis. De omnibus enim his quæstionibus non solum difficile est veritatem ipsam inquirere, sed nec facile est bene dubitare, ita quod ipsa dubitatio in rationem disputativam deducatur.
CAPUT III.
Et est digressio declarans numerum et ordinem quæstionum inductarum.
Nos autem non omnes disputabimus nec solvemus inductas quæstiones : eo quod quibusdam earum disputatis et solutis, facile est determinare de aliis : licet enim omnes inductæ quæstiones sint de principiis, tamen quædam earum sunt de principiis secundum quod theoria veritatis fit super ea, sicut duodecim a principio secundum ordinem inductæ : aliæ autem quindecim sunt de ipsa natura principiorum. Principia autem, secundum quod theoria veritatis est de eis, dupliciter considerantur, ex parte scilicet speculationis in qua secundum rationem scientiæ uniuntur speculata omnia, quæ reducibilia sunt in unum genus speculationis : aut ex parte speculatorum, secundum quod genus speculationis unum multiplicatur in speculatis secundum diversas speculatorum rationes. Et secundum primum modum quo speculata uniuntur in uno genere speculationis, sunt acceptæ quatuor quæstiones primæ : secundum autem modum alterum sunt sumptæ octo quæstiones quæ sequuntur.
<--- Page Split --->
Inter quatuor autem prime tres priores sunt de unione quam potest facere theoria sub scientia una : et quarta est de ipsa ratione et dignitate talis scientiae. Primae autem tres diversificantur secundum principii rationem ex qua informatur speculatio. Haec autem est triplex : est enim principium primum ex quo est aliud : si ergo sit principium essendi, habet rationem causae secundum causae diversitatem : et quaeritur de hac diversitate si est reducibilis in scientiam unam, et haec est quaestio prima. Et est principium non esse, sed cognitionis : et de hoc quemadmodum reducatur ad scientiam est quaestio secunda. Et est principium primum et principale ejus quod est substantia : et de hoc qualiter in scientiam incidit, est quaestio tertia. Quarta est de principalitate et natura hujus scientiae. Per jam dicta patet ordo et connaturalitas inductarum quaestionum, et qualiter determinatio secundae et tertiae dependet a determinatione primae et quarta, sicut patebit in sequentibus. Ita in octo autem sequentibus, quia patet quod primae duae sunt de subjectis speculationis, et sequentes sex sunt de per se accidentibus : et inter duas primas prima est de divisione primi entis secundum naturam, et secunda est de divisione ejusdem secundum quorumdam positionem, secundum quod de ipsis est scientia. Sex autem quae sunt de per se accidentibus, diversificantur secundum considerationem accidentis absoluti et comparati : absoluti quidem in genere vel specie considerati secundum quod habet comparationem ad subjectum cujus est per se accidens : aut secundum quod comparatur ut subjectum ad accidens proprium quod per se convenit ei. Septima enim est in genere de accidente proprio absolute accepto. Octava, nona et decima sunt de accidente absolute in specie accepto. Et harum diversitas plana est per ea quae dicta sunt in praehabitis. Undecima vero est de accidente accidentium, et ultima est de accidente comparato : et de omni-
bus dictis non quaeritur nisi secundum quod una scientia est de his, vel plures, sicut cuilibet patet per seipsum.
Aliae vero quindecim quaestiones sic dividuntur, quod primae novem sunt de principiis quae sunt causae secundum rem sive naturam earum acceptae. Sequentes autem sex sunt de his quae Pythagorici et Platonici posuerunt circa principia et causas. Inter noven autem primastres sunt diversitates secundum tres causarum considerationes, et omnes praecipue sunt de causa formali. Cum enim principium et causa esse dicatur causa in quantum ab ipso causatum, et dicatur elementum in quantum est essentiale primum componens, potest esse quaestio, utrum remotum et confusum in re inventum sicut genus sit principium et elementum, vel propinquum determinatum et specificatum, vel etiam quod est pars esse vel id quod est totum vel esse causatorum : et penes hoc accipiuntur duae quaestiones primae. Hoc autem formali principio sic accepto dubitatur de ipso per comparationem ipsius ad aliud coessentiale principium quod est materia, utrum aliud sit ab ipso vel non : et si aliud, utrum separatum secundum esse : et si non separatum, utrum sit vel multiplicetur secundum materiam in qua est : et quia forma est natura et forma est anima, dubitatur utrum aliquid sit additum vel non : et penes hoc accipiuntur quatuor quaestiones sequentes, sicut cuilibet patere potest. Tertia autem diversitas sumitur penes esse principii formalis in se vel in subjecto, quod est materia in genere vel secundum materia determinationem per potentiam ad motum et transmutationem et sic accipiuntur tres quaestiones consequentes, utrum numero vel specie sive ratione determinetur, et utrum corruptibilium et incorruptibilium sint principia eadem, et utrum principia corruptibilium et incorruptibilium sint incorruptibilia, sicut patere potest facile per ante dicta. Sex autem ultimarum quaestionum prima est de principio formali propter positio-
<--- Page Split --->
nemPythagorefactam , sicutsciturexhisquæloquentesdepositionePythago - ruædeterminavimus . AliæautemquinquefluntpropterPlatonisphilosophiam : etprimæquidemtressuntdeprincipiisprimisquænonsuntelementa , sedsuntanterespræhabentiaeassimpliciteretinnuteraliter , sicutdixitPlato : aliæautemduæsuntdehisquæposuitesseprincipiaetelementa . Tresautemprimædifferuntsic , quodprimaintertresestdemodoipsarumcausarum , quæsuntprincipiapræhabentiadequibusquæri - turansintuniversaliavelparticulariaquædam . Sequentesautemduæsuntdemodocausandiillarumcausarum : quiaPlatoposuitformasæternascausare : etideosimoduscausandiattenditurexpar - tecausæcausantis , quæriturutrumcau - sentpotestatevelactucausæexistentes .
Si autem modus idem ex parte causati accipitur, quæritur utrum causent cum motu vel sine : quia causatum non sine motu producitur, et tamen hujusmodi principia separata videntur materiam movere non posse. Ultimæ autem duæ sunt de his quæ sunt principia et elementa : et penultima quidem est de substantia hujusmodi elementorum quæ sit : et secunda est de modo, quoniam si mathematica sint substantia entium, cum ea quæ sunt de substantia rerum in ratione sua concipiant materiam rerum, videbuntur talia non esse separata per rationem diffinitivam. E contra autem cum sint mathematica, separata esse videntur: et ideo insurgit quæstio, utrum sint separata. Ex dictis igitur ratio et ordo facile quæstionum manifestatur.
<--- Page Split --->