TRACTATUS II

CAPUT I.

Et est digressio declarans generaliter quid est substantia, et quae sunt divisiones ejus generales et primae.

Antequam nos distinguendo dicamus modos substantiae, oportet nos stabilire substantiam secundum hujus primae philosophiae proprietatem. Et ideo ex praeinductis dicimus, quod esse aut est per essentiam, aut per accidens. Esse autem per accidens est infinitum, eo quod sunt infinita quae per accidens conveniunt. Esse vero per essentiam est per essentialia quae sunt finita, et fines esse rei. Inter omnia autem quae sunt essentialiter, substantia est primum, sicut patet ex prima divisione esse secundum se, quam in praesenti capite induximus. Esse enim secundum se est duobus modis in genere. Unum quidem esse, cujus essentia acquisita ex sibi essentialibus est : sed

cum ipsum sit in aliquo, non est in eo sicut quaedam pars, et impossibile est esse sine eo in quo est : et hoc est accidens, et est in subjecto. Aliud autem est, quod est essentia acquisita ex principiis essentialibus, sed secundum esse non in alio hoc modo, eo quod non est in subjecto, et haec est substantia. Si enim daretur quod substantia esset in subjecto, tunc quaeritur de isto subjecto : aut enim haec iterum esset in subjecto alio, vel non. Et si diceretur quod esset in' subjecto, iterum de illo quaereretur, et abiret hoc in infinitum. Et ideo oportet quod primum accidentis subjectum non sit in subjecto. Propter quod dicit Avicenna quod substantia est constituens esse accidentiis non constituta ab illo : et ideo est esse substantiae ante esse accidentis. Ex hoc tamen non negatur accidens esse aliquando in accidente, ut velocitas in motu, et rectitudo in linea, et figura in superficie, et accidentia etiam dicuntur multa et unum, et hujusmodi plura inveniuntur. Propter quod oportet quod ambo accidentia talia sint in alio quodam quod est subjectum amborum, quia accidens non substat accidenti, nisi accidens staret in substantia, quae ipsum es-

<--- Page Split --->

sursum et deorsum. Et aliquando dicitur longitudo climatis et habitationis arcus, qui interjacet inter punctum Orientis et punctum Meridiani cujuslibet hominis. Latitudo etiam dicitur multipliciter. Aliquando dicitur latitudo ipsa superficies. Et dicitur latitudo mensura minor duarum dimensionum. Et dicitur latitudo spatium orbis arcus, qui est inter Oriens et Occidens. Et dicitur latitudo climatis Meridiani arcus qui est inter æquinocitalem et zenith capitis cujuslibet hominis. Profunditas etiam dicitur multis modis. Uno quidem et primo modo quantitas diametri quæ continuat inter duas superficies : et hæc habet duo nomina, a supremo ad immum mensurando dicitur profundum : ab imo autem ad supremum mensurando dicitur altum sive altitudo. Et dicitur profundum quod est inter ante et retro animalium. Et dicitur profundum orbis quod est ab Austro in Aquilonem, quæ sunt ante et retro mundi. Et dicitur profundum climatis medium ipsius in quo sicut in centro figitur diameter pyramidis luminis coelestis quod incidit in clima. Isti enim sunt modi communiores quibus utuntur Philosophi istis nominibus istarum dimensionum.

Cum autem dicitur corpus longum, latum, et profundum, non oportet quod istæ dimensiones actu sint in ipso. Videmus ergo sphæram esse corpus in quo nulla penitus est longitudo sive linea. Quod enim dicitur axis sphære, quem meguat Arabes vocant, qui est linea transiens per polos et centrum sphære, non assignatur sphære nisi cum movetur : sphæra autem non est corpus, ex hoc quod movetur : nec est corpus, ex hoc quod est sphæra : sed principia corporeitatis sunt in ipsa constitutionis esse corporis ante utrumque illorum. Nec iterum oportet quod corpus in eo quod corpus sit terminatum superficie : quia si ponamus corpus infinitum sicut multi posuerunt, ipsum erit corpus, et non erit superficie terminatum : et tamen ponens corpus esse infinitum, non errat in

hoc quod ipsum ponit esse corpus, sed in hoc quod ipsum ponit infinitum esse. Nec iterum ad esse corporis requiritur, quod habeat plures actu superficies præter corpora terminata : est enim corpus unica superficie terminatum, quod est sphæra. Nec oportet iterum ad esse corporis ipsum esse positum sub cœlo quocumque modo, ut ab ipso recipiat dimensiones : quia ipsum cœlum est corpus, et sic dimensiones non recipit. Ex omnibus ergo hujusmodi concluditur, quod corporis esse non pendet ex habere tres secundum actum dimensiones : sed potius corpus est, quod aptum est tribus dimensionibus mensurari, ita quod tres diametri orthogonaliter ad unum angulum conjuncti mensurabunt ipsum : nec plures possunt in ipso esse orthogonaliter in angulo uno convenientes, licet plures et infiniti possunt non orthogonaliter penetrare per ipsum. Forma autem hujus aptitudinis facit corpus esse corpus : sed mensuræ secundum actum in ipso acceptæ consequuntur esse ipsius et ejus substantiam et succedunt sibi, substantia manente una et eadem. Si enim accipiatur cera et comprimatur, pro certo mutantur in ea dimensiones quæ sunt actu in ea, et tamen manet idem corpus.

Dixerunt autem quidam, quod longitudo est spatium quod extenditur in dimensionibus in omni corpore. Et constat quod etiam hæc longitudo non est essentialis corpori, quia cubus est corpus contentum sex superficiebus, quarum nulla excedit aliam. Aliqui autem omnino imperiti dixerunt dupliciter dici corpus, a corporeitate videlicet et a repletione quam vocant corporalitatem. Et primum quidem dicunt corpus esse mathematicum, et secundum corpus physicum sive substantiale : sed hæc verba adeo fatua sunt, quod non est de his dignum cum studio intendere : quæ enim differentia sit corporalitatis et corporeitatis, usque adhuc non est auditum. Præterea si corpus a repletione dicitur, hoc non distinguit : quia omne corpus replet, etiam mathe-

<--- Page Split --->

maticum. Si autem dicunt grossitiem esse replentem, hoc est idiotarum : et secundum hoc aliam naturam corporeitatis habebit ignis, et aliam terra, quod est penitus absurdum. Si autem est aliquod corpus quod retinet et conservat perpetuo divisiones actuales quae sunt in ipso, hoc non habebit a natura corporeitatis secundum quod est corporeitas, sed a forma physica addita corporeitati. Ex omnibus ergo inductis concluditur, quod corpus in eo quod corpus est substantia corporalis, est substantia continua, in qua possunt poni tres diametri orthogonaliter se secantes in omni parte sui : et secundum hanc formam omne corpus aequaliter est corpus omni corpori. Sed secundum mensurare vel communicare vel hujusmodi non omne corpus aequalter se habet omni corpori : quia talia accidunt ex dimensionibus disciplinalium quae secundum actum accipiuntur in corporis actuali quantitate. Constat etiam quod corpus per formam corporeitatis sub eadem forma corporeitatis est rarefactibile et condensabile, licet non retineat secundum eamdem formam dimensionum secundum actum. Corpus autem disciplinale est quantitas actualium dimensionum superficie vel superficiebus terminatum, non secundum esse, sed secundum rationem mensurae quantitatis acceptum. Et hoc consequitur ad corpus prædicto modo acceptum : et ideo est accidens ipsius : corpori autem omni sicut et omni quanto accidit divisibilitas ratione continuationis quam habet. Et si non dividatur, hoc non est ratione continuationis, sed ratione physicae formae continuationi superaddita, sicut diximus : forma ergo continuationis forma est materia corporis : et hoc probatur per hoc quod idem est susceptibile continuationis et discontinuationis sive incontinuitatis: continuatio autem est forma non susceptibilis incontinuitatis : ergo quod suscipit continuationem, aliud est

ab ipsa continuitate. Et hoc est materia. Amplius cum dimensio propria passio sit continui, patet quod incontinuum non est susceptibile dimensionis, nisi forte in potentia, sicut etiam in potentia est continuum. Ex his autem colligitur, quod substantia corporea secundum quod est substantia corporea, est aliquid in potentia, et aliquid in effectu : in potentia enim est id quod est susceptibilis dimensionis secundum actum : in actu autem est corpus continuum, et in eo quod est continuum, est compositum ex forma continuitatis et materia quod est hyle, qua de se aequaliter se habet ad continuum et incontinuum, licet a continuo nunquam separetur, sicut inferius probabimus.

Objiciet autem forte aliquid dicens, quod hyle corpus est compositum ex materia et forma : quia hyle est in actu substantia quaedam apta continuitatis. Igitur est substantia actu ens et aptitudinem habens, et sic est composita ex actu et potentia. Sed ad hoc dicendum, quod substantialitas hyle nihil addit supra hyle nisi modum negationis, quod non videtur esse in subjecto. Et ideo per hoc quod est actu substantia, non ponitur in actu alicujus forma. Et per hoc quod additur apta continuationi, non ponitur in actu aliquid esse, sed in potentia. Et ideo si haec potentia determinatur ad actum corporeitatis indistinctæ, in quantum possunt orthogonaliter penetrare tres diametri, efficitur compositum ex materia et forma. Corporeitas autem rursum determinabilis differentiis corporeitatis, qua sunt sphæricum, cubitum, et hujusmodi, et cum comparatur materia ad hujusmodi aptitudinem et actum qui determinat aptitudinem illam, potius est compositio simplicis materia æ and genus et differentiam, quam compositi ad materiam et formam. Corporeitas enim ista in se non differt in aliquo corpore : sed species ejus differunt ab invicem : et hoc ideo est, quia sicut dicit Porphyrius 1, nulla

<--- Page Split --->

specie intellecta ratio generis potest accipi : ergo cum generis natura non pendeat ex principiis speciei, sed ex his quæ sunt ante omnem speciem : si autem adveniant formæ physicae, sicut coelestis et terrestris, et calidum et frigidum et humidum, non dividunt corporeitatem : cum non sint differentiæ ipsius, sed consequentia, sicut dictum est.

CAPUT III.

Et est digressio declarans utrum materia prima, qua est substantia, separata esse possit a forma corporeitatis.

Licet autem corpus sit compositum ex materia et forma, et corporeitas prima qua est forma substantialis corporis non sit nisi continuitas apta penetrari tribus diametris, tamen hyle non est separabile ab hujusmodi forma prima, ita quod realiter actu existat sine ipsa. Hoc autem sic probatur : si enim materia potest separari a forma corporis prima, detur hoc : possibili enim posito nihil accidit impossibile. Separata ergo materia, aut est divisibilis actu, aut non. Si autem est divisibilis, cum dividi sit propria passio continui, ipsa materia est continua, et cum non habeat nisi continuitatem corporis, sequitur ipsam esse corpus. Datum autem erat ipsam separatam esse a forma corporis. Si autem est indivisibilis, aut indivisibilitas est ei essentialis, aut accidentalis. Si autem est ei naturalis vel essentialis, nihil unquam potest recipere contrarium, quod falsum est : quia susceptibilis est formae corporis, etiam per consequens susceptibilis est divisionis. Si autem non est ei naturalis, tunc est ei accidentalis, et sic accidentale esse est, quod non constituitur per subjectum in se perfectum, quod esse non potest. Am-

plius si separatur a forma corporis, aut est designabilis in loco, aut non. Si est designabilis in loco, cum omne id quod realiter in loco designatur sit divisibile, sequitur materiam divisibilem esse. Si autem non est designabilis in loco, aut habet situm, aut non. Si habet situm, tunc est punctum : et cum ad omne punctum possit duci linea, linea ducetur ad ipsam. Si autem non habet situm, et est indivisibile, videamus quomodo acquirit formam corporis. Aut enim acquirit eam subito aut successive. Si acquirit successive, tunc erit divisibilis : quia omne quod movetur, est divisibile. Si autem accipit subito, aut accipit eam in omni loco subito, aut in nullo, aut in uno et non in alio. Si autem diceretur quod accipit eam in omni loco : cum non sit causa quare accipiat eam in omni loco, nisi quia est in omni loco : et quod in omni loco est divisibile et quantum : ergo corporis forma invenit materiam sub forma corporis, quando venit in eam. Non autem potest dici quod nusquam inveniat eam corporis forma, quando accipit eam : quia hoc est impossibile apud quemlibet. Si autem dicatur quod in uno et non in alio, hoc erit irrationale etiam fingere volenti.

Si autem forte dicat aliquis, quod corporis forma dat ei locum quando accipitur a materia, hoc est inconveniens : quia nec omne corpus est in loco, nec forma corporis dat unum locum potius quam alium : cum nos videamus ex materia in uno loco fieri terram, et in alio ignem : et hujus causa nulla esse potest, nisi quia forma ignis materiae partem invenit in suo loco : et forma terrae vel generans terram, aliam partem materia invenit in loco centri vel juxta centrum distandi, et circumferentia ad centrum non convenit materiae sine corporeitate. Patet ergo quod materia a corporeitate non est separabilis, ita quod aliquid sine ea actu ens designatum existat. Sunt autem quidam qui dicunt divisionem non primo convenire continuo, sed materia, assi-

<--- Page Split --->

gnantes pro ratione, quod partes substantiæ quædam sunt, et substantia non acquiritur per accidens : continuitas autem est accidens : quod quidem licet irrationabile sit, quia tamen sapientibus et insipientibus debitores sumus, dicimus hoc refellendo id quod est pars esse substantiam : sed quod sit in ratione et esse partis, hoc accidit : et non est inconveniens accidens acquiri ex accidente. Hoc ergo omittentes redeamus ad propositum.

alia pars, vel quod dextra non est sinistra, vel inferior non est superior, vel alba non est nigra. Sed quando non significatur hujusmodi accidentibus, et non accipitur nisi prout forma terminatur et continetur, una est et indivisa : materia ergo actu a forma corporis non separatur.

CAPUT IV.

Amplius si separari posset materia, a forma corporis separaretur : et constat quod separata erit indeterminata : quod autem separatae materiae et simplici convenit, essentialiter convenit : igitur materiae essentiale est esse indeterminatam. Palam autem est materiam fieri determinatam per continuitatis et mensurarum acceptionem : igitur id quod substantiale et essentiale est sibi, amittit per assumptum, quod omnino esse non potest. Amplius si separabilis est materia a corporeitate, ponamus quod aliquid ejus separetur primo, et postea ab aliqua corporeitate separetur aliud : istae dua ergo materiae aut sunt per omnia idem, aut diversae. Si sint per omnia idem, uniantur. Cum ergo unita sint, aut totum quod provenit, est aequale parti, quod in materialibus est inconveniens : aut altera pars destruitur, et non erit assignare quid destruat eam : aut utraque destruitur, et iterum illius nulla erit ratio : aut oportet dicere quod altera abundat super alteram, et iterum illius nulla existente mensura non erit assignare rationem. Ex omnibus autem his manifestum est materiam a corporeitate nullo modo posse separari. Quod autem materia sit majoris vel minoris spatii, vel rara, vel densa, vel figurae hujus vel illius, hoc habet a forma physica quae separabilis est ab ipsa. Est autem advertendum, quod materia stans sub forma est una et indivisa formae unitate, quamvis forte vocetur dividi per accidens, sicut si dicam quod corporis tacta una parte non est tacta

Et est digressio declarans qualiter forma causa sit quare actu sit materia, et quaestit causa unitatis materiae, et quid forma propriam attribuit materiam.

Sicut autem materia non separatur a forma secundum actum, ita nec forma secundum esse separatur a materia. Eam autem nunc dico formam, quae est forma corporis, quocumque modo sit forma corporis: licet enim materia in eo quod substantia est quae est fundamentum, diversa sit a forma : et forma secundum quod est substantia, sit diversa a materia, nec altera istarum substantiarum referatur ad aliam, nec altera sit causa alterius : materia enim non est causa substantiæ forma, quia id quod est in potentia, non est causa ejus quod est in effectu : forma autem secundum suam naturam actus est. Forma etiam non est causa quare materia sit substantia, vel quare materia sit materia : tamen forma est causa quare materia est seu sit in effectu sive in actu: quia forma dat materiae esse in actu, et non dat ei esse in actu in quantum est forma haec vel illa, sed in quantum est forma. Et ideo per successionem formarum semper est in actu, et corruptio unius est generatio alterius. Et e converso hoc modo etiam est in his quae non generantur : materia enim semper est per formam. Et quia forma est causa actu esse materiam, et

<--- Page Split --->

materia non potest esse in rerum natura nisi sit actu, ideo forma est causa quare sit materia. Et ideo sequitur, si nulla sit forma, quod materia non est. Et si non sit materia, quod non sit materiarum materia : quia causa interempta interim effectum, et effectus interemptus causam interimit. Ex his autem accipitur, quod forma aliquo modo prior est materia prioritate causa : quia licet non sit causa materia vel substantiae in eo quod materia vel substantia est, tamen est causa esse materia et non est causata ab ea.

Quæret autem forte aliquis, utrum maleria sit eadem numero? Videtur enim quod in ipsa materia in eo quod materia est, non invenitur divisio, sic videtur quod quantum est de se eadem numero remaneat. Amplius eadem qua est sub forma una, erit sub alia quando de aqua fit aer. Adhuc autem in artificialis illud maximum videtur, quod idem æs successive accipit formam Mercurii et Jovis : et si hoc est unum, tunc quæret aliquis, quid attribuit ei numeri unitatem? unitas enim in specie vel genere formarum super eam sibi succedentium non attribuit ei unitatem numeri : et tunc remanet adhuc quæstio, quæ sit causa unitatis numeri in ipsa ? nihil enim prohibet diversa numero esse composita, et eamdem numero esse materiam, sicut patet in præinductis, quamvis et hoc quamdam habeat objectionem : quia si eadem numero sunt quorum est una numero materia, tunc duo composita forma differentia succedentia sibi super eamdem materiam, videbuntur esse idem numero.

Ad hæc autem et similia notandum, quod aliud est dicere materiam in esse substantiae eamdem esse numero, et aliud dicere materiam in esse materia esse idem numero, et aliud dicere hoc aliquid esse idem numero : sicut enim supra cum de uno ageretur, dictum est universaliter, indivisio causa est unius : et inde contingit quod materia in esse fundantis substantiae indivisa est et manet.

Et dividitur in esse materia, prout materia est in potentia : quia secundum esse fundamenti videtur esse una materia in omnibus qua materiam habent. Et hoc etiam nihil prohibet esse unam in formis quibuscumque qua sibi super eam succedunt. Sed in esse materia cui conjuncta est potentia, non est sic : quia potentia ad unum non necessario est potentia ad alterum : materia enim ut substantia et fundamentum est, prior est ad materiam secundum quod materia in potentia est : quia isto secundo modo est subjectum mutationis et motus : priori autem modo est ante mutationem et motum. Et quæritur quid attribuit ei unitatem numeri ? Dicendum quod nihil nisi indivisio sui esse, secundum quod sic vel sic consideratur. Hoc aliquid autem numeratur numero compositi. Et quod supra dictum est, quod eadem sunt numero in quibus est una materia, intelligitur de una materia qua est pars compositi per formam ad actum terminata : quia illa in eo quod est idem numero, est indivisa.

Quæret adhuc fortasse aliquis, cum forma sit causa esse actualis materia, quid attribuit forma propriam materiam? Si enim nihil attribuit materiam forma, videbitur quod unius modi penitus remaneant materia : materiarum autem qua sunt penitus unius modi, forma sunt eaedem : et sic omnino viderentur forma esse unius. Si enim aliquis dicat, quod licet substantia materia sit una, tamen habitudines sunt diversæ, et illæ causant formarum diversitatem, hoc est irrationabile : quia secundum hoc potentia esset causa effectus, hoc est, ejus quod est in effectu : et diversitas potentiae causa esset diversitatis ejus qua est in effectu sive in actu : quod esse non potest, cum actus substantia et ratione sit ante potentiam.

Amplius quæratur, quid sit causa illarum diversarum habitudinum ? et tunc reditur ad quæstionem primam : non enim conveniens videtur esse solutio Pla-

<--- Page Split --->

tonis dicentis, quod formæ dantur secundum merita materiae, nisi explanetur quae sint illa merita materiae, et quid attribuit materiae diversitates meritorum.

Ad haec igitur et hujusmodi dicendum, quod id quod formæ attribuit materiam sub diversitate dispositionum sicut sub diversitate meritorum est motus cœli commiscens et in diversas dispositiones agens materiam. Cum enim intelligentiae luminum, sicut nos in parte ostendimus t, et in sequentibus melius sumus ostensuri, det formas intelligentiae cuilibet, cuilibet motu orbis attribuit materias differentes, ut indesinenter dare possit suas divinas bonitates intelligentia : et sic patet, quod propter formam et formæ diversitatem diversitas est materiae, et diversitas est dispositionum ejus, et non e converso. In his autem quæ perpetua sunt sine motu diversitatis, non facit materia neque causa prima : cum utrumque unum sit et uno modo se habens : sed causa diversitatis est longe vel prope distare a primo secundum causalitatis ordinem. Hoc autem est per hunc modum quod a primo est unum, et ab uno et primo necesse est provenire multiplicius et distantius aliquid quam sit primum, et secundum, et a tribus istis iterum major provenit multiplicitas, et magis distans a primo : unde et in his causa diversitatis est ex parte agentis, et non ex parte materiae. Hoc autem in ultima parte istius sapientiae est manifestum : ad praesentem enim intentionem sufficit quod dictum est, etc.

CAPUT V.

De divisione substantiae secundum modos magis communes.

tis, revertentes ad propositum dicamus divisionem per modos ejus communes. Dicamus ergo, quod si incipiamus ab infimo, quod potentia est substantia per sui substantialitatem alia substantificans : tunc substantia dicitur id quod substat primo in compositis, ut simplicia corpora quae elementa vocamus, quæ sunt terra, ignis, et aqua, et aer, et quæcumque sint talia secundum diversorum Philosophorum positiones. Hæc omnia enim primo substant compositis : et jam universaliter hoc modo corpora dicuntur substantiae : eo quod sunt subjecta formis quæ vere actu sunt formæ. Dicuntur autem hæc corpora animalium corpora quæ sunt instrumenta animæ : dicuntur etiam substantiae ex corporibus consistentia animalia. Et quia partium quælibet habet virtutem aliquam animæ qua perficitur, quod si separetur a toto, ipsa pars esset animal, et virtus illa esset anima : propter hoc etiam dicuntur partes animalium substantiae. Et juxta hoc dicuntur etiam substantiae daemonia : δαίμων enim Græce, in Latino sonat intellectum : hic autem ponitur pro idolo, unde alia translatio habet idola, quod dicit substantiam compositam in arte. Omnia autem hujusmodi probantur per hoc esse substantiae : quia non dicuntur de aliquo substantivo sibi subjecto. Hæc enim est generalis ratio substantiae : quia licet secunda substantia dicatur de prima substantia, non dicitur de ea sicut de substantivo in se perfecto, quod constituat secundam substantiam, sed potius dicitur de ea sicut essentiale principium ejus. De his substantiis ergo alia per denominationem dicuntur : sed ipsa substantia non dicitur de aliis in quibus esse accipiat. Omnia ergo quæ dicta sunt, substantiæ dicuntur, sicut individua substantia, vel composita substantia est substantia.

Alio autem modo dicitur substantia, quod existens in talibus sicut essentiale

<--- Page Split --->

principium, est causa existendi, ita quod ipsum est causa talibus per quam sint hoc quod sint illa quæ non dicuntur de subjecto aliquo sicut individuæ substantiae : illæ enim de nullo sibi subjecto dicuntur : secundæ autem substantiæ dicuntur de aliquo ut de subjecto, licet aliter de subjecto dicantur secundæ substantiæ et aliter accidentia : quia cum accidens sit in aliquo, et dicatur de aliquo sicut de subjecto, non est in eo sicut quædam pars : secunda autem substantia est sicut quædam pars essentia. Hoc autem modo sicut existendi causa primis substantiis hoc quod sunt substantia, est forma, et præcipue inter formas anima animalium : quia hæc est actus ultimus naturae : formæ autem corporum sunt formæ quæ sunt in potentia ad alia, et non in actu ultimo, et præcipue formæ elementorum. Sunt etiam aliae ut formæ coagulatorum et complexionatorum et compositorum : omnes enim illæ sunt corporum quæ sunt in potentia ad vitæ opera quæ perficiuntur per actum qui est anima animalium : anima enim, sicut in secundo de Anima dicimus, principium est et causa talis vitæ. Ista enim quæ sic sunt substantiæ, non proprie sunt substantiæ, sed sunt causæ eorum de quibus sicut subjectis alia dicuntur. Cum enim scientia dicatur esse in anima vel virtus, non proprie hæc sunt in anima sicut in subjecto. Et hoc quidem in secundo de Intellectu et Intelligibili jam ostendimus, et melius in sequentibus demonstrabitur.

Amplius secundum quosdam substantia dicuntur, quæ particulæ materiales vel formales sunt existentes in talibus corporibus, quæ non de subjecto aliquo dicuntur, quæ termini sunt terminantes ea in quibus sunt, et hoc aliquid significant, ut quibus destructis destruitur totum, tanquam superficie destructa destruitur corpus, ut quidam dicunt Platonicorum, et linea destructa destruitur superficies, et puncto destructo destruitur linea: et corpus quidem terminat mate-

riam, superficies autem terminat corpus, et linea terminat superficiem, et punctum terminat lineam. Et ideo ista dicunt esse substantiam, et magis puncta dicunt substantiam quam lineam, et lineam magis dicunt substantiam quam superficiem, et superficiem magis dicunt esse substantiam quam corpus: isti enim non potuerunt distinguere inter substantialem corporis formam, et corpus quod non est natura nisi quantitas pendens ex solis quantitatis principiis: et ideo istas substantias esse dixerunt: sicut etiam quidam naturalium qualitates sensibiles, calidum, frigidum, et humidum, et siccum, et odores, et colores dixerunt esse substantias penetrantes in corporum quantitates: propter quorum sensibilium in se penetrationem ea quæ secundum se quanta sunt, sensibilia fiunt. Sed distinctio corporis substantialis a corpore quantitativo patet per ante dicta: in sequentibus autem ubi loquemur de qualitatibus, ostendemus sensibilia esse accidentia, et non substantias. Universaliter autem numerus quibusdam Pythagoricis videtur esse talis substantia terminans, et quo ablato nihil remanet de rebus. Hoc autem constat per antecedentia quæ diximus de numero. Eadem enim res est una et est res diversæ sive duæ sua dualitate et duæ sunt, et non potest a rebus numerus separari, ita quod aliquid remaneat: et ideo unitatem dicunt esse principium primum, et numerum principium medium inter unitatem et res principiatas: et hæc principia dicunt esse continuorum et continuitatis principia: quia linea et superficies et corpus suis continuationibus sortiuntur unitatem, et quælibet illarum quantitatum est una. Et ideo punctum etiam dicunt principiari ab uno: et discretum ideo dicunt esse principium continui, quia sicut ex præhabitis constat, ideo est unum, et ab alio quam a divisione contrphit punctum esse puncti: a positione enim habet quod punctum est, cum in divisione nec habet positionem vel situm, ita quod sit in lo-

<--- Page Split --->

co : sed quia est principium habentis situm, et ideo ad situm refertur, quia secundum situm est principium vel finis. Ista ergo dictis modis dicuntur substantia.

Amplius autem substantia dicitur id quod quid erat esse uniuscujusque sive quidditas cujuslibet secundum omne praedicamentum. Et hoc est cujus ratio est ipsa rei diffinitio. Hæc ergo ista de causa substantia dicitur uniuscujusque. Tot ergo modis dicitur substantia.

Si autem omnes istos specialiter dictos modos ad invicem referamus et conferamus, tunc accidit substantiam secundum duos modos dici, quorum unus est, quod subjectum ultimum quod de nullo alio dicitur, substantia vocatur : et hoc subjectum dupliciter dicitur, subjectum videlicet accidentium tantum, et sic subjectum ultimum comprehendit tam primam substantiam, quam secundam. Si primum subjectum ab actu substandi sumatur, quod scilicet maxime substat, et de nullo dicitur, sed omnibus subjicitur : tunc primum subjectum adhuc dicitur dupliciter : est enim quod substat, et ab eo cui substat actu efficitur, et gratia cujus substat omne quod substat alicui : et hoc primum subjectum est materia. Est etiam quod substat primo ens in se perfectum, et hæc est prima substantia. Hic ergo est unus modus substantiae a proprietate sumptus materiae, cujus primo et proprium est subjectum esse. Secundo autem dicitur substantia qua est hoc aliquid ens id quod est : et hæc est forma quae dupliciter est : aut enim est conjuncta, aut separata. Conjuncta sicut forma concepta cum materia quae est forma materiae, et species quae est principium scientiae. Separata autem est, quae non est concepta cum materia, sicut anima intellectualis et intelligentia secundum superius inductam divisionem. Isti ergo sunt modi substantiae.

dicitur, sed potius per oppositionem ad accidens : et sic substantia est ens per se existens, sive non in alio : et quia secundum quod ostendimus in ante habitis, maxime ens per se existens est forma, eo quod ipsa per se existere non habet ab aliquo alio, et alia quae per se existunt, habent ab ipsa forma per se existere, ideo primo et principaliter forma est substantia : et hoc concorditer omnes hactenus dixerunt Peripatetici, licet quidam modernorum huic contradicant, propter id quod in Prædicamentis dicitur, quod prima substantia est, quae primo et principaliter substat et maxime. Sed hoc dicitur in coordinatione prædicabilium et subjicibilium, et non ubi natura substantiae principaliter consideratur. De modis ergo substantiae hoc modo determinatum sit a nobis, etc.

CAPUT VI.

De modis ejusdem quod causantur ab uno in subjecto sumpto.

Post substantiam, antequam ad aliohabens nonrum generum distinctionem accedamus, mentium distinguemus ea quae principaliter adjuneta sunt substantiae secundum relationem substantiae ad ea quae sunt ante omne genus entis : relata autem substantia ad unum facit idem, et relata ad principium facit prius, et relata ad causam, elementum, et ad necessarium, incidit in potentiam et actum. De his ergo cum suis oppositis consequenter post substantiae divisionem dicendum est, quia relata substantia ad ens, non fit nisi substantia : quia licet ens habeat plures modos, tamen primo non est nisi substantia et eadem natura entis primo et substantiae. Dicamus ergo primo de eodem

<--- Page Split --->

cum suis oppositis : unum enim in substatia facit idem.

Dicimus ergo, quod eadem dicuntur secundum accidens, et secundum se. Secundum accidens quidem dicuntur eadem sicut et unum, sicut album et musicum sunt idem propter substantiae identitatem : quia ambo illa uni et eidem subjecto accidunt. Alio autem modo dicuntur eadem, sicut homo et musicum sunt idem, eo quod musicum homini sicut subjecto accidit : et sic non ista ambo accidunt alteri cuidam subjecto, sed unum eorum non secundum se existens accidit alteri secundum se existenti, sed etiam secundum istum modum musicum quod non secundum se existit, dicitur homo, et est idem homini secundum se existenti : quia musicum accidit homini. Tertio autem modo dicitur unum quando utrique accidit hoc quod est subjectum, et iterum quando utrumque duorum accidentium accidit subjecto : dicuntur enim idem et homini musicum, et musicum homini : et iterum accidentibus his quae dicta sunt ipsum subjectum quod est homo, dicitur idem secundum dictos secundum accidens ejusdem modos.

Est autem attendendum, quod licet adjectivum primo intellectu dicat accidens, et secundario dicat subjectum, sicut dixit Averroes 1 : et si primo diceret subjectum, esset nugatio cum dicitur homo albus : et sensus esset, homo homo albus, et illud adjectivum iterum diceret subjectum ut diceretur, homo homo, homo albus, et abiret hoc in infinitum, cum albus et alia adjectiva dicunt secundum se existens, sicut patet in divisione entis supra posita, ubi dicimus quod ens secundum se dicitur secundum figuras praedicamentorum : et ideo mirum videtur forte alicui si dicamus hoc esse causam unius et ejusdem secundum accidens. Et si forte dicat aliquis, quod compositio est causa unius et ejusdem secundum ac-

cidens, hoc est omnino falsum. Quia si compositio in eo quod est compositio, est causa unius et ejusdem secundum accidens, tunc omnis compositio esset causa unius et ejusdem secundum accidens, et hoc est omnino falsum. Et ideo, ut haec caveantur, notandum est secundum supra dicta, quod accidens dicitur attributio alicujus alteri, non secundum ipsum, sed per alterum : et ideo quod sic accidit alteri, non necessario est accidens : quia homo sic accidit musico, et tamen homo est substantia : et musicum sic accidit homini, sicut diximus. Qualiter autem accidens sit ens secundum se, et qualiter non, superius in distinctione entis dictum est.

Dubitabit autem forte aliquis : quia cum unum sit causa ejusdem, et est causa per se, videtur quod quamvis unum secundum accidens dicatur, tamen idem ab uno per se causatur semper, et sic idem nunquam videtur dici secundum accidens. Sed ad hoc dicitur quod idem super unum non addit nisi relationem, et relatio in extremis in eamdem divisionem cadit cum eo quod est causa relationis : et ideo sicut unum dicitur secundum accidens, ita secundum accidens dicitur idem : relationis enim esse debile est et multum habens de ratione. Sic ergo dicitur idem secundum accidens, ita quod etiam subjectum quod est homo et subjectum non accidens, hoc modo accidit accidenti : et hujus signum est, quia si secundum ipsum diceretur homo musicus, universaliter omnis homo esset musicus : nunc autem non omnia talia universaliter dicuntur : non enim contingit vere dicere quod omnis homo idem sit et musicum : universalia enim licet sint in particularibus sicut in subjeetis, tamen existunt secundum se, ita quod non sunt in aliis subjectis, sicut accidentia quae cum sint in aliquo, non sunt in eo sicut quaedam pars. Accidentia autem hoc modo non existunt secun-

<--- Page Split --->

dum se : et ideo quia non secundum ipsum homo attribuitur musico, per alterum attribuitur sibi : et ita est unum cum eo secundum accidens, et similiter idem. Sed haec eadem in singularibus dicuntur eadem simpliciter. Socrates enim videtur simpliciter idem cum musico, et tamen Socrates per accidens et non secundum ipsum est idem musico : sed quod simpliciter Socrates dicitur idem musico, est ideo, quia Socrates non est commune quod sit in multis et de multis : propter quod non contingit Socratem significare quoniam universaliter, quia non omnis Socrates dicitur quemadmodum omnis homo dicitur : et ideo cum dicitur Socrates esse idem musico, nihil est de Socrate quod non sit idem, et tamen secundum ipsum Socrates non attribuitur musico. Haec ergo quae dicta sunt, dicto modo dicuntur eadem. Alia vero dicuntur eadem secundum se, sicut et unum secundum se dicitur ab aliqua una natura secundum se unis et eisdem conveniente : et haec quatuor modis dicuntur : dicuntur enim eadem numero sicut et unum numero, quorum materia est una, sicut Mercurii et Stilibontis est eadem materia : quia non differunt nisi nomine : et hoc modo sunt eadem Cynthia et Luna. Et dicuntur etiam eadem specie, quorum forma est una, et haec quandoque sunt eadem numero, quando tota materia est intra : quandoque autem sunt diversa, sicut in his quorum materia non est intra. Dicuntur etiam eadem genere, quorum genus est unum. Et dicuntur eadem, quorum substantialis diffinitio dicens quid erat esse, est una, sicut colorum, qui omnes sunt extremitas perspicui in corpore terminato : horum enim substantia quae est hypostasis omnium, est una, et haec est lux vel lumen. Ex omnibus autem quae inducta sunt, palam est quia identitas est quaedam unio, aut est unio alicujus quod est plurium per hoc quod est in pluribus : aut si est in uno, tunc est illius quando quis utitur illo uno ut pluribus, sicut quando

quis dicit quod idem eidem est idem : tunc enim ut duobus utitur uno eodem : oportet enim ut duobus uti uno propter respectus qui sunt in eodem sibi. Sic ergo determinatum sit de eodem.

CAPUT VII.

De modis diversi et differentis, etc.

Eidem autem propter duo quae in se Cibi supra habet, duo sunt opposita : habet enim unitatem suppositi, quo tamen in eo quod simpliciter est idem, necesse est ut duobus uti uno, et gratia hujus opponitur ei diversum. Habet etiam unionem formae, et gratia hujus opponitur ei differens. Et ideo de modis ejus oportet nos determinare : quia non diffinite scitur unum oppositorum, nisi diffinite sciatur et reliquum. Dicamus ergo quod diversa proprie sunt, quorum aut species sunt plures, ad quarum pluralitatem sequitur etiam pluralitas suppositorum, sicut homo et asinus sunt diversa : aut quorum materia secundum supposita est diversa, sicut Socrates et Plato sunt diversi : aut quorum ratio substantiae diffinitiva est diversa, sicut coloris et odoris rationes sunt diversae. Isti ergo modi diversitatis magis sunt usitati et communes. Cum enim diversitas sit separatio per formas disparatas, quod etiam ipsum nomen indicat, deinde quasi diversos situs, constat quod omnia talia differunt in suis suppositis quæcumque proprie loquendo diversa sunt. Et omnino quidem sive universaliter loquendo diversa dicuntur opposito modo ad ea quae sunt eadem : et ideo quot modis dicitur idem, tot modis dicitur diversum. Sed quae proprie dicuntur illa sunt quae dicta sunt. Hoc ergo modo de diverso sit determinatum.

Differentia vero, sicut diximus, dicun-

<--- Page Split --->

tur quaedam de genere diversitatis : dicuntur enim illa differentia quaecumque quidem sunt diversa in formis suis idem aliquid habentia, quod est quasi subjecta natura in ipsis. Non ergo solum numero dicuntur aliqua differentia in quibus est eadem species et diversa materia, sed etiam dicuntur specie differentia, in quihus est idem genus et diversae differentiae, et genere proximo vel remoto dicuntur differentia, in quibus est vel una natura remoti generis, vel quorum unum est ens simpliciter, et alterum modus entis, sicut substantia et accidens sunt differentia: vel quorum utrumque est modus entis, sicut accidentia diversorum generum sunt differentia : inter differentia enim semper vult esse ambitus naturae unius et ejusdem, in cujus naturae ipsae differentiae uniuntur potestate. Hoc etiam modo dicuntur differentia proportione : quia sicut in ante habitis diximus, unitas proportionis causatur ab unitate generis, et differentia proportionis a differentia generis, licet non semper causetur ab ipsa : quia potest esse quod illa quae sunt diversorum generum, unam aliquam proportionem habeant ad aliquid secundum unum aliquid quod est in eis : est enim proportio identitas habitudinum et differentia proportionis est differentiahujus habitudinis. Amplius etiam differentia dicuntur ea contraria quae largo modo dicuntur contraria, quorum est diversum genus : et etiam dicuntur differentia quaecumque habent diversitatem in substantia, quae est quidditas sive diffinitio.

autem prima et voic et Deus simplicia sunt et prima, et ideo indifferentia : eadem autem sunt quaecumque sunt indifferentia : materia ergo prima, voic, et Deus sunt eadem : et hoc concessit Alexander Graecus. Hoc autem cito refellitur : quia si omnia quae differunt, differentia differunt quae conjuncta est alicui naturae in ipsis differentibus, tunc sequitur ipsas differentias ab invicem non differre : quia differentiae sunt simplices : et si omnia simplicia eadem sunt, omnes oppositae differentiae sunt eadem : quod quia falsum esse constat, patet prima simplicia seipsis differre : et quod jam dictum est, quod differentia sunt quae diversa sunt idem aliquid existentia, intelligitur de his quae quemdam modum habent differentiae, in quibus differentia est primo : haec enim sunt genera in quibus potestate sunt differentiae : in primis tamen differentiis prima est ratio, et causa differendi. Hoc autem videtur ex nomine : quia sicut diversa sunt quaedam separata per formas disparatas, ita differentia sunt quaedam composita unum aliquid existentia, contrarietatem habentia in differentiis : unde differentia sunt quasi denominative et concretive dicta : ipsa autem differentiae sunt forma simplices et actus : et de illis differentiis nos hic nihil loquimur : inferius enim erit tempus loquendi de illis. De differentiis ergo concretive dictis dictum sit tantum.

Est autem hoc attendendum, quod in hoc materiam erroris videtur accepisse Alexander Graecus, qui dicit materiam primam et voic et Deum esse indifferentia et eadem, propter hoc quod generaliter dictum esse putavit, quod quaecumque differentia sunt, quod illa formis diversa sunt, aliquid idem habentia : dicit enim ex hoc omnia differentia esse composita : et ideo quaecumque simplicia sunt et prima esse indifferentia : materia

CAPUT VIII.

De modis similis et dissimilis.

Nos jam in praecedentibus diximus, quod unum in quantitate quod est unio diversorum, facit aequale et aequalitatem:

<--- Page Split --->

sed nos de æquali hic non dicimus, quia ad modum unius in substantia non reducitur : sed cum forma et differentia substantialis in quale prædicetur, et qualitas quædam sit essentialis, et unum quod est unio in qualitate faciat simile, oportet nos distinguere de simili. Dicimus ergo quod similia generaliter dicuntur, quæ in substantia suppositi vel subjecti diversa existentia idem sunt omnino passa secundum qualitatem. Secundum hanc ergo generalem similium diffinitionem plura quæ in specie sunt unum, aut etiam diversa secundum formam et speciem, dicuntur similia, quorum qualitas est una, quamvis non sit de passibilibus qualitatibus, sed quæcumque sit alia qualitas : sed tunc minus proprie dicuntur similia, quia similia primo sunt quæ sunt idem passa : et hoc fit secundum qualitatem quæ est passio vel passibilis qualitas. Ulterius etiam dicitur similitudo quæ attenditur non tam in ipsa qualitate, quam in modo ipsius qualitatis : et secundum hoc dicuntur similia eorum contrariorum, secundum quæ contingit alterari physice : et hæc sunt passio vel passibilis qualitas, quando qui plura habet talium ad primum alterans, dicitur primo alteranti similior : sicut igni similius est quod habet calorem et lumen et raritatem, quam id quod habet calorem tantum.

Juxta eumdem etiam modum dicitur simile, quod inter plures qualitates primi alterantis participat id quod est magis proprium primo alteranti : sicut similius igni est quod participat calorem, quam id quod participat siccitatem. Omnibus autem his modis dicta similitudine, oportet scire quod comparatio et proportio est inter similia quæ non sunt nisi univoce vel analogice idem participantium : similitudo tamen non proprie est causæ ad causatum, sicut dicit magnus Dionysius, præcipue causæ illius quæ excellit causatum, sicut est prima causa, et intelligentiae : et hujus sunt duæ rationes, quarum principalis est, quia causatum

in talibus non adæquat causam, et participat de lumine causæ quamdam resultationem. Et ideo non participat cum causa aliquid univoce. Secunda ratio : quia cum similitudo sit quædam imitatio, causa non imitatur causatum, nec ad hoc infundit lumen ut imitetur : quia sic imitaretur vilius se, quod non potest fieri secundum naturae ordinem : et ideo causa non dicitur similis causato, nisi in his in quibus perfecte assimilat sibi causatum : et adhuc perfecte non dicitur similis sibi propter impedimentum etiam rationis. Contra autem causatum dicitur simile causæ in talibus, cujus sunt duæ rationes. Una quidem, quia nihil est et nihil habet de esse nisi per assimilationem sui ad causam quantum potest. Alia autem, quia imitatur illam quantum potest : et hoc est sibi optimum quod se totum refert ad eam : dissimilia autem dicuntur opposite ad similia : et ideo tot sunt modi dissimilitudinis, quot modi similitudinis sunt jam determinati.

CAPUT IX.

De modis oppositorum et maxime de modis contrariorum.

Oportet nos loqui hic de oppositis, quæ a diversitate causantur. Dicuntur ergo oppositorum esse quatuor genera, contradictionis videlicet, de qua oppositione satis in quarto hujus sapientiæ libro dictum est. Dicuntur etiam opposita contraria. Tertio modo dicuntur opposita quæ sunt ad aliquid. Et quarto modo dicuntur opposita quæ opponuntur ut privatio et habitus. Sed de his quæ sunt ad aliquid, inferius in eodem libro locus erit proprius inquirendi. Restat ergo ut de contrariis hic præcipue disseramus. Dicuntur ergo opposita per modum con-

<--- Page Split --->

trarietatis simul secundum duos modos, scilicet ex quibus sunt generationes sive mutationes, et in quae ultima sunt mutationes tales : generationes enim tales et mutationes sunt inter contraria, et ideo ex quibus sunt contraria ad ea in quae sunt. Dicuntur etiam contraria generaliter quae de numero amborum oppositorum non simul contingit inesse eidem susceptibili : ea enim opponi dicuntur quamvis non sit mutatio inter ea : et haec dupliciter dicuntur opponi : aut enim ea dicuntur opponi gratia sui, aut etiam ea ex quibus talibus sunt quaedam quae simul non insunt. Simplicia enim extrema simpliciter opponuntur. Ea autem quae ex quibus sive quibusdam talibus sunt, etiam sic opponuntur, sicut medium comparatur extremo, non simul inest eidem susceptibili cum contrario : nam viride et album non simul eidem insunt : unde patet quod ea ex quibus talia media sunt, haec contrarie opponuntur. Adhuc autem largius dicuntur contraria quae de numero differentium secundum genus proximum non possunt simul eidem inesse subjecto. Et adhuc magis proprie dicuntur contraria, quae sunt sub eadem generis potestate,' plurimum differunt secundum remotissimas differentias. Et adhuc contraria dicuntur, quorum differentia est maxima aut, simpliciter extra genus, aut secundum idem genus, aut secundum eamdem speciem ad quam oppositio alterius attenditur ejusdem generis speciei : quaedam autem talium contrariorum dicuntur opponi habitu, sicut contrarii habitus virtutis et vitii : quaedam susceptione, sicut substantia suscipientis contraria : alia autem talia dicuntur sicut existentia ipsa secundum se contraria, sicut calor et frigus, et albedo et nigredo : alia autem talium oppositorum activa, licet eadem qualitate non disponuntur, sicut Jupiter, et Saturnus dicuntur contraria, et piper et jusquiamus. Illa autem dicuntur contraria, quia contrariorum sunt passiva, sicut potentiae quibus talia inferunt passio-

nem, sicut visus visui contrarius, sicut est visus herodii ad visum vespertilionis : eo quod lumen infert uni passionem, alii autem delectationem. Alia autem dicuntur contraria : quia contraria sunt agentia, et quaedam sunt contraria agentibus, quia sunt tantum patientia, sicut ipsum agens dicitur contrarium patienti : quia nihil patitur nisi a sibi dissimili : et quoad hoc dicuntur contraria agentia et patientia. Quaedam autem dicuntur contraria per expulsionem et susceptionem, sicut adamas et magnes in trahendo ferrum et expellendo sunt contraria, et sicut combusta et scamonea sunt contraria : quia combusta generant choleram, et scamonea expellit eam. Dicuntur etiam contraria, quae sunt sicut privatio et habitus talium, sicut superficies susceptiva luminis, et superficies non susceptiva se habens ad album et nigrum. Omnibus ergo his modis dicuntur contraria.

CAPUT X.

De modis diversi et contrarii et ejusdem, quae sumuntur penes modos entis et unius.

Est autem et alia horum multiplicitas Text. et com. 16. quae inducta sunt : quoniam enim ens et unum multipliciter dicuntur, sicut praedeterminatum est, necesse est sequi, quod et alia quaecumque dicuntur secundum ens et unum, ita quod sunt sequentia ens in quantum est ens, etiam multipliciter dici secundum entis multiplicitatem. Et ideo idem et diversum et contrarium multipliciter dicuntur, sicut et ens dicitur multipliciter. Dicuntur ergo illa secundum unamquamque categoriam, sicut et ens : diversa enim specie dicuntur in eodem genere quaecumque

<--- Page Split --->

sunt ejusdem generis existentia, non sicut subalterna, sed sicut coaequæva de eodem genere per divisionem exeuntia. Et adhuc diversa dicuntur specie, quæcumque in eodem genere existentia habent ad invicem differentiam, sive sint subalterna, sive non : et hæc minus proprie dicuntur diversa specie. Et adhuc tertio modo dicuntur diversa specie, quæcumque in substantiali quidditate sive diffinitione contrarietatem habent. Et adhuc non tantum species compositæ, sed et ipsa contraria simplicia, sicut ultimæ differentiæ diversæ sunt specie ad invicem : hæc enim aut omnia quæcumque aliquo modo contraria sunt, diversa sunt specie ad invicem, sicut sunt media sive extrema : aut ea quæ primum dicuntur contraria, sicut ea quæ maxime distant, hoc modo dicuntur diversa specie ab invicem. Et adhuc diversa specie dicuntur ab invicem, quorumcumque rationes diffinitivæ sunt diversæ, quæ sunt sumptæ in finali specie generis, quam vocamus specialissimam, sicut homo et equus dicuntur contraria et diversa specie, quæ sunt individua genere, eo quod secundum divisionem generis non dividuntur ulterius. Non enim dividuntur ulterius divisione formæ, sed divisione materiæ : quia individua quæ sunt sub ipsis, non differunt nisi per materiam, et species ipsa totum est esse eorum : et si dividerentur secundum formam, tunc species non esset totum esse ipsorum, sed oporteret quod speciei differentia constitutiva adveniret : et sic species specialissima esset genus : et sic nunquam staret divisio generis descendendo : et ideo descendentem a generalissimo usque ad specialissimum jubet Plato quiescere. Hoc ergo individuorum genere sunt diffinitivæ rationes diversæ. Et adhuc diversa dicuntur, quæcumque adhuc præter prædicta in eadem substantiali et diffinitiva ratione existentia habent differentiam : et hæc non habent differentiam nisi materiæ, sicut Socrates et Plato. Eadem vero specie et eadem simpliciter di-

cuntur per oppositum modum istorum modorum.

CAPUT XI.

De modis priorum et posteriorum.

De adjunctis causæ et principio et substantiæ est prius et posterius : quoniam substantiæ adjunctum est prius secundum quod est substantia et accidenti posterius. Prius etiam est consequens ad causam : et ideo hic convenit nobis determinare modos priorum. Dicamus ergo quod priora et posteriora dicuntur quædam multipliciter. Et quidem primo dicitur prius tanquam illud dicimus prius, quod est primum in singulo genere determinato, a quo sicut a principio fluit tota natura illius generis, sicut a forma in substantiis, et a puncto in continuis, et ab unitate in discretis.

Aliud autem et secundo modo dicitur prius, quod propinquius est alicui principio determinato, quocumque modo illud determinetur, aut simpliciter sive universaliter sit illud principium determinatum, aut naturaliter determinetur, aut in comparatione ad aliquid quod ponitur esse principium, aut determinetur ad ubi sive ad locum, aut etiam determinetur secundum recessum ab aliquibus. Iste enim modus multas habet subdivisiones, ut verbi gratia, priora dicantur quæ sunt secundum locum in hoc quod propinquiora existunt ad principium determinatum in loco, sive natura determinatum sit hoc principium, sive aliter, sicut violentia, vel casu. Hoc autem principium dupliciter potest esse determinatum ad ultimum locum, videlicet qui est cœli concavum, aut medium quod est terræ convexum : et hoc materialiter : aut sicut evenit per violentiam vel casum, tunc

<--- Page Split --->

«nimi dicimus prius quod est illi propinquius, et posterius quod est ab eo remotius, sicut descendenti ab orbe prior est ipsum quam aer, sed ascendenti a medio prior est aer quam ignis. Alia autem in «odem isto secundo modo dicuntur prior a ad principium determinatum in tempore : et si principium id dicatur præsens nunc, tunc aliter dicuntur priora in præterito et aliter in futuro : in factis enim in præterito quædam dicuntur priora quæ renotiora sunt ab ipso præsenti nunc : priora enim dicimus Troica bella quam Medorum, et Medorum bella quam Macædonum, et Macedonum quam Romanorum, eo quod in talibus priora sunt in tempore remotiora ab ipso nunc. Alia autem dicimus priora esse quæ ipsi nunc præsenti sunt affiniora sive viciniora, ut in futuris : in talibus enim si nos esse ponamus in tempore quo adhuc nascituri erant Menelaus et Pyrrhus, dicemus quod Menelaus est prior quam Pyrrhus, et nasciturus ad annum, prior est nascituro post decennium, eo quod prior est ad ipsum nunc. Hi autem qui sic dicunt prius, usi sunt ipso nunc sicut determinato principio ad quod referunt prius tam in præterito quam in futuro. In hoc iterum secundo modo alia dicimus priora esse secundum modum, et ibi determinatum principium ad quod referimus prius et posterius, dicimus primum movens, sicut a spermatis motu dicimus unum motum esse usque ad virilis roboris perfectionem, et in hoc motu dicimus prius quod primo moventi est propinquius, sicut puer est prior viro. Principium etiam hoc modo determinatum est simpliciter principium, et non casu vel voluntate determinatum : et in hoc eodem «ecundo modo dicimus prius secundum ordinem potestatis et dignitatis. Potestatem autem accipimus civilem potentiam ordinatam et stantem ad limites juris secundum continentiam populi secundum urbanitates : in talibus enim excedens potestate, qui majoris est auctoritatis, prius est : ut id quod est potentius secundum

urbanitates. Tale vero potentius est, cujus imperium secundum prævoluntatem potentioris factum necesse est alterum quod illo posterius est sequi obediendo : et ideo in talibus non movente illo quod est potentius, non moventur inferiores, et ipso movente per imperium moventur: et principium ad quod refertur prius et posterius in talibus est prævoluntas excellentioris. Eadem autem ratio est de prævoluntate tyranni. In hoc autem eodem adhuc secundo modo dicuntur alia priora secundum ordinem, et ea sunt quæcumque ad aliquod unum determinatum in ordine illo differunt secundum rationem vicinioris vel remotioris, sicut in neumatibus cantuum parastata prius est quam circotata, et id neuma tricotata prius est neumatibus quæ paramenita vocantur : sicut si apud nos dicamus, semitonum est prius tono, et ditono, et diatesseron, et diapente : eo quod est vicinius in ordine ad unisonum in omnibus musicis : hoc enim initium dicunt, et illum medium sonum dicunt, et utrumque horum dicunt quodammodo primum : est enim medium primum diversimode incipientibus et ponentibus primum. In secundo modo ergo ista dicuntur priora dictis modis quinque.

Alio vero modo et tertio dicitur prius quod cognitione est prius, et hoc est de his quæ simpliciter sunt prius, et non ad principium positum tantum. Horum autem quæ cognitione sunt prius, aliter dicuntur priora, quæ sunt secundum rationem sive intellectum priora : et aliter sunt priora, quæ secundum sensus sunt priora. Nam secundum rationem universalia sunt priora : quia hæc sunt principia cognoscendi particularia. Secundum autem sensum singularia sunt priora : quia hæc prima sensibus occurrunt. Et juxta hunc modum si diffiniri debeat totum aggregatum ex subjecto et accidente, accidens et diffinitio erit prior quam diffinitio totius ex subjecto et accidente : tota enim ratio subjecti simul et accidentis non est sine parte : et ideo partem

<--- Page Split --->

oportet præcognoscere. Oportet autem ante accidens præcognoscere subjectum : quia musicum non contingit esse nisi existente aliquo musico : et ideo diffinitio subjecti secundum rationem est ante accidens, et diffinitio accidentis ante totum secundum viam rationis.

Amplius quarto modo priora dicuntur priorum passiones subjectorum, sicut rectitudo prior est lenitate : rectitudo enim secundum se passio est lineæ, lenitas autem superficiei : et constat quod linea est ante superficieim. Quædam ergo dictis modis dicuntur priora et posteriora.

Alio quinto modo et differenti ab omnibus inductis modis dicuntur priora secundum naturam, et hæc natura est primum subjectum in his in quibus est, et hæc sunt a quibus non convertitur consequentia : sicut quæcumque contingit esse sine aliis salvata secundum suas essentias, et alia non contingit esse sine istis, sicut animal prius est speciebus animalis : et hac divisione prioris et posterioris usus est Plato. Iste autem modus subdividitur : quoniam enim esse et ens multipliciter dicitur, tunc secundum primum modum essendi primum in omnibus subjectum est prius : et ideo substantia prius est in generibus entis : et quia etiam ens in potentiam et actum dividitur, ideo iterum aliter dicitur prius potentia et actu sive potestate et perfectione. Nam quædam potestate sunt priora, sicut in his quæ generantur. Quædam autem priora sunt perfectione secundum ordinem, videlicet naturae et substantiae. Et hoc quidem modo potestate quidem prior est dimidietas toto : quia potentia est dimidium totum : quia duæ medietates constituunt totum. Et hoc modo generaliter pars est prior suo toto : et hoc modo materia prior est quam substantia quæ est forma. Si autem perfectionis et naturae hæc sunt posterius, et totum et substantia sunt prius : et hoc probatur per hoc quod ea quæ secundum perfectionem sunt dissoluta, modo quodam

erunt et resolvuntur in illa, sicut totum in partes et perfectio in materiam.

Attendendum est autem, quod in omnibus dictis modis est aliquo modo prius et posterius secundum ordinem : et ideo prius et posterius secundum ordinem dictum quibusdam non videtur facere modum specialem. Sed hoc est error, quia in omnibus aliis modis aliquid additur ordini quod facit prius et posterius : in priori autem et posteriori secundum ordinem nihil est nisi ipse ordo, qui facit prius et posterius, sicut priorem et posteriorem dicimus in ordine sedentium : omnia ergo prius et posterius dicta dicuntur secundum ea quæ dicta sunt : nam illud quod secundum generationem est prius, est illud quod contingit esse sine divisis quæ sunt partes ejus. Hoc enim est a quo non convertitur consequentia. Dico autem secundum generationem esse quod est secundum generationis intentionem et finem : quia generationis intentio est forma et finis : et in ordine formarum prius est a quo non convertitur consequentia. Alia autem priora sunt secundum corruptionem, sicut pars prior est toto, potentia prior est perfectione : et hoc ideo est, quia corruptio est ad materiam et ad partem resolutio perfecti et totius : et in talibus pars et potentia priora sunt. Dicuntur autem priora secundum naturam, quæcumque sunt causa aliorum : sed de his in Physicis satis dictum est. Quæcumque autem talia sunt priora et posteriora, dicuntur secundum similitudinem alicujus inductorum modorum, etc.

CAPUT XII.

Et est digressio declarans radicem ex qua sumitur diversitas potentiae.

Eorum quæ sunt prius et posterius quædam sunt dicta secundum potentiam,

<--- Page Split --->

sicut in fine capituli praecedentis dictum est. Ens autem jam in ante habitis per potentiam et actum divisum est. Potentiae autem omnis diversitas provenit ab eo quod est in potentia passiva entis in potentia ens, et ab eo quod est ens in actu : quia potentia passiva est entis in potentia, et potentia activa est entis in actu : et ideo subtiliter haec inquiri oportet, quia tunc sciemus unde provenit in veritate diversitas modorum potentiae. Fuerunt autem quidam dubitantes de ipsa divisione entis in potentia et actu. Haec enim si entis est, convenit etiam partibus entis : est ergo homo potentia et actu, et similiter bos, et asinus, et quodlibet aliorum : et hoc verum non videtur : quia cum dico, bos est, vel omnis bos est, cum verbum essendi notet esse ut actum qui egreditur ab ente, sicut luciere egreditur a luce, nec actus alicujus naturae sic egrediatur ab ea nisi qua actu est cujus est suum esse sic diffundere, videtur quod ens in potentia non sit esse, eo quod esse suum non ita diffundit. Cum ergo dicitur, bos est, non videtur hoc bovi in potentia existenti posse convenire. Hujus autem signum est : quoniam si dicam, bos est in potentia, et inferam, ergo est, ponimus paralogismum secundum quid et simpliciter, quod non esset si in potentia ens esse rei ut actum daret : et si non dat actum talem, tunc sequitur ipsum non esse : quoniam sicut lux destitui non potest a proprio actu qui est lucere quamdiu aliquid in se est, ita ens non potest destitui a proprio actu qui est esse, quamdiu aliquid de ente est : hic autem actus significatur per verbum quando dico, hoc est. Amplius nullo existente homine non potest dici quod homo sit in actu. Similiter etiam dici non potest quod homo sit in potentia, si hoc suscipiamus quod nihil est in potentia in aliquo nisi quod est in potentia propinqua ex qua uno motore videtur duci ad actum, sicut Aristoteles videtur dicere : et tamen multi sunt, qui nullo existente homine hanc dicunt esse veram, homo est homo :

et quidam etiam concedunt hanc, homo est animal, et homo est substantia, et homo est ens : quia si homo est homo, homo est animal, et substantia, et ens : et tamen tunc videtur illud esse quod significatur per verbum non esse actus entis actu vel potentia. Amplius juxta eumdem intellectum quo conceditur haec, homo est homo, nullo existente homine, videtur haec esse concedenda, ens est ens, nullo existente ente : et tamen tunc non potest dici esse illius esse actus alicujus essentiae secundum actum vel secundum potentiam dicti.

Sed ad omnia hujusmodi videtur dici secundum supra dicta, quod in veritate ens in potentia radix est potentiae passive, et ens in actu radix est potentiae active : et si non sit ens in actu et ens in potentia, non erit aliqua distinctio modorum potentiae : quia ens in potentia principium est potentiae passive, et ens in actu principium est potentiae active : et illa quae dicitur naturalis potentia, sive ad esse, sive ad bene esse, provenit ex victoria forme supra materiam. E contra autem opposita illi naturalis impotentia provenit ex victoria materie supra formam, vel ex destitutione alicujus principii formalis. Et ideo quando dividitur ens in potentiam et actum, est divisio analogi, et ens in potentia dicit quemdam modum entis, et non simpliciter ens : ens autem in actu non dicit modum entis, sed simpliciter ens : sicut etiam quando ens dividitur in substantiam et accidens, substantia dicit ens simpliciter, et accidens dicit modum entis : et ideo est eadem determinatio entis simpliciter, quae est determinatio substantiae in actu existentis. In talibus ergo non oportet quod omne divisum de dividentibus simpliciter prædicetur, sed prædicatur sub determinatione modi quem importat : et ideo ens in potentia est ens quoddam, non ens simpliciter : et eadem ratio est de partibus entis, ut est bos in potentia, et bos in actu : et ideo cum dicitur, bos est, nullo addito, stat pro bove in actu

<--- Page Split --->

existente propter esse quod ut actus importatur per [verbum substantivum ratione præsentis temporis. Cum autem dicitur, homo est homo, alia ratio est secundum quosdam : quoniam esse actus dupliciter significatur, simpliciter videlicet, et ut nunc : et tempus præsens dupliciter, simpliciter quod re posita semper est præsens, et ut nunc præsens. Dicunt autem in hac, homo est homo, significari esse ut actum simpliciter consignificatur tempus præsens, propter hoc consignificari ut præsens simpliciter, quod est nunc stans in tali terminorum cohærentia : et sic licet nulla sit inhærentia, tamen actum esse qui importatur per verbum esse actum entis in actu talis qualis dictum est : et hoc modo sequitur ad hominem animal, et omne illud quod est in ratione subjecti sicut actu pars esse vel totum esse ipsius secundum actum. Non autem simpliciter est de hac judicandum, ens est, nullo existente ente : quia nullo existente ente nullum est subjectum et nullum prædicatum, nec aliqua cohærentia prædicati et subjecti, nec aliqua propositio, nec aliqua passio propositionis, sicut conversio, vel oppositio, vel aliquid tale : tales autem habitudines non tolluntur per hypothesis aliam, qua ponitur nullus esse homo : et ideo relinquitur illas propositiones esse propositiones, et subjectum esse subjectum, et prædicatum esse prædicatum, et habitudinem esse inter subjectum et prædicatum, propter quod tale esse habitudinis remanet salvatum, ut dicunt. His autem sic prænotatis, adhuc oportet scire quod differt potestas a potentia in hoc : potestas est potentia stans sub complemento actualis habitus, et ideo activa est potestas : potentia autem est interminata adhuc et incompleta, et ideo proprie materialis potentia vocatur.

CAPUT XIII.

De modis potentiae et impotentiae, et possibilis et impossibilis.

Potestas ergo dicitur uno modo et prin- 17. cipali id quod in movente est principium motus, aut in mutante principium mutationis, indivisio ab ipso mutato vel moto, aut diversum secundum rem ipsam, aut in quantum mutans et movens, quamvis forte secundum rem sit idem ipsi. Hujus autem exemplum est, sicut ars ædificativa principium est in ædificante : quia est potestas movendi et transmutandi ædificatum diversa ab ædificato, et non existens in ipso : sed ars medicinalis quæ est potestas transmutandi in sanitatem, aliquando existit in eo qui sanatur, quando medicus curat seipsum : sed tamen tunc non est in eo in quantum sanatum est, sed potius in quantum sanans est. Huic est simile quod naturam dicimus esse potestatem movendi vel transmutandi, et in eo est quod transmutatur, sed non est in eo in quantum transmutatur. Ergo totaliter sive universaliter principium mutationis et motus in movente dicitur potestas mutandi diversum re,vel re idem. Sed tamen movet et mutat in quantum diversum est : tunc enim ab alio principio mutat, et ab alio principio mutatur. Alia autem est potentia secundum materiam dicta, quæ est principium mutandi, hoc est, ut mutetur et moveatur a diverso secundum subjectum, aut sicut idem movens et motum, tamen movetur a movente diverso in quantum sunt diversa movens et motum, sicut prædictum est : hæc enim est potentia secundum quam patiens patitur : ethac potentia dicimus quandoque esse possibile, si aliquid est possibile : et dicimus quod ipsum quandoque patietur

<--- Page Split --->

hac potentia. Quandoque autem quando dicimus aliquid habere hujusmodi potentiam patiendi, non significamus omnem sive quamcumque passionem, sed illam qua patitur excellenter. Diximus enim in primo de Cælo et Mundo 1, quod passiva potentia excellit, quando a minimo patitur : et quando patitur a maximo, non excellit, nec dicitur tunc proprie passibile sive passivum. Isti ergo sunt duo modi potentiae principaliores.

Amplius juxta primum modum potentie sumitur potentiae modus tertius, quo dicimus aliquid habere principium bene perficiendi aliquid, et non simpliciter perficiendi : aut quando dicimus aliquid habere principium perficiendi secundum praevoluntatem et electionem sicut vult et eligit : aliquando enim ii qui progrediuntur, non autem bene progrediuntur, aut non progrediuntur ut maluerunt : sed dicimus habere potentiam progrediendi in alligatis, aut in itinere, significantes quod potentiam quamdam habent ut principium qui hoc optime possunt perficere. Sicut autem modum istum accipimus in agere secundum bene, ita modus accipitur juxta modum potentiae passive secundum bene et optime pati ab aliquo agente.

Amplius quartus modus potentiae vel potestatis est quicumque habitus tales sunt, sive naturales sive acquisiti, secundum quos aliqua efficiuntur impassibilia omnino, ut ecclesia quae sunt immutabilia : aut secundum quos aliqua efficiuntur non facile in pejus mutabilia, dicuntur potestates et potentiae in talibus. Secundum quem modum potentiae dicitur esse una species qualitatis naturalis potentia, et secundum privationem sive contrarietatem ejusdem habitus dicitur naturalis impotentia : franguntur enim ea quae franguntur et conteruntur et curvantur omnino sive universaliter corrumpuntur ea quae ista patiuntur, non per potentiam naturalem, sed potius per im-

potentiam et per defectionem alicujus principii quod est de potentia naturali : et secundum istas potentias et impotentias determinata sunt ea quae de potentiis passivorum in quarto Meteororum dicta sunt a nobis. Impassibilia autem de numero talium existentia sunt, quae per naturalem potentiam resistendi hujusmodi passionibus vix paulatimque patiuntur propter suam naturalem potentiam : et propter posse se aliquo modo habere contra ista. Hæc ergo dicta sunt de modis potentiae et potestatis, etc.

CAPUT XIV.

De potestate agere et de potestate pati.

Dicta vero tot modis potestate, etiam possibile sive potens dicitur multis modis. Uno quidem modo dicitur possibile sive potens juxta potentiam activam quam habet in se motus aut principium mutationis, quo movere potest et mutare : id enim quod in se stabile est et immobile in actu, dicimus possibile sive potens in diverso in quantum est diversum movendi et transmutandi. Alio vero modo dicimus potens juxta potentiam passivam, si aliquid aliud ab eo quod potens esse dicimus talem habet potestatem qua ab alio mutetur secundum quod est aliud. Alio autem modo juxta tertium modum potentie sumptum, dicimus potens communiter sumptum, si habet principium quo permutetur facile in quodlibet secundum potestatem suam, sive hoc sit in pejus, sive sit in melius. Dico autem in pejus : quia id quod est corruptibile quod habet potentiam mutandi in pejus, videtur potens sive possibile esse corrumpi : quia aliter non corrumperetur. Et similiter incorru-

<--- Page Split --->

ptibilequodhabetpotentiamnonpermu - tandiinpejus , videturnonpossecorrum - piperpotentiamresistentemcorruptioni . Ethicmodusestetiamjuxtaquartummodumpotentiæsumptus . Idautemquodsicfacilepermutatur , siveinpejus , siveinmelius , videturnunchaberequam - damdispositionem , etquamdamcausam . Etvideturhaberetalisfacillimæpassio - nisprincipium . Etsiitaest , utvidetur , tuncnonirrationabilitertalisdispositiovideturpotentiæattingererationem : quiatuncradixilliuspotentiæestdispositioformalisaliqua , quæestprincipium : etsicfundaturinentealiquo , etentitatealicujusformæ : etsicestinveritateinomnibusillisinquibusestfacilismutatioadbonumetadmelius .

Sedsibeneistaetsubtiliterinteriusconsiderentureaquæsicsuntfacilemu - tabilia , videturaliquandoessemutabiliaperhaberealiquid , ethocestperhaberealiquamformamsubjectamadtalemmu - tabilitatemdisponentem , sicutdictumest : aliquandoautemnonperhabereali - quidsunttalia , sedpotiusperhocquodprivanturtaliessequodconservabatetpræservabatamutabilitate : ettunctali - terpossibilesivepotensproprieestim - potens , etsuapotentiaestimpotentia : eoquodsuapossibilitasnonfundaturinente , sedinprivationeprincipiiconser - vantis . Siautemdiciturenspotensperhabereprivationemtalisprincipii , illudposseestæquivocumadaliudpossequodfundaturindispositionevelinfor - maaliqua : ettaleposseestcumdicituristepossemori , velposseclaudicare , velpossemalefacere , velpossedeficere , ethujusmodi : talemenimhabereprivatio - nemestquoddamprincipiumquopotensestpossibile . Sitamenconcedaturquodcontingathabereprivationem , eoquodlicetprivationihilsitperse , nontamenestreducibileinsimpliciternihil .

Alioautemmododicituraliquidistomodopotensinhoc , quodnonhabetsuampotestatempræservantemabhu - jusmodipassione . Ethocjamnonper

privationemdicitur , sedpernegationem , nonhabendosuampotestatem , autcorru - ptionempotestatumsuarumnonhaben - doprincipiumtransmutationisinalio , noninre , sedinquantumaliudest , sicuteaquælicethabeantinsematerialiade - bilia , tameninalteraparteexpartefor - maliumhabentpotestatesactivas , quævincuntetcontinentimpotentiasmateria - liumprincipiorum : sedquandoilladefi - ciunt , tuncnonrestatnisideficere .

Ampliusautemeaomniaquædictasunt , dicunturpotentia , itaquodautdi - cuntursinepotentiafieriexsolohocquodsicfueritsimpliciter , autnonfuerit , autexhocquodpotentiasuntbenefieri , autnonbenefieri . Quodenimaliquadicanturpotentiainhocquodbenefieripossuntvelnon , probaturexhocquodquædaminanimatainsetalemhabentadbenepotestatem , utinorga - nismusicis . Dicuntenimmusiciquam - damlyramsonarenonposse , quandononpotestbene . Etaliamdicuntpos - sesonare , quandobenepotestperfi - ceresonum . Impotentiaenim , sicutdixi - m u s , privatioestpotentiæ : etestipsaimpotentiatalisprincipiisublatio , qualispriusdictaest . Sublatioautemprincipiiesttripliciter : autenimomninoaufer - t u r , sicutarboremdicimusinfantem : autauferturinaptonatohabere , sicutdici - mushominemmutuminfantem : autquandoauferturabeoquodjamaptumnatumesthabere , sicutdicimusintrien - neminfantem , nonenimsecundumunamsimilitudinemetrationemdicunturimpo - tentesgenerarepuerquinondumaptusnatusesthaberegenerativam , etvirquijamaptusnatusesthabere , eteunchusaquoomninogenerandipotestasestablata .

<--- Page Split --->

CAPUT XV.

De modis impotentiae et quis modus principalis potentiae.

Amplius autem quia si unum oppositorum est multiplex, et reliquum, oportet quod secundum unumquodque modum potentiae sit oppositus modus impotentiae, tam in ea potentia quae est respectu mobilis solum secundum se, quam in ea quae accipitur in bene mobili. Et haec opposita proprie dicuntur impotentia. Quidam tamen dicunt ea impossibilia, sed impossibilia dicuntur dupliciter : quaedam enim dicuntur impossibilia secundum eam impotentiam quae nunc dicta est : alia vero alio modo dicuntur impossibilia : sicut enim multipliciter dicitur possibile, ita et per oppositum multipliciter impossibile dicitur. Impossibile namque in disciplinis dicitur, cujus contrarium ex necessitate est verum, sicut est impossibile diametrum commensurabilem esse : ergo diametrum commensurabilem esse non solum est falsum, sed etiam ex necessitate falsum. Dico autem necessarium et impossibile esse contraria : quia si ista inferantur ad res ipsas, necessarium quidem semper et ubique est : impossibile autem nusquam et nunquam est : ideo necessarium non est potens sive possibile illa potentia de qua dicimus, nec impossibile oppositum necessario dicitur per privationem illius, quae nunc dicta est potentiae : impotenti autem sive impossibili de quo hic loquimur, est contrarium illud potens sive possibile, quando contrarium suum non est necessarium falsum esse, sicut sedentem hominem dicimus possibile esse sedere : quia sedere hominem non est ex necessitate falsum : et tale impossibile et

mpotens sive impossibile in rebus physicis mobilibus. Possibile ergo sive potens uno quidem modo, sicut dictum est, dicitur illud quod quidem non significat falsum, sed verum non ex necessitate. Alio autem modo dicitur possibile, quod est quidem falsum, sed non ex necessitate falsum, sed verum non ex necessitate. Tertio vero modo dicitur quod est contingens verum. Et hoc est quod se habet ad verum et falsum : sed potentia quae est in geometria secundum quam necessarium est possibile, non potest dici principium transmutationis aliquo modo. Et ideo talis possibilis potentia dicitur secundum metaphoram, et non secundum analogiam aliquam ad veram potentiam. Et ideo etiam talia non dicuntur possibilia secundum potentiam praedeterminatam. Quae autem vere et proprie dicuntur aliquo modo secundum potentiam, omnia dicuntur aliquo modo a primo modo dicta, quae est una principalis et primo modo dicta, et illa est principium mutationis in alio subjecto et loco, aut si est in eodem, est tamen in ipso secundum quod est aliud. Quaedam namque dicuntur possibilia ab hujusmodi potentia. Et quaedam horum dicuntur potentia in habendo talem potentiam patiendi in habendo aliquid aliud a sua substantia in qua radicatur hujusmodi potentia. Quadam vero potentia pati dicuntur in non habendo aliquid, sicut prius dictum est. Quaedam etiam potentia dicuntur in eo quod sic habent in bene vel male pati. Similiter autem ad dictam potentiam per analogiam dicuntur impotentia sive impossibilia. Erit ergo propria diffinitio potentiae ea quae est primo dictae potentiae diffinitio. Haec autem est, quod potentia est principium permutationis in alio secundum quod est aliud.

<--- Page Split --->

CAPUT XVI.

Et est digressio declarans differentias potestatum secundum posteriores Peripateticos, etc.

Posteriores autem Peripatetici quaedam addiderunt in consideratione potentiae et potestatis et impotentiae. Dicunt enim nomen potestatis esse proprie nomen valoris animalium virtutum, ex quibus sine impedimento operationes fiunt animales, quae motus animales vocantur, cujus summum augmentum vocatur virtus, et decrementum vocatur debilitas vel impotentia : et iste est unus modus potestatis, ut dicunt Avicenna et Algazel. Secundus autem modus est, quod potestas dicitur, ex qua aliquid facile agit difficilia et difficilia patitur. Si enim facile pateretur, et traheretur ab operatione difficilium sensu laborum et dolore. Juxta autem hunc modum dicitur potestas, ex qua non est pati facile, licet non sit alicujus actionis principium : praecipue tamen potestatis nomen convenit his quae nullo modo patiuntur. Dicunt etiam fortitudinem moralem quamdam esse potestatem : eo quod facit intrepidum et impassibilem circa agressionem magnorum propter bonum. His ergo modis potestas dicitur in habentibus appetitum et voluntatem. Ulterius autem dicitur potestas principium transmutationis aliud sive variationis, sicut dictum est in prehabitis, in quantum est aliud : quoniam si homo calefacit se per motum vel aliquid aliud, est ipse quasi duo, unum movens, et alterum motum : et sic est de sanante seipsum : quia principium motus est in anima, et sanitas inducta est in corpore. Minus autem proprie dictis vocatur potentia aliquid, quod non est perfectio ad

hæc agenda, sed dispositio suscipiendi ista. Et hæc est potentia ut transmutetur aliquid, et hæc est potentia passiva. Transumptive etiam dicitur potestas in geometricis, secundum quod dicimus quod linea potest in quadratum vel exagonum, et præcipue quando imaginamur motum lineæ in seipsam facere quadratum vel aliquam aliam figuram. His ergo modis dicitur potentia. Secundum autem inducta dubitatur de morali fortitudine, utrum ipsa sit potentia? Et eadem est dubitatio de potestate qualibet quæ est ratione : hæc enim est principium actionis qua quis agit quando vult, et non agit quando non vult. Et sic videtur quod idem sit principium agendi et non agendi : quod non est rationabile, quia principium non agendi non habet rationem potestatis. Adhuc autem dicitur, quod in omnibus potestatibus animæ sic est, quod sint liberæ ad agendum et non agendum, et ad hoc et ad illud agendum, nec est in eis aliquis habitus vel principium quod sit unius tantum et non alterius et oppositi illius : unde in omnibus illis principiis agendi exspectatur electio. Ipsum autem principium sive potestas non est nisi agendi principium, et est perpetuum illius actionis principium, sed non agit nisi electione et appetitu accidentibus propter libertatem. Similiter autem est in potestatibus aliis aliquando quæ non agunt nisi cum natura : et tunc oportet ut in talibus principiis et potestatibus natura exspectetur. Hujus autem exemplum est in effectu et potestate stellarum et medicinarum acceptarum. Et hoc est simile ei quod in potestatibus animæ præcipue rationalis exspectatur electio, sicut et potestates quædam sunt et principia agendi consilia, in quibus tamen non sequitur actio nisi concomitetur voluntas accipientis consilium. Sunt in potestatibus natura quædam potestates quorumdam, quæ non agunt nisi per media, sicut est potestas spermatis ad unum producendum. Et tales actiones non proveniunt ab hu-

<--- Page Split --->

jusmodi principiis statim, sed per media.

Amplius autem sunt potestates diversa, quarum quaedam proveniunt ex nalura, quaedam autem ex artificio, quadum vero ex consuetudine, et quaedam casu. Sed potestas ex artificio est ars qua provenit usu, et experimento indijct et tempore. Usum autem voco motum instrumentorum : et forma proveniens in anima, est potestas qua vocatur ars. Ex consuetudine autem in actibus voluntariis provenit forma consuetudinis, qua est potestas agendi tales actiones, quales sunt illa quae usitata sunt in opere, et sunt absque instrumenti ratione, vel concupiscentia, vel irascentia elicita. De potestatibus autem naturalibus jam dictum est. Cum autem jam scitur differentia potestatis, de facili scitur differentia potentis sive possibilis secundum omnem potestatem.

Fuerunt autem quidam asserentes in nullo potentiam praecedere actum, sed in omnibus comitari. Sed secundum hoc sequitur, quod illi non possunt videre saepius una die, et qui non potest videre quando vult, caecus est. Igitur sunt isti fatui et caesi. Attende ergo quod potentia praecedit actum : et ideo omnis potentia ad aliquid relinquit subjectum in quo potentia radicatur, et ex quo pendet inceptio ejus quod est in potentia. Hoc autem fit altero duorum modorum : aut enim subjectum potentiae est ens in se completum per dispositiones advenientes, causans id quod est in potentia eductum ad effectum, et sic accidens est in potentia subjecti : aut subjectum potentia est ens incompletum transmutatione sui educlum ad effectum, et hoc vocatur proprie possibile. Et hoc est duobus modis : aut enim est ex subjecto, vel cum subjecto incipiens id quod possibile esse dicitur. Primo quidem modo sicut omnis forma corporea. Secundo autem modo sicut inceptio animae rationalis, sicut in scientia de Generatione animae determinavimus. His ergo tribus modis dicitur possibile

accidens et generatum corpus et inceptio animae cum educitur de possibili ad effectum.

In omnibus autem istis est attendendum, quod omne corpus a quo provenit actio aliqua non per violentiam neque per casum, habet in se potentiam naturalem qua agit illam actionem. Et haec quidem actio,si ei conveniret in quantum est corpus, sequeretur quod omni corpori conveniret. Et hoc est falsum. Convenit ergo ei in quantum est hoc corpus : non autem est hoc corpus nisi per formam naturalem : naturalis ergo forma est principium et causa omnium hujusmodi potestatum.

Ulterius autem advertendum est hic, quod hanc potestatem aut habet a se semper, aut acquirit eam per generationem. Et si quidem semper habet, tunc est ex immutabilibus et necessariis, quorum potestates sunt tales ex quibus semper sua proveniunt actiones. Si autem est non semper habens eam, tunc oportet quod acquirat eam : et tunc aut acquirit a seipso, aut ab alio quod separatum est ab ipso : et constat quod non acquirit a seipso, quia tunc semper acquireret. Si autem acquirat ab eo quod separatum est ab ipso, cum illud separatum non largiatur ipsi formam nisi per hoc quod istud aliquo modo recipiendi se habet ad illud quo se non habet ad ipsum aliquid aliud : quia aliter generans non daret isti formam plus quam alii, sequitur necessario quod istud sit in potentia recipiendi ad illud : aliter enim aut violenter reciperet, aut casu. Casu autem non recipit : quia ea qua? casu sunt, rara sunt. Istud autem est de his qua? fiunt frequenter. Violentia autem non fit : quia hoc fit per accidens, et non est semper neque frequenter. Oportet ergo quod id quod est in potentia, sit inclinatum ad ipsum per aliquam similitudinem quam habet ad id quod dat formam. Ipsa autem inclinatio aut est res in se completa, aut non. Si est in se completa, tunc est substantia in se exi-

<--- Page Split --->

stens. Substantia autem absolutum habet esse et non esse comparationis. Jam autem diximus quod esse istius potentiae est esse, non absolutum, sed comparatum ad actum. Oportet ergo quod sit in alio quodam. Habemus igitur quod id in quo est, substantia quaedam est, et hoc vocatur materia : idipsum autem quod comparatum habet esse, inchoatio quaedam formae est quae est in materia. Et si hoc determinare velimus qualiter materia est in potentia ad formam, non possumus ita determinare, quod dicamus quod per hoc in potentia est, quia aliquid habet super eam : quia per hoc non cognoscitur esse in potentia ad hoc : imo potentia ejus per hoc efficitur magis ignota quam prius fuit : quia cum dicitur hoc esse in potentia illud, ad minus aliquem intellectum habet potentia ex his ad quae comparatur. Cum autem dicitur aliquid posse super eam, ex hoc nihil intelligitur de potentia materiali : quia sive possit violenter, sive casu, semper potest super ipsum de quo dicimus quod

potest super ipsum. Relinquitur igitur quod ex hoc determinatur potentia, quod est comparatio materiae ad actum, sicut comparatur etiam imperfectum desiderans perfici per hoc quod aliquo modo inchoata est in eo perfectio. Et per hoc possibile est fieri hoc et non aliud. Si enim impossibile esset, nunquam fieret. Agentia ergo prima largientia formas, possunt semper sine impedimento : possibilia autem secundum suas habitudines recipiunt formas et fiunt agentia frequenter : agerent enim semper si non occurreret impedimentum ex parte materiae recipientis : quia id quod est frequenter, est semper aliquo modo impeditum. Sic ergo scitur qualiter forma naturalis principium est omnium potestatum materialium, et qualiter in omni generato quod incipit esse, oportet esse materiam in qua radicatur potentia ejus, quia possibile est esse, et quod perpetuam non habet hujusmodi potentiam, et impossibile similiter. Hæc ergo de potentia et possibili dicta sint a nobis.

<--- Page Split --->