CAPUT IV.

Somnium regis Nabuchodonosor de excelsa arbore præcisa solus Daniel interpretatur, quod ipse regno pulsus ad septem annos cum bestiis ageret : hortatur igitur ut eleemosynis sua redimat peccata : sed completur nihilominus somnium propter illius superbiam, donec Deum cæli recognovit : et tunc in suum regnum restituitur.

Et somnium coram ipso locutus sum.

<--- Page Split --->

cœeli, et ex ea vescebatur omnis caro.

his qui te oderunt, et interpretatio ejus hostibus tuis sit.

<--- Page Split --->

rum : forsitan ignoscet delictis tuis.

Nabuchodonosor, oculos meos ad cœlum levavi : et sensus meus redditus est mihi, et Altissimo benedixi, et viventem in sempiternum laudavi et glorificavi : quia potestas ejus potestas sempiterna, et regnum ejus in generationem et generanem 1.

IN CAPUT IV DANIELIS

COMMENTARIUS.

operibus venitur ad ipsum : et de his duobus dicitur, Matth. vi, 33 : Quærite primum regnum Dei, ut scilicet cognoscatis illud, et justitiam ejus, per quam scilicet veniatis ad ipsum.

« Ego, Nabuchodonosor. » Habita visione de regno Christi, secundum potestatem qua conterit regna mundi, inducitur hic visio de eodem secundum cognitionem et viam qua ducit ad ipsum, ut sciatur scilicet esse in dispositione Dei, et quod eleemosynis et bonis

Dividitur autem in tres partes, scilicet visionis manifestationem, et visionis explanationem, ibi, §. 16 : « Tunc Daniel, cujus nomen Baltassar. » Et explanationis impletionem, ibi, §. 25 : « Omnia hæc venerunt. »

Prima dividitur in tres. Primo enim ponit ea qua faciunt ad visionis magni-

<--- Page Split --->

tudinem. Secundo, narrat visionem, ibi, y. 7 : « Visio capitis mei in cubili meo. » Tertio, inducit revelationis certitudinem, ibi, y. 14 : « In sententia vigilum decretum est. »

In prima harum quinque sunt. Ostenditur enim primo magnitudo ex parte videntis, secundo ex parte multitudinis visionis audientis, tertio ex parte impossibilitatis interpretantis, quarto ex sublimitate spiritus revelantis, quinto ex laude Danielis.

1

Et hoc est : « Ego, Nabuchodonosor, » Monarcha scilicet, cujus intererat de publicis cogitare. Et innuit, [quod ex cogitatione partim processit revelatio.'Daniel. II, 29 : Tu, rex, cogitare capisti in strato tuo. « Quietus eram : » inquietus enim revellationes non percipit. Eccli. xxxviii, 23 : Qui minoratur actu, sapientiam percipiet. « In domo mea, » non in exsilio, ubi cor fluctuat. Sapient. viii, 16 : Intrans in domum meam conquiescam cum illa, scilicet sapientia : non enim habet amaritudinem conversatio illius, nec tædium convictus illius. Et hæc omnia dicit, ut ostendat quod tota mente quieta, et corde, et corpore, revelatio verior est. « Et florens, » jucunditate scilicet et delectatione, « in palatio meo. » Et hoc dicit, ut spiritus animales et naturales, vehentes formas revelationis, lucidiores et subtiliores fuisse sciantur. II Reg. xxiii, 5 : Cuneta salus mea, et omnis voluntas : nec est quidquam ex ea quod non germinet. Quamvis iste flos in mundanis vanus sit, Jerem. xlviii, 9 : Date florem Moab, quia florens egredictur. Job, xiv, 2 : Quasi flos egreditur et conteritur, et fugit velut umbra.

perceptionem intellectus. Job, xxxiii, 14 et 15 : Semel loquitur Deus, et secundo id ipsum non repetit. Per somnium in visione nocturna. Dicit enim Dionysius, quod « noster materialis est intellectus, « et divina non percipit nisi sub velami- « nibus. » « Quod perterruit me, » magnitudine scilicet : res enim magna terret inconsuetum. Job, iv, 13 et 14 : Quando solet sopor occupare homines, pavor tenuit me, et tremor, et omnia ossa mea perterrita sunt. « Et cogitationes meæ in strato meo. » Innuit somnium fuisset partim ex cogitatione. « Et visiones capitis mei. » Innuit partim esse ex revelatione, quia visio revelationis est. Quod autem dicit, capitis, ideo dicit, quia spiritus puriores sunt in capite, et veraciores revelationes. Exod. ii, 3 : Vadam, et videbo visionem hanc magnam. « Conturbaverunt me, » præ magnitudine scilicet admirationis. Isa. xxi, 3 : Angustia possedit me sicut angustia parturientis : corrui cum audirem, conturbatus sum cum viderem.

Et subdit commendationem visionis a 3 multitudine et sapientia mundani interpretis.

Et hoc est :

« Et per me propositum est decretum, » hoc est, decretale mandatum, « ut introduceretur in conspectu meo, » ubi nec celari, nec tergiversari possent, « cuncti sapientes Babylonis, » de quibus dicitur, 1 ad Corinth. 1, 19 : Perdam sapientiam sapientium, et prudentiam prudentium reprobabo. Jacob. ii, 15 : Non est ista sapientia desursum descendens, sed terrena, animalis, diabolica. Dicuntur autem hi sapientes peritissimi dominationum, secundum quod dicit Aristoteles, « quia « virtus scientiæ sapientia est.1. » Abdia, y. 8 : Perdam sapientes de Idumæa, et prudentiam de monte Esau. « Et, » supple, ad hoc sunt introducti, « ut solutio-

<--- Page Split --->

nem somnii indicarent mihi. » Genes. XL, 8 : Somnium vidimus, nec est qui interpretetur nobis.

4 Et subdit de impotentia humanæ sapientiae.

Et hoc est :

« Tunc ingrediebantur arioli, » juxta aras exta animalium inspicientes, « magi, » de singulis philosophantes, « Chaldæi, » in astris divinantes, « et aruspí- ces, » augures scilicet in coloribus nubium, dispositione planetarum, volatu et garritu avium considerantes. Numer. xxiii, 23 : Non est augurium in Jacob, nec divinatio in Israel. « Et somnium narravi in conspectu eorum, » hoc est, publice. I ad Corinth. n, 14 : Animalis homo non percipit ea quae sunt Spiritus Dei. « Et solutionem ejus non indicaverunt mihi, » hoc est, non poterant indicare. I ad Corinth. ii, 11 : Quæ Dei sunt, nemo cognovit, nisi Spiritus Dei. Isa.xix, 3 : Consilium ejus præcipitabo : et interrogabunt simulacra sua, et divinos suos, et pythones, et ariolos.

sa : « Non mirum si errat Nabuchodo- « nosor more gentilium, et quidquid su- « per se cernit, non Deum, sed deos ar- « bitratur. » Quidam tamen dicunt, quod dii dicuntur Angeli, a quibus Prophetailluminationes acceperunt. Psal. lxxv, 5 : Illuminans tu mirabiliter a montibus aeternis. Dicit autem, in semetipso, ut notetur, quod ad nutum habuit, non sicut arreptitii, qui spiritum non habent ad nutum. I ad Corinth. xiv, 32 : Spiritus prophetarum prophetis subjecti sunt. « Et somnium coram ipso locutus sum, » Daniele scilicet. Genes. xl, 8 : Numquid non Dei est interpretatio ? referte mihi quid videritis.

Et subjungit de supplicatione ad Danielen :

« Baltassar, princeps ariolorum. » Non dicitur princeps quia cum eis participationem habuerit, sed quia de futuris veriora prædixit. Ezech. xxviii, 3, dicitur de principe Tyri irrisorie : Ecce sapientior es tu Daniele : omne secretum non est absconditum a te. « Quoniam ego scio quod spiritum deorum sanctorum habeas in te. » Act. 1, 8 : Accipietis virtutem supervenientis Spiritus sancti in vos. « Et omne sacramentum, » hoc est, sacrum secretum, « non est impossibile tibi, » revelare scilicet. I ad Corinth. ii, 10 : Spiritus omnia scrutatur, etiam profunda Dei. « Visiones somniorum meorum. » Visiones nominat intellectuales revelationes. « Quas vidi, » quamvis involutas scilicet, eo quod homo apertas visiones non habet. Job, xxxvi, 25 : Omnes homines vident eum, unusquisque intuetur procul. « Et solutionem eorum, » scilicet somniorum, « narra mihi, » ad intellectum scilicet. I ad Corinth. xiv, 29 : Prophetæ duo aut tres dicant, et cæteri dijudicent. Et, paulo supra, y. 28 : Sinon fuerit interpres, taceat in Ecclesia.

« Visio capitis mei. » Narratio est

Danielli nomen divinium autibutum. « Deus Daniel : participatione enim « spiritus divini nomen divinum at- « tributum est ei. » « Qui habet spiritum deorum sanctorum in semetipso. » Glos-

<--- Page Split --->

somnii, et habet duas partes, somnii revelationem, et revelationis confirmationem, ibi, y. 14: « In sententia vigilum. »

Anterior pars dividitur in duas. Primo enim ponit somnium pulchritudinis regni, secundo somnium contritionis, ibi, y. 10: « Videbam in visione. »

Dicit ergo : « Visio capitis mei in cubili meo. » Iste est titulus, et dicitur visio capitis, ad differentiam visionis oculorum : imaginaria enim fuit, et non sensibilis. Isa. xxvi, 9 : Spiritu meo in praecordiis meis de mane vigilabo ad te. Quod autem dicit, in cubili meo, notat secretum. Isa. xxvi, 20 : Intra in cubicula tua, et claude ostia tua super te. « Videbam, » hoc est, imaginatione considerabam. Proverb. xx, 12 : Aurem audientem, et oculum videntem Dominus fecit utrumque. « Et ecce, » hoc est, manifeste apparens, « arbor, » rex scilicet virens dignitate et honore. Jerem. xvii, 8 : Erit quasi lignum quod transplantatur super aquas, quod ad humorem mittit radices suas. « In medio terræ, » undique terrenis infixus, et confortatus. Isa. v, 8 : Væ qui conjungitis domum ad domum, et agrum agro copulatis usque ad terminum loci ! Numquid habitatis vos soli in medio terræ ? » Job, xxi, 7 : Sublevati sunt, confortatique divitiis. « Et altitudo ejus nimia, » in honore scilicet et divitiis. Glossa : « De quo Propheta, Vidi impium superexaltatum, et elevatum sicut cedros Libani 1.

tile invenitur. « Et proceritas ejus contingens caelum, » quae in fastu et ambitione fuit, in qua superbi æquales Deo esse volunt, cum per se regnare cupiunt. Psal. lxxiii, 23 : Superbia eorum qui te oderunt, ascendit semper. Isa. xiv, 13 : In caelum consendam, super astra Dei exaltabo solium meum. « Adspectus illius erat usque ad terminos universæ terræ. » Theodotio transtulit, « Dominatio ejus : » et est sensus, ad dominationem ejus respiciebant omnes qui habitabant in terra. Judith, ii, 3 : Dixit cogitationem suam in eo esse, ut omnem terram suo subjugaret imperio. Unde jam omnes ad ipsum pavebant. Isa. xiv, 2 : Ego ante te-ibo, et gloriosos terræ humiliabo.

« Folia ejus pulcherrima, » decus scilicet regni, et verba, et edicta. Jerem. xvii, 8 : Erit folium ejus viride. Psal. 1, 3 : Folium ejus non defluet, et omnia quæcumque faciet, prosperabuntur. « Et fructus ejus nimius, » divitiarum scilicet et copiarum. Psal. 1, 3 : Fructum suum dabit in tempore suo. Osee, xiv, 6 : Germinabit sicut lilium, et erumpet radix ejus ut Libani. « Et esca universorum in ea, » supple, erat. Omnium enim divitias possederat, et ad manum ejus pro esca respiciebant. Psal. cxliv, 15 : Oculi omnium in te sperant, Domine, et tu das escam illorum in tempore opportuno. « Subter eam habitabant animalia, » hoc est, sub protectione ejus, hoc est, sicut subter umbram. Animalia dicuntur simplices, rusticani scilicet et religiosi homines. Psal. lxxii, 23 : Ut jumentum factus sum apud te : et ego semper tecum. « Et bestiæ, » bestiales scilicet tyranni, et qui nocumento et injuria vivunt, qui in protectione regum tyrannidem exercent. Genes. i, 28 : Dominamini piscibus maris, et volatilibus caeli, et universis animantibus quæ mo-

<--- Page Split --->

ventur super terram. Talibus enim expedit conculcari a Domino. « Et in ramis ejus, » in dilatatione scilicet potestatis. Osee, xiv, 7 : Ibunt rami ejus, et erit quasi oliva gloria ejus, et odor ejus ut Libani. « Conversabantur volucres cæli. » Volucres cæli sunt leves homines super terrarum spatia discurrentes, plus mente quam corpore, ut leves et mendaces. Psal. vni, 9 : Volucres cæli, et pisces maris, qui perambulant semitas maris. Tales sunt curiosi, et mercatores, et Philosophi, qui summa rimantur. Baruch, m, 17 : Ubi sunt, qui in avibus cæli ludunt ? Et respondet post modicum, x. 19 : Ad inferos descenderunt, « Et ex ea vescebatur omnis caro. » Nullus enim etiam propriis bonis frui poterat, nisi ad imperium ipsius. Judith, m, 3 et 4 : Omnis civilas nostra, omnisque possessio, omnes montes, et colles, et campi, et armenta boum, gregesque ovium et caprarum, equorumque et camelorum, et universæ facultates nostræ, atque familiæ, in conspectu tuo sunt. Sint omnia nostra sub lege tua. Et loquitur de Nabuchodonosor.

ne videas malum, et respicere ad iniquitalem non poteris. « De cælo, » 'ubi omnia recta sunt. Matth. vi, 9 : Pater noster, qui es in cælis. « Descendit, » ad veritatis inquisitionem et manifestationem. Genes. xviii, 21 : Descendam, et videbo utrum clamorem qui venit ad me, opere compleverint.

Et « clamavit, » ut intercessione clamoris intentio innotesceret cordis. Proverb. viii, 4 : O viri, ad vos clamito, et vox mea ad filios hominum : « Fortiter, » ut effectum vox scilicet consequretur. Numer. xxm, 22 : Cujus fortitudo similis est rhinocerotis. Job, ix, 19 : Si fortitudo quæritur, robustissimus est. « Et sic ait, » ut scilicet sententia articulatim cognosceretur. Joan. xv, 22 : Si non venissem, et locutus fuissem eis, peccatum non haberent. « Succidite arborem, » quia scilicet fructum dignum non fecit. Luc. m, 9 : Jam securis ad radicem arboris posita est. Omnis ergo arbor non faciens fructum bonum, excidetur, et in ignem mittetur. Eccli. x, 17 : Sedes ducum superborum destruxit Deus, et sedere fecit mites pro eis. « Et præcidite ramos ejus, » hoc est, dilatationem potestatis, et principium, ut non cohæreant ei. Ezech. xvii, 9 : Fructus ejus distringet, et siccabit omnes palmites germinis ejus, et arescet. « Et excutite folia ejus. » Folia sunt verba in edictis et mandatis, quæ virtute erant plena, cum erant in potestate. Ezech. xvii, 4 : Summitatem fronditum ejus avulsit. « Et dispergite fructus ejus, » hoc est, bona quibus pascebat suos. Luc. xii, 20 : Stulte, hac nocte animam tuam repetent a te : quæ autem præparasti, cujus erunt ? « Fugiant bestiæ quæ subter eam sunt, » malæ familiæ scilicet. Numer. xvi, 26 : Recedite a tabernaculis hominum impiorum,... ne involvamini in peccatis eorum, scilicet ne forte et vos terra deglutiiat. « Et vo-

Angclus cur « tio, « Angelus : » vigilant enim semper « Angeli ad Dei officium parati. Nos quo- « que crebris pernotationibus eos imitari « debemus. » De Christo quoque dicitur : Non dormitabit, neque dormiet, qui custodit Israel 1. « Et sanctus, » a terrena cogitatione immunis, qui scilicet nec munera accipiat, nec personam hominis. Habacuc, 1, 13 : Mundi sunt oculi tui

<--- Page Split --->

luces de ramis ejus, » supple, fugiant, hoc est, instabiles, et leves. Hæ sunt aves quas abjiciebat Abraham 1.

« Verumtamen. » Mitigat hic sententiam. Jacob. ii, 13 : Superexaltat misericordia judicium. « Germen radicum ejus in terra sinite, » supple, permanere. Glossa : « Notat regem deponendum, « sed illi regnum servandum. » Jerem. xii, 2 : Plantasti eos, et radicem miserunt : proficiunt et faciunt fructum. « Et alligetur vinculo ferreo, » hoc est, tentatione durissima, qua domet superbiam ejus. Daniel. ii, 40 : Ferrum domat omnia. « Et areo, » quod resonantiam notat : mugivit enim sicut bos. 1 ad Corinth. xiii, 1 : Factus sum velut æs sonans, aut cymbalum timiens. « In herbis quæ foris sunt, » ut scilicet virentia sæculi perquirat, et nihil curet de divinis. Job, xxxix, 8 : Virentia quæque perquirit. « Et rore cæli tingatur. » Hic significat descensum gratia æ ad compunctionem, et pœnitentiam. Isa. xlv, 8 : Rorate, cæli, desuper, et nubes pluant justum. « Et cum feris pars ejus, » supple, sit, « in herba terræ, » ut scilicet sæculares delicias quærat, et de spiritualibus non curet. Job, xi, 15 : Huic montes herbas ferunt : omnes bestia agri ludunt ibi.

motum solis. ' Unde septem tempora sunt septem anni. Septem autem tempora revocationem significant per pœnitentiam, cujus septem sunt partes. Confessio enim tres habet, scilicet quod sit vera, simplex, integra : compunctio una, scilicet quod ex toto corde sit dolens : satisfactio tres, scilicet jejunium, orationem,et eleemosynam. Joan. iv, 32 : Heri hora septima reliquit eum febris.

Et subjungit de revelatione confirma- 14 tions :

« In sententia vigilum decretum est. » Chrysostomus : « Qui propter suam in- « somnem naturam nihil incertum dis- « cernunt. » « Et sermo sanctorum, » qui scilicet judiciis Dei consentiunt. Isa. iii, 14 : Dominus ad judicium veniet cum senibus populi sui. « Et petitio : » clamant enim sancti contra malos ad vindictam. Psal. lxxviii, 10 et 11 : Innotescat in nationibus... ultio sanguinis servorum tuorum, qui effusus est : introeat in conspectu tuo gemitus compeditò- rum. Apoc. vi, 10 : Usquequo, Domine (sanctus et verus), non judicas,et non vindicas sanguinem nostrum de iis qui habitant in terra ? Et subjungit de fructu : « Donec cognoscant viventes, » hac scilicet mortali vita. Psal. xcii, 8 : Intelligite, insipientes in populo : et stulti, aliquando sapite. « Quoniam dominatur Excelsus in regno hominum. » Esther, xiii, 11 : Dominus omnium es. Psal. lxxxii, 19 : Cognoscant, principes scilicet et gentes, quoniam nomen tibi Dominus. « Et cuicumque voluerit, dabit illud. » « Ad voluntatem ergo Dei ad « regnum Dei quisque vocandus est, » ut dicit Gregorius. Ad Hebr. v, 4 : Nec quisquam sumit sibi honorem, sed qui vocatur a Deo tamquam Aaron. « Et humillimum hominem, » hoc est, ad humum projectum hominem, et vilificatum, « constituet super eum, » scilicet

« Cor ejus ab humano commutetur, » hoc est, quod nullum humanum intellectum colat, sicut videmus peccatores facere : peccatores enim corda belluina habent. Psal. xlvni, 13 : Comparatus est jumentis insipientibus, et similis factus est illis. « Et cor fera detur ei, » ut feras scilicet imitetur. Genes. xvi, 12 : Hic erit ferus homo : manus ejus contra omnes, et manus omnium contra eum. « Et septem tempora mutentur super eum. » Tempora principaliter distinguuntur ad

<--- Page Split --->

regem. Matth. xx, 16 : Sic erunt novissimi primi, et primi novissimi. I Reg. 11, 8 : Dominus suscitat de pulvere egenum, et de stercore elevat pauperem : ut sedeat cum principibus, et solium gloriae teneat.

sar, » Chaldaiice scilicet, « cæpit intra semetipsum, » conferendo scilicet, « tacitus cogitare, » qualiter scilicet regii culmìnis servaret honorem, et tamen non taceret veritatem, « quasi hora una, » ad ordinandum scilicet responsum, qualiter proferret : non enim statim protulit spiritum. Eccli. xxi, 28 et 29 : Verba prudentium statera ponderabuntur. In ore fatuorum cor illorum, et in corde sapientium os illorum. Nec hoc est contra id quod dicitur, Luc. xxi, 14 : Ponite ergo in cordibus vestris non præmeditari quemadmodum respondeatis : de fide enim non præmeditandum est, quia statim scitur quid tenendum est, sed de ordine sermonis qualiter proponatur audientibus præmeditandum est. Psal. lxxvi, 7 : Meditatus sum nocte cum corde meo, et exercitabar, et scopebam spiritum meum. « Et cogitationes ejus conturbabant eum, » pro rege scilicet, cui sensit impendere sententiam, quem benefactorem et promotorem habuerat. Luc. xxiv, 38 : Quid turbati estis, et cogitationes ascendunt in corda vestra?

« Respondens autem rex ait. » Hieronymus : « Videns eum perterritum, « ne contra se aliquid dicere vellet si- « nistrum, cohortatur, ut vere et simpli- « citer quod intellexit loquatur : » et hoc est : « Baltassar, somnium et interpretatio ejus non conturbent te, » quin, supple, dicas veritatem. Et est argumentum, quod dura turbati debemus nuntiare : unde, Ezech. iii, 15 : Sedi merens ubi illi sedebant, et mansi ibi septem diebus merens in medio eorum. Joel, ii, 17 : Inter vestibulum et altare plorabunt sacerdotes ministri Domini. Isa. xxi, 2 : Visio dura nuntiata est mihi. Per hoc enim quod rex confortat ad interpretandum, typum gerit pœnitentis, qui in omne flagellum paratus esse debet. Psal. xxxvn, 18 : Ego in flagella paratus sum, et dolor meus in conspectu meo semper. Psal. cxvii, 60 : Paratus sum, et non sum turbatus, ut custodiam mandata tua.

15

Et subdit epilogum hujus visionis : « Hoc somnium vidi, ego Nabuchodonosor rex. » Job, iv, 12 : Ad me dictum est verbum absconditum, et quasi furtive suscepit auris mea venas susurri ejus.

Et convertit se ad supplicationem interpretationis, subdens : « Tu ergo, Baltassar, » supple, per spiritum Dei quem habes, « interpretationem narra festinus. » Quia, ut dicit Gregorius : « Nes- « cit tarda molimina Spiritus sancti « gratia. » Matth. x, 19 : Nolite cogitare quomodo, aut quid loquamini. « Quia omnes sapientes regni mei, » mundani scilicet, quorum sapientia stultitia est. I ad Corinth. i, 27 : Quæ stulta sunt mundi elegit Deus, ut confundat sapientes. « Non queunt solutionem edicere mihi. » Isa. xix, 11 : Sapientes consiliarii Pharaonis dederunt consilium insipiens. « Tu autem potes, » hoc est, in spiritu tuo facultatem habes. Et subjungit causam : « Quia spiritus deorum sanctorum in te est, » per illuminationem scilicet Spiritus sancti, et Angelorum sanctorum. Psal. cxlii, 10 : Spiritus tuus bonus deducet me in terram rectam. Joan. iii, 8 : Spiritus ubi vult spirat.

16

Danielis modestia.

« Tunc Daniel. » Incipit hic somnii interpretatio, et habet duas partes. Primo enim ostendit modestiam, et compassionem interpretantis : secundo, seriem interpretationis,ibi, y. 24 : « Quamobrem, rex, consilium. »

In prima tria sunt, modestia-scilicet interpretantis, confortatio regis ad interpretandum, et compassio : et hoc est : « Tunc Daniel, cujus nomen Baltas-

<--- Page Split --->

« Respondit Baltassar, » qui et Daniel, « et dixit, » et ostendit compassionem : « Domine mi. » Blandis utitur verbis, ut magis demulceat. Psal. xliv, 3 : Diffusa est gratia in labiis tuis. Eccli. vi, 5 : Verbum dulce multiplicat amicos, et mitigat inimicos. « Somnium his qui te oderunt, » supple, eveniat. Psal. xxxiv, 4 : Confundantur et reverentur quaerentes animam meam. « Et interpretatio ejus, » somnii scilicet, « hostibus tuis sit. » Si quaeritur, quomodo hostibus malum imprecatur Propheta, qui ultores Dei sunt in peccatores ? Dicendum, quod imprecatur hostibus in quantum sunt impugnatores animae. Psal. xxxiv, 4 : Confundantur et revereantur, inimici scilicet, quaerentes animam meam. Jerem. xvii, 21 : Da filios eorum in famem, et deduc eos in manus gladii.

1 7

Et supponit seriem interpretationis, primo de arbore, secundo de sententia.

Et hoc est :

« Arborem quam vidisti, » hoc est, imaginem arboris, « sublimem, » dignitate scilicet, « atque robustam, » divitiis, « cujus, » scilicet arboris, « altitudo pertingit ad caelum, » praesumptione scilicet superbiae tuae. Isa. xiv, 13 : In caelum conscendam. In injustitiam enim Dei impius superbit. « Et adspectus illius in omnem terram, » per venerationem, et timorem. Judith, ni, 6, omnium gentium nuntii dixerunt : Veni nobis pacificus dominus, et utere servitio nostro, sicut placuerit tibi.

in ea, » hoc est, in defensione ejus. Eccle. v, 10 : Ubi multæ sunt opes, multi et qui comedunt eas. « Subter eam habitantes bestiæ agri, » hoc est, agrestes, ad litteram homines bestiales. Baruch, iii, 16 : Ubi sunt principes gentium, et qui dominantur super bestias, quæ sunt super terram ? Job, v, 23 : Bestiæ terræ pacificæ erunt tibi. « Et in ramis ejus, » arboris scilicet, « commorantes aves cæli : » sub defensione enim principum suorum leves, et curiosi, et Philosophi contemplantes cœlestia habitabant. Psal. cuii, 17 : Illic passeres nidificabunt.

« Tu es, rex, » significatus scilicet per 16 arborem. In Epist. Judæ, §. 12 : Arbores autumnales, infructuosæ, bis mortuæ. « Qui magnificatus es, » dignitate scilicet. Contra quod dicitur in Psal. cxxx, 1 : Non ambulavi in magnis. « Et invaluisti, » supple, divitiis : contra quod dicitur in Psal. lxi, 11 : Divitiæ si affluant, nolite cor apponere. « Et magnitudo tua crevit, » per dilatationem potentiæ. Judith, i, 4 : Gloriabatur quasi potens in potentia exercitus. Contra quod dicitur, Jerem. ix, 23 : Non glorietur fortis in fortitudine sua. « Et pervenit usque ad caelum, » hoc est, ad injuriam cœlestis Domini. Psal. lxxii, 23 : Superbia eorum qui te oderunt ascendit semper. « Et potestas tua in terminos universæ terræ, supple, crevit. Isa. x, 14, gloriatur dicens : Sicut colliguntur ova quæ derelicta sunt, sic universam terram ego congegavi.

« Et rami ejus pulcherrimi, » Principes scilicet, et præfecti. Psal. xxxvi, 35 : Vidi impium superexaltatum, et elevatum sicut cedros Libani. « Et fructus ejus nimius, » in divitiis. Osee, x, 1 : Fructus adæquatus est ei. Terrena enim fructum reputat. « Et esca omnium

« Quod autem vidit rex vigilem. » 20 Secunda pars interpretationis est, et dicitur vigil judex noster, quia singula considerat. Jerem. i, 12 : Vigilabo ego super verbo meo, ut faciam illud. « Et sanctum, » terreno munere non contagiosum. Proverb. vi, 35 : Non suscipiet pro redemptione dona plurima. « De-

<--- Page Split --->

scendere de cælo, » ut scilicet forma judiciì de cælo accipiatur. Matth. vi, 10 : Fiat voluntas tua, sicut in cælo, et in terra. « Et dicere, » hoc est, sententialiter pronuntiare. Apocal. 1, 16 : De ore ejus gladius utraque parte acutus exibat. « Succidite arborem. » Luc. xiii, 7 : Ecce anni tres sunt ex quo venio quærens fructum in ficulnea hac, et non invenio : succide ergo illam : ut quid etiam terram occupat ? « Et dissipate illam, » hoc est, quæ ad ipsam pertinent. Psal. cvnì, 11 : Scrutetur fænerator omnem substantiam ejus, et diripiant alieni labores ejus. Eccli. x, 13 : Cum morietur homo, hæreditabit serpentes, et bestias, et vermes. Serpentes dæmones qui animam, bestias quasi vastias, quæ possessionem, vermes autem qui corpus dissipent. « Attamen germen radicum ejus, » in potestate scilicet redeundi, « in terra dimittite, » ut scilicet ad terrenum regnum possit redire, per sui recogitationem. Job, xiv, 7 : Lignum habet spem : si præcisum fuerit, rursum virescit. « Et vinciatur ferro : » « furiosi « enim catenis ferreis ligari solent, » ut dicit Hieronymus : « et ære, » propter sonoritatem furiosæ infamie. « In herbis foris, » ut virorem sæculi perquirat. Isa. xl, 7 et 8 : Vere fænum est populus. Et paulo ante, §. 6 : Omnis caro fænum, et omnis gloria ejus quasi flos agri. « Et rore cæli conspergatur, » per visitationem gratie. Osee, xiv, 6 : Ero quasi ros, Israel germinabit sicut lilium. « Et cum feris sit pabulum ejus, » hoc est, ferinis delectetur. Psal. xlviii, 13 : Homo, cum in honore esset, non intellexit : comparatus est jumentis insipientibus. « Donec septem tempora commutentur super eum. » hoc est, septem anni qui significant septem revolutiones donorum sancti Spiritus 1.

« Hæc, » scilicet quam dicturus sum, « est interpretatio sententiæ Altissimi, » scilicet cujus sententiæ nemo potest contraire . Isa . xlvi , 10 : Consilium meum stabit, et omnis voluntas mea fiet. « Quæ pervenit, » meritis malis exigentibus, « super dominum meum regem. » Dominum suum eum vocat, ut magis mitiget, cui infausta nuntiaturus erat. Luc. x, 34 : Infundens oleum, et vinum.

« Ejicient te ab hominibus, » ut insanum. I ad Corinth. v, 13 : Auferte malum ex vobis ipsis. Genes. iv, 14 : Ecce ejicis me hodie a facie terræ. « Et cum bestiis, » hoc est, bestialibus, « ferisque, » hoc est, ferinis, « erit habitatio tua. » Job, xxx, 29 : Frater fui draconum, et socius struthionum. « Et fænum, ut bos, comedes, » hoc est, virore sæculi delectaberis. Sapient. II, 8 : Nullum pratum sit quod non pertranseat luxuria nostra. « Et rore cæli infunderis. » Quia veste non utebatur. Cantic. v, 2 : Caput meum plenum est rore, et cincimni mei guttis noctium. « Septem quoque tempora mutabuntur super te, » ut septem annis sis in pænitentia, quæ significant septem virtutum perfectionem, quatuor cardinalium, et trium Theologicarum. Job, v, 19 : In sex tribulationibus liberabit te, et in septima non tanget te malum. « Donec scias, » pæna scilicet te in sensum reducente. Psal. xcni, 8 : Intelligite, insipientes in populo : et stulti, aliquando sapite. « Quod dominetur Excelsus super regnum hominum : » et ideo Dominus dominorum dicitur, et rex regum 2 . Psal. lxxi, 8 : Dominabitur a mari usque ad mare. « Et cuicumque voluerit det illud. » Unde seu magnum, seu parvum suscitabit. I Reg. ii, 8 : Dominus.... suscitat de pulvere egenum, et de

1 Cf. Isa. xi, 2 et 3. 2 Apocal. xix, 16 : Et habet in vestimento et

<--- Page Split --->

stercore elevat pauperem, ut sedeat cum pincipibus, etc.

« Quod autem præcept, » supple, vigil, et sanctus, « ut relinqueretur germen radicum ejus, id est, arboris, » supple, significat, quod « regnum tuum tibi manebit, » tibi scilicet per pœnitentiam restitutum. Isa. 1, 26 : Restituam judices tuos ut fuerunt prius, et consiliarios tuos sicut antiquitus. « Postquam cognoveris potestatem esse cælestem, » flagellis scilicet correptus. Isa. xxvi, 16 : Domine, in angustia requisirunt te, in tribulatione murmuris doctrina tua eis. Psal. lxxxii, 17 : Impie facies eorum ignominia, et quærent nomen tuum, Domine.

tandum non profuisset. Ad hoc respondent Glossæ, quod prophetia comminationis est, quæ ex nostris meritis dependet, sicut et illa, quæ dicta fuit Ezechia, Isa. xxxvrn, 1 : Dispone domui tuæ, quia morieris tu, et non vives. De Ninivitis, Jona, n1, 4 : Adhuc quadraginta dies, et Ninive subvertertur. Jerem. xvn1, 8, ubi dicit, quod si mala comminatur genti, et illa gens bene fecerit, minas clementia commutabit 1. Et sunt hæc verba Hieronymi. « Quamvis Deus prædixerit, « cujus præscientia non potest mutari, « hortatur tamen ad eleemosynam et « pauperum misericordiam : quia ne- « sciebat an esset comminatio : et Eze- « chie et Ninivitarum sententia commu- « tata est non judicii varietate, sed eo- « rum mutatione, qui conversi veniam « meruerunt. »

24 Danielis consilium monentis Nabuchodonosor ad pœnitenuiam.

Et subjungit de consilio pœnitentiae : « Quamobrem, rex, consilium meum placeat tibi. » Tob. iv, 19 : Consilium semper a sapiente perquire. « Et peccata tua, » fœdos scilicet actus, « eleemosynis redime. » Proverb. xiii, 8 : Redemptio animæ viri, divitiae suæ. Proverb. xvi, 6 : Misericordia et veritate redimitur iniquitas. Ad Ephes. v, 16 : Redimentes tempus, quoniam dies mali sunt. « Et iniquitates tuas, » quas scilicet in injurias Christi commisisti, « misericordiis pauperum, » supple, redime. Tob. iv, 11 : Eleemosyna ab omni peccato, et a morte liberat, et non patietur animam ire in tenebras. I ad Timoth. iv, 8 : Pietas ad omnia utilis est, promissionem habens vitæ quæ nunc est, et futuræ. « Forsitan ignoscet Deus delictis tuis. » Forsitan dicit, quia in gratia et voluntate Dei est. Jonæ, iii, 9 : Quis scit si convertatur, et ignoscat Deus. Glossæ hic objiciunt : quia si scivit prædeterminatam sententiam, cum diffinitio Dei mutari non possit, consilium ad mu-

« Omnia hæc. » Dicit impletionem, et tria dicit, scilicet quo demerito, et qualiter sententia impleta est : et qualiter per pœnam correctus est, ibi, y. 31 : « Igitur post finem dierum. » Et quis fructus talem correctionem secutus est, ibi, y. 33 : « In ipso tempore sensus meus reversus est. »

In prima harum tria sunt. Primo enim in communi dicit impletam esse sententiam. Secundo, dicit per quam meritoriam causam. Tertio, describit insaniae pœnam.

Dicit ergo : « Omnia hæc, » quæ scilicet Daniel prædixit, venerunt super Nabuchodonosor regem. » Isa. xxxiv, 16 : Requirité diligenter in libro Domini, et legite : unum ex eis non defuit, alter alterum non quæsivit.

Et subjungit de malo merito :

« Post finem mensium duodecim, » quibus scilicet ad pœnitentiam a Deo exspectabatur. Sapient. xi, 24 : Dissimulas

1 Jerem. xvn, 8 : Si pœnitentiam egerit gens illa a malo suo, quod locutus sum adversus eam,

agam et ego pœnitentiam super malo quod cogitavi ut facerem ei, etc.

<--- Page Split --->

peccata hominum propter pæniteniam. « In aula Babylonis deambulabat, » ut superbus, et omnium Dominus. Job, xxiv, 23 : Dedit ei Deus locum pænitentiæ, et ille abutitur eo in superbiam.

tentia. Isa. xlvii, 1 : Non est solium filiæ Chaldæorum, quia ultra non vocaberis mollis et tenera.

« Et ab hominibus ejicient te. » Gregorius : « Qui societatem hominum vio- « lat, superest ut bestialiter vivat. » « Et cum bestiis et feris erit habitatio tua. » Psal. cxix, 5 : Habitavit cum habitantibus Cedar. « Fænum quasi bos comedes. » Psal. cv, 20 : Mutaverunt gloriam suam in similitudinem vituli comedentis fænum. « Et septem tempora mutabuntur super te. » Exod. xxi, 2 : In septimo anno egredietur liber gratis. « Donec scias, » per pænam scilicet correptus, « quod dominetur Excelsus in regno hominum. » Esther, xni, 9 : In ditione tua cuncta sunt posita. « Et cuicumque voluerit, det illud. » Ad Hebr. v, 4 : Nec quisquam sumit sibi honorem, sed qui vocatur a Deo.

Et subdit de hujus sententiæ impletione :

« Eadem hora sermo completus est super Nabuchodonosor. » Isa. xxxi, 2 : Ipse sapiens adduxit malum, et verba sua non abstulit. « Et ex hominibus abjectus est, » ut furiosus qui se bovem reputavit. Psal. xxi, 7 : Opprobrium hominum, et abjectio plebis. « Et fænum, ut bos, comedit. » Job, xl, 10 : Fænum quasi bos comedet. « Et rore cæli corpus ejus infectum est. » Deuter. xxxni, 28 : Cæli caligabant rore. « Donec capilli ejus, » inculti scilicet et intonsi, « in similitudinem aquilarum crescerent, » ut scilicet pilis esset coopertus, sicut aquila plumis. Aquilæ autem comparatur propter rapacitatem. « Et ungues ejus quasi avium, » quibus crudelitates exercebat. Ezech. xvii, 3 : Aquila grandis magnarum alarum,

« Responditque rex, et ait, » nulli loquens, sed fastidio cordis sui : « Nonne hæc est Babylon, » in regnis scilicet inclyta '. Civitas « magna, » divitiis scilicet et potestate, sicut Genes. x, 9 et seq., Nemrod ædificavit civitatem 2. « Quam ædificavi. » Nihil Deo attribuit, qui mundi ædificat civitatem, cum tamen dicatur, Josue, vi, 26 : Maledictus vir coram Domino, qui suscitaverit et ædificaverit civitatem Jericho. « In domum regni, » in qua scilicet regnem super terram. Apoc. xvii, 7 : Sedeo regina, et vidua non sum : et luctum non videbo. « In robore fortitudinis meæ. » Fortitudine enim semper pro lege utebatur. Ezech. xxxiv, 4 : Cum austeritate imperabitis eis, et cum potentia. « Et in gloria decoris mei, » hoc est, ubi ostendam gloriam decoris. I Mach. ii, 62-63 : Quia gloria ejus stercus et vermis est : hodie extollitur, et cras non invenietur.

« Cumque sermo adhuc esset. » Tangit hic sententiam, et pœnam : et hoc est : « Cumque adhuc sermo esset in ore regis, » ut statim scilicet ultio adhiberetur. Sapient. 1, 11 : Sermo obscurus in vacuum non ibit. « Vox de cœlo ruit. » Impetum notat vindicantis. Sallustius : « Frangit Deus omne superbum. » Psal. lxvni, 34 : Dabit voci suæ vocem virtutis. De cœlo autem dicit, quia auctoritate divina sonuit de aere. « Tibi dicitur, Nabuchodonosor rex, » ex sententia scilicet vigilis et sancti : « Regnum tuum transibit a te : » jam enim data est sen-

5 Genes. ix, 10 et 11 : Assur ædificavit Niniven... et Chale : hæc est civitas magna.

<--- Page Split --->

longo membrorum ductu, plena plumis et varietate, venit ad Libanum.

tionem et generationem, » hoc est, regimen et gubernatio. Psal. cxliv, 13 : Regnum tuum regnum omnium saeculorum.

« Igitur post finem dierum. » Ponitur hic correcti confessio, et confessione effectus : et hoc est :

« Igitur. » Inceptivum est. « Post finem dierum, » septem scilicet annorum. Isa. xxiv, 22 : Post multos dies visitabuntur. « Ego Nabuchodonosor, » flagellis scilicet correptus. Jerem. xxxi, 18 et 19 : Castigasti me, et eruditus sum, quasi juvenculus indomitus... Confusus sum, et erubui, quoniam sustinui opprobrium adolescentiae mea. « Oculos meos ad caelum levavi, » mentis scilicet, ut Deum cœli cognoscerem. Psal. cxxii, 1 : Ad te levavi oculos meos, qui habitas in caelis. « Et sensus meus, » hoc est, regnum rationis in sensibilibus, « redditus est mihi, » qui prius scilicet cor habui ab humano mutatum. Isa. xlvi, 8 : Redite, praevaricatores, ad cor. Psal. lxxxiv, 9 : Loquetur pacem in plebem suam. Et super sanctos suos, et in eos qui convertuntur ad cor. « Et Altissimo benedixi, » gratias scilicet agendo. Eccli. li, 23 : Danti mihi sapientiam dabo gloriam. « Et viventem in sempiternum laudavi, » de judicio scilicet. Apocal. iv, 9 : Cum darent, quatuor animalia scilicet, gloriam, et honorem, et benedictionem sedentisuper thronum, viventi in sacula saeculorum. Dicitur vivens in sempiternum, scilicet vivens et vivificans vita sempiterna. Matth. xiii, 32 : Non est Deus mortuorum, sed viventium. « Et glorificavi, » hoc est, prædicavi. Tullius in fine primæ Rhetoricae : « Gloria est «late patens præconium. » « Quia potestas ejus potestas sempiterna, » qua scilicet subditos, et creaturas potest coercere, ne possint tantum nocere, quantum volunt, vel præsumere. Luc. i, 52 : Deposuit potentes de sede. Job, v, 12 : Qui dissipat cogitationes malignorum, ne possint implere manus eorum quod caperant. « Et regnum ejus in genera-

« Et omnes habitatores terræ apud eum in nihilum reputati sunt. » Isa. xi, 17 : Omnes gentes quasi non sint, sic sunt coram eo, et quasi nihilum et inane reputatae sunt ei. Augustinus : « Quod « corruptibile est, respectu ejus quod « vere est, non est. » « Juxta voluntaetem enim suam » (causa quaerenda non est) « facit tam in virtutibus caeli, « corporum caelestium scilicet et Angelorum. Eccli. xxiv, 8 : Gyrum caeli circuivi sola. Psal. xxxii, 6 : Verbo Domini caeli firmati sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum. « Quam in hab itatoribus terræ, » hoc est, in hominibus. Psal. cxxxiv, 6 : Omnia quaecumque voluit Dominus fecit, in caelo, in terra, in mari et in omnibus abyssis. « Et non est qui resistat manui ejus. » Esther, xni, 11 : Dominus omnium es, nec est qui resistat majestati tua. Job, x, 7 : Cum sit nemo qui de manu tua possit eruere. « Et dicat ei : Quare fecisti? Ad Roman. ix, 20 : O homo, tu quis es, qui respondeas Deo? Numquid dicit figmentum ei qui se finxit : Quid me fecisti sic?

Et subjungit de istius confessionis fructu:

« In ipso tempore, » ut notetur pænitentiae effectus. Ezech. xviii, 21 et 22 : Si impius egerit pænitentiam ab omnibus peccatis suis,... omnium iniquitatum ejus quas operatus est, non recordabor. « Sensus meus, » quem scilicet amiseram, « reversus est ad me. » Psal. xxxi, 8 : Intellectum tibi dabo, et instruam te. « Et ad honorem regni mei, » hoc est, ad regnum rationis, et conversationem honestatis. Psal. viii, 6 : Gloria et honore coronasti eum, Domine. « Decoremque perveni, » in exterioribus scilicet.

<--- Page Split --->

Psal. xx, 6 : Gloriam et magnum decorem impones super eum. « Et figura mea reversa est ad me. » Non legitur, quod exteriorem figuram amiserit, sed cor ejus ab humano mutatum sit : unde intelligitur ratio figurae consona, ut scilicet ad humanam rationem figurentur opera. Quidam enim figurantur ad canes, quidam ad porcos. II Petr. ii, 22 : Canis reversus ad suum vomitum : et, Sus lota in volutabro luti. « Et optimates mei, » in principatu scilicet, « et magistratus mei, » in officiis scilicet et consiliis principales, « reguiserunt me, » ad reducendum scilicet ad regnum. Hieronymus : « Tanta erat nequitia Evilme- « rodach, filii ejus, quod omnes require- « bant patrem : unde postea filius a patre « tractus est in causam, tamquam reg- « num dissipasset. » « Et in regno meo restitutus sum. » Psal. ii, 6 : Ego autem constitutus sum rex ab eo. « Et magnifcentia, » in honoribus scilicet et divitiis, « amplior addita est mihi : » eo quod consideratione casus mei fortior, et devotior resurrexi.

Et est argumentum, quod si pœenitens resurgat devotior, majorem gratiam accipiet quam amiserat. Job, xln, 10 : Addidit Dominus omnia quxcumque fuerant Job, duplicia.

Ex tantis enim beneficiis surgit in laudem, dicens :

« Nunc igitur, ego, Nabuchodonosor, laudo. » Psal. lxviii, 31 : Magnificabo eum in laude. « Et magnifico, » facta ejus magna esse prædicando. Luc. i, 46 : Magnificat, anima mea, Dominum. « Et glorifico, » gloriosum eum demonstrando. Eccli. xliii, 32 : Glorificantes Dominum quantumcumque potueritis, supervalebit enim adhuc, et admirabilis magnificentia ejus. « Regem cæli, » qui scilicet cœlum tenendo, omnia regit quæ in cœlo sunt. Tob. xii, 6 : Benedictic Deum cæli, et coram omnibus viventibus confitemini ei. « Quia omnia opera ejus vera, » hoc est, ad rectitudinem æternam mensurata. Dicit enim Anselmus, quod « veritas est rectitudo sola mente perce- « ptilibilis. » Tob. iii, 2 : Omnes vix tux misericordia, et veritas, et judicium. « Et vix ejus judicia, » quibus scilicet graditur gubernando homines. Psal. xcviii, 4 : Judicium et justitiam in Jacob tu fecisti. « Et gradientes in superbia, » hoc est, continue addentes in superbia et proficientes. Job, xv, 20 : Cunctis diebus suis impius superbit. « Potest humiliare. » Potest dicit, quia aliquando dissimulat : sed hoc non est ex infirmitate, sed patientia. Judith, ix, 16 : Nec superbi ab initio placuerunt tibi, sed humilium et mansuetorum semper tibi placuit deprecatio.

<--- Page Split --->