CAPUT V.

Postquam Baltassar in convivio bibit cum suis, ex vasis templi Domini, laudando idola sua, vidit digitos in pariete scribentes : quam scripturam solus Daniel legere potuit et interpretari, nempe quod quia secutus ipsum Nabuchodonosor elevaverit cor suum contra Deum laudans idola, similiter auferetur ei regnum : honorato igitur Daniele, ac rege ea nocte interempto, successit Darius Medus.

et aruspices : et proloquens rex ait sapientibus Babylonis : quicumque legerit scripturam hanc, et interpretationem ejus manifestam mihi fecerit, purpura vestietur, et torquem auream habebit in collo, et tertius in regno meo erit.

<--- Page Split --->

tia, intelligentiaque et interpretatio somniorum, et ostensio secretorum, ac solutio ligatorum, inventae sunt in eo, hoc est in Daniele, cui rex posuit nomen Baltassar. Nunc itaque Daniel vocetur, et interpretationem narrabit.

cutiebat, et quos volebat exaltabat, et quos volebat humiliabat.

<--- Page Split --->

IN CAPUT V DANIELIS

COMMENTARIUS.

« Baltassar rex. » In ista parte ostenditur ruina mundi per regnum Christi, in destructione regni Babylonis : excellentia Danielis ostenditur in interpretatione visionis sensibilis, sicut a principio dictum est : et habet partes duas, scilicet interpretationem visionis, et honorem interpretantis, infra, vi, 1 : « Placuit Dario. »

Interpretatio visionis tres partes habet, scilicet visionis revelationem : et visionis interpretationem, ibi, y. 17 : « Ad quae respondens Daniel. » Et visionis impletionem, ibi, y. 30 : « Eadem nocte interfectus est. »

Prima pars tres habet partes, scilicet causæ meritoriæ descriptionem : sententiæ promulgationem, ibi, y. 3 : « In eadem hora. » Et regis et aliorum conturbationem, ibi, y. 6 : « Tunc facies regis. »

In prima notantur quatuor, vanitas scilicet festivantium, edacitas convivantium, sacrilegium vasa consecrata in usibus propriis profanantium, et blasphemia Deum verum inhonorantium.

Et hoc est :

« Baltassar rex. » Hieronymus : « Iste « Baltassar non fuit filius Nabuchodo- « nosor, ut vulgo creditur : sed, ut

« ait Berosus, qui Chaldæam scribit « historiam, et qui eamdem sequitur, Jo- « sephus 1, post Nabuchodonosor, qui « in Chaldæa regnavit annis quadra- « ginta quatuor successit Evilmerodach, « filius ejus, de quo scribit Jeremias 2, « quod in primo anno regni sui, levave- « rit caput Joakim, regis Judæ, et eduxe- « rit eum de domo carceris. Huic succes- « sit filius ejus Neglisar, qui habuit filium « Labosordach, patrem hujus Baltassar : « quo a Medis et Persis occiso, destru- « ctum est regnum Chaldæorum. » Item, Hieronymus : « Tradunt Hebræi, quod « irritam putans Dei promissionem, qua « Jeremias captivitatem Judæorum dixe- « rat relaxandam 3, quasi spei vanæ in- « sultans captivorum, fecit grande convi- « vium. »

Dicit ergo : « Baltassar rex, » ut regalis notetur ambitio, « fecit grande convivium. » Grande dicitur propter multitudinem apparatus, convivium autem propter jucunditatem epulantium. « Optimatibus suis mille. » Mille dicitur, quia maximus numerus est, ut intelligatur in maximo numero fuisse invitatos. Esther, 1, 3 : Fecit grande convivium cunctis principibus et pueris suis. Quod vituperatur, Luc. xvi, 19 : Induebatur purpura, et bysso : et epulabatur quotidie splendide. Vituperatur etiam, quod divitibus fecit, et non pauperibus. Luc. xiv, 12 et seq. : Cum facis prandium, aut cenam, noli vocare amicos tuos, neque fratres tuos, neque cognatos, neque vicinos divites, ne forte et ipsi

<--- Page Split --->

te reinventet, et fiat tibi retributio. Sed cum facis convivium, voca pauperes, debiles claudos, et caecos. Et beatus eris, quia non habent retribuere tibi : retribuetur enim tibi in resurrectione justorum. Marc. vi, 21 : Cum dies opportunus accidisset, Herodes natalis sui conam fecit principibus, et tribunis, et primis Galileæ. « Et unusquisque secundum suam bibebat ætatem. » Glossa : « Se- « cundum ætatem erant in convivio or- « dinati, et nemo ultra vires bibere coge- « batur : ut scilicet quilibet tantum ca- « peret, quantum ætati suæ sufficeret. » Esther, i, 8 : Non erat qui nolentes cogeret ad bibendum. Et intelligitur ætas spatium adepta dignitatis, non vitæ. Ex tunc enim honor debebatur. Sapient. iv, 8 et 9 : Senectus venerabilis est non diuturna, neque annorum numero computata : cani autem sunt sensus hominis, et ætas senectutis vita immaculata. Genes. xlii, 33 : Sederunt coram eo, primogenitus juxta primogenita sua, et minimus juxta ætatem suam.

xxxvi, 17 et 18 : Omnes tradidit in manibus ejus. Universa vasa domus Domini, tam majora quam minora. « Quæ asportaverat Nabuchodonosor pater ejus, » hoc est, proavus ejus. « De templo. » Hoc dicit ad aggravationem, quia sacrilegium erat de templo accipere. Et ad aggravationem peccati addit : « Quod fuit in Jerusalem. » II Machab. v, 15 : Templum quod universa terra sanctius, supple, est. I ad Corinth. iii, 17 : Si quis templum Dei violaverit, disperdet illum Dominus. « Ut biberent in eis rex, » quia profanum erat quod homo vasis Dei uteretur, sicut præceptum est, Exod. xxxv, 5 et seq. « Et optimates ejus, » quod profanius fuit. « Uxoresque et concubinæ, » quod fuit profanatissimum, ut scilicet in usum scorti vas Domini converteretur. Hoc tamen hodie videmus fieri, quando thesauri domus Domini in abusum scorti convertuntur. II Machab. vi, 4 : Templum luxuria et commessationibus gentium erat plenum, et scortantium cum meretricibus : sacratisque ædibus mulieres se ultro ingerebant.

2

Et adjungit de vasorum profanatione per sacrilegium :

« Præcepit ergo jam temulentus rex. » Oppositio est in adjecto : rex enim a regendo dicitur. Et temulentia tollit regnum. Temulentus enim ebrius est : ebrius autem regnum rationis non habet. I Reg. i, 14 : Usquequo ebria eris ? digere paulisper vinum quo mades. Proverb. xxiii, 20 : Noli esse in conviviis polatorum. Proverb. xxxi, 4 : Noli regibus, o Lamuel, noli regibus dare vinum: quia nullum secretum est ubi regnat ebrietas. « Ut afferrentur vasa aurea et argentea, » quæ scilicet consecrata fuerant ad usus templi, in quibus ad ostensionem magnifice bibere volunt. Significant autem hæc vasa libros et auctoritates Scripturæ, vel fideles animas, quas diabolus in hæreticis, vel malis hominibus, ad suas adhibet delectationes et abusus, sicut dicitur, II Paralip.

Et sicut præcept, sic opere impletum est : et hoc est :

« Tunc allata sunt vasa aurea, » cultum Domini decentia, « et argentea quæ asportaverat de templo, » Nabuchodonosor scilicet, « quod fuerat in Jerusalem, » ubi summa vigebat sanctitas. Psal. xcii, 5 : Domum tuam decet sancititudo. « Et biberant in eis rex, » malum exemplum dando, « et optimates ejus, » malo exemplo corrupti, « et uxores, et concubinæ ejus, » ne edacitati deesset luxuria. Ad Ephes. v, 18 : Nolite inebriari vino, in quo est luxuria. Hieronymus : « Venter mero æstuans, « facile despumat in luxuriam. »

Et subjungit de blasphemia : « Bibebant vinum, » mundanæ scilicet lætitiæ, et erroris, quod multis causa

<--- Page Split --->

peccati est. Proverb. xxiii, 31 et 32 : Ne intuearis vinum quando flavescit, cum splenduerit in vitro color ejus : ingreditur blande, sed in novissimo mordebit ut coluber, et sicut regulus venena diffundet. « Et laudabant deos suos, » in blasphemiam scilicet Creatoris. Job, xv, 5 : Docuit iniquitas tua os tuum, et imitaris linguam blasphemantium. « Aureos. » Aurum adorat, qui sapientiam sæculi veneratur. « Et argenteos, » quod fuit cultorum eloquentiae. Psal. cxiii, 4 : Simulacra gentium argentum et aurum. « Et æreos. » Æs sonorum est, et carmina significat poetarum, quæ quidam venerantur. Significat etiam reboationes advocatorum. « Et ferreos, » quod significat ligamenta syllogismorum, quæ cuncta domant. Jerem. vi, 30 : Argentum reprobum vocate eos, quia Dominus pro jecit illos. « Ligneos, et lapideos : » quod significat faciles et tamen per obstinationem duras inventiones eorum. Baruch in epist Jerem. vi, 3 : Videbitis in Babylonia deos aureos, et argenteos, et lapideos, et ligneos in humeris portari.

tur in perpetuam rei memoriam. Habacuc, ii, 2 : Scribe visum, et explana eum super tabulas, ut percurratur qui legerit eum. « Contra candelabrum, » ut scilicet cuncti viderent. II Reg. xii, 12 : Tu fecisti abscondite, ego autem faciam verbum istud in conspectu omnis Israel, et in conspectu solis. « In superficie parietis, » ne tecta esset littera. Matth. x, 26 : Nihil est opertum, quod non revelabitur. « Aulæ regiæ, » ubi multorum fuit frequentia. Jerem. xvii, 1 : Peccatum Juda scriptum est stylo ferreo in ungue adamantino, exaratum est super latitudinem cordis eorum. « Et rex adspiciebat articulos manus scribentis, » ut scilicet cognosceret imminere sibi pecnam. Psal. xlix, 21 : Arguam te, et statuam contra faciem tuam.

« Tunc facies regis commutata est. » Hic tangitur de regis conturbatione, et sunt duo quæ hic dicuntur, scilicet conturbatio regis de inquisitione interpretis, et reginæ consilium, ibi, y. 10 : « Regina autem, pro re quæ acciderat. »

« In eadem hora. » Tangitur hic sententiæ promulgatio, et dicit : « In eadem hora, » ut notetur pœna respondere culpæ. II Machab. vi, 13 : Multo tempore non sinere peccatoribus ex sententia agere, sed statim ultiones adhibere, magni beneficii est indicium. « Apparuerunt digiti, » hoc est, species sensibiles digitorum, « quasi manus hominis. » Quasi dicit, quia non erat vere manus, sed species manus. Et dicit hominis, quia ad modum hominis, et ad intellectum figuratæ fuerunt. Isa. vn, 1 : Sume tibi librum grandem, et scribe in eo stylo hominis. « Scribentis, » ob perpetuam rei memoriam. Et attende, quod dixit supra, iv, 28, ubi rex per pœnitentiam restituendus fuit, vox de cœlo ruit, quæ disparuit : significabat enim iram Dei cito finiendam. Hic autem ubi interficiendus fuit rex, et regnum dissipandum, scribi-

In prima quatuor sunt, scilicet regis conturbatio, et interpretum compellatio, sapientium sæculi defectio, et ex hoc amplior regis confusio.

Dicit ergo : « Tunc facies regis commutata est, » in pallorem scilicet. Eccli. xni, 31 : Cor hominis immutat fafaciem illius, sive in bona, sive in mala. II Machab. iii, 16 : Facies, et color immutatus declarabant internum animi dolorem. « Et cogitationes ejus, » quæ quasi cogitationes dicuntur, quando homo multa revolvit, quod naturale est homini conturbato, et confuso. Job, xx, 2 : Cogitationes meæ variæ succedunt sibi, et mens in diversa rapitur. « Conturbabant eum. » Psal. xxxvii, 11 : Cor meum conturbatum est, scilicet in me. « Et compages renum ejus dissolvebantur, » ubi scilicet superiora inferioribus junguntur. Psal. lxxii, 21 et 22 : Renes mei commutati

<--- Page Split --->

sunt, et ego ad nihilum redactus sum. « Et genua ejus ad se invicem collidebantur, » præ timore scilicet. Isa. xxi, 3 et 4 : Corrui cum audirem, conturbatus sum, cum viderem Emarcuit cor meum.

Et subdit de exclamatione ad interpretem :

Naturalest fica ret cordis : naturale enim est homini in angustia clamare. Baruch, nI, 1 : Anima in augustiis, et spiritus anxius clamat ad te. « Ut introducerent magos, Chaldæos, et aruspices. » Glossa : « Obli- « tus eorum quæ Nabuchodonosor acci- « derant, antiquum gentis suæ sequitur « errorem, magos vocans, non Dei pro- « phetam. » III Reg. xxii, 8 : Remansit vir unus per quem possumus interrogare Dominum : sed ego odi eum, quia non prophetat mihi bonum, sed malum. « Et prologuens rex ait sapientibus Babylonis, » hoc est, procul et publice loquens, ut ab omnibus audiretur, ut esset verbum magis irrevocabile : « Quicumque legerit scripturam hanc, » quæ scilicet apparuit in pariete : et dicitur legere, qui ad intellectum legit. « Et interpretationem ejus manifestam mihi fecerit : » quod facere non potest qui non intelligit. Daniel, x, 1 : Intelligentia est opus in visione. « Purpura vestietur, » quod signum Torguis auregale fuit, « et torquem auream haberea summe dignitatis bit in collo. » Glossa : « Quod summæ insigne. « dignitatis erat : torquis enim dabatur « in signum, quod collum solutum non « erat ad insipienter loquendum. Aurum « enim sapientiam significat. » Proverb. 1, 9 : Addatur gratia capiti tuo, et torques collo tuo. Purpura vero sanguine purpuris colorata vestis est, qua non licebat nisi regibus uti. « Et tertius in regno meo erit. » Glossa. « Post me unus « de tribus principibus, tertiam partem « regni habens. » Genes. xii, 41 et 42 :

Ecce, constitui super universam terram Ægypti. Tulitque annulum de manu sua, et dedit eum in manu ejus : ve- stivitque eum stola byssina, et collo torquem auream circumposuit. Glossa : « Apud Judæos, reges unctio facit : « apud Medos quatuor insignia, scilicet « purpura, fibula, annulus, et diadema. « Unum horum sine aliis concessum, « non dabat honoris plenitudinem, sed « participationem. Scriptura hæc signifi- « cat sacram Scripturam, quæ præmo- « net homines de pænis futuris. Legit « autem, et interpretationem dat, qui « de Scripturis profert monita salutis. » Ad Roman. xv, 4: Quæcumque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt, ut per patientiam et consolatio- nem Scripturarum spem habeamus : hic purpuram accipit in devotione san- guinis Domini. Isa. lxiii, 2 : Rubrum est indumentum tuum, et vestimenta tua sicut calcantium in torculari, pas- sionis scilicet Christi. Torquem accipit in eloquii discretione. Eccli. vi, 25 : Injice in torques illius collum tuum. « Et tertius in regno meo erit : » est enim regnum in hierarchia supercælesti, et cælesti, et Ecclesiastica, ad quod assu- mitur qui Scripturam interpretatur. Luc. xxii, 29 : Ego dispono vobis sicut disposuit mihi Pater meus, regnum.

« Tunc ingressi sunt, » cupiditate munerum scilicet, « omnes sapientes rugis. » Ad Roman. vn, 6 : Pruden- tia carnis, mors est. « Et non potue- runt nec scripturam legere. » Isa. xxix, 11 : Erit vobis visio omnium sicut verba libri signati, quem cum dederint scienti litteras, dicent : Lege istum : et respondelit : Non possum, signatus est enim. Et hoc est quod sequitur : « Nec interpretationem ejus indicare regi : » scriptura enim non intelligitur. nisi eo- dem spiritu, quo edita est. Joan. xiv, 26 : Ille docebit vos omnia, et suggeret vobis omnia quæcumque dixeros vobis.

<--- Page Split --->

« Unde rex Baltassar satis conturbatus est. » Psal. xxxvn, 11: Cor meum conturbatum est in me, dereliquit me virtus mea. « Et vultus illius immutatus est, » in tristitiam scilicet et pallorem : quia hoc ipsum inconstantiae indicium fuit, scilicet ad diffusionem vultus dejici in tristitiam : unde a contrario laudatur Anna, I Reg. 1, 18, quod vultus illius non sunt amplius in diversa mutati. Eecli. xxvn, 12: Homo sanctus in sapientia manet sicut sol : nam stultus sicut luna mutatur. « Sed et optimates ejus turbabantur, » pro rege scilicet. Matth. ii, 3: Audiens Herodes rex, turbatus est, et omnis Jerosolyma cum eo.

10

Sequitur de consilio reginae : et dicuntur tria, scilicet qualiter venit, et quod consilium sapiens dedit, et quod rex consilio obeditit.

Et hoc est :

« Regina autem. » Josephus : « Avia regis. » Origenes : « Mater Baltassar. » Aviae enim matres vocantur, unde potuit nosse praeterita, quae rex ignorabat. « Pro re quae acciderat regi, et optimatibus ejus, » nova scilicet et stupenda ; « domum convivii ingressa est, » ad nova enim concurritur undique : « et proloquens ait : Rex, in æternum vive ! » A salutatione incipit, ut tristitiam temperet. Matth. x, 12: Intrantes autem in domum, salutate eam, dicentes : Paz huic domui. Et subdit consolationem : « Non te conturbent cogitationes tuæ. » Joan. xiv, 27: Non turbetur cor vestrum, neque formidet. « Neque facies tua immutetur, » in dejectionem scilicet et tristitiam. Unde laudatur Joseph, Genes. xliii, 31, quod lota facie tristitiam dissimulavit. Unde Philosophus in I Ethicorum dicit, quod « felicis est « decenter ferre fortunas. 1 »

Et subdit consilium :

« Est vir in regno tuo. » Bene vir. Vir est qui Gregorius: « Vir est qui contra biforformes fortune insul- « mes fortunae insultus biformi contus biformi constantia

« Qui spiritum deorum sanctorum habet in se. » I Joan. iv, 13: De spiritu suo dedit nobis. « Et in diebus patris tui, » hoc est, atavi tui, vel proavi. Glossa : « More Scripturae quae avos, et « deinceps patres appellat. » « Scientia et sapientia inventae sunt in eo, » hoc est, tam in humanis quam in divinis peritia : prae omnibus enim doctus est, qui a Deo doctus est. Luc. xxi, 13:

Dabo vobis os,et sapientiam, cui non poterunt resistere et contradicere omnes adversarii vestri. « Nam et rex Nabuchodonosor, pater tuus, » qui scilicet talis, et tantus fuit, quem et tu imitari debes. Proverb. iv, 1: Audite, filii, disciplinam patris, et attendite ut sciatis prudentiam. « Principem magorum, » hoc est, magnorum Philosophorum, « incantatorum, » qui carminibus in herbis vel animalibus divinant, « Chaldæorum, » qui in astris, « et aruspicum, » qui in extis sacrificiorum juxta aras, « eum constituit, » non quod participationem haberet cum eis, sed ut regimine præesset. Psal. civ, 21 et 22: Constituit eum dominum domus suæ, et principem omnis possessionis suæ, ut erudiret principes sicut semetipsum. « Pater, inquam, tuus, o rex. Hoc repetit ut nepotem ad tanti patris imitationem provocet. Ad Hebr. xii, 9: Patres quidem carnis nostræ eruditores habuimus, et reverebamur eos.

Et repetit rationem :

« Quia spiritus amplior, » plura scilicet comprehendens, « et prudentia, » in agibilibus humanis, « intelligentiaque, » in civilibus. Psal. xxxi, 8: Intellectum tibi dabo, et instruam te. « Et

<--- Page Split --->

interpretatio somniorum, » prophetalium scilicet. Genes. xli, 15 : Vidi somnia, nec est qui edisserat : quae audivi te sapientissime conjicere. « Ostensio secretorum, » in visionibus intellectualibus. Psal. 1, 8 : Incerta et occulta sapientiae tua manifestasti mihi. « Ac solutio ligatorum. » Ligata sunt, quae obscuris ænigmatibus et allegoriis involuta sunt. Sapient. viii, 8 : Signa et monstra scit antequam fiant, et eventus temporum et sæculorum. « Inventae sunt in eo, » per experientiam scilicet : hæc autem inventa sunt per spiritum quem accepit. Sapient. vii, 13 : Ipse sapientiae dux est, et sapientium emendator. « Hoc est in Daniele, cui rex, » scilicet Nabuchodonosor, « nomen imUbiqus sunt posuit Baltassar. » Hieronymus : « Ubiviruit sua » quae sunt virtuti sua præmia : Danie- « lem fæmina barbara tantis laudibus « prædicat. » Proverb. xxxi, 31 : Date ei de fructu manuum suarum, et laudent eam in portis opera ejus. « Nunc itaque Daniel vocetur : » eo quod ille secundo spiritum Dei consulere potest. Et hoc est quod sequitur : « Et interpretationem ejus narrabit. » Eccli. viii, 9 : Ne despicias narrationem presbyterorum sapientium, et in proverbiiis eorum conversare.

« Audivi de te, » per reginam, et famam publicam, « quoniam spiritum deorum habeas, » in te scilicet. Psal. 1, 12 : Spiritum rectum innova in visceribus meis. « Et scientia, » sæcularium scilicet, « intelligentiaque : » Glossa, « oc- « cultorum. » « Ac sapientia. » Glossa, « divinorum. » « Ampliores, » supple, quam in aliis, « inventa sunt in te. » Act. vi, 10 : Non poterant resistere sapientia et Spiritui qui loquebatur.

« Et nunc ingressi sunt in conspectu meo, » cupiditate scilicet et muneribus ducti, et ideo exsæcati, Deuter. xvi, 19 : Munera exsæcant óculos sapientium, et mutant verba justorum. « Sapientes magi. » Jerem. iv, 22 : Sapientes sunt ut faciant malum, bene autem facere nescierunt. « Ut scripturam hanc legerent. » II Esdr. viii, 8 : Legerunt in Libro legis Dei distincte, et aperte ad intelligendum. « Et interpretationem ejus indicarent mihi : » prognostica enim est futurorum. 1 ad Corinth. xiv, 5 : Major est qui prophetat quam qui loquitur linguis, nisi forte interpretetur ut Ecclesia ædificationem accipiat. « Et nequiverunt sensum hujus sermonis edicere. » Humana enim infirmitas ad sublimitatem sapientiæ divinæ pervenire non potest. Psal. cxxxviii, 6 : Mirabilis facta est scientia tua ex me : confortata est, et non potero ad eam.

« Igitur introductus est Daniel coram rege. » Ex modo loquendi videtur, quod absens fuerit. Genes. xxiv, 31 : Ingredere, benedicte Domini : cur foris stas ? « Ad quem præfatus rex ait, » Baltassar scilicet : « Tu es Daniel de filiis captivitatis Judæ. » Glossa, « de illis « qui prædicere futura consueverunt. » Amos, iii, 7 : Non facit Dominus Deus verbum, nisi revelaverit secretum suum ad servos suos prophetas. « Quem adduxit pater meus rex de Judæa ? » In qua Deus revelator secretorum notus est. Psal. lxxv, 2 : Notus in Judæa Deus : in Israel magnum nomen ejus.

« Porro ego audivi de te, » per reginam scilicet et famam publicam, « quod possis obscura interpretari. » Job, xxvin, 11 : Abscondita in lucem produxit. « Et ligata dissolvere. » Sapient. vn, 21 : Quæcumque sunt absconsa et improvisa, didici : omnium enim artifex docuit me sapientia. Item, Sapient. vni, 8 : Scit versutias sermonum, et dissolutiones argumentorum. « Si ergo vales scripturam legere, » ad intellectum scilicet. Psal. cxvii, 130 :

<--- Page Split --->

Declaratio sermonum tuorum illumininat, et intellectum dat parvulis. « Et interpretationem ejus indicare mihi. » Luc. xiv, 27: Interpretabatur illis in omnibus scripturis, quæ de ipso erant. « Purpura vestieris, » in signum regalis dignitatis, « et torquem auream circa collum tuum habebis. » Psal. xx, 6: Gloriam et magnum decorem impones super eum. « Et tertius in regno meo princeps eris, » hoc est, unus de tribus, forte unus præfuit curiæ, alter exercitui, tertius terræ : et videtur sumi de his quæ dicuntur, II Reg. xxii, 8: David... sedens in cathedra sapientissimus princeps inter tres.

tit manus suas ab omni munere,.. iste in excelsis habitabit, etc. Et differunt donum, et munus : quia donum est secundum quod procedit a dante liberaliter, munus autem secundum quod recipitur ab eo cui datur. « Scripturam autem legam tibi rex, » gratis scilicet et liberaliter. Et dicit tibi, quia ad correptionem ejus legit : sed quia non sufficit legere sensum litteræ, nisi spiritus latens in littera manifestetur, ideo addit : « et interpretationem ejus ostendam tibi. » II ad Timothy, n, 1: Cura teipsum probabilem exhibere Deo, operarium inconfusibilem, recte tractantem verbum veritatis.

« Ad quem respondens Daniel. » Hic incipit visionis explanatio, et habet tres paragraphos, scilicet interpretis commendationem, aviti peccati redargutionem, et successoris imitationem : et hæc tria dicuntur in parte prima. In secunda autem ponit scripturæ lectionem et interpretationem, ibi, §. 23 : « Hæc est autem scriptura. » In tertia autem interpretis pro interpretatione honorem, ibi, §. 29 : « Tunc, jubente rege. »

Dicit ergo :

« Ad quem, 1 » scilicet regem, « respondens Daniel, ait, » regiam scilicet potestatem non veritus. Eccli. xlviii, 13: In diebus suis non pertimuit principem, et potentia nemo vicit illum. « Coram rege, » hoc est, libere et publice. I ad Timothy. v, 20: Peccantes coram omnibus argue, ut et cæteri timorem habeant. « Munera tua sint tibi. » Implevit quod dicitur, Matth. x, 8 : Gratis accepistis, gratis date. I Reg. xii, 3: Si de manu cujusquam munus accepi : et contemnam illud hodie, resti-

tuamque vobis. Liber enim non est, qui munus accipit. « Et dona domus tuæ, » quæ dives et abundans est, « alteri da. » Isa. xxxiii, 15 et 16: Qui... excu-

Et subjungit de peccati aviti improperatione, et pœna : primo, ingratitudinem ad Dominum improperat, secundo, ad proximum.

Et hoc est :

« O rex, Deus altissimus. » Psal. xciv, 3: Rex magnus super omnes deos. « Regnum, » in potestate scilicet, « et magnifcientiam, » in divitiis, « gloriam, » in splendore dignitatis, « et honorem, » in reverentiam et subjectionem hominum, « dedit Nabuchodonosor, patri tuo. » Jacob. 1, 17 : Omne datum optimum et omne donum perfectum desursum est, descendens a Patre luminum.

« Et propter magnificentiam quam dederat ei, » supple, Deus. Jacob. 1, 3 : Dat omnibus affluenter, et non improperat. « Universi populi, » communitates scilicet civitatum, « tribus, » hoc est, contribules in civitatibus, « et linguæ, » distinctæ per diversas terras, « tremebant, » scilicet corpore, « et metuebant eum, » corde. Judith, ii, 4 et seq., responderunt Nabuchodonosor omnes nationes : Sint omnia sub lege tua, nos et filii nostri, servi tui simus. Veni nobis pacificus

<--- Page Split --->

dominus, et utere servitio nostro, sicut placuerit tibi. Et subdit de injuria proximi : « Quos volebat interficiebat, » voluntate scilicet, non legibus utens in judicio : « et quos volebat percutiebat, » mutilando scilicet, vel aliter castigando : unde, Isa. xiv, 5 et 6, vocatur virga : Contrivit Dominus baculum impiorum, virgam dominantium, cædentem populos in indignatione plaga insanabili, subjicientem in furore gentes, persequentem crudeliter. « Et quos volebat exaltabat, » supple, non pro dignitate virtutis, sed quia erant ministri sceleris : « et quos volebat humiliabat, » non pro culpa sceleris, sed quia persequebatur virtutem. Sapient. vi, 5 : Cum essetis ministri regni illius, non recte judicastis, nec custodistis legem justitiae, neque secundum voluntatem Dei ambulastis.

tauris, et pilosus clamabit aller ad alterum. « Fænum quoque, ut bos, comedebat, » hoc est, in jumentinis et bestialibus delectabatur. Job, xxx, 4 : Mandebant herbas, et arborum cortices, et radix juniperorum erat cibus eorum. « Et rore caeli corpus ejus infectum est : » quia etiam donis bonitatis divinae, per ingratitudinem abutebatur ad infectionem. Sapient. xiv, 11 : Creaturæ Dei in odium factæ sunt, et in tentationem animabus hominum, et in musculam pedibus insipientium. « Donec cognosceret, » pænis scilicet attritus, « quod potestatem haberet Altissimus in regno hominum. » Job, xxv, 2 : Potestas et terror apud eum est, qui facit concordiam in sublimibus suis. « Et quemcumque voluerit, suscitabit super illud. » Ad Roman. ix, 19 : Voluntati ejus quis resistit ?

20 Superbia Nabuchodonockr humiliata.

« Quando autem elevatum est cor ejus, » in superbiam scilicet contra Deum. Ezech. xxviii, 17 : Elevatum est cor tuum in decore tuo. « Et spiritus illius obfirmatus est ad superbiam, » ita ut etiam diceret, Isa. xiv, 13 : In caelum conscendam, super astra Dei exaltabo solium meum. « Depositus est, » supple, a Deo, « de solio regni sui. » Luc. 1, 52 : Deposuit potentes de sede « Et gloria ejus ablata est. » Ezech. xxviii, 17 : Perdidisti sapientiam tuam in decore tuo, in terram projecit te.

Et subdit de redargutione imitatôris filii, qui majori pæna dignus erat, quia videns punitum atavum, non se correxerat. Et hoc est :

« Tu quoque, filius ejus, Baltassar, » non tantum natura, sed etiam imitatione malitiae. Sapient. iv, 6 : Ex iniquis somnis filii qui nascuntur, testes sunt nequitiae adversus parentes. « Non humiliasti cor tuum, » ad pœnitentiam scilicet, sicut docet Psal. xxxiv, 13 : Humiliabam in jejunio animam meam. « Cum scires hæc omnia, » Nabuchodonosor scilicet, et exemplo illius corrigi debueras. Proverb. xix, 23 : Pestilente flagellato, stultus sapientior erit. Ptolomæus Philosophus : « Qui exemplo « alterius non corrigitur alii corrigentur « ab ipso. »

« Et a filiis hominum ejectus est, » sicut patuit supra, iv, 30 et seq. I ad Corinth. v, 13 : Auferte malum ex vobis ipsis. « Sed et cor ejus cum bestiis positum est, » ut bestialia scilicet cogitaret, et vellet. Jerem. xv, 1 : Ejice illos a facie mea, et egrediantur. « Et cum onagris erat habitatio ejus, » hoc est, cum asinis agrestibus, ab vœc, quod est asinus, et xypa, venatio. Et hæc daemonia significant, quae cor peccatoris inhabitant. Isa. xxxiv, 14 : Occurrent daemonia onocen-

« Sed adversum dominatorem caeli, » cujus scilicet templum usurpavit pater tuus, « elevatus es, » in superbiam. Daniel. xi, 28 : Cor ejus adversus testamentum sanctum. Et post, §. 36 : Adversus Deum deorum loquetur magnifica.

<--- Page Split --->

« Et vasa domus ejus, » hoc est, templi, « allata sunt coram te, » usibus scilicet hominum profananda. Matth. vii, 6 : Nolite dare sanctum canibus, neque militatis margaritas vestras ante porcos. « Et tu, » supple, primus, « et optimates tui, » secundi, a te inducti, I Esdr. ix, 2 : Manus etiam principum et magistratuum fuit in transgressione hac prima. « Et uxores tuæ, » nobiliores, et quod pejus est, « concubinæ tuæ, » fomenta scilicet libidinis tuæ, « vinum bibistis in eis, » quod ad libidinem incitaret. Unde, Genes. xix, 33 et seq., cum filiæ Loth provocarent patrem ad libidinem, dederunt ei vinum bibere. « Deos quoque aureos, » de pretiosiori metallo scilicet, « et argenteos, » candentes scilicet, « et æreos, » qui significant fictos, quia æs similitudinem aurì mentitur, « et ferreos, » sicut Martem, et alios, quos in bellis et armis credebant habere potestatem. Osee, ii, 8 : Dedi ei frumentum, et vinum, et oleum, et argentum multiplicavi ei, et aurum, quæ fecerunt Baal. « Ligneosque, et lapideos, » qui scilicet de vili materia erant, et significant eos qui vilia Deo vero præponunt. Jerem. n, 13 : Me dereliquerunt fontem aquæ vivæ, et foderunt sibi cisternas, cisternas dissipatas, quæ continere non valent aquas. « Qui non vident, neque audiunt. » Psal. cxiii, 3 et 6 : Oculos habent, et non videbunt. Aures habent, et non audient. « Neque sentiunt. » Psal. cxxxiv, 17 : Neque enim est spiritus in ore ipsorum. « Laudasti. » Psal. x apud Hebræos, 3 : Laudatur peccator in desideriis animæ suæ. « Porro Deum, » verum scilicet, « qui habet flatum tuum, » hoc est, spiritum tuum, « in manu sua, » hoc

quasi in sacculo delicta mea. « Non glorificasti, » per gratiarum scilicet actionem, et bonam vitam. Cum tamen dicatur, Eccli. xlii, 32 et 34 : Glorificantes Dominum quantumque potueritis... Benedicentes Dominum, exaltate illum quantum potestis.

« 'Idcirco ab eo, » Deo scilicet vero, « missus est articulus manus, » qui articulatim scriberet. Apocal. i, 11 : Quod vides, scribe in libro. « Quæ, » scilicet manus, « scripsit hoc quod exaratum est. » Ex hoc videtur, quod non colore scriptum fuerit, sed in lapidem exaratum. Jerem. xvii, 1 : Peccatum Juda scriptum est stylo ferreo, in ungue adamantino.

« Hæc est autem scriptura quæ digesta est, » hoc est, judicio Dei decreta. Daniel. iii, 31 : Omnia ergo quæ induxisti super nos, et universa quæ fecisti nobis, in vero judicio fecisti. « Mane, Thecel, Phares, » hoc est, numerus, appensio, divisio. Sapient. xi, 21 : Omnia in mensura, et numero, et pondere disposuisti.

« Et hæc interpretatio sermonis, » scilicet quantum ad intellectum. I ad Corinth. xiv, 9 : Nisi manifestum sermonem dederitis, quomodo scietur id quod dicitur ? « Mane, » supple, quod sonat numerus, significat, quod « numeravit Deus regnum tuum, » hoc est, omnes actus et verba, quæ habuisti in regno. Job, xxxi, 4 : Nonne ipse considerat vias meas, et cunctos gressus meos dinumerat? « Et complevit illud, » hoc est, finivit. Luc. xvi, 2 : Redde rationem villicationis tuæ : jam enim non poteris villicare.

« Thecel, » supple, significat, quod « appensum est 1 in statera, » supple,

<--- Page Split --->

regnum tuum, et vita, quantum ad circumstantias et radices operum. « Et inventum est 1 minus habens, » quam dignum scilicet fuerit. Proverb. xvi, 11 : Pondus et statera judicia Domini sunt. Job, xxxi, 5 et 6 : Si ambulavi in vanitate, et festinavit in dolo pes meus, appendat me in statera justa, et sciat Deus simplicitatem meam.

rum diversa genera. « Et prædicatum est de eo,» voce scilicet præconis, « quod haberet potestatem tertius in regno suo, » hoc est, sicut unus de tribus principibus. Genes. xli, 41 : Ecce constitui te super universam terram Ægypti. Jerem. 1, 10 : Ecce constitui te hodie super gentes, et super regna.

« Phares, » supple, significat, quod « divisum est regnum tuum, » supple, a te, et a progenie tua. Isa. xlvii, 1 : Non est solium filix Chaldæorum. Luc. xii, 20 : Stulte, hac nocte animam tuam repetunt a te : quæ autem parasti, cujus erunt ? « Et datum est Medis et Persis. » Medi interpretantur mensurantes, pœnam scilicet contra culpam. Persæ latera dissuentes interpretantur. Isa. xiii, 17 et 18 : Ecce ego suscitabo super eos Medos, qui argentum non quærant, nec aurum velint, sed sagittis parvulos interficient.

« Eadem nocte. » Tangitur hic omnium 30 dictorum impletio. « Interfectus est Baltassar, rex Chaldæus. » Glossa : « Jose- « phus dicit obsessa Babylone a Medis « et Persis, Baltassar regem Babylonis « in tantam venisse oblivionem sui, ut « celeberrimum convivium iniret, et in « vasis templi biberet, et obsessus epulis « vacaret. Unde potest stare historia, « quod eadem nocte sit captus, et jugu- « latus, dum omnes, aut visionis inter- « pretationisque territi miraculo, aut ce- « lebritare et ebrietate convivii occupati « essent. » Luc. xii, 20 : Stulte, hac nocte animam tuam repetunt a te.

« Tunc, jubente rege. » Glossa : Non mirum, si quamvis audiens tristia, præmium solverit, cum ventura quæ audierat, non statim credidit : Dei enim prophetam honorando, se putavit veniam promereri : non tamen obtinuit, quia sacrielgium majus fuit quam veneratio hominis Dei. « Indutus est Daniel purpura. » Proverb. xxxi, 22 : Byssus et purpura indumentum ejus. « Et circumdata est torquis aurea collo ejus, » præ sapientia scilicet qua locutus fuerat. Isa. xxi, 24 : Suspendent super eum omnem gloriam domus patris ejus, vaso-

« Et Darius Medus successit ei in reg- 31 num. » De hoc Dario dicit Josephus, quod « fuit filius Astyagis, qui alio nomine As- « suerus vocabatur, et erat avunculus Cy- « ri, regis Persarum, aetate et moribus re- « gno dignus. » Eccle. x, 16 : Væ tibi, terra, cujus rex puer est, « Annos natus sexaginta duos. » Dicit enim Aristoteles in III Topicorum : « Nemo eligit juveNemo eligis « nes duces, quia non constat eos esse ices. « sapientes 2. » In tali enim aetate resedit complexio, et conceptus stabiles inveniuntur. I ad Timoth. v, 9 : Vidua eligatur non minus sexaginta amorum.

1 Vulg. habet inventus es.

3 ARISTOTELES, In III Topicorum, n. 26.

<--- Page Split --->