CAPUT II.

Cum sapientes Chaldæi somnium Nabuchodonosor conjectare non potentes, juberentur omnes interimi, oranti Danieli revelatum est mysterium, qui regi aperit somnium ipsius de magna quadam statua, ejusque declarationem de quatuor regnis : quo facto, Nabuchodonosor Danielem adoravit, et hostias ac incensum illi præcepit offerri, confitens Dominum Deum, et exaltans Danielem.

nium, et mente confusus ignoro quid viderim. 4. Responderuntque Chaldæi regi syriace : Rex, in sempiternum vive! dic somnium servis tuis, et interpretationem ejus indicabimus.

<--- Page Split --->

et domus vestræ publicabuntur.

fuerat ad interficiendos sapientes Babylonis :

<--- Page Split --->

Danielem ad regem, et dixit ei : Inveni hominem de filiis transmigrationis Juda, qui solutionem regi annuntiet.

<--- Page Split --->

dissipabitur, et regnum ejus alteri populo non tradetur : comminuet autem et consumet universa regna haec, et ipsum stabit in aeternum.

IN CAPUT II DANIELIS

COMMENTARIUS.

« In anno secundo regni Nabuchodonosor. » Hic tangitur revelatio facta Danieli in visione impii regis Nabuchodonosor, et dividitur in partes duas, in somnii visionem, et interpretationis inquisitionem, ibi, 3. 2 : « Præcepti autem rex. »

1 Circa somnii visionem duo dicuntur, visio scilicet et deletio : et hoc est :

« In anno autem secundo. » Hieronymus : « Si post tres annos pueri ingressi « sunt in conspectu regis, quomodo in « secundo anno somniasse nunc dicitur? « Hoc ita solvunt Hebræi : Secundus « annus hic dicitur, quo omnibus bar- « baris gentibus imperavit, Assyriis, et « Ægyptiis, Moabitis, et reliquis nationi- « bus, non tantum Judæis, et Chaldæis.» Unde Josephus : « Post annum se- « cundum Ægyptiacæ captivitatis Nabu- « chodonosor vidit mirabile somnium,

« et fugit ab eo. » « Regni NabuchodoNumenosor, » quo scilicet ut monarcha regnaarni noe regno, sed monarchis Nabuchodoniosor. » Nubuchodnomorchi noosor. » Judith, n, 3 : Dixitque, scilicent Nabuchodonosor, cogitationem suam in eo esse, ut omnem terram suo subjugaret imperio. Cum non sit videre nisi secundum intellectum, per hoc intelligitur, quod aliquid de intelligentia habuit confuse et indistincte. Per hoc autem quod dicit, somnium, nota quod haec visio in imaginibus corporalibus erat descripta. Et hoc est somnium quod differt a visione, et oraculo, quod visio est ostensio rerum in veritate ut futuræ sunt, oraculum autem expressa rerum prædictio, et somnium est revelatio percepta a diis, vel a divinis viris : quæ autem a cibis causantur vel actibus hominum, phantasmata dicuntur.

Et subdit de causa oblivionis : « Et conterritus est spiritus ejus. » Spiritus hic dicitur corporalis rector formarum, qui quando in terrore confunditur, delentur formæ quæ in eo sunt, et deletis formis somnium cadit in oblivionem, et hoc est quod sequitur : « Et somnium ejus fugit ab eo. » Terroris autem istius causa fuit magnitudo visionis. Job, iv,

<--- Page Split --->

13 et 14 : In horrore visionis nocturnæ, quando solet sopor occupare homines, pavor tenuit me, et tremor, et omnia ossa mea perterrita sunt. Job, vii, 14 : Terebris me per somnia, et per visiones horrore concuties.

« Præcepit autem rex. » Tangitur hic interpretis inquisitio, et dicuntur duo, scilicet inquisitio, et inventio, ibi, y. 14: « Tunc Daniel requisivit de lege. »

In prima duo sunt, interpretum vocatio, et interpretationis requisitio, ibi, y. 3 : « Et dixit ad eos rex. »

Dicit ergo : « Præcepit autem rex, » Nabuchodonosor scilicet, « ut convocarentur, » ad eum scilicet, « arioli et magi. » Alia translatio, « incantatores, et philosophi. » Arioli enim interfecta animalia carminibus sacrificant, et in extis divinant, propter quæ carmina incantatores dicuntur. Magi autem sunt qui de singulis philosophantur. « Et Chaldæi, » Astronomi scilicet vel Mathematici, ut dicit Glossa : « et malefici. » Glossa : « Qui victimis utuntur « et sanguine, et sæpæ contingunt cor- « pora mortuorum, qui proprie necro- « mantici dicuntur a væpò; quod est « mortuus, quia in mortuis divinant. » « Ut indicarent regi somnia sua. » Somnia dicit in plurali propter multas partes somnii. Hieronymus : « Secundum « artem mathematicam principes et reges « illius gentis omnia faciunt, unde in « nativitate Domini primi ortum ejus « notaverunt, et Bethlehem venientes « puerum adoraverunt. Ex quo accipi- « tur, quod ortus Salvatoris non per « creationem novæ stelle, sed per natu- « ralem cursum stellarum deprehensus « est. » Cujus contrarium tenet Ecclesia. Ad hoc dicendum videtur, quod Hieronymus non negat novæ stelle creationem, sed dicit quod cum Mathematici cœlestia sæpe contemplentur, quidam inter alios etiam lucem creata stelle primi viderunt in ortu Salvatoris, quam non

vidissent, si cœlestia contemplati non fuissent. « Qui cum venissent, » convocati scilicet, « steterunt coram rege, » reverenter audituri præcepta regis.

« Et dixit ad eos rex. » Tangitur hic interpretationis requisitio, primo sub comminatione, secundo sub sententiae interminatione, ibi, y. 12 : « Quo audito, rex, in furore. »

In primo tria sunt : primo enim simpliciter requirit : secundo, sub promissione, et pœna : tertio, impossibilitatis evasione : quæ patent in littera.

Dicit ergo : « Dixit ad eos rex. » Quæritur, quare dixit, et quæsivit quod impossibile fuit? Ad hoc dicendum, quod Mathematici ex astris dicunt causari inferiora, et ideo cum profiterentur se scire cursus stellarum, et quas impressiones facerent in inferioribus, quærebat rex quas in anima sua stelle fecissent impressiones. « Vidi somnium. » Recolit se vidisse, sed quid viderit ignorat. « Et mente confusus, » quia prius dixit spiritum esse conterritum, « ignoro, » supple, distincte, « quid viderim, » quamvis indistincte sciam me aliquid magni vidisse. Hieronymus : « Umbram et qua- « si auram, et vestigia somnii retine- « bat ut aliis referentibus posset quod « viderat reminiscì, non a mentientibus « decipi. » Et attende, quod hoc simpliciter dixit coram Mathematicis, ut ipsi ex se prorumperent in narrationem interpretationis.

Unde sequitur :

« Responderuntque Chaldæi, » hoc est, Mathematici, « regi syriace, » hoc est, Chaldaei : quia Syriaca lingua est Chaldaiica : « Rex, in sempiternum vive! » Hieronymus : « Superius non sa- « lutaverunt, quia non fuerant ausi lo- « qui ut inferiores : sed postquam locu- « tus est rex, ipsi volentes respondere, « prius salutant captantes benevolentiam

<--- Page Split --->

« a parte auditoris. » « Dic somnium servis tuis : » hoc enim accipiunt pro fundamento, ex cujus similitudinibus conjiciant interpretationem : et hoc est quod sequitur : « Et interpretationem ejus indicabimus. » Quia interpretatio conjecturalis est, et non immobilis veri- tatis, et talem interpretationem non quæ- rebat rex. Et attende, quod perceptio somnii significat, quod impii etiam ali- quid altum de cœlestibus percipiunt, sed territi de austeritate pœnitentiæ, quod conceperunt, perdunt. Job, xxxiii, 15 et 16 : Per somnium, in visione nocturna, quando irruit sopor super homines, et dormiunt in lectulo, tunc aperit aures virorum, et erudiens eos instruit disci- plina.

loco, nec in uno tempore, sed ubique et semper. Esther, n, 18: Dona largitus est juxta magnificentiam principalem. Et post comminationes, et promissiones, subinfert intentionem : « Somnium igitur, » primo, « et interpretationem ejus, » secundo, « indicate mihi. » Ac si dicat : Si somnium dixeritis, credam interpretationi.

« Responderunt secundo, » Chaldæi scilicet, « atque dixerunt ei, » scilicet regi : « Rex somnium dicat servis suis » (regiam majestatem in ipso confitentur, et in se servitium, ut benevolentia et blanditiis eum alliciant), « et interpretationem ejus indicabimus. » Ac si dicant : Interpretari nescimus, nisi quid interpretemur, nobis dicatur : non enim possunt scire quid in corde hominis sit. I ad Corinth. ii, 11 : Quis enim hominum scit quæ sunt hominis, nisi spiritus hominis, qui in ipso est? Significat autem eos spiritualiter, qui conjecturas cordium suorum, et cogitationes ad suum sensum volunt interpretari. Isa. xxx, 10 : Loquimini nobis placentia : videte nobis errores.

« Respondit rex, et ait. » Durius modo alloquitur, ut magis terreat : « Certe novi quod tempus redimitis, » ambage scilicet verborum, « scientes quod recesserit a me sermo, » per oblivionem scilicet, et sic quaerentes impossibile, vultis evadere.

Pabllicari, familia, « publicabuntur, » hoc est, publicæ direptioni damnabuntur.

6

Et subjungit promissiones:

« Si autem somnium, » primo scilicet, « et conjecturam ejus narraveritis, » postea scilicet, « præmium, » quod meruistis, « et dona, » etiam ultra meritum ex munificentia regali, « et honores, » in demonstrationibus scilicet, sicut Joseph 1, et Mardochæus 2, « multum accipietis a me. » Multum non in uno

« Si ergo somnium non indicaveritis mihi, » cum dicatis vos nosse dispositiones astrorum, quæ dicitis esse causas somniorum, « una est de vobis sententia, » hoc est, similis, et firma, hæc scilicet, « quod interpretationem quoque fallacem, » quæ secundum rem non eve-

4 Genes. xii, 38 et seq.

2 Esther, vi, 10 et seq.

<--- Page Split --->

niet, « et deceptione plenam, » qua me fallere nitimini, « composueritis, » hoc est, confinxeritis, « ut loquamini mihi, » hoc est, locutione detineatis me, « donec tempus pertranseat, » et aliis occupatus ista dimittam. Simile est, Isa. xxvut, 13 : Manda, remanda : manda, remanda : exspecta, reexspecta: exspecta, reexspecta. His concludit intentionem : « Somnium itaque dicite mihi, ut » tali experimento « sciam, » hoc est, scire possim, « quod interpretationem quoque ejus, » hoc est, somnii, somnium et « veram loquimini. » Somnium enim et interpretatio secundum Mathematicos ad idem refertur ut causam.

Et subjungunt rationem :

« Sermo enim quem tu quæris, rex, » hoc est, o rex, « gravis est, » super hominum cogitationem positus. Psal. cxxxvni, 6 : Mirabilis facta est scientia tua ex me : confortata est, et non potero ad eam. « Nec reperietur quisquam, » supple, hominum purorum, « qui indicet illum in conspectu regis, » hoc est, possit indicare. Sapient. ix, 14 : Cogitationes mortalium timidæ, et incertæ providentiæ nostræ. « Exceptis diis, » hoc est, divinis hominibus. Psal. lxxxii, 6 : Ego dixi : Diï estis, et filii Excelsi omnes. « Quorum non est cum hominibus conversatio. » Sanctorum enim hominum conversatio in cœlis est. Ad Philip. iii, 20 : Nostra conversatio in cœlis est.

« Respondentes ergo Chaldæi, » Astronomi scilicet, « coram rege, dixerunt, » impossibilitatem scilicet humani ingenii cognoscentes, et inconsuetum esse, quod talia quærantur, allegantes : et hoc est : « Non est homo super terram, » qui scilicet terrenus sit, super cœlum enim est qui potest hoc, « qui sermonem tuum, rex, » hoc est, o rex, « possit implere. » Joan. iii, 31 : Qui est de terra, de terra est, et de terra loquitur. Qui de cœlo venit, super omnes est. Unde de se, et sanctis dicit Paulus, I ad Corinth. ii, 12 : Nos autem non spiritum hujus mundi accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quæ a Deo donata sunt nobis. Et allegant consuetudinem, dicentes : « Sed neque regum quisquam magnus, » dignitate, et divitiis, « et potens, » dilatatione potestatis, « verbum hujuscemodi, » hoc est, rem de qua posset esse verbum, « sciscitatur, » hoc est, sciscitari consuevit, « ab omni ariolo, et mago, et Chaldæo. » Hæc in præhabitis exposita sunt. Isti enim promittunt scientiam futurorum se habere.

« Quo audito. » Hic tangitur intimatio pœnæ. In hoc autem commendatur quod prius audivit. Joan. vii, 51 : Numquid lex nostra judicat hominem, nisi prius audiverit ab ipso ? Sed in hoc vituperatur quod sequitur, « in furore, et in ira magna. » « Furor est ferFuror, quid » « vens ira, » ut dicit Gregorius. Ira autem appetitus pœnæ in vindictam. Unde, livore vindictæ exagitatus, durissimam protulit sententiam, hanc scilicet, « ut perirent omnes sapientes Babylonis. » Jacob. i, 20 : Ira viri justitiam Dei non operatur. Qui autem sapientes interfici præcepti, stultos dilexit, secutus consilium Roboam 1.

« Et egressa sententia, » hoc est, divulgata et publicata, « sapientes interficeibanfur, » hoc est, ad interficiendum quæreban tur. Habacuc, 1, 4 : Quia impius prævalet adversus justum, propterea egreditur judicium perversum. « Quærebaturque Daniel, et socii ejus, ut perirent, » accusantibus eos scilicet

<--- Page Split --->

aliis, qui invidebant eis : quia cum sapientibus non intraverant, et de eis non quaerebatur. Sapient. 11, 24 et 25 : Invidia diaboli mors introivit in orbem terrarum : imitantur autem illum qui sunt ex parte illius.

« mus, cur Daniel et tres pueri non « ingressi sunt ad regem cum aliis sa- « pientibus, et tamen cum eis jussi sunt « perire ? Et sic solvunt : Cum rex dona « maxima et summum honorem pro- « mittebat sapientibus, ire ad regem « noluerunt, ne dignitatem et divitias « viderentur ambire. Solvunt etiam aliter « dicentes, quod Chaldæi sapientes in- « videntes sapientiæ puerorum et glo- « riæ, quasi soli præmia essent recep- « turi, sine pueris ingressi sunt, sed « postea cum sors cederet in contrarium, « pœnæ voluerunt habere consortes. »

« Tunc Daniel. » Tangitur hic interpretis inventio, et habet quatuor paragraphos, scilicet induciarum impetrationem, revelationis acceptionem, gratiarum actionem, interpretis examinationem : quæ per ordinem patent in littera. Et hoc est :

« Tunc Daniel requisivit de lege atque sententia. » Lex dicitur commune edictum interficiendi sapientes : sententia vero sententialiter prolata condemnatio. « Ab Arioch, principe militiae regis. » Cum enim esset de curia, a principe quaesivit sicut a consocio. Princeps autem militiae fuit qui ordinabat milites et militiam secundum Cerethi et Pherethi legiones. Pherethi enim dicuntur mortificantes, quia pessimos trucidant : Cerethi autem vivificantes, quia bonos vivificabant. « Qui, » scilicet princeps, « egressus fuerat, » supple, cum Pherethi, « ad interficiendos sapientes Babylonis. » Quam crudelitatem etiam Daniel improperat ei, infra, ibi, v, 19 : « Quos volebat interficiebat, et quos volebat percutiebat. »

« Cum ergo rem indicasset Arioch Danieli, » eo quod absens Daniel fuit, cum rex dedit edictum,

« Daniel ingressus, » supple, ad regem, « rogavit, » audaciam sumens ex hoc quod erat de curia, « ut tempus darei sibi, » rex scilicet, « ad solutionem, » somnii scilicet et interpretationis, « indicandam regi. » Sed contra hoc objicitur illud Matthæi, x, 10 : Nolite cogitare quomodo, aut quid loquamini: dabitur enim vobis in illa hora quid loquamini. Et id Psalmi xxx, 11 : Dilata os tuum, et implebo illud. Ad hoc dicendum, quod Dominus non prohibet deliberationem simpliciter, sed deliberationem et præmeditationem humanæ rationis : quia si illi Sancti ininterentur, viderentur de fide dubitare : inducias autem faciendæ orationis, et impetrandæ revelationis, et ordinandæ responsionis secundum fidem non prohibet Dominus. Et hoc est quod dicit Hieronymus : « Tempus sibi dari petit, non ut saga- « citate mentis occulta perquireret, sed « ut Dominum occultorum obsecraret. »

« Et interrogavit eum, qui a rege potestatem acceperat, » interficiendi scilicet, quia illius intererat, et ille scire poterat, « quam ob causam, » meritoriam scilicet sapientium Babylonis, « tam crudelis sententia, » supple, de omnibus sapientibus occidendis, « a facie regis, « hoc est, ab imperio regis, « esset egressa, » cum sit contra sententiam Dei. Ezech. xviii, 20 : Filius non portabit iniquitatem patris, et pater non portabit iniquitatem filii. « Hic « quærunt Hebræi, ut dicit Hierony-

« Et ingressus est domum suam Daniel, » impetrato scilicet tempore, et dilatata sententia, ingreditur domum ut occultius oret, et quietius. Matth. vi, 6 : Tu autem, cum oraveris, intra in cu-

<--- Page Split --->

biculum tuum, et clauso ostio, ora Patrem tuum in abscondito. Sapient. viii, 16: Intrans in domum meam, conquiescam cum illa, scilicet sapientia. « Ananiæque, et Misæli, et Azariæ, sociis suis, indicavit negotium. » Alios sibi in precibus adjungit, ne videatur præsumere de privilegio sui meriti, ut quorum est commune discrimen, communis sit oratio. Jacob. v, 16: Orate pro invicem ut salvemini.

18

Et hoc est quod sequitur : « Ut quærerent misericordiam, » qua miseri indigent in periculo constituti. Thren. in, 22 : Misericordiæ Domini quia non sumus consumpti, quia non defecerunt miserationes ejus. « A facie Dei cæli. » Hieronymus : « Ad diffe- « rentiam eorum deorum qui in terra « versantur, et dæmoniacis artibus et « præstigiis terrenos deludunt. » Deus tamen cæli dicitur, ut continens cælum, et omnia quæ in eo sunt. A facie autem ejus quæritur, hoc est, a præsentia luminis gratiæ ipsius. Psal. lxxix, 4 : Ostende faciem tuam, et salvi erimus. « Super sacramento isto, » hoc est, sacro secreto. Quia sacrum est, quod divinum est : secretum autem, quia supra cognitionem nostram elevatum est. « Et non perirent Daniel, et socii ejus, » a quibus vita et consolatio pendebat omnium captivorum, « cum cæteris sapientibus Babylonis, » per eos liberandis. Hieronymus : « Diligit inimicos, bene- « facit odientibus, orat pro persequenti- « bus, sicut præcipitur, Matth. v, 44.

quando scilicet clausi erant sensus exteriores. Isa. lviii, 10 : Orietur in lenebris lux tua, et tenebræ tuæ erunt sicut meridies. « Revelatum est, » velamine scilicet quo nobis secretum fuit ablato. Psal. xxviii, 9 : Vox Domini revelantis cervos, et revelabit condensa, et in templo ejus omnes dicent gloriam.

Unde sequitur de gratiarum actione in communi, et in singulari : et hoc est : « Et benedixit Daniel, » hoc est, bona quæ a Deo procedunt, Deo dixit et attribuit per gratiarum actiones. Eccle. i, 7 : Ad locum, unde exeunt flumina, revertuntur ut iterum fluant. « Deum cæli : » quia de cælo venit illuminatio, non de terra. Eccli. xxiv, 6 : Ego feci in cælis ut oriretur lumen indeficiens.

« Et locutus ait. » Locutus dicitur, ut de corde procedere intelligatur : « Sit nomen Domini benedictum. » Nomen quasi notamen dicitur : et in hoc exprimitur, quod notitia bonitalis et potentiæ in sanctis ostenditur. « A sæculo et usque in sæculum, » hoc est. a sæculo omnium patrum in omnia sæcula filiorum, in quibus numquam defecerunt illuminationes bonitalis divinæ. Idem est in Psal. cxii, 2 : Sit nomen Domini benedictum ex hoc nunc et usque in sæculum.

Et subjungit de quo gratias agit : « Quia sapientia, » hoc est, scientia dispositionis universorum. Proverb. viii, 30 : Cum eo eram cuncta componens. « Et fortitudo, » perficiendi scilicet quod dispositum est. Job, ix, 19 : Si fortitudo quæritur, robustissimus est. « Ejus sunt, » Dei scilicet, sicut fontis et primæ causæ.

« Tunc Danieli. » Tangitur hic revelatio Danieli facta quasi principali. « Mysterium, » hoc est, secretum. Møstfjø:ov enim Græce, Latine sonat secretum. « Per visionem, supple, non per somnium, sed per apertam rerum demonstrationem. Psal. xxxv, 10 : In lunine tuo videbimus lumen. « Nocte, »

Et hoc ostendit in effectu, subdens : « Et ipse mutat tempora, et ætales, » hoc est, scit et potest mutare. Temporæ dicuntur secundum quod sunt spatia in

<--- Page Split --->

Ormia Dei motibus cœelestibus : aetates autem sepotentiae aut jecia. cundum quod illa spatia relinquuntur in inferioribus. Psal. cum, 9 : Terminum posuisti, quem non transgredientur. Item, Psal. xxx, 16 : In manibus tuis tempora mea 1. « Transfert regna, » a gente scilicet in gentem, « atque constituit, » regna scilicet in regnantibus. Eccli. x, 8 : Regnum a gente in gentem transfertur propter injustitias, et vjurias, et contumelias, et diversos dolos. Et innuit jam fere interpretationem de mutatione regnorum. Luc. 1, 32 : Deposuit potentes de sede, et exaltavit humiles. « Dat supientiam sapientibus. » Jacob. 1, 5 : Si quis vestrum indiget sapientia, postulet a Deo, qui dat omnibus affluenter, et non improperat. « Et scientiam, » supple, dat, « intelligentibus, » hoc est, intus in corde legentibus. « Disciplinam. » Glossa : « Morum correctionem diligentibus. » Sapient. 1, 4 : In malevolam animam non introibit sapientia, nec habitabit in corpore subdito peccatis.

Et subjungit de gratiarum actione in singulari :

« Tibi, Deus patrum nostrorum, confteor. Hieronymus : « Ne videatur suis « attribuere meritis, refert hoc ad pa- « trum justitiam, et Dei virtutem, qui « seminis eorum etiam in captivitate « miseretur. » « Teque laudo. » Singulariter laudat, qui singulare donum accepit. Eccli. 11, 8 : Laudabit usque ad mortem anima mea Dominum. « Quia sapientiam et fortitudinem dedisti mihi. » Sapientiam in revelatione secretorum, fortitudinem in constantia, quia nec promissis, nec terroribus moveor. Isa. xl, 31 : Qui sperant in Domino, mutabunt fortitudinem. « Et nunc ostendisti mihi, » soli scilicet, « quæ rogavimus te, » non ego solus, sed nos quatuor. Hieronymus : « Arro- « gantiam fugit, ne solus impetrasse vi- « deatur. » « Quia sermonem regis aperisti nobis, » hoc est, sermonem de somnio regis. Amos, 11, 7 : Non facit Dominus Deus verbum, nisi revelaverit secretum suum ad servos suos Prophetas.

22 Deo nihil absconditum.

« Ipse revelat profunda, » in se scilicet profunditate mysteriorum. Eccli. 1, 2 : Profundum abyssi quis dimensus est ? « Et abscondita, » hominibus scilicet. Matth. xi, 25 : Abscondisti hæc a sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis. « Et novit, » hoc est, nosse facit, « in tenebris constituta, » quoad causas scilicet, quia causæ talium nobis tenebrosæ sunt, et occulte. Ad Roman. xi, 34 : Quis cognovit sensum Domini? Aut quis consiliarius ejus fuit ? Isa. xl, 14 : Cum quo iniit consilium, et instruxit eum ? « Et lux cum eo est, » illuminationis scilicet omnium. 1 ad Timoth. vi, 16 : Lucem habitat inaccessibilem.

« Post hæc Daniel. » Agitur hic de examinatione interpretis, et habet paragraphos tres, scilicet interpretis oblationem, interpretis introductionem, et interpretis examinationem : quæ patent in littera. Et hoc est :

« Post hæc Daniel ingressus ad Arioch, » principem scilicet militie, « quem constituerat rex, » Nabuchodonosor scilicet, « ut perderet sapientes Babylonis. » Proverb. 1, 16 : Pedes illorum ad malum currunt, et festinant ut effundant sanguinem. Mirabile enim erat stultis parcere, et præcipere ut sapientes perderentur : cum scriptum sit, Sapient. vi, 26 : Multitudo sapientium sanitas est orbis terrarum. « Sic ei locutus est, » scilicet Daniel. » Proverb.

<--- Page Split --->

xxxI, 26: Lex clementiae in lingua ejus. « Sapientes Babylonis ne perdas. » Mira charitas, pro his qui eum perdere quaerebant, orat ne pereant. Matth. v, 44: Orate pro persequentibus, et calumniantibus vos. Isa. LII, 12: Pro transgressoribus rogavit, ne perirent. « Introduce me in conspectu regis. » Arrogantiam vitat, quia ipse recto itinere poterat ire, et tamen per alium petit introduci. Psal. cxxx, 1: Neque ambulavi in magnis, neque in mirabilibus super me. « Et solutionem regi narrabo. » I Petr. III, 15: Parati semper ad satisfactionem omni poscenti vos rationem de ea, quae in vobis est, spe. Qui enim solus acceperat, aliis per charitatem participat. Sapient. VII, 13: Quam, scilicet sapientiam, sine fictione didici, et sine invidia communico.

« mutabatur, sicut Genes. xii, 45, vo- « catus est Joseph salvator mundi. » « Putasne vere potes ? » hoc est, sine deceptione et fictione, « mihi indicare somnium quod vidi, » quia scio prognosticum esse futurorum, « et interpretationem ejus ? » Et volebat scire utrum ex conscientia spiritus habitantis in eo loqueretur. Job, xxxii, 8 : Ut video, spiritus est in hominibus, et inspiratio Omnipotentis dat intelligentiam.

« Et respondens Daniel coram rege, ait, » hoc est, publice, et constanter. Matth. x, 18 et 19: Ad praesides et ad reges dueemini propter me, in testimoni illis et gentibus, Cum autem tradent vos, nolite cogitare quomodo aut quid loquamini. Et, ibidem, 7. 20: Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis. « Mysterium, » hoc est, secretum, « quod rex interrogat, » hoc est, cujus solutionem quaerit. Eccli. iii, 12: Altiora te ne quaesieris, et fortiora te ne scrutatus fueris. « Sapientes, et magi, et arioli, » haec in praecedentibus exposita sunt, « et aruspices. » Aruaruspicesi spices sunt augures qui in his quae ex auris, vel aere fiunt, promittunt divinationem, sicut volatu, vel garritu avium, vel auditu tonitruorum, vel occursu bestiarum. « Nequeunt indicare regi. » Hieronymus : « Aufert « regi pravam suscipionem, ne existi- « maret inveniri posse humana soler- « tia, quod solius Dei habet notitia. »

« Tunc Arioch festinus introduxit Danielem ad regem. » Festinus, quia invite exsequebatur praeceptum. Ezech. xxxii, 11: Nolo mortem impii, sed ut convertatur impius a vita sua, et vivat. « Et dixit ei, » regi scilicet : « Inveni hominem de filiis transmigrationis Juda, » boc est, qui transmigrati fuerant cum Joakim, rege Juda, « qui solutionem regi annuntiet. » Et quaeritur litteraliter, quomodo ita cito credidit Arioch ? et vult Hieronymus, quod « in aliis experimentum habuerat, quod « propheticum habebat spiritum, et » propter hoc credidit ei. » I ad Corinth. ii, 10: Spiritus omnia scrutatur, etiam profunda Dei.

16 « Respondit rex. » Tangitur hic examinatio. « Et dixit Danieli, cujus nomen erat Baltassar. » Nomen enim ei ad Chaldaicam linguam sic fuerat mutatum. Dicit enim Hieronymus, quod « haec consuetudo praevaluit, et in ho- « nis et in malis, quod mutato statu ali- « cujus personae in altius, etiam nomen

Et hoc est quod sequitur :

« Sed est Deus in cælo, » continens scilicet quæcumque cæli ambitu continentur. Sapient. 1, 7 : Spiritus Domini replevit orbem terrarum : et hoc quod continet omnia, etc., hoc est, cælum. « Revelans mysteria, » quorum solus habet notitiam. Daniel. xii, 42 : Deus æterne, qui absconditorum es cognitor,

<--- Page Split --->

« Sed ut interpretatio, » somnii scilicet, « regi manifesta fieret, » ad omnium scilicet ædificationem. I ad Corinth. xiv, 12 : Quoniam æmulatores estis spirituum, ad ædificationem Ecclesiæ quærite ut abundetis. « Et cogitationes mentis tuæ scires. » Innuit somnium ex parte provenisse ex cogitatione, et cum regi cogitationes suas dicit, quas nemo nosse potuit, nisi Deus, etiam in cæteris credat veritatem.

3

Etsubdit somnii narrationem : « Tu, rex, videbas, » somniando scilicet. Cantic. v, 2 : Ego dormio, et cor meum vigilat. « Et ecce, » scilicet evidenter apparens, « quasi statua una grandis. » Quod dicit, quia non erat in rerum veritate, sed imagine. Unde alia translatio dicit « imago, » quæ dicitur statua, quia per similitudinem statuit eum cujus est imago. Hic dicitur una, propter unius mundi decursum : grandis, propter invincibilem potestatem. « Statua illa magna, » divitiis scilicet et robore, « et statura sublimis, » dignitate scilicet et honore, « stabat contra te, hoc est, in conspectu tuo. Et nota, quod mundum sub figura, et non sub veritate ostendit, et plus est umbra quam veritas. Judic. ix, 36 : Umbras montium vides quasi capita hominum, et hoc errore deciperis. I ad Corinth. vii, 31 : Præterit figura hujus mundi. « Et intuitus ejus erat terribilis, » statuæ scilicet : et hoc fuit propter crudelitatem regum. Nahum, iii, 7 : Omnis qui viderit te, resiliet a te.

cient in pejus, errantes, et in errorem miltentes. « Pectus autem ejus, et brachia de argento. » Signilicat quod pectora meditabantur argentum per avaritiam, et brachia eorum confortabantur per munera. Et in his corruptio quædam est urbanitatis. Baruch, iii, 18 : Qui argentum'thesaurizant, et aurum, in quo confidunt homines, et non est finis acquisitionis eorum. « Porro venter et femora, » supple, statuæ illius, « ex ære, » supple, erant. Et significant eos qui a fæce tyrannidis purgabiles non sunt, sicut æs non purgatur, et nihil nisi sonum quemdam interiorem imperii ostendunt, sicut illi in quos divisit Alexander regnum suum 1. Jerem. vi, 30 : Argentum reprobum vocate eos, quia Dominus projecit illos.

« Tibiæ autem ferreæ : pedum, » ima- 33 ginis scilicet, « quædam pars erat ferrea, » tantum tibiæ ex toto erant ferreæ, « et quædam fictilis, » quod inferius exponetur : humana enim potestas ferrea in rigiditate, et fictilis est per naturam. II Machab. vii, 16 : Potestatem inter homines habens, cum sis corruptibilis, facis quod vis.

« Videbas ita, » de regnis mundi 34 scilicet, « donec abscissus est, » de rupe massa e humanæ, et hoc est, « de mönte, » eminentia scilicet Patriarcharum, et Prophetarum, et beatae Virginis. Jerem. xxxi, 23 : Benedicti tibi Dominus, pulchritudo justitiæ, mons sanctus. « Lapis, » solidissimus virtute, et veritate. Psal. cxvii, 22 : Lapidem quem reprobaverunt ædificantes, hic factus est in caput auguli. « Sine manibus, » humanis, hoc est, sine virili semine. Isa. vii, 14 : Ecce virgo concipiet, et pâriet filium. « Et percussit statuam, » hoc est, mundanae potestatis figuram,

<--- Page Split --->

virtute scilicet divinitatis suae, et praedicatione, « in pedibus ejus, » hoc est, in ultimo regno, « ferreis et fietilibus, » hoc est, in partibus fortibus et debilibus. Eccli. xxxvi, 12: Contere caput principum inimicorum dicentium : Non est alius praeter nos. « Et comminuit eos, » pedes scilicet. Psal. xvii, 43: Comninuam eos ut pulverem ante faciem venti, ut lutum platearum delebo eos.

dum. « Factus est mons magnus, » scilicet dignitate, potestate, et gratia. Isa. ii, 2: Erit in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini in vertice montium, et elevabitur super colles. « Et implevit universam terram, » per metonymiam, hoc est, homines habitantes in terra. Joan. i, 16: De plenitudine ejus nos omnes accepimus, et gratiam pro gratia.

35 « Tunc contrita pariter, » scilicet cum Hurnanoe-popedibus, « ferrum, » tibia scilicet « tetestatis instabilitas. sta, » pedum, « æs, » renum, « argentum, » pectoris et brachiorum, « et aurum, » capitis. Hujus causa fuit, quia priora regna redacta sunt ad ultimum : et ideo, illo contrito, omnia contrita sunt, sicut qui ædificat super arenam, Matth. vii, 26 et 27: Similis erit viro stulto, qui ædificavit domum suam super arenam : et descendit pluvia, et venerunt flumina, et flaverunt venti, et irruerunt in domum illam, et cecidit, et fuit ruina illius magna. Similem stultitiam fecit qui aurum, argentum, æs, ferrum, in luto fictili fundavit. « Et redacta sunt quasi in favillam æstivæ areæ, » hoc est, in favillam stipulæ, quæ relinquitur in area æstiva ad modicum ignis iræ Domini succensa. Isa. i, 31: Erit fortitudo vestra ut favilla stuppæ, et opus vestrum quasi scintilla : et succendetur utrumque simul, et non erit qui æxstinguat. « Quæ rapta sunt vento. » Psal. xxxiv, 5: Fiant tamquam pulvis ante faciem venti. « Nullusque locus inventus est in eis, » quo scilicet possent redire ad veritatem et dignitatem. Isa. xxxviii, 11: Non adspiciam hominem ultra, et habitatorem quietis. « Lapis autem, » solidæ scilicet virtutis, et veritatis. Isa. xxvii, 16: Ecce ego mittam in fundamentis Sion lapidem, lapidem probatum, angularem, pretiosum, in fudamento fundatum. « Qui percusserat statuam, » mundanæ scilicet dignitatis. Joan. xvi, 33: Confidite, ego vici mun-

« Hoc est somnium, » quod scilicet vidisti. « Interpretationem. » Incipit narrare interpretationem : et hoc est: « Inperpretationem quoque ejus dicemus coram te, rex, » hoc est, publice, et manifeste. Proverb. i, 6: Animadvertet parabolam, et interpretationem, verba sapientium, et ænigmata eorum.

« Tu rex regum es, » hoc est, aliis 37 regibus imperans. Apoc. xix, 16: Hanobus 1 noto i bet in vestimento, et in femore suo regibus 1 peram scriptum: Rex regum, et Dominus dominantium. « Et Deus cæli, » qui omnia continet, « regnum, » hoc est, potestatem regnandi, « et fortitudinem, » subditos scilicet continendi, « et imperium, » subditis scilicet præcipiendi, « et gloriam, » in decore regni, « dedit tibi. » Psal. xx, 6: Gloriam et magnum decorem impones super eum.

« Et omnia, » supple, dedit tibi, « in 38 quibus habitant, » per cordis desiderium, « filii hominum, » hoc est, civitates, villas, et oppida, « et bestiae agri, » quas veneratione scilicet insequeris, « et volucres cæli, » quas capis aucupio, « dedit in manu tua. » Psal. viii, 8 et 9: Omnia subjecisti sub pedibus ejus, oves et boves universas, insuper et pecora campi, volucres cæli, et pisces maris. « Et sub ditione tua universa constituit, » et sic quasi imaginem suæ potestatis te in terra fecit. Ezech. xxviii, 12 et 13: Tu signaculum similitudinis, plenus sa-

<--- Page Split --->

pientia, et perfectus decore : in deliciis paradisi Dei fuisti. « Tu es ergo caput aureum, » quod scilicet caetera excellit, sicut aurum omne metallum.

« Et post te consurget regnum aliud minus te : » quia scilicet in urbanitatibus erit corruptum magis, sicut argentum deficit ab auro, et hoc est regnum Persarum. Isa. i, 22 : Argentum tuum versum est in scoriam. « Et tertium regnum aliud æreum, » supple, significat, hoc est, quod sicut æs se habet ad aurum et argentum, ita se habebit ad alia regna: et hoc fuit regnum Græcorum sive Macedonum, quia non nisi sonoritatem, et non successionem exhibuit. Psal. ix, 7 : Periit memoria eorum cum sonitu. « Quod imperabit universæ terræ, » supple, fama potius quam effectu. Psal. xviii, 5 : In omnem terram exivit sonus eorum.

gna fortia, quaedam debilia exorientur. Psal. ii, 9 : Reges eos in virga ferrea, et tamquam vas figuli confringes eos. « Secundum quod vidisti regnum mistum testæ, » per contactum scilicet et non per unionem, quia mali non per unionem charitatis, sed per unionem fictionis conjunguntur. Psal. cxvii, 155 : Longe a peccatoribus salus. Osee, x, 2 : Divisum est cor eorum, nunc interibunt. « Ex luto, » scilicet ortos.

« Digitos pedum ex parte ferreos, » supple, vidisti : quia de propria præsumebant. Amos, vi, 14 : In fortitudine nostra assumpsimus nobis cornua. « Et ex parte fictiles, » hoc est, debiles et imbecilles. Isa. xl, 6 : Omnis caro fænum, et omnis gloria ejus quasi flos agri. « Ex parte regnum erit solidum, » humana soliditate, quæ tamen infirma est. Numer. xxiv, 21 et 22 : Robustum quidem est habitaculum tuum : sed si in petra posueris nidum tuum, et fueris electus de stirpe Cin, quamdiu poteris permanere ? « Et ex parte contritum, » sicut videmus in partibus regni Romani. Psal. cix, 1 : Ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum. Isa. xiv, 5 : Contrivit Dominus baculum impiorum, virgam dominantium.

« Quod autem vidisti ferrum mistim testæ ex luto, » quod tamen per naturam fieri non potest, sed per tactum solum, significat, supple, quod « commiscebuntur quidem humano semine, » hoc est, per connubia, « sed non adhærebunt sibi, » scilicet per charitatem, et spiritus unitatem : violabunt enim jura naturae, et inimici erunt ad invicem. Jerem. ix, 4 et 5 : Omnis frater supplantans supplantabit, et omnis amicus fraudulenter incedet. Et vir fratrem suum deridebit, et veritatem non loquentur. « Sicuti ferrum misceri non potest testæ. » Mali

« reenum aureum, » quod scilicet caetera excellit, sicut aurum omne metallum.

39 « Et post te consurget regnum aliud insarum minus te : » quia scilicet in urbanitati- bus erit corruptum magis, sicut argen- tum deficit ab auro, et hoc est regnum Persarum. Isa. i, 22 : Argentum tuum versum est in scoriam. « Et tertium re- gnum aliud æreum, » supple, signifi- cat, hoc est, quod sicut æs se habet ad aurum et argentum, ita se habebit ad alio regna: et hoc fuit regnum Græco- rum sive Macedonum, quia non nisi so- noritatem, et non successionem exhibuit. Psal. ix, 7 : Periit memoria eorum cum sonitu. « Quod imperabit universæ ter- ræ, » supple, fama potius quam effectu. Psal. xviii, 5 : In omnem terram exivit sonus eorum.

40 « Et regnum quartum, » Romanorum omniarum scilicet, « erit ferreum, » per similitudi- frem scilicet, non per veritatem. Et ex- planat similitudinem : « Quomodo fer- rum comminuit, et domat omnia, » com minuit conterendo sicut per mal- leum, et domat producendo in formas quas vult, « sic comminuet, » supple, quaedam resistentia sibi, « et conteret omnia hæc, » hoc est, quidquid subli- mitatis fuit in omnibus his. Job, xi, 6 : Disperge superbos in furore tuo, et respiciens omnem arrogantem humi- lia.

41 « Porro quia vidisti pedum, et digito- rum, » supple, in pede, « partem te- steam figuli, » hoc est, partem de testa figuli, « et partem ferream, » supple, hoc significat quod « regnum divisum erit : quod tamen, » hoc est, quae divisiones, « de plantario ferri orietur : » quia de fortitudine Romani imperii quaedam re-

<--- Page Split --->

enim non possunt concordare bonis, nec etiam inter se. Luc. xi, 23: Qui non est mecum, contra me est: et qui non colligit mecum, dispergit.

stum, omnia detrimentum feci, et arbitror ut stercora,ut Christum lucrifaciam.

Et subjungit de confirmatione somnii, et interpretationis veritate: « Deus magnus, » qui omnia per sapientiam et potentiam ambit, « ostendit regi quæ ventura sunt postea, » hoc est, post eum : ostendit autem ad emendationem regis. Sap. xii, 2: Admones et alloqueris, ut relicta malitia credant in te, Domine. Job, xxxiii, 16 et 17: Erudiens eos instruit disciplina, ut avertat hominem ab his quæ facit, et liberet eum de superbia. « Et verum est somnium. » Ecce confirmatio, hoc est, narratio somnii, « et fidelis, » hoc est, verax, « interpretatio ejus. » Deuter. xxxii, 4: Deus fidelis, et absque ulla iniquitate, justus et rætus.

« In diebus autem. » Expositio secundæ partis somnii, de regno Christi, et hoc est quod dicitur : « In diebus regnorum illorum, » hoc est, in fine regnorum illorum, « suscitabit Deus cæli, » continens cœlos scilicet, « regnum, » scilicet Christi, « quod in æternum non dissipabitur. » Quia illo regno non succedet alterum. Isa. ix, 7 : Multiplicabitur ejus imperium, et pacis non erit finis. « Et regnum ejus alteri populo non tradetur. Daniel. vn, 14 : Potestas ejus, potestas æterna, quæ non auferetur : et regnum ejus, quod non corrumpetur. « Comminuet autem, et consumet universa regna hæc, » Romanorum scilicet imperium. Isa. xxxvii, 25 : Exsiccavi vestigio pedis mei omnes rivos aggerum. « Et ipsum stabit in æternum, » exclusive scilicet, hoc est, in fine, quando æternitas incipiet. Luc. 1, 33 : Regni ejus non erit finis.

« Tunc rex Nabuchodonosor. » Tangitur hic honor interpretantis in adoratione, confessione, et exaltatione, quæ per ordinem patent in littera.

De adoratione dicit :

« Tunc rex Nabuchodonosor cecidit in faciem suam. » Glossa : « Qui cadit in « faciem, videt in quo cadat : qui autem « retro cadit, nescit quo cadat. » Unde creditur, quod Heli, sacerdos Domini, perditus sit, quia retro cecidit 1. I ad Corinth. xiv, 25 : Cadens in faciem suam adorabit Deum, pronuntians quod vere Deus in vobis sit. « Et adoravit Danielem, » hoc est, Deum in Daniele. Psal. cxxxii, 7 : Adorabimus in loco ubi steterunt pedes ejus, hoc est, ubi cognovimus vestigia ejus. « Et hostias, » hoc est, pro exauditione, « et incensum, » pro divinitatis devotione, « præcepit ut sacrificarent ei, » ut scilicet et Deum exauditorem cognoscere. Psal. cxl, 7 : Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo. Et de hostiis subjungit, ibidem : Elevatio manuum mearum sacrificium vespertinum, quod erat sacrifi-

« Secundum quod vidisti. » Visionem adaptat ad interpretationem : unde sensus est : Secundum formam quam vidisti in similitudine, « quod de monte abscissus est lapis, » hoc est, solidum regnum virtute et veritate, « sine manibus, » virili scilicet operatione. Eccli. 11, 10 : Respiciens eram ad adjutorium hominum, et non erat. Isa. lxiii, 3 : De gentibus non est vir mecum. « Et comminuit testam, et ferrum, et æs, et argentum, et aurum, » hoc est, quæcumque sunt hujus mundi, omnia enim tamquam nihil reputavit. Ad Philip. ii, 7 et 8 : Quæ mihi fuerunt lucra, hæc arbitratus sum propter Christum detrimenta... Propter quem, scilicet Chri-

1 I Reg. iv, 18.

<--- Page Split --->

cium solemnissimum, agnus scilicet qui in vespere offerebatur.

47 Et subjungit de confessione fidei et veritatis : 48 « Loquens ergo rex, ait Danieli, » experimentum scilicet accipiens divinitatis. « Vere Deus vester, » quem vos scilicet a patribus colitis, « Deus deorum est. » IV Reg. v, 13 : Vere scio quod non sit alius Deus in universa terra, nisi tantum in Israel. « Et Dominus regum, » hoc est, sua ditione continens reges terra. Esther, xm, 9 : In ditione tua cuncta sunt posita. « Revelans mysteria. » Psal. l, 8 : Incerta et occulta sapientiae tua manifestasti mihi. « Quoniam tu potuisti, » per gratiam ejus, « aperire hoc sacramentum, » hoc est, hoc sacrum secretum. Isa. xm, 22 : Dabo clavem domus David super humerum ejus.

guit Danielem : sed Daniel accepit, ut concaptivis [ministraret, quibus rex in- juste abstulerat. Psal. cxi, 9 : Dispersit, dedit pauperibus : justitia ejus manet in sæculum sæculi. « Et constituit eum, » vice sua, « principem super omnes pro- vincias Babylonis, » hoc est, subjectas regno Babylonis, « principem, » in po- testate scilicet, « et præfectum, » in ju- diciiis, « et magistrum, » in ordinatione legum, « super cunctos sapientes Ba- bylonis. » Genes. xli, 44 : Absque tuo imperio non movebit quisquam manum aut pedem in omni terra Ægypti.

Et subjungit de recordatione sociorum, cum esset in prosperis :

« Daniel autem postulavit a rege, » hoc est, licentiam accepit. Psal. ii, 8: Postula a me, et dabo tibi gentes hære- ditatem tuam. « Et, » supple, licentia accepta, « constituit super opera, » supple, publica, « provinciæ Babylo- nis. » Psal. viii, 7: Constituisti eum super opera manuum tuarum. « Si- drach, Misach et Abdenago. » Psal. xliv, 17: Pro patribus tuis nati sunt tibi filii : constitues eos principes super omnem terram. « Ipse autem Daniel, » præcipuus scilicet inter eos, « erat in foribus regis, » ut scilicet regem tene- ret in favore sui, et captivorum. Matth. xm, 37 : Quoties volui congregare filios tuos, quemadmodum gallina con- gregat pullos suos sub alas? II Machab. xv, 14: Hic est fratrum amator, et po- puli Israel.

48 Et subjungit de honore interpretis, et qualiter interpres in prosperis constitutus est, et non est oblitus sociorum suorum.

Et hoc est :

« Tunc rex Danielem in sublime extulit, » demonstrando scilicet, et in potestatem constituendo, sicut dicitur, Genes. xli, 43 : Clamante præcone, ut omnes coram eo genu flecterent, et præ- positum esse scient universæ terrae Aegypti. « Et munera multa, et magna dedit ei, » in quibus Porphyrius redar-

<--- Page Split --->