CAPUT I.

Daniel, Ananias, Misael et Aarias in captivitate eliguntur, ut docti linguam Chaldæorum adstarent regi : mutualisque ipsorum nominibus, obtinent a præposito eunuchorum ut solis vescantur leguminibus, aquam bibentes : quo facto facies ipsorum corpulentiores erant quam illorum qui cibo regio vescebantur : quibus Deus sapientiam dedit, et Danieli præterea intelligentiam somniorum.

<--- Page Split --->

vinum potus eorum, dabatque eis legumina.

non sunt inventi tales de universis, ut Daniel, Ananias, Misael et Azarias : et steterunt in conspectu regis.

IN CAPUT I DANIELIS

COMMENTARIUS.

« Anno tertio regni Joakim. » Si totum quod in hoc libro habetur, ad eumdem Prophetam referatur, quod tamen negat Hieronymus, tunc duplex Prophetæ describitur excellentia, et secundum hoc in duas partes dividitur liber, in quarum prima excellentia describitur Danielis in visionibus propheticis. In secunda autem, quæ in decimo tertio et decimo quarto capitulis continetur, excellentia ejusdem describitur in humanis industriis.

In prima duo sunt, excellentia scilicet Prophetae in visionibus aliorum, et excellentia ejusdem in visionibus propriis, quod describitur a capitulo septimo, y. 1, ibi, « Anno primo Baltassar regis, » usque ad penultimum exclusive capituli decimi tertii 2.

Prima harum in duas scinditur : primo enim ostenditur excellens in visionibus imaginariis : secundo, in visione sensibili, infra, v, 1, ibi, « Baltassar rex fecit grande convivium. »

Prima harum adhuc in duas partes. Primo enim ostenditur excellens in vi-

sione successionis regnorum omnium usque ad regnum Cyri. Secundo, ostenditur excellens in visione regni Babylonis, infra, iv, 1, ibi, « Ego Nabuchodonosor quietus eram in domo mea. »

In prima tria sunt, scilicet meritum quo excellentiam illuminationis promeruit, et hoc continetur in capitulo primo. Et excellentia illuminationis qua secreta revelavit, ibi, cap. n, 1 : « In anno secundo. » Et constantia virtutis qua Deo fideliter adhæsit, ibi, cap. iii, 1 : « Nabuchodonosor rex fecit statuam. »

Primum capitulum habet tres partes, in quarum prima describitur puerorum in palatium introductio : in secunda, sanctorum puerorum propositi confirmatio, ibi, y. 8 : « Proposuit autem Daniel in corde suo. » In tertia, tanti meriti renuntiatio, ibi, y. 17 : « Pueris autem his dedit Deus. »

Prima harum duas habet partes : primo enim describitur qualiter a Judæa in Chaldæam translati sunt : secundo, qualiter in palatium introducti, ibi, y. 3 : « Et ait rex Asphenez. »

In prima duo dicuntur, scilicet fortitudo regis captivantis, et captivitas.

Et hoc est :

« Anno tertio regni Joakim, regis Ju-

1 Infra, vi, 23.

2 Scilicet, xiii, 64.

<--- Page Split --->

da. » Iste Joakim filius Josia fuit, quem sicut habetur, IV Reg. xxiii, Pharao Nechao loco patris regnare constituit, in cujus anno tertio perfecto et quarto inchoato, Nabuchodonosor in Babylone regnare cepit : unde, Jerem. xxv, 1 : Verbum quod factum est ad Jeremiam de omni populo Juda, in anno quarto regis Joakim, filii Josia, regis Juda, (ipse est annus primus Nabuchodonosor, regis Babylonis). Hieronymus : « Anno octavo regni Joakim, et quarto « Nabuchodonosor, idem Joakim pote- « stati Nabuchodonosor se dedit, et in « eadem deditione tribus tantum annis « perseverans, rebellis existens, ab ipso « Nabuchodonosor captus et interfectus « est. » Unde quod hic dicitur anno tertio, computandum est a tempore a quo tributum reddere cepit, hoc est, ab octavo usque ad undecimum quando rebellavit : ut sit sensus : « Anno tertio regni Joakim, » quo scilicet sub Nabuchodonosor regnavit, « regis Juda, » hoc est, super duabus tribubus regnantis, « venit Nabuchodonosor, rex Babylonis, » motus negatione tributi quod ante dederat Joakim, « Jerusalem, » cum exercitu scilicet, « et obsedit eam : » quam tamen totam non destruxit, sed captivato rege et interfecto, filium ejus Joakin, n ultima littera, loco patris constituit, quem postea statim amovit, et patruum ejus Sedeciam regnare constituit, cujus undecimo anno Jerusalem capta et destructa est 1. In captivitate ergo Joakim primi translati sunt isti pueri.

24: Terra data est in manus impii. « Joakim, regem Juda, » qui Joakim secundae tesserede-cadis terminus est : Joakin vero filius ejus, tertiae tesserede-cadis initium. Quod ignoravit Porphyrius in Matthaeo, dicens unam deesse generationem. « Et partem vasorum domus Dei, » hoc est, templi, supple, tradidit etiam in manus regis Babylonis. Et dicit partem, non omnia : quia in prima transmigratione non tulit nisi partem, omnia vero in ultima destructione. « Et asportavit ea in terram Semaar. » Senaar campus est, qui alio nomine Duran dicitur, in quo turrim mirae altitudinis construxerunt, quae propter confusionem linguae, Babel dicta est 2. Unius enim et ejusdem loci nomen est Senaar, et Duran, et Babel. Et impletum est id quod dicitur, Isa. xxxix, 6 : Et auferentur omnia quae in dono tua sunt, et quae thesaurizaverunt patres tui usque ad diem hanc, in Babylonem. « In domum Dei sui, » supple, reposuit ea, ut vasa decoris Domini essent in domo idoli, et in obsequio. Daniel. v, 23 : Vasa domus Dei allata sunt coram te : et tu, et optimales tui, et uxores tuae, et concubinae tuae vinum bibistis in eis. Et hoc est quod sequitur : « Et vasa intulit, » supple, Nabuchodonosor, « in domum thesauri dei sui. » Osee, ii, 8 : Argentum multiplicavi ei et aurum, quae fecerunt Baal.

Spiritualiter autem significant pretiovas domus Dei quae sas animas sanctas, et virtutes continentes. Act. ix, 13: Vas electionis est mihi iste. Quae suadente diabolo numquam a domo Dei in habitationem mundi transferuntur. Unde, Matth. xii, 29, dicitur de Christo per oppositum : Aut quomodo potest quisquam intrare in domum fortis, et vasa ejus diripere, nisi prius alligaverit fortem? etc. 3. Isa. xxii, 23 : Auferetur paxillus qui fixus fuerat in loco fideli, et frangetur, et cadet, et pe-

Ne autem fortitudini regis adscribatur, et non virtuti divinae, ideo sequitur : « Et tradidit Dominus, » qui malos saepe punit peccatores. Thren. i, 14 : Dedit me Dominus in manu de qua non potero surgere. Et hoc est : « In manus ejus, » regis scilicet Babylonis. Job, ix,

<--- Page Split --->

ribit quod pependerat in eo. Parum autem ante dictum fuerat, §. 23 : Suspendent super eum... vasorum diversa genera. Dicit etiam Glossa, quod « vasa « sunt libri doctrinarum philosophica- « rum, qui quidem numquam in toto « falsi sunt, sed quaedam vera continent : « omnis autem veritas est a prima veri- « tate, ideo non in toto, sed in parte in « Sennaar transferri possunt. » Sennaar enim mendacium interpretatur : unde Jacob Patriarcha veritatem infundi in haec vasa desiderans, Genes. xluit, 11, dicit filiis : Sumite de optimis terræ frugibus in vasis vestris, et deferte viro munera. Haec sunt vasa quæ, IV Reg. iv, 2 et seq., Elisæus præcipit offerri viduæ, ut oleum, hoc est, scientia veritatis quæ secundum pietatem est, omnibus illis infundatur.

quæ sunt digna principe cogitabit, et ipse super duces stabit.

« Et tyrannorum pueros. » Tyranni non dicuntur hic a corruptione regimi- nis, et regni, sed potius a strenuitate rei militaris : unde Hieronymus dicit, quod « tyranni sunt nobiles in hoc loco : no- « biles enim strenuitate animi, et rei mi- « litaris exercitio, necessarii sunt regi- « bus. » Pueros autem facit eligi, eo quod illi facilius informandi sunt : unde et Plato in prima parte Timæi, ad rem militarem præcipit eligi electam juven- tutem. Electa autem juventus est, quæ et viribus corporis, et mentis præeminet strenuitate. « In quibus nulla esset ma- cula, » hoc est, mutilatio, vel membro- rum distorta deformatio. Unde Philoso- phus : « Monstrum in corpore frequenter « monstrum in mente est. » Et Commen- tator super Ethicam dicit, quod « indicia « virtutum animæ sunt in corpore, sicut « in vivacitate sensuum prudentia, in « debita proportione membrorum men- « suræ et quantitatis justitia, in comple- « xione æquali temperantia, et in robore « corporis fortitudo. » Et hoc est quod sequitur : « Decoros forma. » In omni- bus enim commensurata proportio deco- rem inducit. Psal. xluv, 3 : Speciosus forma præ filiis hominum. Tales etiam decori frequenter affatu dulcissimi sunt.

Et subdit de habitudine mentis, dicens : « Et eruditos omni sapientia. » Eruditus est extra rude imperitie positus : unde Boetius : « Eruditi viri est de « quolibet sicuti est rationem reddere. » « Sapientia autem est de altissimis quæ « difficilia sunt homini scire, et quæ « propter seipsa maxime volumus sci- « re, » ut dicit Philosophus. Job, xxviii, 18 : Trahitur sapientia de occultis. « Cautos scientia. » Scientia est effectus demonstrationis : quia scientia in cautelis syllogismorum et probationum consistit. Et propter hoc dicit, cautos scientia. Et quia humana ratio de humanis ratio-

« Et ait Rex Asphenez. » Tangitur hic qualiter pueri introducti sunt in palatium, et dicuntur tria, scilicet præceptum regis de puerorum introductione : constitutio de enutritione, ibi, §. 3 : « Et constituit. » Et de puerorum nomine, et nominum immutatione, ibi, §. 6 : « Fuerunt ergo inter eos. »

Et hoc est : « Et ait rex, » Nabuchodonosor scilicet, « Asphenez. » Hieronymus dicit, quod « interpretatur equorum « domitor, forte propter hoc quod ma- « reschallus fuit : illius enim interest « curam habere eorum qui ad curiam re- « cipiuntur. » « Praeposito eunuchorum. » Eunuchus dupliciter dicitur, ab accidende corporali scilicet, quia exsectus est, et ab obsequio. Antiquorum enim consuetudo fuit servos habere eunuchos : et propter hoc consuetudo inolevit servos eunuchos vocare. Huic ergo quid præceperit, subditur : « Ut introduceret, » in familiam scilicet regis, et curiam, « de filiis Israel, » supple, quosdam. Et subdit quales genere : « Et, » id est, « de semine regio : » nobilium enim est nobilem habere animum. Isa. xxxii, 8 : Princeps ea

<--- Page Split --->

cinatur, ideo dicit Augustinus, quod « scientia est de humanis, sapientia de « divinis. » Et tales cautelas ad respondendum, et obviandum necesse est habere curiales, qui frequenter judices sunt. Isa. LUI, 11: In scientia sua justificabit ipse justus servus meus multos. « Et doctos disciplina. » Ad Hebr. xii, 11, super id, Omnis autem disciplina, dicit Glossa, quod « disciplina duplex est, « scilicet morum eruditio, quae Graece « dicitur παιδεία, et demonstrabilium « scientia, quae Graece dicitur επιστήμη : » et utroque istorum modorum sumitur hic, ut et scilicet moribus essent adornati, et disciplinis liberalibus eruditi. Ad Hebr. xii, 7: In disciplina perseverate. Tamquam filiis vobis offert se Deus. « Et qui possent stare, » sive ministrare, « in palatio Regis. » Hieronymus : « His « enim insigniti, sunt adspectu regio di- « gni. » Simile quid fecit Salomon in ordine ministrantium, III Reg. x, 4 et 5: Videns autem regina Saba habitacula servorum, et ordines ministrantium, vestesque eorum, non habebat ultra spiritum. « Ut doceret eos litteras, » Chaldaicas scilicet, quae maxime sunt de divinativis scientiis, « et linguam Chaldæorum. » Hieronymus : « Syram, quia una « est cum Chaldæa lingua : non enim de « facili posset esse ut in palatio essent, « et linguæ regis essent ignari. » I ad Corinth. xiv, 11: Si nescireo virtutem vocis, ero ei cui loquor barbarus : et qui loquitur, mihi barbarus.

Glossa hic objicit : Philo arbitratur linguam Hebræorum esse Chaldai cam, quia Abraham de Chaldæis exivit : sed tunc quæriur, quomodo pueri linguam quam in patria noverant, in Chaldæa disecret. Et solvit Glossa dicens: « Forte « secundum quorumdam opinionem, « Abraham Chaldæorum et Hebræorum « linguam habuit, sed Hebræorum tan- « tum filios et familiam docuit, Chaldai- « cam autem pueri in Babylone didice-

« runt. » Ex hoc etiam quod dicitur quod præpositus eunuchorum introduxit eos in curiam, dicit Hieronymus, quod arbitrantur Judæi Danielem et socios quo s fuisse eunuchos, inducentes id Isaie, xxxix, 7, ubi Isaias dicit ad Ezechiam : Et de filiis tuis, qui exibunt de te, quos genueris, tollent, et erunt eunuchi in palatio regis Babylonis. Sed huic videtur obviare quod sequitur : « In quibus nulla esset macula : » maxima enim macularum est exsecutum esse. Deuteron. xvii, 1 : Non intrabit eunuchus attritis vel amputatis testiculis, et abscisso veretro, ecclesiam Domini. Propter quod videtur dicendum sicut prius, quod eunuchus ab obsequio, et non ab accidente corporis dicitur. Glossa tamen solvit moraliter sic dicens : « Non videntur abscissi qui sine « macula sunt : quidam enim eunuchi- « zantur aut vi, aut infirmitate : quidam « autem se castrant pro cœlesti curia vel « patria, et hi non abscissi sunt nisi sola « voluntate, et hi sunt sine macula. » Matth. xix, 12: Sunt eunuchi qui de matris utero sic nati sunt, et sunt eunuchi qui facti sunt ab hominibus, et sunt eunuchi qui seipsos castraverunt propter regnum cœlorum. Secundum hoc ergo sensus est, quod pueri actu castitatis, et fidei custodia eunuchi dicuntur, non sectione corporis. Attende etiam hic, quod industria regis elegit speciosos corpore, et perfectos mente : quia sicut virtus mentis substantialis est felicitati, ita species corporis condecorat eamdem. Unde Philosophus : « Non dicitur felix « qui specie corporis turpissimus est 1. »

Moraliter autem hoc facto gentili monumer, quod tales in Ecclesias, et in curas animarum introducamus, qui habitu mentis et corporis perfecti sint, et ejusdem linguæ cum his quorum curam suscipiunt : quia aliter docere non possunt. Exod. xvii, 21 et 22: Provide de omni plebe viros potentes et timentes Deum, in quibus sit veritas et qui ode-

<--- Page Split --->

sint avaritiam : et constitue ex eis tribunos, et centuriones, et quinquagenarios, et decanos, qui judicent populum omni tempore. Et contrarium facientes arguuntur, Ezech. xlix, 6 et 7 : Sufficiant vobis omnia scelera vestra, domus Israel : eo quod inducitis filios alienos incurcucidos corde, et incurcumcisos carne, ut sint in sanctuario meo, et polluant domum meam.

« Et constituit eis rex annonam. » Tangitur puerorum nutritio : et hoc est : « Et constituit eis rex annonam, » hoc est refectionem, « per singulos dies, » ut non de horreis, sed recenti annona quotidiana sustentarentur : non enim poterant vacare studio, et de acquisitione necessariorum cogitare. Propter quod etiam dicit Philosophus 1, quod « primis « philosophantibus omnia suppetebant « et ad voluptatem, et ad voluntatem « necessaria. » « De cibis suis, » ut cibo regio optimus nutriretur sanguis, et spiritus qui aplus esset ad virtutis et scientiae informationem. « Et de vino unde bibehat ipse : » hoc enim moderate sumptum, et optimum facit spiritum, et optime motum. Canlic. vni, 2 : Dabo tibi poculum ex vino condito, etc. Et, ibidem, vii, 9 : Gultur tuum sicut vinum optimum, dignum dilecto meo ad potandum, labiisque et dentibus illius ad ruminandum. « Ut enutriti tribus annis, » talibus scilicet cibis, et potibus, « postea starent in conspectu regis. » Tribus annis autem enutriti sunt, ut primo anno sanguis prius habitus ad regium cibum mutaretur, secundo anno sanguis regii cibi membris imbiberetur, tertio membra sic infusa ad operationes confortarentur.

Moraliter hoc gentile factum instruit viros Ecclesiasticos quibus praebendae regales constituat sunt, ut studio vacant, et laudi divinae. Act. vi, 2 : Non est

æquum nos derelinquere verbum Dei, et ministrare mensis. Et in damnationem sui, Christi annonam sumit, qui opus propter quod statuta est praebenda, non perficit. Ezech. xvi, 13 : Similam, et mel, et oleum comedisti, et decora facta es vehementer nimis. Propter quod comminatur Dominus, Osee, ii, 9 : Idcirco convertar, et sumam frumentum meum in tempore suo, et vinum meum in tempore suo, id est, auferam ab Ecclesiis. Et quod dicitur, quod starent in conspectu regis, quia stare ministrantis est, et obedientis, monet ut recti per justitiam parati stemus ad obsequia divina. III Reg. xviii, 13 : Vivit Dominus exercituum, ante cujus vultum sto. Psal. v, 3 : Mane adstabo tibi, et videbo.

« Fuerunt ergo inter eos. » De nomine introductorum, et nominum mutatione agitur hic : et haec sunt duo quae hic dicuntur, et hoc est : « Fuerunt ergo inter eos, » pueros scilicet in palatium introductos, qui multi erant, sed excellentiores inter eos, « de filiis Juda. » hoc est, de tribu Juda nati fuerunt, supple, « Daniel, » qui judicium Dei interpretatur, eo quod de singulis illuminatione divina judicare potuit. Psal. xvi 2 : De vultu tuo judicium meum prodeat. « Ananias, » qui gratia Domini interpretatur, eo quod gratus ipse et opus ejus Deo fuit. Psal. lxxxiii, 12 : Gratiam et gloriam dabit Dominus. « Misael, » qui populus Dei interpretatur, eo quod obedientia et subjectione de populo Dei se esse probabat. Psal. xcix, 2 : Nos populus ejus, et oves pascue ejus. Isa. lx, 21 : Populus tuus omnes justi. « Et Azarias, » qui auxilium Domini interpretatur, eo quod in omnibus auxiliatorem Dominum habuit, dicens cum Psalmista, Psal. cxx, 2 : Auxilium meum a Domino, qui fecit caelum et terram.

1 Vide ARISTOTELEM, In prooemio Metaphysicorum, tom. VI hujusce nova editionis

<--- Page Split --->

Et subdit de horum nominum mutatione :

« Et imposuit eis præpositus eunuchorum, » per quem scilicet ad curiam vocati fuerant, « nomina, » alia scilicet. Hieronymus, « Sicut Pharao, Genes. « xli, 43, Joseph aliud nomen imposuit : « noluit enim in terra captivitatis voca- « bula Judææ pueros habere. » Unde, Psal. cxxxvi, 4 : Quomodo cantabimus canticum Domini in terra aliena ? « Danici, » supple, imposuit nomen, « Baltassar : » qui, ut dicit Hieronymus, « capillus capitis interpretatur, vel quia « judicii subtilitate singula discerneret, « etsi essent subtilia sicut capillus. » Cantic. v, 11 : Comæ ejus sicut elatæ palmarum. « Ananiæ, » supple, imposuit nomen, « Sidrac, » qui interpretatur decorus mihi, pro decore virtutis et corporis. Judith, x, 4 : Cui etiam Dominus contulit splendorem, quoniam omnis ista compositio, non ex libidine, sed ex virtute pendebat. « Misæli, » supple, imposuit nomen, « Misach, » qui interpretatur quis risus, vel quis de gaudio, eo quod jucunditate bona commanentes jucundos fecit. Ad Roman. xii, 8 : Qui in hilaritate ministrat 1 : ministrantibus enim competit hilaritas. « Et Azariæ, » supple, nomen imposuit, « Abdenago, » qui interpretatur serviens taceo, quia sine contradictione et murmure servivit. Job, xxxix, 34 : Manum meam ponam super os meum. Thren. iii, 28 : Sedebit solitarius, et tacebit : quia levavit se super se.

firmitas : et propositi perducendi ad effectum sagacitas, ibi, « Et rogavit præpositum, » scilicet puerorum : ad excludenda contraria mira subtilias, ibi, y. 11 : « Et dixit Daniel ad Malasar. »

Dicit ergo : « Proposuit autem Daniel. » Solum illum nominat, quia ille principalis erat, tamen alii etiam in proposito consentiebant : « in corde suo : » quia dicit Beda, quod « proposi- « tum est conceptus cordis deliberatione « firmatus. » Psal. lxv, 13 et 14 : Reddam tibi, scilicet Deo, vota mea quæ distinxerunt labia mea. « Ne pollueretur de mensa regis, » hoc est, de cibis regis : quod quatuor modis fieri potuit, scilicet si comederet prohibitum. Levit. xi, 2 et seq., numerentur omnia animalia immunda de quibus edere non possunt filii Israel 2. Si comederet injuste acquisitum, ut raptum vel extortum. Proverb, iv, 17 : Comedunt panem impietatis, et vinum iniquitatis bibunt. Vel, si comederet de idolothyto quod Apostolus prohibet, ne scandalizentur infirmi 3. Quarto, ne in crapula et superfluitate comederet, quod in mensis regum fieri consuevit. Isa. xxvii, 8 : Omnes mensæ repletae sunt vomitu sordiumque. « Neque de vino potus ejus, » propter easdem quatuor causas. Ad Ephes. v, 18 : Nolite inebriari vino, in quo est luxuria. Vinum enim his non competit, qui secreta regis celare debent. Proverb. xxxi, 4 : Nullum secretum est ubi regnat ebrietas. Unde ad commendationem Joannis dicitur, Luc. i, 13 : Vinum et siceram non bibet.

« Et rogavit præpositum. » Tangitur hic ad consequendum propositum puerorum sagacitas, et duo dicuntur : preces Danielis, et responsio præpositi eunuchorum : et hoc est :

« Proposuit autem Daniel. » Tangit hic de proposito puerorum : et tanguntur principaliter duo, scilicet propositi sanctitas, et sanctitatis affectus, ibi, y. 13 : « Post dies autem decem. »

In prima tria sunt, scilicet propositi

3 Cf. I ad Corinth. 20 et seq. : Quæ immolant gentes, dæmoniis immolant, et non Deo... Hoc immolatum est idolis, nolite manducare, etc.

<--- Page Split --->

« Et rogavit, » scilicet Daniel, « praepositum eunuchorum, » cujus ex officio intererat, « ne contaminaretur, » hoc est, ne cibis alienigenarum contaminari cogeret. Joan. iv, 9 : Non coutuntur Judæi Samaritanis. Simile quid fecit Judith, xm, 20 : Vivit autem ipse Dominus, quoniam custodivit me Angelus ejus, et hinc euntem, et ibi commorantem, et inde huc revertentem, et non permisit me Dominus ancillam suam conquinari, sed sine pollutione peccati revocavit me.

« Dedit autem Deus, » quia omne bonum a Deo est, « Danieli gratiam, » hoc est, gratiositatem propter virtutem, « et misericordiam, » propter suae captivitatis miseriam, ut scilicet gratiositate virtutis et miseria captivitatis flecteretur, et citius audiret preces. Genes. xlui, 14 : Deus meus omnipotens faciat vobis eum placabilem. Et hoc est quod sequitur : « In conspectu principis eunuchorum. » Exod. xxxii, 17 : Invenisti gratiam coram me.

« Et ait princeps eunuchorum ad Danielem, » supple, et per Danielem ad alios : « Timeo ego dominum meum regem. » Nota in hoc quod de se flexus fuit ad benignitatem, qui metum regis allegabat, et facit memoriam praecepti, subdens : « Qui » hoc est, quia ille, « constituit vobis cibum et potum : » cujus praeceptum inferior revocare non audet. Et subdit experimentum, quia deprehendi posset si transgrederetur : « Qui, » scilicet Rex, « si viderit, » hoc est, experimento probaverit, « vultus vestros, » in quibus macies abscondi non potest, « macilentiore, » per inediam subtracti cibi, « prae caeteris adolescentibus coævis vestris : » quia si essent seniores, vel juniores, non esset æqualis virtus nutritiva in eis : « condemnabitis caput meum regi. » Proverb.

xvi, 14 : Indignatio regis nuntii mortis : et vir sapiens placabit eam. Hic notanda sunt verba Hieronymi, qui sic dicit : « Qui de mensa regis non vult « comedere, ne polluatur, utique si « sapientiam et doctrinam Ægyptiorum « et Chaldæorum sciret esse peccatum, « numquam acquiesceret discere quod « non licebat. Discunt autem non ut « sequantur,'sed ut judicent atque con- « vincant. Quomodo si quispiam adver- « sus Mathematicos velit dicere imperi- « tus μαθίματων, risui pateat : et adver- « sum Philosophos disputans, si ignoret « dogmata Philosophorum ? Discunt er- « go ea mente doctrinam Chaldæorum, « qua et Moyses omnem sapientiam « Ægyptiorum didicerat, hoc est, ut « singula judicident, non ut sequan- « tur. »

« Et dixit Daniel. » Attenditur hic puerorum subtilitas in excludendo contraria sui propositi. Duo autem persuadebant, ut preces puerorum admitteret, scilicet verba composita, et utilitas.

De primo dicit : « Et dixit Daniel ad Malasar, » qui fuit subminister Asphenez, præpositi Eunuchorum : et hoc est quod sequitur : « Quem constituerat, » scilicet sicut subministrum, « princeps eunuchorum, » Asphenez scilicet, « super Danielem, Ananiam, Misaelem, et Azariam, » qui scilicet loco ejus quotidie ministraret : medie enim dignitatis est aliis subesse, et alios sub se habere. Matth. viii, 9 : Ego homo sum sub potestate constitutus, habens sub me milites.

« Tenta nos, obsecro, servos tuos. » Per hoc quod dicit, tenta, fidei nota magnitudinem. Per hoc, quod dicit, servos tuos, captat benevolentiam : « diebus decem. » Omnia refert ad obedientiam decalogi. Psal. cxlii, 9 : In

<--- Page Split --->

psalterio, decachordo psallam tibi. « Et dentur nobis legumina ad vescendum, » quæ scilicet lex non prohibet 1, et frigida sunt contra concupiscentiam. In quo notatur parcimonia cibi, quæ ad sanitatem valet mentis, et corporis. « Et aqua ad bibendum, » quæ simplex et purus potus est, nec fauces incitans ad ebrietàtem, nec libidinem concitat ad luxuriandum. Ad Ephes. v, 18 : Nolite inebriari vino, in quo est luxuria. Eccli. xxxi, 37 : Sanitas est animæ et corpori sobrius potus. Propter quod dicitur, Prov. ix, 2, quod sapientia miscuit vinum.

« Et contemplare, » supple, post hoc, « vultus nostros. » Hieronymus. « Con- « veniens probationis spatium, nec ni- « mis breve, nec nimis longum, quod « cito possit impetrare. » « Et vultus puerorum qui vescuntur cibo regio, » comparatos scilicet ad vultus nostros, « et sicut videris, » tali consideratione praehabita, sic « facies cum servis tuis. » Ac si dicat : Si videris obedientiam legis etiam corporaliter nobis proficere, concede quod petimus : sancti enim delectatione virtutis etiam corporaliter reficiuntur. Psal. lxii, 6 : Sicut adipe et pinguedine repleatur anima mea. Unde etiam Moyses, Exod. xxxiv, 28, ex refectione dulcedinis Dei abstinuit quadraginta diebus, et quadraginta noctibus 2. Psal. lxxvii, 23 : Panem Angelorum manducavit homo : cibaria misit eis in abundantia. Hieronymus : « Admirabilis fidei magnitudo non solum « sibi corpulentiam viliori esu ut per le- « gumina promittit, sed etiam tempus « statuit, non temeritate, sed fidei mag- « nitudine qua regias dapes contempsit. » Ad Hebr. xi, 23 : Magis eligens affligi cum populo Dei, quam temporalis peccati habere iucunditatem.

« Qui audito sermone hujuscemodi, » persuasionis scilicet, « tentavit eos diebus decem. » Sapient. iii, 5 : Deus tentavit eos, et invenit illos dignos se.

Et subdit de experimento :

« Post dies autem decem, » qui ad observantiam decalogi referuntur, « apparuerunt vultus eorum meliores, » ut verum comprobaretur, quod dicitur, Sapient. xvi, 26 : Non nativitatis fructus pascunt homines, sed sermo tuus hos qui in te crediderint, conservat. « Et corpulentiores, » pinguedine etiam corporali, ut dicit Hieronymus. Deuter. xxxii, 13 : Incrassatus est dilectus, et recalcitravit : incrassatus, impinguatus, etc. « Præ omnibus pueris, » coævis eorum scilicet, « qui vescebantur, » supple, contra legem, « cibo regio. » Crapula enim nulli prodest. Luc. xxi, 34 : Attendite vobis, ne forte graventur corda vestra in crapula, et ebrietate. Eccli. xxxi, 23 : Vigilia, cholera, et tortura viro infruntio : somnus sanitatis in homine parco. Eccle. v, 11 : Dulcis est somnus operanti, sive parum, sive multum comedat : saturitas autem divitis non sinit eum dormire.

Et subjungit de utilitate invitante ad exauditionem :

« Porro Malasar tollebat cibaria, » pueris scilicet deputata, tollebat autem in usus proprios, « et vinum potus eorum, » supple, tollebat, « dabatque eis legumina. » Optimum enim aestimabant pueri, si viliora pro melioribus commutarent, dummodo legem observarent. Ad Hebr. x, 34 : Rupinam bonorum vestrorum cum gaudio suscepistis, cognoscentes vos habere meliorem et manentem substantiam.

1 Cf. Levit. xi, 2 et seq. 2 Exod. xxxiv, 28 : Fuit, scilicet Moyses, ibi, id est, in monte Sinai, cum Domino quadra-

ginta dies et quadraginta noctes : panem non comedit, et aquam non bibit.

<--- Page Split --->

« Pueris autem his. » Tangit hic tanti meriti remunerationem, et duo dicit, scilicet praemium virtutis, et perseverantiam dignitatis, ibi, y. 21 : « Fuit autem Daniel. »

Et hoc est : « Pueris autem his, » quatuor scilicet, « dedit Deus, » merito scilicet talis propositi, « scientiam et disciplinam. » Hæc in præcedentibus exposita sunt 1. « In omni libro, » supple, discendo, « et sapientia. » quæ de altissimis et divinis est. Sapient. vn, 7 : Sobrietatem, et prudentiam docet, et justitiam, et virtutem, quibus utilius nihil est in vita hominibus. Jacob. 1, 3 : Si quis vestrum indiget sapientia, postulet a Deo, qui dat omnibus affluenter, et non improperat. « Danieli autem, » specialiter « dedit Deus intelligentiam omnium vi-

rex, » Nabuchodonosor scilicet, « ut introducerentur, » pueri scilicet in conspectu ejus. Isa. xxvii, 9 : Quem docebit scientiam? et quem intelligere faciet auditum? ablatatos a lacte, avulsos ab uberibus. Ita isti pueri qui dissuescentes Hebraica, et consuessentes Chaldaiica, ad regem introducuntur : et hoc est : Intruduxit eos præpositus eunuchorum, » Asphenez scilicet, « in conspectu Nabuchodonosor. » Quia jam nihil erat in eis quod oculos majestatis ejus posset offendere. Psal. xxxi, 8 : In via hac qua graderis, firmabo super te oculos meos. Sic, II Reg. xix, 38, dixit David ad Chamaan, transmutatus scilicet ad virtutem : Mecum transeat Chamaan, et ego faciam ei quidquid tibi placuerit, et omne, quod petieris a me impetrabis.

« alii in phantasmate, hic mentis oculis « conspiciebat in veritate. » « Et somniorum. » Hieronymus. « Ænigmatum, « vel imaginum, quibus monstrantur « futura. » Unde Rabbi Moyses dicit, quod « somnium est casus a prophetia : » quia prophetia est visio in lumine intelligentiae, somnium autem manifestatione futurorum in imagine, in quo cadit et quasi occumbit lunen intelligentiae. Numer. xii, 8 : Ore ad os loquor ei, et palam, et non per ænigmata et figuras Dominum videt. Osse, xii, 10 : Ego visionem multiplicavi, et in manu prophetarum assimilatus sum. Psal. lxxxviii, 20 : Tunc locutus es in visione sanctis tuis.

Et subdit de regis experimento : « Cumque eis locutus fuisset rex. » Hieronymus, « Tentando eorum sapien- « tiam. » Jacob. 1, 12 : Beatus vir qui suffert tentationem. « Non sunt inventi tales, » hoc est, illis in sapientia similes, « de universis, » scilicet pueris in palatium assumptis. Eccli. xliv, 20 : Non est inventus similis illi in gloria : qui conservavit legem Excelsi. « Ut Daniel, Ananias, Misael, et Azarias. » Hieronymus, « Quos panis vitæ, et fons sapientiae pa- « verat, et docuerat. » Eccli. xv, 3 : Cibabit illum, Dominus scilicet, pane vitæ et intellectus, et aqua sapientiae salutaris potabit illum. « Et, » supple, ideo digni, et idonei, « steterunt in conspectu regis, » parati in omnia obsequia, sicut et nos in conspectu Regis nostri stare deberemus. Prov. xiv, 33 : Acceptus est regi minister intelligens.

Et subdit de experimento hujus præmii : « Completis itaque diebus, » trium annorum scilicet, « post quos dixerat

« Et omne verbum sapientiae, » quæ de divinis est, hoc est, quidquid poterat

1 Cf. expositionem yj. 4 et 10 hujusce capi-

<--- Page Split --->

quæri de divinis : « et intellectus. » Intellectus est lumen quod per modum principii cujusdam ad omnia dirigit investigando. Gregorius : « Intellectum « dat, dum de auditis mentem illumii- « nat. » Isa. xi, 2 : Requiescet super eum spiritus Domini : spiritus sapientiae, et intellectus. Eccli. xvii, 5 : Cor dedit illis excogitandi, et disciplina intellectus replevit illos. « Quod suscitatus est ab eis rex, » hoc est, quæ quæsivit ab eis, « invenit in eis decuplum, » quia super illuminationem humanam, novem ordinum Angelorum habebant, et divinam illuminationem. Psal. lxxxvii, 16 : In lumine vultus tui ambulabunt. « Super omnes ariolos. » Hieronymus : « Arioli « ab aris dicuntur, qui in extis anima- « lium in aris immolatorum futura præ- « dixerunt, sicut adhuc exstant libri, qui « sunt de illa parte necromantiae quæ « incantativa vocatur, in qua animalia « cum carminibus obsecrata degulantur,

« in degulatis judicatur, si in composi- « tione et cursu sanguinis naturaliter se « habet, et secundum hoc fausta pro- « nuntiantur. » « Et magos. » Magi dicuntur secundum Hieronymum, quasi magistri, qui de universis philosophantur, magi tamen specialiter astronomi dicuntur, qui in astris futura rimantur. « Qui erant in universo regno ejus. » Hujus causa redditur, Luc. xxi, 13 : Ego dabo vobis os, et sapientiam, cui non poterunt resistere, et contradicere omnes adversarii vestri. Act. vi, 10 : Non poterant resistere sapientiae et Spiritui qui loquebatur.

Et subjungit de præmio dignitatis : « Fuit autem Daniel, » antonomastice scilicet, « usque ad annum primum Cyri regis, » in honore scilicet et dignitate. Sapient. x, 10 : Honestavit illum in laboribus, et complevit labores illius.