DISTINCTIO XXXIII.

Qualiter fides thori fuerit in patribus antiquis ?

A. De diversis conjugii legibus.

Quæritur hic de antiquis patribus, qui plures simul leguntur habuisse uxores vel concubinas, utrum peccaverint ? Ad quod dicimus, Pro varietate temporum varia invenitur dispensatio Conditoris 1. Ab exordio enim temporis inter duos tantum, Adam scilicet et Hevam, inchoatum est conjugium, Deo per os Adæ dicente : Homo adhærebit uxori suæ, et erunt duo in carne una 2, et secundum inchoationis modum inter duos tantum per omnem successionem temporum contraheretur conjugium, si primi homines in obedientia perstitissent. Post eorum vero copulam filii et filiæ eorum matrimonio conjuncti sunt, sed unus uni tantum. Ideo autem fratres sororibus tunc sunt copulati, quia non erant aliæ mulieres vel viri, quibus Adæ filii vel filiæ jungerentur. Primus omnium Lamech duas legitur simul habuisse uxores 3 : et hoc in eo arguitur, quia pro expletione carnalis voluptatis id fecisse perhibetur. Postea vero cum jam pene omnes homines falsis diis servirent, paucis in cultu Dei permanentibus, consultum est a Deo plures in matrimonio copulare sibi, ne illis paucis deficientibus, cultus et notitia Dei deficeret. Unde Abraham vivente uxore ad ancillam intravit, et ex ea genuit 4. Jacob etiam liberis et ancillis se copulavit 5. Et filiæ Loth patre ebrio usæ sunt 6. Cum enim cæteris in idololatria relictis, Abraham et filios ejus in pecu-

<--- Page Split --->

liarem populum sibi Dominus elegisset 1, rite multarum fecunditate mulierum populi Dei multiplicatio quaerebatur : quia in successione sanguinis erat successio religionis. Unde etiam in lege maledicta erat sterilis, quae non relinquebat semen super terram 2. Hinc etiam sacerdotibus conjugia decreta sunt 3, quia in successione familiae, successio est officii. Non ergo Abraham vel Jacob deliquit, quia praeter uxorem filios ex ancilla quaesivit : nec tamen illorum exemplo praeter conjugale debitum, fecunditatem in aliqua licet alicui quaerere, cum illorum conjugia nostrorum aequentur virginitati : et immoderatus usus conjugii nostri temporis, turpitudinem fere imitetur fornicationis illius temporis. De hoc Augustinus sic ait : Antiquis justis non fuit peccatum, quod pluribus feminis utebantur, nec contra naturam hoc faciebant : cum non lasciviendi causa, sed gignendi hoc facerent : nec contra morem, quia eo tempore ea fiebant : nec contra praeceptum, quia nulla lege erat prohibitum 4. Ibidem, Objiciuntur Jacob quatuor uxores, quod quando mos erat, crimen non erat 5. Sic patriarchae conjugibus excipientibus semen suum miscebantur, non concupiscentia perficiendae voluptatis, sed providentia propagandae successionis : sicut Apostoli auditoribus suis admirantibus doctrinam suam condelectabantur, non aviditate consequendae laudis, sed charitate seminandae veritatis. Idem, alibi 6, Antiquis temporibus cum adhuc salutis nostrse mysterium velaretur, justi officio propagandi nuptias contrahebant, non victi libidine, sed ducti pietate, qui multo facilius continere possent et vellent. Utebantur tamen conjugibus, et plures uni viro habere licebat quas castius habebat, quam nunc unam quilibet istorum, in quibus videmus, quod secundum veniam concedit Apostolus 7. Habebant enim eas in opere generandi, non in morbo desiderii. Item, Ambrosius 8, Dixit Sara ad Abraham : Ecce conclusit me Dominus ut non pariam. Intra ergo ad ancillam meam, ut filium facias ex ea 9 : et ita factum est. Considera primum, quod Abraham ante legem Moysi, et ante Evangelium fuit. Non

<--- Page Split --->

ergo in legem commisit Abraham, sed legem praevenit. Nondum enim in- terdictum videbatur. Secundo considera, quod non ardore aliquo vaga- succensus libidinis, non petulantis formae captus decore, ancillae contuber- nio conjugalem posthabuit thorum : sed studio quaerendae posteritatis, et propagandae sobolis. Adhuc post diluvium raritas erat humani generis, erat etiam religionis. Denique et Loth sancti filiae hanc causam quaerendae poste- ritatis habuerunt, ne genus deficeret humanum ' : et ideo publici muneris- gratia privatam culpam praetexti. Item, Augustinus : Justus quamvis cu- piat dissolvi et esse cum Christo, tamen sumit alimentum, non cupiditate- vivendi, sed officio consulendi, ut maneat quod necessarium est propter alios. Sic misceri foeminis jure nupliarum officiosum fuit sanctis viris, non libidinosum 2. Quod enim est cibus ad salutem hominis, hoc est concubitus ad salutem humani generis, et utrumque non est sine delectatione carnali : quae tamen modificata et refrenante temperantia in usum naturalem red- acta, libido esse non potest. Quod autem in sustentando vitam illicitus est cibus, hoc est in quaerenda prole fornicarius vel illicitus concubitus, et quod est in cibo licito immoderator appetitus, hoc est in conjugibus venia- lis ille concubitus 3.

Quarto, tangit statum cœlibum et cœlibatus, ibi, E, « Melior est autem virginitas mentis quam carnis, etc. » Et hæc de divisione sufficiant.

DIVISIO TEXTUS.

Iucidunt autem circa principium ratione primi capituli hic quaerenda sex.

« Quæritur hic de antiquis patribus, etc. »

In hac distinctione agitur de diversis conjugii statibus.

Quatuor autem hic quaeruntur a Magistro.

Primum est, Quare antiqui aliqui plures uxores habuerunt ?

Secundum, de matrimonii comparatione ipsorum ad cœlibatum novæ gratiae, ibi, B, « Quod vero castitas virginalis, etc. »

Tertio quaeritur, Utrum licuit unam mulierem habere plures viros, ibi, D, « Sed numquid sub lege, etc ? »

Primum est, An matrimonium sit naturale ?

Secundum est, Utrum habere plures uxores sit naturale, vel contra naturam ?

Tertium, Utrum unam mulierem habere plures viros sit contra naturam vel ordinem naturae ?

Quartum, Utrum soli libidinosi tunc perpetraverunt bigamiam, sicut videtur velle in Littera ?

Quintum, Utrum tunc licuit vel aliquando licuit habere concubinam ?

Sextum, Qualiter bonum matrimonii quod est sacramentum, salvabatur in matrimoniis antiquorum patrum ?

<--- Page Split --->

ARTICULUS I.

n matrinomium sit naturale vel de jure gentium ?

AD PRIMUM objicitur sic :

Natura non dictat nisi maris et fecminæ copulationem : sed hoc non facit matrimonium : ergo videtur, quod matrimonium non sit naturale.
Item, Aristoteles dicit in II Ethicorum, quod naturalia sunt eadem apud omnes : sed contractus conjugii non est idem apud omnes : ergo contractus conjugii non est naturalis : ergo nec matrimonium est naturale.
Item, Tullius in Rhetorica in principio ait, quod homines in principio silvestres erant : et tunc nemo scivit proprios liberos, nec certas nuptias : sed constat, quod tunc naturaliter homines vivebant : ergo videtur, quod matrimonium non sit naturale, sed potius de jure gentium.
Item, In principio Digesti veteris, et in Institutis dicitur, quod jus naturale est, quod natura omnia animalia docet : sed non omnia animalia docet natura conjugium : ergo videtur, quod non sit naturale. PROBATIO mediae est, quod videmus multos canes sequi unam caniculam, et animalia quaedam non habere certas fecminas quibus commisceantur : ergo patet propositum.

In contrarium hujus est,

Quod dicitur in principio Pandectarum : «Jus naturale est maris et feminae conjunctio, quod matrimonium nos appellamus : » ergo est naturale.

Idem dicitur omnino in Institutis.

Item, Tullius in Rhetorica dicit, quod « jus naturale est, quod non opinio genuit, sed innata quaedam vis inseruit, ut maris feminaequo conjunctionem : » ergo, etc.

Item, Aristoteles in IX Ethicorum dicit hæc verba: « Homo animal naturale conjugale magis quam politicum, et quanto prius et necessarium magis domus civitate. » Et sensus est, quod homo magis naturaliter est conjugalis, quam politicus, et tanto magis, quanto necessarior et prior est ordinatio domus ordine civitatis: sed homo naturaliter est politicus, ut probant Aristoteles et Avicenna: ergo magis naturaliter est conjugalis: ergo conjugium est naturale.
Item, Ad idem inducit Aristoteles aliam rationem, sic dicens: « Et filiorum procreatio communis animalibus : » et intendit sic arguere: Quibuscumque naturaliter communis est procreatio filiorum, illis etiam modus quo certificentur filii, est naturalis, sicut avibus conjungi ad unam in speciali nido : ergo et homini conjungi ad unam sibi debitam in speciali domo: sed hoc est conjugium : ergo conjugium est naturale.
Item, Tertiam rationem inducit Philosophus, ibidem, sic dicens: « Homines autem non solum procreationis filiorum gratia cohabitant, sed et eorum quae in vitam : confestim enim divisa sunt opera, et sunt altera viri et uxoris : sufficiunt igitur ad invicem ad commune ponentes propria. » Est autem hæc ratio: Quidquid confert ad vitam salvantem naturam, naturale est : matrimonium est hujusmodi : ergo matrimonium est naturale. PRIMA autem a Philosopho per se nota supponitur. SECUNDA autem probatur : quia cum nati sunt homines et adolescunt, divisa habent opera, et insufficientia sibi ad naturae salutem et domus providentiam. Cum autem vir et uxor conferunt sua opera, erunt sufficientia in domus ædificationem et nature salutem: sed non conferunt nisi matrimonio conjuncti: ergo matrimonium est naturale: et sic constat propositum.
Item, Aspasius super eumdem locum in commento dicit, quod magis est naturale quod est a genere, quam quod est a differentia, cum tamen utrumque

<--- Page Split --->

sit naturale: sed homo naturale habet a differenita quod est animal civile et politicum: et propter hoc unius solius vita, ut dicit Avicenna, non est nisi pejor quam potest: a genere autem habet, quod sit conjugale, sicut prius in avibus et leone ostensum est: ergo conjugium magis est naturale, quam politicum.

Responsio . Dicendum , quodverbaAspasiisolventishancquestionemincommentosupernonumLithica , valdenotandasunt , etsuntista : « Nonpolestessecommixtiomarisetfeminæpenituscarensculpa , nisiquæintenditprolisprocreationem : etcumhomositanimalrationale , etrationonperversaintendatoptinum , nonsolumintenditgeneranshomoprocreareprolem , sedetprocrea - tameducare , eteducandoprovehereusqueadperfectionemnonsoluminboniscorporis , sedetiaminbonisanimæ , quæsuntvirtutesetscientiæ : nonestautemsolusvirgenerans , necsolamulier , sedambosimulsuntunumgenerans : o p o r - tetergequodambosimulintendantunacommuniintentioneprolisprocreationemeteducationemetprovectionemusqueadperfectum : oportetigiturantequamconveniant , imutuosibiconsenserintinunamindividuamvitamadprolispro - creationemeteducationemetprovectio - nemusqueadperfectum : nonenimessepolestrationalisintentiogenerantisrecta , nisiuterquegenerantiuminvitamcon - senserintindividuam : cumigiturfinisnaturalisvirtutisgenerativæ , etactusgenerandiinhominesitprolesperfectautraqueperfectione , etsalusspecieinonsolumestinesseprino , sedetiaminessescundo , quodestverahominisconsummatio : huncautemfinemnonpossuntintendereviretmuliercommu - niintentionegenerantes , quimagissuntumumgenerans , nisimatrimonialitercopulati : etquodnonrectofinefit , p e c - cetumest , patetquodmatrimoniumsitnaturale , etquodomniscommixtioextramatrimonium , pecatumest , ettrans -

grediturlegemnaturæ . » HucusquesuntverbaAspasii : etdeterminanttotamquæstionem , necindigentexpositione .

ADPRIMUMergodicendum , quodnaturanullianimalialiquiddictatvelinstigat , nisietiamcumhocdeteiin - stinctumetfacultatemoptimesecundummodumsuænaturæperficiendi : etitaetiammatrimoniumquoadmodumquodsuaefficiaturuxor , utsciaturquisuntfiliiproprii , etquinon , eritnaturale .

ADALIUDdicendum , quodinunosub - stantialiconveniuntomnes , quodestconsensusutriusque , sedinaccidentali - busdifferunt : ethocnonimpedit .

AdAliuddicendum , quodTulliusin - telligithocdenaturaquæestingenera - tionetantumconsiderata , etnullomodoinspecie : etsietiamingenereconside - retur , adhuccommixtiosuadetermina - turaderctamliberorumsuorumnoti - tiametiamnaturaliterinmultisanima - libus , utpriuspatuit . Etilleperitusquiconjunxithominesinhabitationesdo - morumetcivitatum , etmatrimoniicon - tractum , perostensionemnaturaliumra - tionumhocfecit : etideoexillarationenonsequitur , quodmatrimoniumnonsitnaturale .

AdAliuddicendum , quodutpriusdi - ctumest , naturaomniaanimaliahocdo - c e t , seddiversimodesecundumdiversi - tatemspecierum : quadamenimdocetfiliorumprocerationemsinedetermina - tionecertæfæminæ : ethocestinillisinquibusmasnulliamhabetsollicitudi - nemcircaflioseducandos , sicuttaurus , equus , asinus , canis , ethujusmodi . Inaliisautempatersollicitaturcircaflios , etideoquæritsibicertamconjunctionemadunamfæminamsuæspeciei , etcumillageneratetnutritflios , sicutavesfereomnes , etmultaanimaliagressibi - l i a : nihilominustamenaliquodmatri - moniumestinomnibusinquibusestmasetfæmina : sedinanimaliperfectis - simoperfectissimumsecundumnaturamestmatrimonium , ethocesthomo .

<--- Page Split --->

naturam et rationem excellenter sequentes, sicut Cato et Arabes quidam, plures habebant uxores et habent : ergo videtur, quod hoc non sit contra naturam.

ARTICULUS II.

An habere plures uxores sit naturale?

Secundo quaeritur, Utrum habere plures uxores sit naturale?

Videtur, quod sic : quia

Dicit Aristoteles, quod unus multas implet : ergo videtur, quod hoc non sit contra naturam.
Item, In aliis animalibus frequenter videmus, quod multæ feminae habentur ab uno mare : cum igitur naturale jus sit, quod natura omnia animalia docuit, in homine etiam non erit contra naturam habere plures uxores.
Item, In ordine naturae videmus, quod unum movens ad generationem, movet multa mobilia, sicut sol omnia inferiora generabilia, et primus motor movet et quodammodo impregnat omnia animalia : ergo videtur secundum ordinem naturae, quod unus mas qui est ut movens, multas habere possit uxores.
Item, Plato posuit, quod universalia sint ut ars et masculus : particularia autem sicut artificiali materia et femina : quia una forma universalis impragnat multa particularia, et una forma artis est in multis artificialis : ergo et masculus potest habere multas feminas secundum ordinem naturae.
Item, Non est caput, cui non coharet nisi unicum membrum : sed vir est caput mulieris : ergo oportet, quod cohaereant ei plures mulieres.
Item, In Littera, dicitur in auctoritate Augustini quae trahitur de sancta virginitate, quod antiqui patres non contra naturam hoc faciebant : ergo videtur, quod homo secundum naturam poterit habere uxores plures.
Item, Videmus quod multi homines
Item, Semen ordinatum ad naturae multiplicationem projicere ubi perdatur, praeter ordinem naturae est : sed cum impraegnata est mulier, et clausam habet matricem, si quis tunc cum ea habet coitum, semen projicit ubi perditur : ergo debet aliam cognoscere : ergo ad minus tempore conceptus potest pluribus uti in matrimonio, ut videtur.
Item, Si est contra naturam habere plures, quaeratur contra quam naturam? Constat enim, quod non contra sexum est, nec contra mores animalium in genere, nec contra rationem, nec contra speciem hominis : ergo videtur, quod non sit contra naturam.

IN CONTRARIUM hujus objicitur sic : Sed contra.

Illud maxime esse naturale videtur, quod in prima natura condita est constitutum : sed tunc sic fuit institutum, quod una esset unius : ergo hoc est maxime naturale : videtur ergo, quod contra naturam sit habere plures. MEDIA probatur ex hoc quod habetur, Genes. 11, 24 : Et adhaerebit uxori suae : et non dixit, Uxoribus.
Item, In animalibus aliis videmus, quod quibus non sufficiunt opera educationis filiorum, sed necesse est aliquid conferre, sicut faciunt aves, praecipue quae habent pullos quos necesse est cibari a parentibus, quod una sit unius : ergo cum tale animal sit homo, videtur quod secundum naturam generis una sit unius. Dicit autem Philosophus, quod hoc maxime naturale est, quod convenit ratione generis : ergo videtur, quod secundum naturam hominis una debet esse unius.
Item, Si accipiatur remotius genus quam animal, sicut unum quod est in vegetabilibus, tunc patet, quod in eodem supposito conjunguntur masculina et feminina vis : sed in illis non conjungitur nisi una vis masculina cum una

<--- Page Split --->

fceminina : ergo videtur, quod hoc secundum naturam debeat observari in omnibus consequentibus genus in homine : ergo secundum naturam tantum una est unius.

Item, In tota natura sic est, quod una forma movens non proportionatur nisi uni materie : cum igitur masculus sit ut movens, et femina sicut materia mota, videbitur secundum naturam esse, quod tantum una uni conjungatur : ergo contra naturam erit si unus habeat plures.
Item, Secundum Aristotelem, tam in artibus quam in naturis, via in paucis magis est, quod natura expediat se paucissimis : ergo videtur, quod in quaerenda generatione via naturalis est in paucioribus quam potest : haec autem sunt duo, scilicet masculus, et femina : ergo videtur, quod praeter viam naturae est plures uni conjungi.
Item, In tota natura non invenitur, quod unus motor proprius sit aliorum mobilium : sed secundum naturam in generatione masculus est sicut motor proprius, et femina sicut mobile : ergo videtur, quod contra naturam sit unum marem habere plures feminas.
Item, In cœelestibus et elementis numquam conjungitur nisi unum agens ut masculus cum una femina ut patiente, sicut patet in stellis, signis, planetis, et elementis, ubi numquam est nisi calidum unum cum uno sicco vel uno humido, et frigidum unum cum uno sicco vel unico humido : ergo etiam sic debet esse in hominum conjunctione.
Item, Omne agens in natura remittitur si multiplicetur ei id in quod agit, et remissio sua erit causa impedimenti vel debilitatis effectus : sed masculus est agens verissime in generatione : ergo multiplicato eo in quod agit, remittetur, et remissio ejus erit causa impedimenti vel debilitatis effectus : sed effectus est productio similis : ergo si unus haberet plures, hoc esset impedimentum et debilitas generationis. Probatur au-

tem prima per inductionem in singulis, et etiam scribitur a Philosophis in pluribus locis.

RESPONSIO . Adhocsinepræjudicioali - terdicendum , quodsecundumAristote - l e m , naturahominisduplexest , scilicetquæexgenereest , etquæestexdiffe - rentia . Secundumillamquæexgenereest , nonestcontranaturamhominisha - berepluresuxores : ethæcnaturaestinhominesicutpotentiaetsicutimper - fecta . Perfectaautemetformalisestillaquæestexdifferentia : ethæcestdu - plexsecundumquodratioduplicitersu - mitur , scilicetutnaturaquæestinfor - mahominisnonconsideransnisinatu - ralia : etutratiodeliberativaeorumquasolusinteraliapercipithomo , sicutesthonestum , turpe , conservativumpacis , etincitativumdiscordiæ , consiliativumcivitatis , etdestructivumcivitatisetdo - m u s . Etprimoquidemmodoadhucvi - detur , quodnonsitcontranaturamha - bereplures . Secundoautemmodovide - turessepraternaturam . Quodautemsicsit , habeturexLittera , sicutdicitAugustinus , quodnonfuitcontranatu - r a m , quodJacobhabuitplures : etdehocplurimasuntindecreto , quæst . 4 : etplurimactiamillorumponithicinLitteradeAmbrosio , Hieronymo , e t A u - gustino . Etsicnonoportetsolverenisisecundampartemobjectionum : quiaomnesprimæobjectionesinduobusprioribussensibusnaturæprocedunt .

DICENDUM e r g o videtur a d primum , A d o quodnonfuittunc matrimoniuminoffi - c i u m naturæ i n genere v e l i n specie a b - solute institutum , s e d u t i n specie a d finem b o n i moralis relati , cujus perecp - t i v a e s t solius hominis natura : q u i a d i - c u n t Philosophi , q u o d h o c solius h o m i - n i s naturæ e s t discernere inter turpe e t honestum : e t i d e o etiam postea nihil agendo contra naturam q u a m D e u s i n - stituit , c u m pauci essent b o n i e t multi m a l i , dispensatione b o n i plures habue - r u n t .

<--- Page Split --->

AD ALIUD dicendum, quod animalia uni conjunguntur pluribus de causis, et etiam non uni conjunguntur oppositis causis. Sunt autem praecipue tres quibus conjunguntur uni, quarum una est, quod vis masculi motiva pluribus fecundandis non sufficit : et hoc facit quandoque cibi diminutio, quandoque etiam naturae vigoris destitutio. Secunda est : quia in fovendo et nutriendo unum non sufficit, eo quod intra matricem filii compleri non possunt, nec extra compleri possunt nisi calore corporum parentum calescant, sicut est videre in avibus foventibus successive alternatis vicibus. Unde videmus, quod aves quarum una tantum fovet, vel etiam animalia quae non fovent ova sua, non sic ordinantur, quod certus mas certam habeat fecminam, sicut patet in omni genere pullorum et anserum, et etiam in piscibus, et lacertis, et serpentibus. Tertia autem et ultima causa est ingeniatio quam habet natura ad discernendos filios proprios : quia, sicut dicit Aristoteles, animalia non aeque memorativa sunt, nec aeque disciplinabilia, et per consequens neque aeque ingeniativa circa curas filiorum. Unde quaedam nutriunt alios filios pro suis, in quo arguitur perdix ubi dicitur : Perdix fovet quod non peperit. Quaedam autem numquam nutriunt. alienos nisi decepta, sicut bubala quae non lactat alienum partum, nisi prius perungatur stercore suo, et tunc lactat decepta. Quaedam autem nullo modo in suis decipi possunt, et omnes alienos abjiciunt, et non impendunt eis curam. Iste ergo sunt causae quibus certas sibi vindicant animalia fecminas, et istis cessantibus non faciunt, sicut equus, et asinus, et plura gressibilia. In homine autem propter industriam est procreatio plurium fecminarum : et ideo contra naturam suam non est habere plures, nisi natura ultimo modo accipiatur : quia verum est, quod domus non bene regitur pluribus existentibus uxoribus, et per consequens neque civitas neque gens.

AD ALIUD dicendum, quod vis mascu- 3 et 4. lina quae est in plantis, est indeterminata et imperfecta : eo quod, ut dicitur in libro de Plantis, plantae non habent animam, sed partem parlis animae. Quod autem sit imperfecta, patet ex indeterminatione sua et materialitate : quia immobilis est et indeterminata, generans folia, virgas, et fructus, et in fructu generat multa circumstantia fructum : et ideo oportet, quod conjungatur in distinctionem quod moveat propter suam imperfectionem. Si autem ex imaginatione aliqua moveret, posset movere plura : unde plura non movet nisi sicut natura, et etiam qualitatibus naturalibus quae sunt calidum, frigidum, humidum, et siccum. Non autem sic est in animalibus quae sunt naturae perfectae, et movent ad imaginationem quae diversificatur in imaginibus : et ideo unum movens in talibus movet multa.

Per hoc etiam patet solutio ad sequens.

Ad ALIUD dicendum, quod in paucis Ad object 5. est via in actu uno, sed in actibus pluribus non oportet: generatio enim semper completur in duobus minimis: sed multae generationes per unum cum multis compleri possunt.

Ad ALIUD dicendum, quod illud intelli- 6 et 7. Ad object. gitur de motore proximo, et taliter non se habent masculus et feemina in specie hominis : et ideo nihil probatur per istud.

Per illud etiam patet solutio ad sequens.

Ad ULTIMUM dicendum, quod una simAd object,8. plici actione agens in plura, remittitur, quanto plus illa multiplicantur, sed successive agens non potest remitti : quia, sicut dicit Aristoteles, modo implet unam, et post hoc, semine attracto ad vasa seminaria et maturato, implet aliam, et tertiam, et sic deinceps.

<--- Page Split --->

secundum naturam est jungibilis pluribus viris.

In CONTRARIUM hujus est, quod

Dicit Aristoteles, quod unus multas implet : una autem non impletur nisi ab uno : ergo licet vir sit jungibilis multis secundum naturam suam, tamen mulier non jungitur nisi uni.

ARTICULUS III.

An unam mulierem habere plures viros sit contra naturam ?

Tertio quaeritur, Utrum unam mulierem habere plures viros sit contra naturam vel naturae ordinem ?

Videtur autem, quod non : quia

Videtur, quod vir et mulier sunt ejusdem speciei : ergo quod non est contra naturam viri, non est contra naturam mulieris : sed habitum est non esse contra naturam viri, conjungi pluribus : ergo nec erit contra naturam mulieris habere plures viros.
Item, Femina desiderat masculum sicut turpe bonum, et materia formam : video autem, quod materia desiderat non unam formam, sed plures : ergo nec femina naturali desiderio unum marem, sed plures : ergo secundum naturam potest conjungi pluribus.
Item, Inferiora se habent ad superiora sicut femina ad virum, sicut dixerunt Philosophi : sed ego video, quod terra quae circulo stellato octavae spharea impregnantur, non jungitur uni praeguanti, sed multis : ergo videtur, quod femina secundum naturam jungi possit multis.
Item, In multis animalibus videmus, quod multi mares sequuntur unam feminam, et numquam plures feminae unum marem, sicut in canibus, et lupis : ergo videtur, quod ex genere habetur, quod secundum naturam generis femina possit jungi pluribus maritis et maribus.
Item, Femina se habet in generatione sicut recipiens : sed omne recipiens est receptivum multorum secundum naturam recipientis : ergo femina potest recipere a multis viris : ergo et
Item, Junctio feminarum ad viros secundum naturam non est nisi propter generationem, quia non nisi ad hoc a Deo et natura distinctus est sexus : sed cum ab uno suscipit femina, non est susceptibilis ab alio nisi cum periculo conceptus primi : ergo secundum naturam non est conjungibilis alteri cum suscepit ab uno : sed postquam peperit, potest suscipere ab eodem : ergo ipsa ad generandum sufficienter jungitur uni : habitum autem est ante, quod via naturae est in paucioribus quantum potest : ergo secundum naturam femina non est conjungibilis nisi uni.
Item, Secundum naturam bene sunt multa membra unius capitis, sed numquam sunt plura capita unius membri : cum igitur vir sit ut caput, et mulier sicut membrum, unus vir potest secundum ordinem naturae habere plures feminas, nullo autem modo una femina plures viros.
Item, In multis animalibus videmus, quod mas vindicat sibi plures, et pugnat pro illis usque ad mortem, sicut cervi, apri, et galli : non autem videmus, quod feminae pugnent pro pluribus maribus vel sequantur plures mares : ergo videtur, quod secundum naturam generis naturale quidem sit, quod vir possit habere plures, nullo autem modo sit secundum ordinem naturae, quod femina una habeat plures viros simul quos sequatur.
Item, Ex hoc nasceretur dissidium economicae et politiarum : uxor enim subditur secundum leges, et canones, et naturales rationes. Detur ergo, quod una habeat plures : ergo obediet ambobus, et sequetur cos : ergo cum unus praecipit ut

<--- Page Split --->

adificet domum suam, alter forte praecipit de domo alia aedificanda: ergo fit destructio, et confusio domus et civitatis sequitur ex eo.

Item, Ut dicit Tullius, matrimonium inventum est, ut certi liberi cognoscantur : sed una habente pluros, nullus sciet certos et proprios liberos : ergo nullus sollicitabitur pro eis: ergo peribunt filii, propter quos natura invenit matrimonium, quod est inconveniens : ergo secundum naturam etiam inconveniens est, quod una plures haheat viros.

ctum in vasis seminariis stet ad tempus : et ideo non competit, quod mulier habeat plures. Quod autem hoc non impediat in viro, infra ostendetur, ubi quaeretur, si tunc haberi plurimae poterant.

Quarta autem quae sumitur ex parte differentiae est, quod hoc ordinaretur ad destructionem economicae et politegiae, sicut probatur in objectione.

Ad argumentum ergo primum dicendum, quod non sequitur : quia licet vir et mulier sint in specie una, sunt tamen in sexu differenter se habente ad generationem : et ideo non est de natura mulieris, quod est de natura viri.

Quod videtur esse concedendum, et dicendum ad primum, quod multis de causis nullo modo est secundum naturam, quod una femina habeat plures : sed quatuor evidentiores assignabo, rationes, quarum tres sumam ex natura goneris, et unam ex natura differentiae.

Prima ex natura generis sumpta est, quod nimia concussio matricis facit decidere partum, eo quod adhaeret conceptus per coctilidones, sicut fructus ad arborem, et in principio conceptus propter teneritatem coctilidonum, et in fine propter maturitatem et pondus infantis de levi cadit : in medio autem tempore fortius adhaeret : et ideo etiam cum uno multum coire periculosum est conceptui, ut dixit supra Hieronymus in Littera, et ponitur in decreto 32, quaest. 4, cum diversis autem coire omnino contrariaretur.

Secunda autem est, quod ex nimio fluxu seminis et injecti et ejecti lubricatur matrix, ita quod nihil tenet : ideo meretrices non concipiunt : et ideo quae cum uno nimis sunt frequentis coitus, minus et rarius concipiunt.

Tertia autem est, quia licet semen mulieris materiale sit in conceptu, tamen operatur ad conceptum : et ideo oportet in ipso esse debitam maturitatem : sed debita maturitas non potest esse in semine nimis fluente, quia ad hoc ut maturetur, oportet quod attra-

Ad aliud dicendum, quod est similitudo secundum quid, scilicet in desiderio imperfecto : quia femina est imperfecta ut materia : sed tamen sicut proxima materia, non est plurium formarum, ita nec propria femina plurium virorum : sed non est simile in hoc quod materia remota desiderat plures formas.

Ad aliud dicendum, quod superiora non sunt propria moventia inferiorum, sed potius communia : sed si accipiatur materia propria, erit una tantum. Vir autem non est similis moventi proprio et conjuncto, sed potius separato et communi, ut prius habitum est : sicut recipiens semper proprium est, licet imprimens frequenter sit commune.

Ad aliud dicendum, quod in animalibus est diversitas, nec multi mares sequuntur unam feminam, nisi quibus nulla est sollicitudo de educatione filiorum : et tale animal non est homo : unde etiam canes non recognoscunt filios suos, nec sollicitantur pro eis, sed potius caniculae : sed in homine sic non est, sed imilatur naturam illorum quae certe discernunt filios, et speciali affectu sollicitantur pro eis.

Ad aliud dicendum, quod femina se habet sicut recipiens proportionatum uni infundenti, et non sicut recipiens communiter propter causas superius inductas : recipiens autem proportionatum non est receptivum multorum. Et hoc

Ad 2.

Ad 3.

Ad 4.

<--- Page Split --->

modo se habent omnia recipientia naturalia, quae implentur ab actibus illorum, ex quibus recipiunt : in omnibus enim talibus recipiens determina tur, et implens separatum est impletivum multorum.

ARTICULUS IV.

Utrum ante legem gratiae soli libidinosi fuerunt bigami?

Quarto quaeritur, Utrum soli libidinosi tunc fuerunt bigami?

Videtur autem, quod sic : quia

Dicit in Littera, quod primus Lamech legitur bigamiam introduxisse sive duas uxores habuisse : et hoc in eo arguitar, quia pro expletione carnalis voluptatis illud fecisse perhibetur : ergo videtur, quod soli tales de bigamia in illo tempore fuerunt reprehensibiles.
Item, In Littera dicit, quod conjugia Patriarcharum celibatui istius temporis comparantur. Ergo videtur, quod non arguantur de aliquo : ergo nec de bigamia.
Item, Quod aliquis dicitur bigamus, hoc est ratione signi violati, ut supra habitum est : sed in conjugio Patriarcharum fuit optimum signum : ergo videtur, quod ex pluribus non arguantur de bigamia. Prima palet ex dictis in quaestione de bigamia. Secunda scribitur, 32, quest. 1, ubi dicit Augustinus, quod generatio Jacob per ancillas significat renatos per malos, sed generatio per liberas significat renatos per bonos : et utrique pertinent ad haereditatem, eo quod sunt de semine patris.

Sed contra. In contrarium hujus est, quod biganus efficitur quis quatuor modis, ut supra tactum est : et unus istorum est, qui

simul plures habet : plures autem simul habuerunt antiqui patres : ergo ipsi fuerunt bigami.

Quod est concedendum.

Ad primum dicendum, quod Lamech primus reprehenditur de peccato, et non de bigamia, quia non fuit reprehensibilis : et etiam tunc non obstabat sacerdottio, quia non erat ibi sacerdotium verum, sed tantum figura veri sacerdotii nostri.

Ad aliud dicendum, quod comparatio A fit in merito personali et utilitate, quae est pro varietate temporis : sed non fit comparatio in integritate.

Et sic patet solutio ad totum : quia ultimum habet signum non sacramenti, sed allegoriae,

Sed ad hoc quod salvetur individuitas matrimonii, oportet quod signum sacramentale matrimonii salvetur : et hoc non salvatur in conjugio antiquorum qui plures habuerunt.

ARTICULUS V.

An aliquando licuit habere concubinam ?

Quinto quaeritur, Utrum licuit aliquando habere concubinam ?

Et est haec questio una causa decreti 32 Gratiani.

Et objicit de Abraham qui ex concubina quaesivit sobolem, Genes. xxv, 1 : et de Jacob qui ex duabus ancillis quaesivit sobolem, Genes. xxix et xxx, passim : et de pluribus aliis. Ergo videtur, quod hoc licuit aliquando.

Item, Levit. xix, 20, dicitur, Quisquis concubuit deflorando ancillam, non vapulabit, nec morietur : quia pecunia ejus est'. Si ergo in Veteri Testamento lege

1 Vulgata habet, Levit. xix, 20 : Homo si dormierit cum muliere colu seminis, qua sit ancilla etiam nabilis, et tamen pretio non redem-

<--- Page Split --->

divina non puniebatur ad mortem corporis : ergo non videtur, quod modo puniri vel imputari debeat ad mortem aninua.

in quaestione de bigamia : sed antiqui patres non fuerunt unici unius : ergo in ipsorum matrimonio non fuit bonum sacramenti.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . In contrarium hujus est, quod dicit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . AubrosiusinlibrodePatriarchis : « N e - nuosibiblandiatur , delegibushominum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . nunestuprumadulteriumest , necvirolicetquodmulierinonlicet : quoniam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . eademaviroquaeabuxoredebeturca - stimonia . Quidquidineaquaenonsit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . legitimauxorcommissumfuerit , a d u l - teriidamnaturcrimine . »

Item, Magis videtur salvari hoc bonum in eo qui successive non simul utitur pluribus, quam in eo qui simul utitur pluribus : et non salvatur : ergo nec in eo qui simul pluribus utitur : sed tale fuit conjugium antiquorum patrum : ergo in ipsorum matrimonio non fuit bonum sacramenti.

In contrarium hujus objicitur, quod Sed contra.

Item, « Nulli licet scire mulierem praeter uxorem : ideoque conjugii datum est jus, ne in laqueum incidas, et cum aliena muliere delinquas. » Ex hoc patet, quod non licet alicui admisceri ancilla, ut ex illa quaerat sibi liberos.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Responso. Dicendum, quod numquam licuit ancillam vel alienam cognoscere, sed ancillam ductam in matrimonium ex instinctu Spiritus sancti : et ita fecerunt Patriarchae.

Et per hoc patet solutio.

ARTICULUS VI.

Qualiter bonum sacramenti in conjugiis antiquorum salvabatur ?

Sexto quaeritur, Qualiter bonum sacramenti in conjugiis antiquorum salvabatur ?

Videtur autem, quod non salvabatur : quia

Hoc bonum est individuitas relata per signum ad individuitatem fidelis animae cum Deo et duarum naturarum in Christo : antiqui autem patres divisi fuerunt in plures : ergo non fuit in conjugiis ipsorum hujusmodi individuitas.
Item, Non est individuus qui non est unicus unius, ut supra habitum est
Quidquid excedit majus, excedit et minus illo : sed matrimonium antiquorum excedit majus, quam sit matrimonium nostri temporis : ergo excedit et ipsum quod est nostri temporis. Prima patet per se. Secunda scribitur in Littera, quod matrimonium illorum cœlibatum nostri temporis excedit. Inde sic : Matrimonium non dicitur excedere alterum nisi ratione bonorum quae sunt in ipso : ergo illud matrimonium tot vel plura bona habuit, quot illud : sed istud habet bonum sacramenti : ergo et illud.
Item, Quod significat Ecclesiam secundum omnem sui status differentiam, nobilius significat eam, quam id quod significat eam in genere tantum : sed plures sanctorum patrum uxores significant conjunctionem Ecclesiae cum Deo secundum omnem status differentiam, ut patet, 32, quæst. 4, in decreto Augustini supra : ergo nobilius significat conjunctionem Ecclesiae cum Deo, quam matrimonium in quo unus uni conjungitur : cum igitur minus signum sufficiat matrimonio pro bono sacramenti : ergo et magis : ergo illa matrimonia bonum sacramenti habebant.

Responso. Dicendum, quod bonum solutio. sacramenti et etiam cœlibatus debitum non salvabatur in illis matrimoniis nisi secundum quid et imperfecte : in matrimonio autem Novi Testamenti perfecte salvatur. Dico autem imperfecte : quia ibi erat signum conjunctionis Ecclesiae

<--- Page Split --->

cum Christo in fide quantum ad Ecclesiam militantem : in nostro autem matrimonio est quoad Ecclesiam triumphantom : Ecclesia enim in fide conjungitur secundum multiplicem statum cum Christo in quo alius sic alius sic vadit : sed triumphans illa est conjuncta in uno statu aperte visionis facio ad faciem, quae est tota merces, ut dicit Augustinus.

Ad object. 1. Ad PRIMUM ergo dicendum, quod matrimonium illorum non dicitur excedere matrimonium nostri temporis, nisi quoad sanctimoniam quae est castitas animæ, et non in castitatis actu : et hoc non respicit signum hoc quod dicitur sacramentum. Hoc autem quod dicit, quod matrimonium melius et sanctius sit matrimonium in omnibus bonis : dicendum, quod hoc falsum est : quia matrimonium sanctius est pari voto continentium : et tamen non est ita perfectum in significando sicut matrimonium consummatum per carnalem copulam, sicut supra habitum est.

Ad object. 2. Ad ALIUD dicendum, quod ille modus significandi potius est allegoricus ex conjugibus ipsis, quam sacramentalis sumptus ex individuitate conjugii, sicut patet per antedicta.

ARTICULUS VII.

An umquam licuerit alicui viro habere plures uxores ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, paulo post initium : « Consultum est a Deo plures in matrimonio copulare sibi, etc. »

Videtur autem, quod hoc numquam licuit : quia

Nihil eorum quae sunt contra humanum bonum, umquam fuit licitum : sed plures sibi copulare fuit et est contra humanum bonum : ergo hoc numquam licuit.
Item, Impossibile est unam rem esse simul duorum non ad invicem ordinatorum : sed maritus est suae uxoris : ergo impossibile est suum fuisse ipsum uxorum duarum non ad se invicem ordinatarum : sed una uxor non ordinabatur ad alteram, sed ex æquo erant mariti : ergo impossibile est unum maritum matrimonialiter conjungi pluribus : numquam licuit aliquis concubitus nisi matrimonialis : ergo numquam licuit sibi plures in matrimonio copulare.
Item, Detur, quod unus sit duarum, sequitur perplexitas : sit enim quod ambo sibi petant debitum in una hora, si ipse solvat uni, constat quod ipse efficitur impotens ad solvendum alteri : ergo retinet et fraudat alteram : et si solvat alteri, per eamdem rationem fraudat istam : ergo ipse est perplexus : sed secundum theologum nullus est perplexus : ergo numquam licuit alicui conjungi pluribus.
Item, Ad paria jura judicantur vir et mulier in matrimonio : mulier numquam potuit habere plures viros : ergo nec vir plures mulieres : ergo numquam licuit habere plures.
Item, Causa nulla videtur esse quam dicit in Littera : quia cum multi tunc essent idololatre, faciilor et melior modus nuUtiplicationis fidelium fuisset per praedicationem quam per fecunditatem : ergo videtur, quod ille debuit esse, et non iste.
Item, Non sunt facienda mala ut eveniant bona, sicut dicit Apostolus, ad Roman. ut, 8 : sed malum est habere plures : ergo non erat hoc faciendum pro aliquo bono quod inde surgere poterat : ergo numquam licuit causa fecunditatis et religionis habere plures.
Item, Cum maxima esset paucitas hominum, nullus legitur conjunctus pluribus, scilicet nec Adam, nec Seth, neque Noe, neque aliquis filiorum ejus. Inde objicitur sic : Quod non fit propter paucitatem hominum et cultus divini, non est faciendum propter raritatem cultus tantum : sed conjunctio unius ad plures

<--- Page Split --->

non fiebat propter paucitatem materialem hominum : ergo etiam non debuit fieri propter raritatem cultus tantum : ergo numquam licuit habere plures uxoros.

● IN CONTRARIUM hujus sunt :

Exempla sanctorum Patriarcharum, qui nullo modo perpetrassent illicitum : et ipsi plures habuerunt : ergo hoc licuit, et licite fecerunt.
Item, Quod nec more nec lege nec natura prohibetur, illud licet : sed habere plures uxores nec more nec lege nec natura prohibetur : ergo illud licet. PRMAprobatur per hoc quod habetur, I ad Corinth. vi, 12, super illud : Omnia mihi licent, ubi dicit Glossa : « Hoc licet, quod nullo praecepto prohibetur. » SECUNDA autem scribitur paulo infra in Littera : et, 32, quest. 4 : « Objiciuntur Jacob quatuor uxores. » Et probatur in Littera.

RESPONSIO. Dicendum sine praejudicio, quod si consideretur humanum bonum ex fine rationis ordinantis officia humanorum actuum in civitate, tunc numquam licuit habere plures, licet non omnino sit contra naturam, sicut supra dictum est.

Et si objicatur, quod jus gentium in legibus permittit habere plures : dicendum quod aliud est permissio, aliud ordinatio ut ita fiat : et sciendum, quod in permissionibus lex non ordinatur ad divinam justitiam prout est ordinans humanos actus, sed potius prout est permittens quaedam facta mala : et ideo nisi fieret dispensatio circa hoc familiari consilio Spiritus sancti, dico quod numquam licuisset : et ita etiam dixit Papa Innocentius tertius.

Adjerc 1 . AdPRIMUMergo dicendum, quod cum instabat multitudo pertrahentium ad idololatriam, et paucitas Deum colentium in tantum quod (ut narrat Philo in suo Pentateucho) Abraham carcere et igne cogebatur nomen suum lateri impressum venerandum posteritati praebe-

re a ducibus qui venerunt ab Oriente : tunc ex familiari consilio Spiritus sancti usus habuit, quod potuerunt accipere plures, ut cum propagatione seminis esset etiam propagatio religionis. Et ex eadem causa fuit, quod noluerunt accipere uxores nisi de progenie sua, ne animi filiorum per alienigenas subverterentur a cultu divino, sicut etiam in Novo Testamento ad tempus voluit Deus formam baptismi in nomine Christi fieri, sicut notatum habetur supra in tractatu de baptismo, non quod ita deinceps observaretur, sed potius ut nomen suum amabile hominibus efficeretur : et tunc ad veram baptismi formam rediretur.

ADALIUDdicendum , quodmosdici - Adobject 2 . turdupliciter , scilicetverusmos , etillequemfacitnecessitas . Verusmosestcon - suetudosecundumhumanumbonumcuilibetdeservicns . Etsiquidemmossicaccipiatur , nonerattalematrimo - niumdemore . Siautemsecundomodoaccipiatur , verumest , quodtunctalematrimoniumfuitdemore , sedmosillenihilailudest , quamobservantiacausa - taexnecessitatepericuli , sicutetiamdicimusquodacciperealienumtemporenecessitatis , sinecessitasdiuduraret , essetdemore : nontamenbeneseque - retur , quodsimpliciterobsequereturbo - nismoribus .

Similiter dico de natura : si enim accipiatur natura a differentia hominis relata ad finem humanum, numquam fuit de natura: et ab hac sola natura ordinantur actus et officia humana in civitatibus, sicut patet in omnibus libris Philosophorum qui de urbanitatibus et politegiis sunt locuti. Si autem accipiatur natura aliis modis qui supra notatisunt, tunc non esset contra naturam : multa tamen non contra naturam hujusmodi existentia, illicita sunt : concumbere enim cum muliere non est contra hujusmodi naturam, et tamen illicitum est.

Similiter dico de lege : quia est natu-

<--- Page Split --->

ralis et scripta : et naturalis videtur sicut et natura. Unde contra aliquam naturam est, et contra aliquem modum naturalem non est. Sed contra scriptam non fuit : quia nec adhuc fuit data. Et hoc modo intelligit Augustinus.

Unde patet, quod ex hoc non probatur, quod simpliciter licuerunt, sed potius ex causa et dispensatione divina.

ARTICULUS VIII.

An concubitus Loth cum suis filiabus liceuit?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, A, paulo post initium : « Filiæ Loth patre ebrio usæ sunt, etc. »

Exemplum inconveniens videtur : quia. 1. Matrimonio filiae patri non conjun-

gebantur : ergo non est ad propositum.

Item, Videtur esse falsum : quia vinum immoderate sumptum constringit libidinem : ergo ebrietas tollit libidinem : ergo patre ebrio uti non potorant.
Item, Impossibile erat eum coire nisi ad imaginationem : ergo imaginatio præsentavit sibi mulierem : ergo videtur falsum quod dicit in littera Genesis, XIX, 33 et 33, quod illenon sensit, nec quando accubuit filia, nec quando surrexit.

Haymo super Apocalypsim) scyphus in quo homo bibere consuevit, et excesus mensuræ quæ bria dicitur. Vel, bridicitur ebrietas : et hoc fit dupliciter scilicet enormiter, aut moderate. Enormiter fit quando nimius vini humor impedit digestionem, et nimius vapor obstruit meatus imaginationis et rationis : et hæc ebrietas abscindit coitum. Alia autem est moderata, scilicet quando calor vini elevat spiritus et sanguinem subtilem sursum, sed non oppilat meatus : sed tamen forti motu delet stabilitatem imaginum et confundit, ita quod ea quasunt coram oculis, duplicari videntur : et clausis oculis multa occurrunt quasi somnia confusa : et hæc non abscindit coitum, imo incitat ad eum ex calido, et ministrat materiam ex humido, et ex multiplicatione motus sursum in spiritu animali confundit discretionem : et tamen remanet imaginatio non certa. Et talis fuit ebrietas Loth : unde quod illnon sensit, intelligendum est, quod sensit quidem mulierem in genere, non autem discrevit, utrum hæc vel illa, nec utrum esset imago vel veritas.

Et per hoc patet solutio ad ambo quæsita.

ARTICULUS IX.

Utrum antiquorum conjugia nostrorum æquenitur virginitati ?

Solutio. Ad 1.

RESPONSIO. Dicendum, quod simile est quoad intentionem facti, non quoad facti substantiam : quia intentione conceptus, non libidinis, patri conjungebantur : et ideo excusantur non a toto, sed a tanto. Alii autem Patres a toto excusabant: Ambrosius vocat Loth sanctum : sed hoc referendum est ad penitentiam per opera sequentia.

Ad 2 et 3. Ad ALIUD dicendum, quod ebrietas est excessus briæ : est enim bria (ut dicit

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, paulo ante medium : « Cum illorum conjugia nostrorum æquenitur virginitati, etc. »

De hoc Augustinus ita dicit in libro de Bono conjugali : « Res ipsas si comparemus, nullo modo dubitandum est meliorem esse castitatem continentiae, quam castitatem nuptialem, cum tamen utrumque sit bonum. Homines vero eum com-

<--- Page Split --->

paramus, ille est melior, qui bonum amplus quam alius habet 1. »

De hoc quaere in tractatu de Virtutihux, quaest. de continentia, ubi plurima dixi et disquisite 2 : et dependet solutio tota ab auctoritate inducta.

ibi, A, in medio : « Sicut Apostoli auditoribus admirantibus, etc. »

Videtur, quod nihil sit simile : quia omni homini congaudendum est in bonis, et hoc gaudium est honestum et pulchrurn : sed delectatio coitus semper est turpis : ergo nihil est simile quod inducit.

ARTICULUS X.

An immoderatus usus nostri temporis fere imitetur turpitudinem fornicationis temporis antiquorum ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, in medio capitis : « Immoderatus usus romjugi nostri temporis, fere turpitudiurn imitetur fornicationis illius temporis, etc. »

Videtur enim hoc falsum : quia forniratio illius temporis fuit mortale peccatum, sed usus matrimonii numquam.

Responsio. Dicendum, quod simile est Solutio. quoad hoc quod ultima intentio delectabatur in utrisque in profectu religionis : sed actus profectus fuit differens : ibi enim fuit per carnem, hic autem per spiritum : sed tamen hic et tunc similiter in uno delectabantur Patres Veteris et Novi Testamenti.

Hic autem tota ponenda esset quaestio de continentia, et de statibus ejus, et de comparatione statuum : et haec notata est ante in tractatu de Virtutibus cardinalibus 2, et ideo hic omnino transeo ipsam.

Responsio. Dicendum, quod loquitur quantum ad intentionem contrahentium ut in pluribus, qui temporibus istis contraluint propter infirmitatem libidinis : tunc autem non commiscebantur nisi causa suscipiendae prolis. Similiter fornicantes conveniunt causa libidinis, et non causa suscipiendae prolis. Unde est quaedam similitudo in intentione, et non in facto.

ARTICULUS XII.

An difficilius fuit continere temporibus antiquis, quam his temporibus ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, post medium : « Qui multo facilius continere possent et vellent, etc. »

Circa difficile enim et bonum est omnis ars et virtus : cum ergo .virtus sit circa continere, difficilius erat continere, quam contrahere.

ARTICULUS XI.

Qualiter Patriarchae et Apostoli delectabantur profectu religionis ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit,

Ad noc dicendum, quod est difficultas solutio. ex parte sensualitatis : et de illa procedit objectio. Est etiam difficultas causata secundum rationem ex vi honestatis,

1 S. AUGUSTINUS, Lib. de bono conjugali, cap. 23. IIam. 2 Cf. II Sententiarum, Dist. XXVII. Cf. etiam IIam Partem Summae theolog. B. Alberti,

<--- Page Split --->

sicut difficile est justo peccare : et de illa loquitur in Littera.

ARTICULUS XIII.

An sub diversis legibus eodem modo excusabantur qui habebant plures uxores ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, post medium : « Considera primum, quod Abraham ante legem, etc. »

Videtur enim, quod haec causa nulla est : quia

Etiam sub lege plures mulieres habuerunt sicut in principio Regum Eleana 1, et David habuit, et alii plures : patet ergo, quod nulla est causa illa.
Item, Lex scripta non est nisi explicatio legis naturalis : ergo non excusat, quod non peccavit in legem scriptam, quia peccasse potuit in legem naturalem.

Ad hoc dicendum, quod non dicit hoc propter excusationem Abrahae, sed propter statum temporis : quia tunc indiguit multiplicatione materiali : et ideo familiari consilio Spiritus sancti (inquit) plerique plures habuerunt.

Et per hoc patet solutio ad secundum.

Ad PRIMUM dicendum quod ante legem tempore Abrahae multo pauciores erant Deum colentes quam sub lege : et ideo plus excusabantur, et magis rationabilis fuit dispensatio.

ARTICULUS XIV.

An concubitus moderatus possit abesse a libidine ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi,

A, paulo ante finem : « Quæ tamen nudificata et refrænante, etc. »

Videtur enim, quod nulla modificatiest ibi : si enim aliqua est, illa est cirpassionem circa quam consistit virtus sed illa causata est in uxore vel major quanta in meretrice : ergo videtur, quomnon modificetur.

Si forte dicas, quod modificatur et refrenatur ab aliis, et non in intensionipsius passionis, quae est delectatio. Contra : In gula video bene etiam, quod in unico cibo ardenter delectari est vitium gulae, sicut patet in Esau, qui propter unam escam vendidit primogenita sua 2. Ergo cum luxuria in genere majusit peccatum quam gula, videtur etiam luxuria esse ubi sit delectatio vehemenin una muliere.

Ad hoc dicendum, quod refrenatio fil in duobus, scilicet in objecto, quia coar etatur ad unam : et fit refrenatio, in circumstantiiis, scilicet ut cognoscat quam oportet, et quando, et ubi, et quantum, etc., quae rhetor determinat.

Ad OBJECTUM contra, dicendum, quod nimia illa delectatio incidit ex natura corrupta, et non ex ratione praeordinante : sed in gula est intenta delectatio talis : et ideo alius peccat, et alter non.

ARTICULUS XV.

An gula sit bene diffinita ?

Deinde quaeritur ratione hujus quod dicit, ibi, A, paulo ante finem : « Quod autem in sustentando vitam licitus est cibus, etc. »

Quaeritur, inquam, hic de gulae speciebus, et filiabus ejus.

Circa primum quaeruntur quinque.

Primum est, Quae sit gulae diffinitio ?

<--- Page Split --->

Secundum est, Utrum gula sit carnalv vitium ?

Tertium est, Utrum gula sit circa delectabile gustui, in quantum est gustus, vel in quantum est quidam tactus ?

Quartum est, Utrum omnis motus gulae sit peccatum ?

Quintum, Utrum gula sit capitale vitium ?

AD PRIMUM sic proceditur, et videtur, quod diffinitio Hugonis de sancto Vietore, « Gula est immoderatus appetitus edendi, » sit incompetens :

Gula enim non solum committitur circa quantitatem cibi, sicut dicit, sed etiam circa alia, ut quando nimis studiose, vel ardenter quaeritur : immoderatio autem dicit excessum quantitatis : ergo non complectitur rationem gulae.
Item, Ea quorum conceptio est cum materia, debet in eorum diffinitione poni materia, ut dicit Philosophus, cujusmodi sunt omnia naturalia : sed gula habet determinatam materiam : cum ergo materia non ponitur in diffinitione ejus, videtur diffinitio ejus incompetens.
Sed videtur, quod gula sit tantum circa quantitatem. Contraria enim habent fieri circa idem : sed medium sobrietatis cui contrariatur gula, ut vult Philosophus, determinatur secundum quantitatem quoad nos : ergo et gula erit solum in excessu quantitatis.
Item, Insensibilis qui deficit in appetitu cibi, non habet moderatum appetitum edendi, quia non pervenit ad medium, nec est moderatus : sed non est gulosus : ergo immoderatus appetitus edendi non est diffinitio gulae.
Item, Gregorius ponit sub uno capitali ebrietatem quae consistit in potu, et gulam quae est specialiter in cibo : et illud capitale hic diffinitur : ergo debuit poni utrumque, scilicet edendi, et bibendi.
Item, Nihil appetit suam corruptionem : sed, sicut dicit Gregorius, « Dignitas conditionis humanae per immoderantiam sauciatur : » ergo non potest esse immoderatus appetitus.
Item, Peccatum, ut dicit Augustinus corrumpit modum, speciem, et ordinem : sed gula peccatum quoddam est : ergo non debet solum diffiniri per corruptionem modi; sed etiam aliorum.
Item, Sicut dicit Gregorius, « Non refert quid vel quantum sumatur : » sed immoderatus appetitus respicit quid vel quantum sumatur : ergo de eo non refert : sed de gula refert, quia vitium est : ergo non erunt in uno appetitu edendi.
Item, In diffinitione perfecta non sufficit dicere quid est, nisi dicatur propter quid, ut dicit Philosophus in libro Posteriorum : sed in dicta diffinitione non dicitur propter quid sit immoderatus appetitus : ergo diffinitio imperfecta.
Item, In naturali appetitu pauci vel nulli delinquunt : in gula autem multi delinquunt : ergo non est gula immoderatus appetitus edendi.
Item, Sicut dicit Augustinus, « Populus in eremo non peccavit, quia desideravit, sed quia ex desiderio blasphemavit : » sed constat, quod immoderate appetiit, unde dicitur in textu, quod populus flagrabat desiderio carnium 1 : ergo immoderatus appetitus non est peccatum : gula autem est peccatum : ergo non est immoderatus appetitus edendi.
Item, Ille qui ignorat in quanto consistat debitus modus, potest appetere immoderate : non tamen est gulosus : ergo diffinitio est in plus, quam diffinitum.
Item, Ille qui provocat verbis aliquos ad edendum, gulosus dicitur : non tamen forte appetit immoderate : ergo diffinitio non convenit omnibus de quibus dicitur diffinitum.

<--- Page Split --->

Item, Gulosus non solum delectatur in edendo, sed etiam in bibendo et odorando: ergo etiam ista debet continere diffinitio.
Item, Naturalis et moralis sunt scientiae distinctae ab invicem: sed gula cum sit vitium, pertinet ad moralem, appetitus autem pertinet ad naturalem: ergo gula non debet diffiniri per appetitum.

Ad ALIUD dicendum, quod insensibili licet non habeat moderatum appetitum non tamen habet immoderatum: qui non appetit. Negatio autem compositi non fertur ultra terminum cui adjungi tur: unde remanet appetitus affirmatus.

Ad ALIUD dicendum, quod potus num quam propter se appetitur, sed propter deferendum cibum per membra: et ideo in diffinitione capitalis vitii non debuit poni, sed tantum finis ultimus.

Solutio. Solutio. Dicendum, quod gula dupliciter potest considerari, vel in actu, vel in habitu: et dicta descriptio datur de ea secundum quod est in actu, quia sic nituntur Sancti diffinire vitia. Unde appetitus sumitur hic pro appetitu in actu, et determinatur per proprium actum gula qui est edere, quod est actus supra materiam determinatam, scilicet cibum: et sic debet dari diffinitio actus. Sed quia gula est actus vitiosus, et malum specificatur in quantum est malum, ex corruptione oppositi habitus, ideo complete manifestatur et quantum ad rationem actus, et quantum ad rationem vitii.

Ad 1. Ad PRIMUM ergo dicendum, quod modus dupliciter dicitur. Uno modo secundum mensuram quantitatis: et hoc modo non privatur hic. Alio modo secundum determinationem ad medium secundum omnes circumstantias in quibus salvatur medium: et sic modus substantialiter est ipsa virtus, et sic privatur hic.

Ad 2. Ad ALIUD dicendum, quod materia determinata includitur in actu edendi qui ponitur in diffinitione gulae: et ideo non oportet ulterius addere.

Ad 3. Ad ALIUD dicendum, quod Philosophus non intelligit, quod medium virtutis determinetur secundum quantitatem rei in se, quia sic esset simpliciter medium rei: sed prout stat sub appetitu, et sic determinatur quoad nos salvatis circumstantis omnibus secundum proportionem appetitus: unde corrumpitur medium non solum per quantitatem, sed etiam si plura appetat quam oporteat, vel non oporteat: et similiter est de aliis circumstantiis.

Ad ALIUD dicendum, quod licet nihil appetat suam corruptionem, potest tamen appetere id quod propriam naturam corrumpit, non tamen in quantum corrumpit, sed in quantum est apparens bonum: unde est fallacia accidentis.

Ad ALIUD dicendum, quod non privatur hic modus prout dividit bonum naturale contra speciem et ordinem, sed prout respicit mensuram circumstantiarum secundum determinatum medium: et sic substantialiter est ipsa virtus, et continet illa tria.

Ad ALIUD dicendum, quod non differt quid vel quantum sumatur secundum quod est in re, sed secundum quod refertur ad desiderium, et sic quod moderatus appetitus appetit, respicit privatio.

Ad ALIUD dicendum, quod licet materia ex qua aliquid fit, non incidat in manu eum aliis: tamen circa quam est actus, est finis et movens secundum metaphoram: et ideo ex determinatione proprie materiae sive objecti determinatur propter quid.

Ad ALIUD dicendum, quod in his quorum appetitus est naturalis, pauci vel nulli decipiuntur, secundum quod eorum naturalis est appetitus: tamen simpliciter loquendo circa illa multi possunt decipi: quia, sicut dicit Philosophus, in communibus secundum quod est eorum appetitus naturalis apud omnes, non multum privantur, sicut circa hoc quod desideratur cibus ad nutrimentum corporis: sed in propriis quae quilibet appetit secundum suam concupiscentiam, est peccatum, ut desiderare propter dulcedinem, vel aliquid

<--- Page Split --->

tale, quod non est commune, sed proprium concupiscenti secundum gulam.

AD ALIUD dicendum, quod desiderando carnes in se non peccavit populus in earum desiderio : sed secundum statum sub appetitu qui allicitur quibusdam propriis superadditis ad communia : peccaverunt enim, quia tam ardenter desideraverunt, ut eis desiperent cibaria Domini, et Deum contemnendo blasphemaverunt.

ARTICULUS XVI.

An gula sit peccatum carnale ?

Secundo quaeritur, Utrum gula sit carnale peccatum ?

AD ALIUD dicendum, quod licet ignorans non servet modum, non tamen corrumpit modum, quia non vult aliquid contrarium modo : immoderatus autem dicit corruptionem modi.

AD ALIUD dicendum, quod ille qui provocat verbis ad gulam, gulosus dicitur : provocat enim ad hoc, ut sint similes sihi : sed ex hoc quod provocat, non reducitur ad gulam sicut species ad genus, sed per reductionem principii, sicut punctum ad lineam. Unde non oportet ut secundum hoc conveniat sibi diffinitio gula, sicut nec diffinitio lineae puncto.

AD ALIUD dicendum, quod gulosus non delectatur in colore et odore propter se, sed refert totum ad delectationem quae est secundum gustum : sicut dicit Philosophus in fine primi Ethicorum.

AD ALIUD dicendum, quod sicut moralis potest considerare partes animae usquequo : sicut et medicus considerat naturam oculi ut sciat curare infirmitatem. Similiter autem haec consideratio pertinet ad naturalem. Potest enim appetitus dupliciter considerari : vel secundum quod est pars animae quae est perfectio corporis naturalis, et sic spectat ad naturalem consideratio ejus : vel secundum quod comparatur ad proprium objectum virtuis, vel in ordinationem oppositam, et sic potest ipsum considerare moralis.

Et videtur, quod sic : quia

Dicit Ambrosius : « Peccatum ubi oritur, ibi moritur : » sed, sicut dicit Bernardus, « Jejunium sanat pestes corporis : » cum igitur gula sanetur jejunio, videtur esse pestis corporis et oris in carne : et sic est carnale peccatum.
Item, Illud peccatum dicitur carnale, quod efficitur in carne : sed sicut dicitur in Collationibus patrum, efficientia quorumdam peccatorum consummatur in carne, ut gula, et luxuria, et quorumdam non : ergo gula est peccatum carnale.

IN CONTRARIUM hujus est, quod dicit sed contra Apostolus, I ad Corinth. vi, 18: Omne peccatum quod quemque fecerit homo, extra corpus est: et excipit solam fornicationem. Glossa : « Extra corpus, id est, extra vinculum carnalis concupiscentiae. » Inde sic : Nullum peccatum carnale, est extra vinculum carnalis concupiscentiae : ergo gula non est peccatum carnale.

Item, Appetere non est corporis, sed animae : sed gula diffinitur per appetitum, ut dictum est : ergo non est peccatum carnale.

RESPOSSO. Dicendum, quod tripliciter Solatio. dicitur esse peccatum carnale. Aut quia habet primam originem ex carne : et sic omne peccatum in nobis est carnale, etiam infidelitas, quia primam originem ex corruptione carnis per peccatum originale contraxit. Dicitur etiam carnale peccatum, quod non perficitur sine aliquo actu vel motu corporali, licet etiam habeat objectum spirituale : et sic dicitur ira etiam peccatum carnale, quia ira non fit

<--- Page Split --->

sine ebullitione sanguinis et alia carnali passione. Sed infidelitas sic non est corporale vel carnale peccatum : quia consistit ex toto in actu mentis. Dicitur etiam carnale peccatum, cujus objectum est delectabile carni, in cujus conjunctione perficitur delectatio : et sic dividitur contra spirituale peccatum, cujus objectum est spirituale, sicut ira appetit vindictam, et odium, ct superbia, et similia. Et sic dicitur carnale gula et luxuria : quarum gula est circa delectabile gustui, quia ordinatur ad conservationem individui : et luxuria circa delectabile tactui, quia ordinatur ad conservationem speciei.

Ad obiect. 1. Ad hoc ergo quod opponitur primo in contrarium, dicendum quod sola luxuria dicit peccatum in corpus, quia per eam dividitur corpus, et non per gulam, licet utrumque sit circa delectabile corporis.

Ad Glossam vero dicendum, quod vinculum dicitur a vinciendo : unde gula dicitur esse extra vinculum carnalis concupiscentiae, quoniam ratio in delectatione gulae non ita vincitur et subruitur sicut a delectatione luxuriae propter sui vehementiam.

Ad object. 2. Ad secundum dicendum, quod licet gula inititur in actu animae, tamen completur in actu carnis et circa objectum carnale, et ob hoc dicitur carnale.

ARTICULUS XVII.

An gula sit circa delectabile gustui ?

Tertio quaeritur, Utrum gula sit circa delectabile gustui, in quantum est gustus, vel in quantum est tactus quidam?

Si enim aliqua duo opponuntur uni, oportet quod secundum aliquot unum sibi opponantur, quod sit circa illud circa quod est suum oppositum, quia opposita nata sunt fieri circa idem, et unum uni opponitur eodem modo oppositionis :

sed temperantiae opponitur gula et luxuria : oportet ergo, quod temperantia sit circa delectabilia tactus : si ergo gula sit circa delectabilia gustus, erit hoc in quantum est gustus quidam tactus.

Item, Sicut dicit Philosophus, gula est circa cibum non in quantum est circa delectationem saporis tantum, sed secundum quod refertur ad usum aliquem qui gustat ciborum saporcs : et in hoc deleetari dicitur gulosus : sed cibus non refertur ad usum nutrimenti nisi secundum objecta tactus in calido, frigido, humido, sieco : quia ex his constituitur corpus, et sicut Philosophus dicit, « ex eisdem nutrimur, ex quibus sumus : » ergo gula est circa gustum in quantum est quidam tactus.

In contrarium hujus est,

Quod dicit Chrysostomus : « Regio gulae dividitur in duo, scilicet linguam, et palatum : » sed objecta tactus non appropriantur solis his partibus, imo sunt communes omnibus partibus corporis : ergo gula non est circa gustum ut est tactus, sed prout condividitur sibi.
Item, Sicut dicit Philosophus, amicus dulcis diligit vinum, non quia vinum, sed quia dulce : sed maxime gulosus videtur amicus dulcis : ergo diligit et delectatur in cibo, quia dulcis : sed dulcedo est proprium objectum gustus : ergo circa hujusmodi est gula.

Responsio. Dicendum, quod gula est circa gustum prout est tactus quidam : non enim solum quaerit delectari in cibo, prout est delectabilis sapor, sed prout venit in usum nutrimenti : et hoc non convenit nisi secundum objecta tactus. Et rationes ad hoc concedimus.

Ad id vero quod primo objicitur in A contrarium, dicendum quod gula est non simpliciter circa cibum secundum quod est convevienis ad nutrimentum membrorum, sed oportet quod cognosectur conveniens : hoc autem fit illis duabus partibus, et ideo appropriantur gulae.

<--- Page Split --->

Ao sRcUNOUM dicendum, quod dulcedo cibi delectat propter convenientiam cibi : conveniens autem est secundum objectum tactus : et ideo circa hujusmodi est gula.

ARTICULUS XVIII.

An omnis motus gula sit peccatum ? et, An semper gula sit peccatum mortale ? et, An gula sit majus peccatum quam luxuria ?

Quarto quaeritur, Utrum omnis motus gula sit peccatum ?

Videtur, quod sic : quia

Sicut dicitur in secundo Sententiarum, omnis tentatio a carne est peccatum : sed in quolibet motu gula est tentatio a carne : ergo quilibet motus gula est peccatum.
Item, Omnis appetitus in delectatione luxuriae, est peccatum, adeo ut si quis accedat ad uxorem propter delectationem, peccat : sed omnis appetitus gula est propter delectionem cibi : ergo omne tale est peccatum.
ULTERIUS quaeritur, Utrum gula semper sit mortale peccatum ?

Et videtur, quod sic :

In peccato enim contingit triplex esse movens : aut quando natura praeit et libido sequitur : aut quando movent simul, ita quod non discernitur quid primo moveat : aut quando libido praecedit, et natura sequitur. Sed quando natura praecedit et libido se immiscet, est peccatum veniale : ergo videtur, quod quando libido praecedit et natura sequitur, quod sit mortale : et haec sit ratio judicandi aliquid mortale in gula : et hoc multoties contingit.

fit quando libido praeit et natura sequitur : ergo tunc corrumpitur medium virtutis : sed non corrumpitur nisi per peccatum mortale : ergo erit secundum praedictam regulam semper peccatum mortale.

Item, Omnis abundantia corrumpit medium : sed gula est semper abundantia consistens, alioquin non esset vitium semper : ergo corrumpit medium virtutis, et ita semper est peccatum mortale.
Item, In actibus hominum nihil potest turpius esse, nisi quando movens est turpe, materia turpis, et finis turpis : sed quando libido praecedit, movens est turpe, scilicet libido : et finis, quia propter delectationem : et etiam materia sive objectum, quia circa bonum commutabile : ergo nihil potest esse turpius : ergo est peccatum mortale.

ULTERIUS quaeritur, Quid sit majus peccatum, an gula, vel luxuria ?

Et videtur, quod gula : quia

Sicut dicit Philosophus, « Id ad quod magis inclinati sumus, magis contrariatur medio : » sed magis inclinati sumus ad delectabilia gulae, quam ad delectabilia luxuriae, quia sine illis esse non possumus : ergo gula magis contrariatur medio virtutis, quam luxuria.
Item, Sicut dicit Augustinus, « Ubi est major corruptio, ibi est minus peccatum : » sed magis corrupta est generativa, quam nutritiva, quia generativa est etiam infecta : ergo cum luxuria sit circa generationem, gula circa nutritionem, luxuria erit majus peccatum.

SED CONTRA :

Ubi est necessitas major, ibi est minus peccatum : sed major necessitas incumbit circa delectabilia gulae, quam circa delectabilia luxuriae : ergo gula est minus peccatum.

RESPONSIO . Dicendum , quodgulaestsemperpeccatum , nontamensemperestmortale : necetiamquandocumqueprae -

Sed contra.

Solutio.

<--- Page Split --->

cedit libido et sequitur natura, est peccatum mortale : hoc enim contingit quotiescumque aliquis appetit cibum solum propter delectationem, vel intendens aliquam utilitatem, vel animae, vel corporis : quod multoties contingit sine peccato mortali. Sed ad sciendum regulam, qua possumus judicare quando est mortale, et quando veniale, notandum est, quod ad determinationem medii in quo consistit medium sobrietatis, tria requiruntur, scilicet ratio determinans, et medium determinatum, et id respectu cujus determinatur, scilicet virtus nutritiva, ut scilicet tantum sumatur, quantum potest convertere virtus naturalis, et quantum potest sufficere ut conservetur in suo esse et in suo vigore, et in comparatione ad opus quod debet exercere. Similiter medii corruptio potest secundum ista tria attendi : potest enim esse corruptio medii secundum se, et secundum hoc non potest attendi ratio peccati quin lateat quantum sit determinatum medium : unde potest corrumpi hoc modo medium salva recta ratione. Si autem attenditur corruptio medii penes id cujus proportione determinatur, si per intellectum separetur determinatio rationis, secundum hoc erit peccatum in natura quae generatur ex superfluitate vel diminutione cibi. Restat ergo, quod regula peccati sumatur quando corrumpitur medium ex parte rectae rationis : ratio autem regulatur ad determinandum medium, vel rationibus naturalibus determinando medium secundum proportionem virtutis nutritivae : et si corrumpatur secundum hoc, erit peccatum in natura, sicut et praemium : vel rationibus civilibus, ut scilicet determinetur medium in cibis per circumstantias civiles, quas decet observari in conservatione civium, ut scilicet quando et ubi et quantum oportet secundum conditionem suam et secundum opus suum : et secundum hoc etiam est iterum vitium civile in corruptione medii, et non secundum theologum qui considerat rationem

peccati secundum comparationem ad reatum divinae ultionis. Aliquando vero regulatur rationibus divinis ad determinandum medium : ut quando determinat minus sumendo, quam requirat virtus naturalis secundum vigorem suum, licet non subtrahat ei quo indiget ad sustentationem esse : vel propter satisfactionem pro peccato, quia cum additione necessarii simul augetur concupiscentia, vel etiam propter aliquod statutum. Et in hoc considerato est mensura peccati : quando enim ratio determinat medium contra praeceptum, est peccatum mortale : quando vero non est praeceptum contrarium, sed praeter praeceptum determinat, est veniale peccatum. Et hoc est universaliter tenendum in omnibus in quibus potest esse mortale et veniale peccatum.

Prima duo objecta concedimus.

Ad aliud autem dicendum, quod non, Ad quandocumque moveat libido propter delectationem, est mortale peccatum : licet enim praecedat libido, non tamen natura usquequaque sequitur, ut ponat finem suum in illa delectatione, sed adhuc potest regulari, licet sequatur aliquo modo libidinem.

Similiter ad sequens dicendum.

Ad aliud dicendum, quod propter hoc quod latet medium, sufficit esse proprie medium, quantumcumque aliquo modo disceditur a medio, sed quando perfecte disceditur ab ipso in contrarium.

Ad aliud dicendum, quod finis non est simpliciter turpis : quoniam delectatio cibi non ponitur finis ultimus in quo quiescatur ut avertatur a Deo, sed turpior est quando ponitur ultimus finis.

Ad m quod ulterius quaeritur, dicenAt dum quod gula est minus peccatum, quam luxuria.

Et quod objicitur, « Id ad quod magis inclinati sumus, etc., » dicendum quod dicitur contrariari magis medio, non quia magis differt a medio, sed quia ma-

<--- Page Split --->

gis impedit ne perveniatur ad medium, et propter hoc est minus peccatum.

Ad aliud dicendum, quod generativa dicitur infecta et magis corrupta propter vehementiam delectationis : sed talis corruptio inducit infirmitatem : et ideo non excusat a peccato, ut vult conclusio.

ARTICULUS XIX.

An gula sit vitium capitale ?

Quinto quaeritur, Utrum gula sit capitale vitium ?

Et videtur, quod non :

Quodcumque enim vitium quod reducitur ad aliquod ante se, non est capitale : sed gula est hujusmodi : ergo non est capitale vitium. PROBATIO mediæ. Si duo opponuntur uni, oportet esse aliquod commune ad illa secundum quod opponantur, unum enim uni opponitur : sed temperantiae opponitur gula et luxuria : ergo oportet esse ad hoc commune unum vitium ad utrumque, quod erit prius utroque, eo quod commune prius est proprio.
Item, Sicut dicit Commentator super quartum Ethicorum : Φατικη; est, qui avidus ab omni incontinens delectabile venatur : sed incontinentia quae est circa quodlibet delectabile, prior est ea quae est circa aliquod delectabile determinatum, cujusmodi est gula : ergo non est capitale vitium, cum habeat aliquid prius se.
Si dicas, quod gula non habet aliquod vitium in re ante se, sed solum secundum rationem : hoc autem non aufert sibi rationem capitis. CONTRA : Quæcumque ita se habent, quod cadunt sub voluntate secundum majus et minus, illa possunt separari secundum actum rationis quam sequitur appetitus, et circa illa esse diversa in ordinando actum

voluntatis : sed concupiscentia in toto minus est voluntaria ut dicit Philosophus, quam in parte, pauci enim vel nulli desiderant concupiscere : sed ea in quibus determinatur concupiscentia, ut cibos, venerea, multi desiderant : ergo circa concupiscentiam in toto et in parte potest esse diversa inordinatio voluntatis, et ita diversum vitium in re, et non solum in ratione : et sic sequitur id quod prius.

Item, Super id Psalmi cxxxiv, 8 : Qui percussit primogenita Ægypti, dicit Glossa : « Primogenita Ægypti sunt gula et luxuria, quæ primo venter generat : » sed venter non accipitur pro re naturae, quia ex hoc non per se generatur malum : sed oportet sumi pro aliquo vitio ventris : quod non est gula, quia nihil generat se, sed prius eo : ergo gula non est capitale vitium.
Item, Sicut dicit Isidorus : « Ex gastrimargia generatur ebrietas et comessatio quæ est gula : » ergo gula non est capitale vitium, quia generatur.
SED CUM contraria sunt quæ maxime Sed contra, distant, istud vitium esset contrarium, cujus actus intensissimus est in corruptione medii : hujusmodi autem actus est circa intensissimum delectabile, quod non est delectabile in communi, sed magis delectabile proprium : ergo vitium capitale non erit vitium quod est circa delectabile, sed potius gula quod est circa delectabile cibi.
Item, Sicut dicit Commentator super IV Ethicorum, « gastrimargia dicitur a γάστης quod est venter, et μαργίων quod est iusanio. » Inde gastrimargia quasi ventris insania : sed iusania dicit appetitum vehementem qui non-subjicitur regimini rationis : talis autem appetitus non potest esse nisi circa delectabile ventris determinatum, quoniam delectabile in communi, non habet perfectam rationem delectabilis : ergo gastrimargia non est commune vitium, sed idem quod gula : cum autem sit capitale vitium, gula etiam est capitale vitium.

<--- Page Split --->

Solutio.

RESPONSIO . Dicendum , quodgulaestcapitalevitium : etrationesadhocconcedimus : derationeenimcapitalisvitiiest , quodhabetobjectumcontinenscompletamrationemdelectabilis , itaquodnonoporteatreferreinaliud , sedponiturtamquamfinisappetitusquoperversefruatur , adcujusconsecutio - nemetiamaliaincausaconvocentur : sicutunusprincepsinexercituconvocatsubditossibiinauxiliumsuum , etetiamaliosprincipes : adcujussimilitudinemdiciturcaputinvitiis : ethoctotumcon - venitgulae .

cipiturprohabitualiconcupiscentiaven - t r i s , exquaoriunturillasicutincausa , nonsicutincapite , sedsicutexradice .

ADALIUDdicendum , quodgastrimar - giaidemestquodgula , etcomessationondiciturgulaincommuni , sedfliaejus : estenimcomessatioinconviviis , quaefiuntquandoquilibetponitpartemsuam , velaliosimilimodo .

ARTICULUS XX.

A d 1 . ADPRIMUMergodicendum , quodgulanonreduciturinaliquodvitiumpriusquodhabetcompletamrationemdelecta - bilisinsuoobjecto , sedinaliquidquodestpriussecundumrationem : ethæcreductiocumnonsitincaput , sedinge - n u s , nontollitrationemcapitis .

A d 2 , ADSECUNDUMdicendum , q u o d φ α ί ρ χ α χ α , estunusmodusincontinentiædeseptemquosenumerat : nontamenestcapitalevitium , sednecpluresexaliismodisibienumeratis .

A d 3 . ADALIUDdicendum , quodlicetcontin - gatessealiquodvitiumquoddeordinetvoluntatemcircadelectabileincommu - n i , tamenhujusmodidelectabilenonha - betperfectamrationemdelectabilis . D e - lectatioenimsensibilisestgeneratioinsensibilemanimam , sicutdicitPhiloso - p l u s , circaquamestgula : perfectaau - temdelectationonestnisiinactucon - junctionisconvenientisadsibiconve - niens : actusautemsingulariumsuntetmaximesensibilisanimæ . Undedelecta - tiopotestesseperfectaduobusmodis : autquiapræceditactumsicutestdele - ctatiospei , autquiaobjectumestcom - m u n e , etindigetadditioneutfiatsingu - l a r e , etperficiaturineodesideriumetdelectatio : etideoilludvitiumquoderitcircadelectabileincommuni , nonpoteritessecapitale , sedpotiusestcircadelectabiledeterminatum , utestgula , etluxuria .

A d 4 . ADALIUDdicendum , quodventerac -

AnquinquespeciesgulæaGregoriosintbeneassignate ?

Secundo , Quæriturdespeciebusgulæ . AssignatautemGregoriussupercap . xxvGenesisquinquespeciesgulæ , quæcon - tinenturinhocversu :

Præpropere , laute , nimis , ardenter , studiose . 1 . Videtur , quodinhocquodestnimiscomedere , nonsitaliquaspeciesgulæ : q u i a , sicutdicitTulliusinlibrodeOffi - c i i s , quatuordeterminant , scilicetnatu - r a , ratio , fortuna , etvoluntas : sednatu - ranonestcademinomnibus , utpenescampossitdeterminariquantitascibi , quiaquoduniestnimis , estaliiparum : ratioautemsequiturnaturam , necestcontrariasibi : necsuntetiamomnesho - minesuniusfortunæ , quiaunusestdi - v e s , etalterpauper : necetiamesteademvoluntas : ergocircahocquodestnimis , nonestvitiumgulæ , cumnonsitibialiquismodusdeterminatus .

Item, Sicut dicitur in Collationibus patrum, jejunium est indifferens: cum ergo suum oppositum consistat in nimis comedere, non est vitium.
Item, Culpa et pœena differunt : sed nimis comedere est pœena, et quoad naturam quae gravatur, et quoad res quae expenduntur: ergo non est culpa: et ita vere non est sub specie culpa.

<--- Page Split --->

Item, Videtur quod circa hoc quod est præpropere, non sit aliqua species gulae: diversi enim diversis horis appetunt cibum, et sine vitio, vel ex natura, vel ex consuetudine: ut legitur in Itinerario Clementis, de Clemente, quod quando venit ad Petrum, appetebant cibum ante diem, quia ita consueverat cum nautis: nec tamen reprehenditur: ergo videtur, quod non sit tempus determinatum sumendi cibum, quod anticipare sit vitium.
Item, Aut tempus ex cujus anticipalione est vitium, determinatur a natura, aut ab Ecclesia: sed non a natura, quia diversorum natura in diversis temporibus cibum exigit: nec etiam ab Ecclesia videtur posse determinari, quia non est determinatum per aliquam Scripturam, et maxime quod non convenit naturae: ergo videtur nullo modo esse determinatum tempus, et sic idem quod prius.
Item, Videtur quod circa hoc quod est laute, non sumatur aliqua species gulae: laute enim idem est quod laute comedere, quod fit pro munditia quae requiritur circa cibum: sed munditia non est vituperabilis: unde Dominus multoties in Veteri Testamento præcepit sancificationem: ergo circa hoc non est aliqua species gulae.
Item, Videtur circa hoc quod est ardenter, quod non sit aliqua species gulae: illud enim quod non est in potestate nostra, non est vitium: sed ardenter appetere cibum, non est in potestate nostra, sed vel est ex infirmitate, sicut ambolismo, et tunc potius est pœna quam culpa: vel etiam ex vigore caloris naturalis: ergo circa hoc non est gula.
Item, Videtur quod circa omnia ista simul non sit gula: sicut enim dicit Augustinus, « omnis humana perversitas est frui utendis, vel uti fruendis: » sed contingit omnia ista concurrere, nec tamen fruitur aliquis utendis: ergo etiam nec erit perversitas aliqua: ergo circa hoc non erit gula.

Responsio . Dicendum , quodprædictasuntspeciesetmodiaccidentalesgulæ : etguladividiturpereasicutperaci - dentia : etnumeruseorumsicpotestaccipiexpropriisgulæ . Quodenimpro - vocatadimmoderatumappetitumcom - edendi , autestintrinscus , autextrin - secus . Siextrinscus : hocpotestessedupliciter : velquiaprovocatspeciesipsiuscibi , sicutquandoexquiriturinor - dinateelectuscibusetpretiosus : sicutdicitur , A m o s , v i , 4 : Quicomeditisagnumdegrege , etvitulosdemedioar - menti : etsicestlaute . Velprovocatad - junctumspeciei , quodfacitipsummagisappeti , utsapor , etaliahujusmodi , dequibusBernardusdicit , quoddeluduntpalatum : etsiceststudiose . Siautemprovocatappetitusquiestintra : sicestdupliciter : quiavelestsecundumquodprævenitactum , etsicestpræpropere : velsecundumquodestinactuedendi : ethociterumdupliciter : quiavelestim - moderatusappetitussecundumse , utquandoeffunditsettotumsupercibum , etsicestardenter : velincomparationeadobjectum , quiascilicetnimisappetitdecibo , etsicestnimis .

Ad 10 vero quod primo objicitur, dicendum quod licet propter diversitates hominum non possit determinari modus in quantitate cibi in particulari, potest tamen determinari in communi, quod erit regula qua potest aliquis dirigi in pluribus vel omnibus: sicut legislator (ut dicit Philosophus) non potest statuendo legem considerare omnia particularia quin in aliquo casu transgrediatur aliquis legem positam sine pœna: sicut si contra prohibitionem ascendat quis murum ut defendat ab hostibus: si enim legislator esset prœsens, discerneret hoc esse faciendum: tamen recta ratio potest determinare tribus modis quantitates cibi in particulari, rationibus divinis, vel civilibus, vel naturalibus: et ita transgrediendo modum, peccat circa hoc quod est nimis comedere.

Ad ALIUD dicendum, quod jcjunium in

<--- Page Split --->

se consideratum indifferens est : secundum tamen quod additur sibi aliqua causa ex rationibus divinis, ut quia fit propter satisfactionem, vel ad reprimendam concupiscentiam carnis, bonum est : secundum vero quod consideratur sine tali causa, sic vituperabile est, et est vitium insensibilitatis, in quo quis diminuitur in cibo.

AD TERTIUM dicendum, quod non eadem ratione est nimis comedere culpa et poena: sed est pcrna in comparatione ad effectum, culpa vero prout in se consideratur sine modo debita quantitatis ex causa libere operante.

AD QUARTUM dicendum, quod licet non possit determinari tempus quoad omnes in particulari, potest tamen determinari in communi, secundum quod ratione propria regulabitur in sua operatione : et tempus determinatum est in communi hora sexta, sicut dicit Hugo de sancto Victore super regulam.

AD QUINTUM dicendum, quod tempus comedendi invenitur determinatum in Scriptura, ut dicit Petrus, Act. ii, 15 : Non enim, sicut vos astimatis, hi ebrii sunt, cum sit hora diei tertia : reputans post horam tertiam conveniens esse tempus sumendi cibum communiter, quod est in hora sexta. Est et determinatum a natura : tempus enim conveniens sumendi cibum, est quando calor evocatus est ad exteriora : tunc enim venter est vacuus, et ventositates et fumi resident, et tunc appetit : tempus autem evocationis caloris ad exteriora, determinatur secundum motus ipsius solis calefacientis. Initium autem motus solis est a meridie cœeli, ubi est status solis hora sexta. Si ergo sumatur cibus, cum oporteat ad hoc tempus dari sumptioni cibi et locationi ejus in loco digestionis, illo utique deservit pro quarta diei naturalis, qua sol movetur usque ad punctum Occidentis : sed quia ad hoc quod fiat digestio, oportet congregare calorem interius, qui fuit exterius per calorem solis : et hoc successive completur per constrictionem

pororum et subtractionem radiorum solis usque ad terminum alterius quartae, quando sol est in angulo noctis, scilicet in parte opposita principio sui motus : deinde alia quarta deserviet digestioni completae quousque veniat sol ad punctum horizontis. Sed quia nutrimentum digestum necesse est dividi per membra, quod non potest lieri sine calore deferente ad singula membra : calor autem cum sit motus congregatus non potest deferre nutrimentum per membra nisi evocetur ad extra per calorem solis, ideo quando sol incipit ascendere, calor incipit deferre nutrimentum : et quando sol pervenerit ad medium, complete distribuitur nutrimentum singulis membris : et tunc est hora sumendi cibum, et est hora sexta. Quod vero motus solis incipiat a meridie cœeli, probatur per Psalmum xvii, 7, ubi dicit : At summo cœelo egressio ejus : et loquitur ad litteram de motu solis. Potest etiam probari astronomice : quoniam ab illo puncto incipit sol moveri, ubi dividitur motus solis in arcus aequales : hoc autem non fit in puncto horizontis, vel in Oriente, vel Occidente : quia sic dies et nox semper essent aequales : sed aequantur in puncto meridiei cœeli : quia quantum diminuitur in una quarta diei, tantum additur in quarta noctis : et ideo ibi stabit motus solis. Potest etiam assignari ratio naturalis : quia quando sol incipit diluculo ascendere, calor excitatur et humidum exhalat : et ita quando solis ascensus completur, humidum jam exhalavit, et membra evacuata indigent cibo, sicut dicit Philosophus in libro de Conservatione sanitatis, quod non est tempus sumendi cibum quousque sit homo evacuatus a cibo priori.

AD SEXTUM dicendum, quod laute non dicitur, quando quaeritur munditia in his quae pertinent ad cibum : sed quando quaeruntur illa quoad modum, quando laute inter alia, sicut agnus unus eligitur ex toto armento.

Ad SEPTIMUM dicendum, quod licet in

<--- Page Split --->

polestate nostra vehementia appetitus non sit, tamen in potestate nostra est, ut exsequamur appetitum sive reprimamus ipsum, non effundentes nos ex toto super cibum.

Ad octavum dicendum, quod licet aliquando in istis non sit perfectus fructus, quando est peccatum veniale : non tamen omnino est usus, sed est dispositio ad fructum, sicut veniale ad mortale : et ideo est aliqua perversitas, licet non mortalis.

ARTICULUS XXI.

An filiæ gultæ sint bene assignatæ ?

Tertio, Quæritur de filiabus gultæ.

Assignat autem Gregorius quinque, scilicet multiloquium, scurrilitas, inepta latitia, immunditia, et hebetudo mentis.

Videtur enim, quod multiloquium proveniat ex debilitate rationis : sed ebrietas quae pertinet ad gulam, maxime impedit rationem : ergo non est filia gultæ.
Item, Videtur quod scurrilitas non sit filia gultæ : una enim filia non potest esse duarum matrum : sed secundum Isidorum, scurrilitas est filia luxuriae : ergo non est filia gultæ.
Item, Videtur quod hebetudo mentis non sit filia ejus : pœna enim dividitur contra culpam : sed hebetudo quaedam pœna est : ergo non debet poni inter vitia quæ generantur ex gula.
Item, Videtur quod immunditia non sit filia ejus : immunditia enim species luxuriae est, qua aliquis sine coitu delectationem coitus procurat aliquo motu proprii corporis : ergo magis videtur pertinere ad luxuriam quam ad gulam.

Si dicatur, quod talis immunditia non dicitur filia gultæ, sed quæ est in cibis.

CONTRA : Augustinus in libro de Confictione trium et quatuor, enumerat immunditiam de qua dictum est, inter filias gultæ : introducit enim eam sic loquentem : « Facinus est sine coitu aliquo delectari motu aliquo membrorum : » ergo responsio nulla fuit.

Item, Videtur quod inepta latitia non sit filia ejus : inepta enim latitia est gaudium de malo : sed hæc est in omni peccato, sicut dicitur, Proverb. n, 14 : Lætantur cum male fecerint, et exsultant in rebus pessimis : ergo non debet poni specialiter filia gultæ.
Item, Isidorus ponit duas, scilicet ebrietatem et comessationem. Gregorius autem aliter. Ergo vel alter superfluus, vel alter diminutus.
Item, In Collationibus patrum dicitur, quod a gula nascitur luxuria, a luxuria phylargiria, a qua nascitur ira : ergo ira ista debet computari inter filias gultæ.
Item, Quod generatur non secundum univocam generationem, non habet nomen filii, sicut dicit Augustinus, quod lumbricus nascitur ex corpore, non tamen dicunt eum filium, nec homo filius solis : sed generatio dictarum filiarum a gula non est secundum univocam generationem, cum non sit similitudo in specie : ergo non debent prædica dici filiæ gultæ.
Item, Dicit Ambrosius : « Turpis generat filiam turpiorem : » sed secundum Chrysostomum, « nihil gastrimargia turpius : » ergo non habet aliquam filiam.

RESPONSIO . Dicendum , quodidemvi - tiumdiciturmateretcaput , licetaliaratione : diciturenimcaputexeoquodhabetfinemperfectædelectationisquofruitur , adcujusconsecutionemconvo - cataliainconsiderandoquodrecipiataliquidabextrinseco : undeexrationetalisconvocationisdiciturcaput . Sedaliarationediciturmater : quiamaterestquægeneratexalio , etdiciturmater

<--- Page Split --->

ex eo ex receptione alicujus extra : sicut conceptione finis producit aliud vitium, ut habeat perfectionem delectationum in eo, sicut gula producit multiloquium, ut sit consummata delectatio non solum in edendo, sed in hoc facit magis delectabile ex vanis verbis. Simile hujus est in virtutibus : aliqua enim virtus ut charitas convocat actum alterius virtutis ad suum finem, sicut credit aliquis in Deum non propter primam veritatem, sed propter amorem : et hoc est importare actum : et dicitur, quod charitas importal actum aliarum virtutum, sed non elicit nisi actum proprium qui est diligere : dicitur enim elicere illum actum quem producit per modum naturae, et unius naturae unus est actus proprius. Quia ergo diversa vitia possunt advocare aliquod vitium ad suum finem, ideo non est inconveniens, quod idem vitium dicatur filia diversorum vitiorum diversa ratione, quia ratio filiationis est ex fine : unde secundum diversitatem finis erit diversitas rationis. Praedicto ergo modo illa quinque dicuntur esse filiae gulae.

Et numerus earum sic potest accipi : Quod enim consequitur gulam : aut sequitur eam penes suam materiam, aut penes effectum. Cum autem gula consistat in delectabili secundum gustum, secundum conjunctionem talis delectabilis et effectus ejus, multiplicatio est spirituum et caloris excitans vapores : et sic multiplicati per gulam possunt referri ad cor, quod est principium immediatum corporalium passionum, et sic ex dilatatione cordis causabitur etiam inordinata lattitia diffundens se per membra, et resolvens ea a continentia modestae honestatis : et sic est inepta lattitia. Vel referuntur ad cerebrum, quod est proximum principium animalium operationum : et sic multiplicantur phantasmata, sicut apparet in sommo, quanto magis in vigilia nec minus : et unde multiplicantur verba non mensurata ratione, et sic procedit multiloquium, quia vinum,

ut dicitur, facit hominem per talenta lo qui. Vel referuntur ad utrumque : et si producitur seurrilitas, quando aliquiverbis et gestibus illicitis et dissoluti provocat alios ad risum. Ex parte autem materiae prout deservit generativae est immunditia, quia est species luxuriae propter multiplicationem materiae ex gula proveniens : secundum vero quod trahitur ad superiora, producitur hebetudo mentis.

Ad PRIMUM et secundum ergo dicendum, quod multiloquium et seurrilitas secundum diversas rationes sunt filiagula et luxuria : secundum enim quod aliquis per illicita verba vel facta intendit provocare meretricem ad usum et ad delectari cum ea, est filia luxuria : sed secundum quod est ex cibo et propter deleciationem cibi, est filia gula.

Ad TERTIUM dicendum, quod non dicitur hebetudo intellectus qua est ex natura vel aegritudine, filia gula, sed qua est ex prava actione, qua aliquis afficitur circa delectabilia cibi et efficitur totus carnalis, et non percipit spiritualia : sicut dicit Chrysostomus, quod « non tam vehementer fluvialium aquarum cursus ripas corroderc et submittere solet, sicut delicia et luxus omnia valetudinis nostra firmamenta faciunt subruere? Si namque medicinalem ingrediaris officinam et accedens interrogaveris, omnes fere morborum causas illinc invenies esse. Vilis enim tenuisque mensa sanitatis mater est : et eam propterea medicorum periti ita nominaverunt, non saturari quidem vocantes sanitatem 'cibi manque penuria sanitas est), et minus vesci sanilatis matrem appellantes. Si vero mater est sanitatis egestas, patet quod saturitas aegritudinis mater est et infirmitates morbosque parit. Ipsorum quoque medicorum artem transgredientes, pedum dolores, et capitis gravedines et vertigines, et manuum cruciatus et tremores et remissiones et arcuatus, et longae febres et aestuosa, et alias his multo plura (non enim omnia percurrere vacat) non ex

<--- Page Split --->

indigentia parcoque victu, sed ex crapula et saturitate nasci solent 4. »

accipiuntur quocumque modo aliquid ex gula nascatur.

Ad QUARTUM dicendum, quod immundilia pertinet ad luxuriam tamquam species, ad gulam tamquam filia cui materiam ministrat.

Ad aliud dicendum, quod illa productio est per modum radicis, non per modum matris.

Ad aliud dicendum, quod non dicuntur filiae proprie, sed transsumptive tantum.

Aliud solutum est in supra in responsione.

Ad aliud dicendum, quod vitium potest dici turpius dupliciter : aut secundum quantitatem culpae, et hoc modo non est turpissimum gula : vel quantum ad ignominiam, et hoc modo nihil turpius ea : quia, sicut dicit Gregorius, vitia carnalia sunt minoris culpae, et majoris opprobrii : nec oportet, quod dictum Ambrosii universaliter intelligatur.

Ad aliud dicendum, quod non sumitur hic inepta latitia quae est de malo quod est commune omni peccato, sicut dictum est.

Ad aliud dicendum, quod duo quae ponit Isidorus, accipiuntur penes generalia in quae dividitur objectum gulae, scilicet in cibum, circa quod est comessatio : et potum, circa quod est ebrietas : sed quinque quae ponit Gregorius,

Ad 7.

Ad 8.

Ad 9.

B. Non præfertur virginitas Joannis castitati Abrahæ.

Quod vero castitas virginalis non præferatur in merito conjugali castitati Abrahæ, Augustinus ostendit, inquiens : Sicut non est impar meritum patientiæ in Petro qui passus est, et in Joanne, qui passus non est : sic non est impar meritum continentiæ in Joanne qui nullas expertus est nuptias, et in Abraham qui filios genuit. Nam illius cœlibatus, et istius connubium, pro temporum distributione Christo militaverunt : sed continentiam Joannes in opere, Abraham in solo habebat habitu. Melior est autem castitas cœlibum quam nuptiarum, quarum unam Abraham habebat in usu, ambas in habitu. Caste enim et conjugaliter vixit. Esse autem castus sine conjugio potuit, sed tunc non oportuit 2. Item, Hieronymns 3 : Quis ignoret sub alta dispensatione Dei omnes retro sanctos ejusdem fuisse meriti, cujus nunc Christiani sunt ? Quomodo Abraham ante placuit in conjugio, sic nunc virgines placent in castitate. Servivit ille legi et tempori suo, serviamus et

<--- Page Split --->

nos legi et tempori nostro, in quos fines saeculorum devenerunt 1. Ex hiapparet, quod sancti patres ante legem sine peccato plures habuerunt uxores vel concubinas. Eas enim nunc uxores appellat Scriptura, nunc concubinas. Rachel tamen et Lia ambae uxores fuerunt, non concubina 2.

ARTICULUS XXII.

An bene sentiant Sancti qui dicunt bonum esse omnes homines esse virgines ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, paulo ante fuem : « Servivit ille legi et tempori suo, serviamus et nos legi et tempori nostro, etc. »

Ex hoc enim videtur, quod Hieronymus voluit, quod omnes essent virgines.

Et ad idem facit, quod dicitur, I ad Corinth. vii, 7 : Volo enim omnes vos esse sicut meipsum, id est, permanere in castitate.

scilicet quod voluntas ibi est perfecta et conditionata : et est sensus, Volo omnes vos esse sicut meipsum, id est. vellem, si esset possibile. Sed quia non est probabile sanctos imperfectam habuisse voluntatem, ideo dicunt alii, quod distributio intelligitur divisim sic : Volo omnes, etc., id est de quolibet hoc volo divisim, licet de quolibet nolo idem conjunctim.

Aliter potest dici sicut hic innuit Hieronymus, quod Apostolus hoc vult secundum conditionem temporis : unde sensus est, Volo omnes, etc., quantum opportunum est tempori. Et tamen dicit Hieronymus, quod sicut illi fuerunt tempore suo, ita nos nostro.

Et per hoc patet solutio ad omnia objecta.

Videtur autem hoc esse inconveniens : quia omnibus existentibus castis, mundus dissolveretur : et Deus non vult mundum dissolvi : ergo videtur, quod non vult omnes homines esse castos : ergo cum Apostolus hoc voluerit, ipse suam voluntatem non conformavit cum divina voluntate, quod est inconveniens.

ARTICULUS XXIII.

An concubina Patriarcharum ancilla fuerunt, vel uxores ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, in fine : « Eas enim nunc uxores appellat, etc. »

Ad hoc dicendum, quod quidam dicunt, quod Sanctis taliter loquentibus revelatum fuit, quod ex praesentibus si casti remanerent, numerus electorum impleretur. Sed quia hoc nulla ratione probari potest, ideo alii aliter dicunt,

Videtur, quod non sunt concubinae : quia

Si ancilla a domino suo in matrimonium ducitur, ipsa efficitur libera : quia secundum legem matrimonii uxor est de latere, ne sicut ancilla habeatur.

<--- Page Split --->

Constat autem, quod tantus Patriarcha non utebatur fornicario concubitu ancillarum. Ergo fuerunt verae et liberae uxores : ergo non sunt dicendae concubinae.

Item, Cum aliis fratribus acceperunt interea aequalem portionem : hoc autem esse non posset, nisi essent legitimi filii : sed non sunt legitimi, nisi ex uxore libera et legitima : ergo nec concubinae, nec ancillae matres illorum filiorum dici debent,
Constar. In contrahium hujus est, quod habetur, Genes. xxv, 6, quod Abraham filiis concubinarum largitus est munera, tamquam separaret eos ab haereditate : ergo non erant filii legitimi.
Solutio. Responsio. Dicendum hic puto, quod ancillae manserunt uxorio affectu conjunctae : ut significaretur mysterium futu-

rum : unde, 32, quaest. 4, Augustinus reddit rationem, quid significent ancillae, et quid liberae.

Ad hoc ergo quod primo objicitur, dicendum quod verum est in matrimonio quod est unius cum una : sed in aliis matrimoniis ubi unus ex dispensatione Dei habet plures, non oportet quod sic sit : quia manerent uxores in conditione aptiori ad significandum statum futurum.

Ad aliud dicendum, quod hoc non fuit generale : unde nec legitime, nec de concubina nati alicujus patris pertinebant ad haereditatem futuram, nisi de quo preceperat Dominus. Et ideo Ismael, natus de ancilla, ejicitur, et Esau natus de libera : ut sciatur, quia tota haereditas possessio est ex eligente, et non ex meritis propriis vel alienis.

Et sic patet solutio.

C. Oppositio.

Si quis opponat, quod fidem thorì non servabant illi patres. Dicimus in hoc servasse fidem thorì, quia non aliis, sed propriis uxoribus vel ancillis miscebantur. Ecce quæ fuerit consuetudo in hac re ante legem. Legis vero tempore interdixit Moyses carnalem copulam fieri cum matre, cum noverca, cum sorore, cum nepte, cum amita, cum matertera, cum nuru, et aliis quibusdam 1. Permisit autem divortium fieri dato libello repudii, in quo vir scribebat causas pro quibus uxorem repudiabat 2. Permisit autem aliam ducere dato priori libello, quod propter duritiam cordis eorum permissum Christus dicit 3, non ut concederetur dissidium, sed ut tolleretur homicidium. Permisit fieri mala, ne fierent pejora : et hoc permittendo non Dei justitiam demonstravit, sed in pectore 4 minuit culpam.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XXIV.

ARTICULUS XXV.

An patres antiqui habentes uxores et ancillas concubinas servabant fidem thori?

Libellus repudii cujusmodi fuit, et quia scribebatur in eo ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, C, « Si quis opponat, etc. »

Videtur autem, quod non fuit in matrimonio illo fides thori : quia

Fides thori in se habet, quod alii non misceatur : sed illi mixti fuerunt aliis : ergo fidem thori non servaverunt.
Item, Fides thori utrumque conjugem ligat æqualiter : sed mulier non habet potestatem sui corporis ad alterum virum : ergo nec vir ad alteram mulierem : cum igitur alteri mulieri junxerint se viri illius temporis, videtur quod fidem thori non servaverunt.

Solutio. Resposuio. Dicendum, quod fides thori servabatur secundum exigentiam temporis et dispensationis de habendo plures, sicut dicit Magister in Littera. Et ideo quoad hoc servabatur, quod non aliis nisi propriis uxoribus miscebantur, et intentione prolis : nec mulier aliud petendi tunc habuit potestatem.

Et per hoc patet solutio ad primum.

Ad 2. Ad secundum autem dicendum, quod non æqualiter tunc obligabat utrumque fides, propter causas supra dictas, et propter dispensationem matrimonii, quæ tunc fuit, cujus dispensationis ratio satis supra habita est.

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, C, circa medium : « Permisit autem fieri divortium dato libello repudii, etc. »

Quæruntur enim hic tria.

Primum est, Cujusmodi fuit libellus repudii, et quid scribebatur in eo ?

Secundum, Quare fuit permissus ?

Tertium, Utrum peccabant illi qui dimissas ducebant ? et, Utrum postea in secundis nuptiis poterant salvari si ad priores nuptias non redibant ?

Ad primum objicitur sic :

Deuter. xxiv, 1 et 2, dicit Dominus : Si acceperit homo uxorem, et habuerit eam, et ante oculos ejus non invenerit gratiam propter aliquam feditatem, seribet libellum repudii, et dubit in manu illius, et dimittat eam de domo sua. Cum autem dicat textus aliquam foditatem, et non specificet, videtur quod propter quamlibet feditatem dimitti poterat.
Item, Glossa super eumdem locum dicit, quod « multæ fuerunt causæ, propter quas vir uxorem secundum legem dimittere poterat. » Videtur ergo, quod quamlibet feditatem poterat contra eam allegare.
Item, Communiter dicitur a sanctis Hieronymo, Augustino et Ambrosio, quod libellum repudii permisit Moyses ne fieret homicidium : sed quælibet feditas poterat esse causa odii marito ad uxorem : ad odium autem sequitur homicidium : ergo propter quamlibet feditatem poterat uxor dimitti.

In contrarium hujus sic objicitur : Sol. Omne matrimonium quod fuit ante legem naturae, in qua fuit perfecta multi-

<--- Page Split --->

plicatio fidelium spiritualis, ad fecunditatem ordinabatur : ideo fœda uxor non debebat repudiari, nisi illa in qua fecunditas inveniri non poterat : ergo tantum fœditates repudiari debebant, quae impediunt bonum in corpore et anima conceptum mulierum. Dico autem in corpore, sicut si erat sterilis simpliciter, vel ad ipsum quem maritum habuit : vel si erat chronica ægritudine laborans, ut lepra, epileptia, paralysi, haemorrhœssa, menstruosa, et hujusmodi : hæc enim omnia impediunt conceptum, vel destruunt in corpore natum. In anima autem fœda, si fuerit contumeliosa, a Deo avertens filias, et hujusmodi.

Si forte dicatur, quod ita esse debuit secundum rationem temporis : sed tamen viri non ita servabant. CONTRA : Non quæritur hic de justitia personæ, sed potius de justitia legis datæ per Moysen : cum igitur lex jus quoddam sit scriptum asciscens honestum prohibens in contrarium, ut dicit Philosophus, oportet quod causas habeat honestas : ergo videtur, quod solum his causis dari potuit libellus repudiì.

esset dimissa secundum jus a primo marito, iterum præcludebatur ei via ad secundas nuptias : et erat inconveniens, cum ei concedantur secundum legem.

Ad hoc salvo judicio meliori puto disolutio. cendum, quod libellus repudiì non dabatur propter quamlibet fœditatem : si enim aliqua fuit fœditas quam videre vel scire potuit, quando cum ea contraxit matrimonium, videtur mihi, quod propter illam non potuit eam dimittere, sed propter fidem matrimonii tenebatur eam sustinere. Similiter si fuit aliqua fœditas corporalis, bonum prolis non diminuens, nec auferens, videtur mihi, quod nec per illam potuit uxor dimitti.

Sed si objiciatur, quod factum fuit, ne fieret majus malum : dicendum, quod hoc verum est : sed tamen causa ponenda erat odii quæ movere posset. Causa autem quæ non potest movere ad odium communiter, non potuit esse causa separationis. Si enim ex voluntate uxorem occidisset, lex vindicasset in ipsum : et ita vindicavit, quando non erat causa quæ posset movere ad odium, si occidisset eam.

VULTERIUS autem hic quæritur, Utrum causæ dimissionis scribebantur in libello ?

Videtur, quod sic : quia

Causæ autem in objectione inductæ, maxime poterant movere pro statu illius temporis.

Aliter injustitia videtur esse dimissio : ergo videtur, quod scribebantur causæ dimissionis.
Præterea hoc ponitur expresse in Littera, ubi dicit Magister et Glossa super Matthæum, v, 31, quod « in libello illo scribebant causas, propter quas dimittebantur. »

Ad PRIMUM dicendum, quod Dominus Ad 1, 2 et 3. dicit aliquam fœditatem : quia multæ sunt quæ prolem vel tollunt, vel vitiant in anima vel in corpore : et ideo non posuit in particulari. Posset etiam dici, quod ideo non posuit in particulari, ut quemlibet casum particularem in dubio relinqueret : ut sic magis timerent dimittere.

1-1 contra. SED CONTRA :

Causæ illæ aut erant sufficientes, aut insufficientes. Si insufficientes : tunc præcludebant ei viam ad secundas nuptias : et hoc non erat faciendum, quia secundæ nuptiae in eodem loco conceduntur. Si autem non erant sufficientes : ergo tunc ostendebatur, quod injusta fuit dimissio : ergo nulla : quia injusta dimissio nulla est. Cum ergo adhuc non

Per hoc patet etiam solutio ad sequens.

Ad in autem quod ulterius quæritur, Ad quest. dicendum quod causæ scribi poterant dupliciter, scilicet in universali, et in particulari. In universali bene puto quod scribebantur, sicut probant duæ objectiones inductæ. In particulari autem non : quia

<--- Page Split --->

per hoc praejudicium factum fuisset mulieri.

ARTICULUS XXVI.

Qualiter libellus repudii fuit permissus?

Secundo quaeritur, Qualiter fuit libellus ille permissus?

Aliter enim procedunt leges in judicio factorum exteriorum et causarum, et aliter in judicio conscientiae : quia in causarum judicio dissimulatur minus malum, ne eveniat majus malum : sed in conscientiae judicio non : Deus autem judicat secundum conscientiam : ergo nulla lex ab ipso debuit dari, in qua aliquod malum permitteretur : ergo videtur, quod si injusta est lex, non est data a Deo : si autem justa, quod non fuit permissio, sed potius lex ordinans et obligans ad observandum.
Item, Chrysostomus super Mattherum dicit : « Permissum est a Moyso repudium, malum quidem, tamen licitum hac ratione qua permiserunt Apostoli secundas nuptias propter incontinentiam hominum. » Inde arguo, quod sicut secundae nuptiae sunt licite in Novo Testamento, ita repudium per libellum datum, fuit licitum in Veteri Testamento : ergo libellus ille fuit licitus.
Item, Judicium humanum praecipue traditum a Deo, exemplatum est a Deo divino : sed ego video, quod si in causam trahebatur, sententia dabatur secundum judicium Domini pro viro, quod dimittere poterat uxorem, ei dato tali libello. Cum igitur hoc judicium informatum fuit a justitia quae exemplata fuit a justitia divina, ipsum judicium fuit justum : ergo et justus et licitus fuit libellus, et repudium et omnia quae sequebantur ex illo.

In contrarium hujus est,

Quod dicit Dominus, Matth. xix, 8, quod Moyses ad duritiam cordis vestri permisit vobis dimittere uxores vestras, scilicet dare libellum repudii : sed quod propter duritiam cordis permittitur, simpliciter est injustum : ergo libellus illo simpliciter fuit injustus.
Item, Chrysostomus super Mattheum, v, 32 : « Permisit Moyses dari libellum repudii, ne per odium funderetur sanguis : permisit fieri mala, ne fierent pejora. » Ex hoc accipitur, quod dare libellum fuit simpliciter malum : sed omne malum est illicitum : ergo videtur, quod illicita fuit dato libelli.
Item, Augustinus in Glossa super idem, et hoc ponitur hic in Littera : « Scribit Moyses in Deuter. xxiv, 1 et 2, quod si uxor non placeat viro propter aliquam feditatem, dimittat eam : quod permissum dici exponit Christus propter duritiam maritorum, non ut concedatur dissidium, sed ut tollatur homicidium : » et ex hoc sequitur idem quod prius.

Responsio . Putohicessedicendumsalvaneliorisententia , quodlibellusistesimpliciterfuitinjustus , sicutetiamin - justumfuithabereplures : secundumau - temtempusetcongruentiamhominumfuitjustum . HocautemvidetureliciextextuverborumDomininostriJesuChristi , Matth . x i x , 1 ctseq . , ubipre - mittitDominusantesententiamdere - pudio , qualiterDeusabinitiocrea - vithominemmasculumetfenuinam , etquodessentduoincarneuna , etquodDeusconjunxithomononsepararet , etposteasubinfertdelibellorepudii . UndeetiamsuperidemdicitChysostomus , q u o d « feminanondebetcogitarenisideunomasculocreato , sicutDeusipseunumuni , etunamunicreavitabini - t i o . »

Dicendum ergo ad primum, quod lex illa Dei, sicut dicit Apostolus, ad Hebr. vni, 19, est imperfecta, et nihil ad perfectum adduxit : sed dabatur secundum

<--- Page Split --->

congruentiam temporis et personarum, ut tamquam paedagogus ad Christum adduceret. Unde et multa bona significata ex ipsa uxoris dimissione eliciunt in Glossa super Deuteronomum Origenes et Gregorius : et ideo imperfecta habuit mandata, et dispensata pro tempore.

Ad m autem quod objectum est de Chrysostomo dicendum quod non est simile nisi in incitante primo ad dationem legis, quia hic et ibi turpe est : sed hic turpe crudelitatis, et ibi turpe libidinis.

A4 3. Ad aliud dicendum, quod rectum principium unumquodque corrigit secundum modum possibilem sibi, et non secundum verissimam rectitudinem : et ita etiam facit judicium causarum quod exemplatur ab ipso : quia videtur mihi, quod istud fuit judiciale, non caeremoniale principaliter, nec sacramentale, nec morale : et talia mutantur per varietatem temporum et personarum : unde illa objectio non cogit, quod simpliciter fuit justum repudium.

A4 4. object. 1. Ad hoc autem quod in contrarium objicitur, dicendum quod sine dubio lex dictis de causis permisit repudium, et etiam lex Justiniana : et omnis lex semper permisit repudium praeter legem Christi : in quo notatur legis Christi perfectio in sanctitate, pietate, et castitate.

Unde ad objectum dicendum, quod duritia cordium tunc erat causa movens : sed tamen nisi fuisset utilitas, non concessisset. Ejus autem utilitas superius exemplata est : et ideo secundum tempus justus fuit libellus, licet non simpliciter.

A4 1. object. 2. Ad aliud dicendum, quod Chrysostomus tangit causam incitantem seu excitantem ad dandam legem judicialem : sed tamen etiam alia causa erat utilitatis quae excusabat pro illo tempore.

A4 1. object. 3. Similiter dicendum ad id quod dicit Augustinus.

Et per hoc patet solutio ad totum.

ARTICULUS XXVII.

An dimittens uxorem per libellum repudii et repudiata poterant salvari in alio matrimonio ?

Tertio quaeritur, Utrum dimittens salvari poterat in alio matrimonio, et etiam dimissa ?

Videtur, quod non : quia

Dicit Christus, Matth. xix, 9 : Quicumque dimiserit uxorem suam,... et aliam duxerit, mechatur 1 : sed mechus et mecha non salvantur : ergo videtur, quod in alio matrimonio neuter eorum salvari poterat.
Item, Propter duririam cordis permissus fuit libellus : dicitur autem, Eccli. iii, 27 : Cor durum male habebit in novissimo : ergo isti tales male habebunt.

In contrarium hujus objicitur : sed contra,

Per hoc quod dicit Hieronymus : « Hoc permittendo non Dei justitiam monstravit, sed a peccato abstulit culpam peccandi : ut quod secundum legem agentibus peccatum non videtur, non videatur esse peccatum : sed cuicumque actui abstrahitur culpa, illo nullus demeretur. » Ergo ex tali dimissione et secunda copulatione nulli damnabantur, ut videtur.
Item, Tam lex quam prophetia in idem concordant. Malach. ii, 16, ubi dicitur : Cum odio habueris, scilicet uxorem adolescentiae suae, dimitte, dicit Dominus. Ergo videtur, quod ille totus populus miserabiliter fuisset neglectus, quod sapientes eorum scient ei non esse salutem, et tamen permitterent eis tales copulationes : sed hoc esset nimis absurdum : ergo videtur, quod tunc salvari poterant aliis conjuncti.

<--- Page Split --->

Item, Si lex non attenderet nisi duritiam cordis, tunc deberet persuadere reditum : sed e contrario facit, quia dicit, quod si secundus dimittat eam per repudium vel per mortem, prior non poterat eam reassumere : ergo videtur, quod licite fuit in secundo matrimonio.

Responsio . Adhocdiecndumputo , quodinsecundomatrimoniocrateissa - luspropterlegisstatutumettemporiscongruentiam : sicutetiaminpluribusuxoribus , quodnumquamvoluitDeusnisiadtempus , utinvictimisholocau - storum , quasnumquamvoluitDeusnisiperaccidens , scilicetneidolisimmola - rentur . EthocvideturvelleHieronymus , dicens , q u o d « apeccatoabstulitculpamlegislator , quandoconcessitrepudium . »

Adprimumergodicendum , quoddicitChristushocquantumadabundantemjustitiaminNovoTestamentoesse ,

implement imperfectum Veteris Testa menti.

Adaliuddicendum , quodhocdicitChristusquoadprincipalemcausamper - missionis , secundumquoderatlexjudi - cialis : exstatutamentempusordinaba - turadmajoremfecunditatem : quiaillitemporicongruebat , etsecundumhoc - eratdispensativaetindultiva : quiasepe - sterilisestadunum , quaenoneststerilisadalterum : etideoetiampræcepitlex , quodsipluribusnupsitetfedafuitquoadplures , nonpotestredireadprimum , nevprimuspotesteamrecipere . HocmodoconcordatCatoquidimisitMarciamutfecundaesset , etPhilosophiitalocutisuntderepudio .

Etquiahocconcordatrationi , videturitaessedicendum : quodtamennonom - ninoasseroinistaquæstione , sedquili - betdicatquodsibibonumvidetur .

D. Cui licebat plures habere, vel non ?

Sednumquidsublegelicebathaberepluresuxores ? AudiquidseriptumestinDeuteronomio : Nonhabebitrexuxoresplurimas , quealliciantani - mamcjus 1 . SuperquemlocumaitAugustinus 2 : ManifestumestSalomo - nemhocpræceptumtransisse 3 . Davidautemplureshabuit , necpræceptumpræteriit . Permissumestenimregiplureshabere , nonplurimasquæalli - ciantanimam , multiplicare . Cumtamenadditur : Utnoneleveturcorejus 4 , alienigenasprohibitumessevidetur . Verumtamenmultiplicatiouxorumgeneraliterprohibitaest . Permissumestautemregiplureshabere , sednonmultiplicare 5 . Venienteautemplenitudinistempore 6 quoChristigratia

<--- Page Split --->

ubique est dilatata, reducta est lex nuptiarum ad priorem honestioremque institutionem : ut unus uni in figura Christi et Ecclesiæ conjungatur. Nec quæritur electio muneris in successione generis, sed in perfectione vitæ et sinceritate scientiæ, et virginitas fecunditati præfertur, et sacerdotibus continentia indicitur.

ARTICULUS XXVIII.

Au aliquæ uxores dicantur plurimæ ? et, Quæ sunt illæ ?

sunt, tanto major est fecunditas : ergo videtur, quod nullus numerus est plurimus : sed potius qui plures habuit quam alius, plus illi tempori servivit : sicut qui castior est quam alius, plus servit tempori nostro, sicut supra dixit Hieronymus.

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, D, post initium : « Non habebit rex u.ores plurimas, etc. »

Quæritur enim hic, Quæ sunt plurimæ ?

Si enim dicatur, quod illæ solea plurimæ sunt, quæ alliciunt animum ejus ad idololatriam. CONTRA : Unica potest allicere animum ejus : ergo unica potest esse plurima : hoc autem est falsum : ergo non dicuntur plurimæ.
Item, Non determinatur ex lege quot habere debeat, sed plures conceduntur sine determinatione : ergo videtur, quod nullus sit sibi numerus plurimus.

Si autem dicatur, quod plurimæ sunt illæ quæ excellunt vires suas in pastu, scilicet quod non potest eas pascere. CONTRA : Plures potest pascere rex et dives, quam pauper : ergo quæ uni sunt plurimæ, non sunt alteri plurimæ : et de hoc nihil loquitur lex : numquam enim dicit, quod dives habeat plures quam pauper : ergo videtur, quod non sic sit intelligendum.

Item, Plures tunc permittebantur propter fecunditatem : si autem plures

RESPONDEO, quod ut puto, dicuntur plurimæ excellentes potentia imprægnandi, ad quam tria exiguntur, scilicet calidum perfecte movens, et semen perfecte digestum, et vigor naturæ : per nimium enim coitum exhalat naturale calidum, et siccum extrahit humidum : et sic corpus infrigidatur per nimium coitum, et ejicitur semen antequam sit digestum : et tunc de facili exspirat, et inefficax invenitur. Nimius etiam coitus ponitur ab Aristotele una de causis brevioris vitæ, et deperdit vigorem naturæ, ita quod continue per eum permanet fecunditas : et ideo secundum hoc puto esse mensurandum. Potentia autem hæc si omnes æqualiter fecundare debeat, puto quod excedat mulieres septuaginta, vel circa hoc plus, vel minus, secundum diversitatem hominum : et ideo Salomon argnitur plurimas habuisse, et David inter plurimas substitisse.

Et per hoc patet solutio ad omnia, præter ad unum : ad quod dicendum, quod lex non dixit quot essent habendæ : quia quoad nos necesse est hoc determinari, et ideo numerus variatur : et forte ideo quia lex numquam hoc nisi per accidens intendit, et ideo non nisi indulgendo circa hoc parum loquebatur.

<--- Page Split --->

E. De virginitate mentis et carnis.

Melior est autem virginitas mentis quam carnis. Unde Ambrosius : Tolerabilius est mentem virginem quam carnem habere. Utrumque bonum est, si liceat : si non liceat, saltem non casti homini, sed Deo simus. Virgo prostitui potest, adulterari non potest : nec lupanaria infamant castitatem, sed castitas etiam loci abolet infamiam 1. Idem, Non potest caro ante corrumpi, nisi mens ante fuerit corrupta 2. Item, Isidorus : Non potest corpus corrumpi, nisi prius animus corruptus fuerit. Mundata enim a contagione anima caro non peccat 3. In fine hujus capituli aperitur quomodo verum sit, nisi anima prius fuerit corrupta, corpus non posse corrumpi, scilicet peccato. Illud etiam Augustini advertendum est. Sicut, inquit, sancius est mori fame, quam idolothytis vesci : ita sanctius est defungi sine liberis, quam ex illicito coitu stirpem quaerere. Undecumque vero nascantur homines, si parentum vitia non sectentur, et Deum recte colant, honesti et salvi erunt. Semen enim ex qualicumque homine, Dei creatura est : et eo male utenti, male erit, non ipsum aliquando malum erit 4.

Expositio Textus.

Deinde notandum, quod super illud capitulum : « Melior est autem virginitas

mentis quam carnis, etc. » debet poni tota quaestio de virginitate et viduitate, et de velo virginum : et illa pertractata est diligenter inter illa qua scripsimus de virtutibus cardinalibus 5.

4 S. AMBROSUS, Lib. II de Virginibus ; et habetur, 32, quaest. 5, cap. Tolerabilus (Nota edit. Lugd.)

3 ISIDORUS, In synonymis. 4 S. AUGUSTINUS, Lib. de bono conjugali, cap. 16.

2 Cf. 32, quaest. 4, cap. Revera (Nota edit. Lugd.)

<--- Page Split --->