DISTINCTIO XXXI.
De matrimonio secundum causam finalem quantum ad bona con- jugii communiter.
A. De tribus bonis conjugii.
Post haec de bonis conjugii quae sint, et qualiter coitum excusent, di- cendum est. Tria sunt principaliter bona conjugii. Unde Augustinus¹ : Nuptiale bonum tripartitum est, scilicet fides, proles, sacramentum. In fide attenditur, ne post vinculum conjugale cum alio vel alia coeatur. In prole, ut amanter suscipiatur, et religiose educetur. In sacramento, ut conjugium non separetur, et dimissus vel dimissa ne causa prolis alteri conjunga- tur.
DIVISIO TEXTUS.
« Post haec de bonis conjugii, etc. » Haec est pars in qua agitur de bonis conjugii ab Auctore, et dividitur in duas partes.
In prima agitur de bonis conjugii. In secunda, qualiter per haec bona coitus excusatur : et haec incipit, ibi, F, « Cum ergo hae : tria bona, etc. »
Item, Prima dividitur in tres. In pri- ma, ostendit quae sunt bona. In secun-
da, ostendit quod non in omni matri- monio sunt tria, ibi, C, « Et est scien- dum, etc. » In tertia, quaerit utrum ali- quod matrimonium sit, in quo nullum sit, ibi, E, « Hic quæri solet, etc. »
Incidunt autem hic ante Litteram sex inquirenda, quorum primum est, In quo genere boni sit matrimonium ?
Secundum, In quo genere incidant sua bona ?
Tertium est de comparatione istorum bonorum.
Quartum, Utrum conveniant ei secun- dum quod est in remedium, vel secun- dum quod est in officium, vel secundum utrumque ?
<--- Page Split --->
Quintum, Utrum hoc habeat omne matrimonium quarumcumque personarum ?
Sextum, Utrum ista conveniant matrimonio in quantum est initiatum, vel in quantum est ratum, vel in quantum est consummatum ?
ARTICULUS I.
In quo genere boni sit matrimonium ?
AD PRIMUM objicitur : et videtur, quod sit in genere utilis : quia
Dicit Augustinus in libro de Bono conjugii, quod matrimonium est bonum mortalium : sed omne bonum mortalium in quantum hujusmodi, non est nisi utile mortalitati : ergo matrimonium est utile ad illud : ergo est in genere utilis.
Item, Id quod non appetitur nisi propter aliud, est in genere utilis : sed matrimonium non appetitur nisi propter aliud : ergo est in genere utilis. PROBATUR prima ex diffinitione utilis, quae da tur a Tullio ante finem I Rhetoricae. SECUNDA autem innuitur in verbis orationis sacra Scripturae, Tob. III, 16, ubi dicit: Tu scis, Domine, quia numquam concupivi virum, etc. Ibi enim innuit, quod numquam appetiit matrimonium, nisi propter dilectionem posteritatis.
Item, Philosophus vult, quod nihil petit generationem nisi ut ipso divino bono quantum potest participet, ut salvetur in specie quod in individuo salvari non potest : ergo generatio appetitur propter alterum : sed matrimonium non appetitur secundum naturam nisi propter generationem : ergo matrimonium multo magis quam generatio propter alterum appetitur : et sic habetur propositum, ut prius.
Item, In fine I Physicorum dicitur,
quod fœmina desiderat masculum in quantum imperfecta est : ergo propter alterum : ergo conjunctio fœminæ ad virum est propter alterum : ergo videtur, quod matrimonium sit in genere utilis.
IN CONTRARIUM hujus videtur, quod sit in genere delectabilis :
Matrimonium enim est in medicinam concupiscentiæ : fit autem hæc per delectationem quæ est in matrimonio : ergo videtur, quod appetatur propter hoc : ergo est in genere boni delectabilis.
Item, Videtur hoc velle Salomon, Proverb. v, 18 : Lætare cum muliere adolescentiæ tuæ, etc. Et ibidem, y. 19 : Ubera ejus inebrient te, etc. Constat autem, quod ibi loquitur ad litteram de matrimonio conjunctis : ergo videtur, cum inebriatio uberum sit in genere boni delectabilis, quod etiam matrimonium sit in eodem.
Item, In libro de Coitu dicit Auctor, quod natura in coitu posuit summam delectationem, ut magis appetatur : et hoc cum sit in matrimonio sicut in alio coitu, videtur quod referatur ad appetitum sicut bonum delectabile.
Item, Si esset utile, tunc non esset utile nisi ad finem beatitudinis consequendum, quia ad hunc finem refertur omne utile : sed ad illud prestat impedimentum, sicut dicit Apostolus, I ad Corinth. v, 11 : ergo videtur, quod non appetitur ut utile : ergo videtur, quod ut delectabile appetatur.
IN CONTRARIUM hujus videtur, quod sit in genere honesti :
Omnis enim status virtutis et gradus est in eodem genere cum ipsa virtute : sed virtus est in genere honesti : ergo et gradus virtutis : sed matrimonium est gradus et status virtutis continentiae : ergo, etc. PRIMA patet per se. Secunda scribitur in fine I Rhetoricae.
Item, Ad Hebr. XIII, 4 : Honorabile
<--- Page Split --->
connubium in omnibus, et thorus immaculatus. Ergo nuptiae sunt honorabiles : sed omne honorabile est in genere honesti : ergo et nuptiae. Probatio secunde sumitur a diffinitione honoris, quae colligitur ex I Ethicorum, scilicet quod honor est exhibitio reverentiae in signum virtutis. Et, I ad Thess. iv, 4 : Sciat unusquisque vestrum vas suum possidere in sanctificatione et honore, etc. Et loquitur ibi de vase uxorio ad litteram : ergo possessio est in sanctificatione et honore : sed omne sic possessum, est in genere honesti, sicut ipsa sanctitas, et honor : ergo videtur, quod nuptiae sunt in genere honesti.
delectatio enim non respicit essentiam matrimonii, sed dicit quandoque causam in contrahente tantum.
Ad aliud dicendum, quod ridiculosa ad est expositio illa : sed intendit Salomon, quod delectentur in illa, prout delectatio est adjuncta honesto : et haec est delectatio in bono rationis, scilicet in fide conjugali, et significatione, et pietate prolis susceplae.
Ad aliud dicendum, quod matrimonium non facit impedimentum ad consecutionem beatitudinis per se, sed per accidens, scilicet per onera sibi adjuncta : et ideo non valet illa argumentatio.
Responsio. Dicendum, quod matrimonium est de bonis mixtis. Quae sint autem bona mixta, docet Tullius in fine I Rhetoricæ, scilicet quae partim utilitatis causa appetuntur, partim autem propter propriam vim nos trahunt, et propria dignitate nos alliciunt. Sed non est concedendum aliquo modo, quod sit bonum delectabile meo judicio : quia delectatio non est in ipso, nisi sicut incidens sine quo non exercetur actus. Haec autem bona mixta (ut dicit Tullius) a digniori denominantur, et dicuntur honesta.
ARTICULUS II.
An bona matrimonii sint in eodem genere cum matrimonio, aut sint in genere boni honesti ?
Secundo quaeritur, In quo genere boni incidant sua bona ?
Videtur enim, quod non incidant in idem genus :
Ad omnia ergo quae primo objiciuntur concedendum est : sed tamen hoc non solum est causa quare appellatur, sed etiam honestas fidei et sacramenti, et consensus individuitatis vitae, et alia.
Similiter patet solutio ad ultima : quia est in veritate honestum in matrimonio, sed est implicitum circa utile.
Ad medica autem quae objiciuntur de bilia. Ad 1. delectatione, dicendum ad primum, quod medicatur per honestum quod est in ipso, scilicet per fidem et gratiam quam confert : ridiculum enim est, quod medicetur aliquis concupiscentiae per hoc quod magis excitat eam, et facit fervere magis pruritum : quando enim non fuit hujusmodi suffocans delectatio, fuit matrimonium. Et per hoc patet, quod non est bonum ejus in genere delectationis :
Signum enim quod est bonum sacramenti, non appetitur nisi ut est adminiculum ad significatum cognoscendum : ergo non appetitur nisi propter alterum : ergo est in genere utilis : sed de fide constat, quod est in genere honesti : ergo videtur, quod non sit in uno genere appetibilium.
Item, Proles constat quod non est in genere honesti : ergo videtur, quod non sit in uno genere cum fide : ergo ut prius.
Item, Sicut dicit Tullius, « Nihil est in genere honesti nisi virtus, et pars virtutis : » sed sacramentum et proles non sunt virtutes, nec partes virtutis : ergo cum fides sit virtus, proles et sacramentum, non sunt in eodem genere cum fide.
<--- Page Split --->
V. 1. QuaRATUR ergo, Utrum proles et sacramentum sunt in eodem genere boni ?
Videtur autem, quod non : quia
Unum est in genere boni naturae in quo stat natura, alterum autem est in genere boni moralis : ergo non sunt in eodem genere.
Item, Sacramentum deservit fidei : proles autem potius successioni : ergo, etc.
Item, Sacramentum non manet post matrimonium : sed bonum prolis manet : ergo et caetera.
RESPONSO. Dicendum, quod haec tria dupliciter considerantur, scilicet absolute, et prout sunt bona matrimonii : si absolute unumquodque istorum in se consideretur, tunc non sunt in eodem genere. Si autem considerentur prout sunt bona matrimonii, tunc sunt bona omnia secundum formam illius bonitatis in eodem genere honesti, licet non secundum eamdem speciem honestatis.
Ad PRIMUM ergo dicendum, quod non sequitur, si aliquid appetitur propter aliud, quod non sit honestum : sicut enim dicit Augustinus in libro I de Civitate Dei : « Virtutes appetuntur propter beatitudinem : et tamen sunt in genere honesti. » Et cum dicitur, quod honestum propter se appetitur, intelligitur non per accidens : quia dicit Ambrosius super epistolam ad Galat. ii, 16, quod habent quasdam innatas sibi dulcedines, quibus delectant suos possessores sincera et sancta delectatione. Unde cum per se opponatur in duobus sensibus, scilicet ad propter alterum, et ad per accidens : dicendum quod honestum appetitur per se, id est, non per accidens : et tamen propter alterum : et ita appetuntur omnia tria bona matrimonii.
Ad ALIUD dicendum, quod proles non est bonum matrimonii, ut patet hic ex Littera posita : sed potius proles prout stat sub pietate in qua suscipitur et educatur, ut fiat in ea propagatio religionis, sicut et carnis : et hoc modo habet in se
formam honesti. Unde in quantum bonum est, in genere est honesti.
Ad ALIUD dicendum, quod licet nihil sit in genere honesti essentialiter, nisi virtus et partes virtutis, tamen unumquodque refertur ad honesti genus, in quantum participat virtutem et partem virtutis : et hoc modo non essentialiter, sed per formam boni matrimonii refertur ad genus virtutis sacramentum et proles.
Ad ALIUD patet solutio per ante dicta. Ad quest.
Ad OBJECTUM contra dicendum, quod aliud est proles, et aliud est bonum prolis, ut prius patuit. Et in prole quidem stat natura, sed in bono prolis stat bonus mos religionis.
Ad ALIUD dicendum ut prius, quod proles non nisi per substantiam deservit successioni, et per habitum deservit religioni.
Ad ULTIMUM dicendum, quod bonum prolis manet postea quod est in diverso subjecto quam sit subjectum matrimonii : sed fides et sacramentum non ideo per accidens manent : et ex hoc quod unum manet post, et alterum non, non sequitur, quod sit in eodem genere. Et est instantia : quia filius manet post patrem sepius, et tamen est in eodem genere et specie cum patre.
ARTICULUS III.
Quod bonorum matrimonii sit praestantius ?
Tertio, Quæritur de comparatione istorum bonorum.
Videtur autem, quod bonum prolis sit substantialius matrimonio et melius : quia
- In Littera dicitur, quod hoc est principale, propter quod institutum est
<--- Page Split --->
matrimonium : ergo et substantialius et melius.
- Item, Hoc videtur per verbum Adæ, Genes. ii, 24 : Erunt duo in carne una. Videtur enim ex hoc, quod causa finalis matrimonii est bonum prolis potius, quam aliquid aliorum : et hoc etiam ante finem praecedentis distinctionis expressè habitum est in Littera.
Hoc etiam accipitur ex verbis Tobiæ, viii, 9, qui dixit : Et nunc Domine, tu scis quia non luxurivæ causa accipio sororrem meam conjugem, sed sola posteritatis dilertione, etc.
Item, Ad hoc ordinatur benedictio matrimonii, quando dictum est : Crescite, et multiplicamini 1 : hoc enim non potest intelligi nisi de bono prolis : ergo, etc.
Item, Hoc solum est finis desiderii naturalis, quod petit salvari in simili : ergo ipsum est substantialius et principalius.
Sed contra. In contrarium hujus est, quia
Quod ducit ad optimum, est optimum : sed sacramentum ducit ad optimum, quia ad intelligendam conjunctionem fidelium in uno spiritu cum Deo, et naturarum in una persona Christi, quae meliora sunt omnibus filiis : ergo videtur, quod ipsum sit optimum.
Item, Id quod essentialius et generalius efficitur in omni matrimonio, videtur esse optimum suum bonum : sed hoc est sacramentum, hoc enim in omni matrimonio est, etiam quando violatur tides : ergo videtur, quod illud sit suum principale bonum.
Item, In omnibus naturalibus et moralibus causis quas Philosophi considerant, semper principalis effectus causæ alicujus judicatur, quem semper et ubique consequitur : sed bonum sacramenti sic se habet ad matrimonium : ergo ipsum est principale.
Item, Quod nomine et essentia simillimum est causæ, illud est effectus
ejus essentialior et principalior : sed bonum sacramenti nomine et essentia inter ea simillimum est matrimonio : ergo ipsum est essentialior et principalior effectus ejus : ergo et principalius bonum et essentialius. PRIMA constat per se. SECUNDA autem probatur per hoc, quod utrumque dicitur signum sacrum, et utrumque est individuitas quaedam : et hoc probatum est supra 1 : et sic constat propositum.
Videtur autem ulterius bonum fidei esse principale : quia
Si aliqua dicuntur bona, melius est id quod essentialius est bonum : sed fides essentialius est bonum, quia est virtus quadam in genere honesti, et alia non sic : videtur ergo, quod fides est principalius bonum matrimonii.
Item, Efficiens causa matrimonii obligat directe ad fidem, et alia non respicit nisi ex consequenti : ergo videtur ipsa principalius effici a matrimonio : ergo est bonum principale.
Item, Intelligantur alia duo bona non esse, scilicet sacramentum et proles, adhuc erit matrimonium : sed intellecta fide non esse secundum habitum et actum, solvitur matrimonium : ergo fides est essentialius bonum matrimonii, quam sacramentum et proles. PROBATUR autem hoc : quia pactione conjugali non existente, non est matrimonium : et pactio conjugalis non erit, nisi fides sit secundum habitum saltem et debitum, licet non sit secundum actum.
Responsio. Dicendum, quod principalius bonum matrimonii dicitur tripliciter, scilicet majus et principalius ab instituente intentum, et communiter etiam intentum ab utentibus matrimonio : et sic bonum prolis est principalius bonum matrimonii. Aliter dicitur principalius bonum quod essentialius participat naturam bonitatis : et sic fides est essentia-
<--- Page Split --->
cendum quod excipit concupiscentiam non per bona quae efficit in quantum est in medicinam, sed quae habuit a prima institutione, et faciunt ipsum honestum, etiam postquam ingressa est concupiscientia.
Ad object 2. Ad alud de plano concedendum est, quod habet adjuncta sibi bona in quantum medicatur, sed non facit ea in quantum hujusmodi, sed potius utitur factis ab ipso ad excusationem concupiscentiae carnalis, quae alias esset mortale peccatum, nisi honestate horum bonorum excusaretur.
ARTICULUS V.
An hæc bona matrimonii habeat omne matrimonium ?
Quinto quaeritur, Utrum hæc bona habeat omne matrimonium quarumcumque personarum ?
Videtur autem, quod sic : quia
Omnium personarum est matrimonium secundum quod est in officium : et ipsum efficit hæc bona in quantum hujusmodi est : ergo videtur, quod matrimonium omnium personarum habeat hæc omnia.
Item, In omni matrimonio personarum aliquarum est individuitas quae de se significat fidelis animæ cum Deo societatem, et carnalis commixtio quae significat naturarum unionem. Item, sequitur procreatio prolis. Est etiam fides in reddendo debitum : ergo ista sunt matrimonii generaliter accepti prout est omnium personarum.
Si forte dicas, quod infideles non habent sacramentum, quia non intelligunt ipsum. Contra : Si nullus intellexisset circumcisionem datam esse in signum, nihilominus tamen in signum esset : ergo similiter est de sacramento
matrimonii : ergo responsio nulla videtur.
- Item, Primus status in homine omnem statum antecedebat : ergo omnis alius status ab eo initium accepit : sed hæc tria conveniebant matrimonio secundum quod institutum fuit in paradiso : ergo quilibet status hominum secundum hæc tria accepit matrimonium.
In contrarium hujus est, quod
In matrimonio infidelium non est omnino impossibilitas divisionis : ergo non est ibi omnimoda individuitas : ergo non est ibi bonum sacramenti perfectum.
Item, Fides est in hoc quod non conjungitur alteri : sed casus potest contingere, quod absoluta a viro infidelii alii potest conjungi : ergo videtur, quod nec bonum fidei sit ibi perfectum.
Item, Proles non est bonum matrimonii, ut videtur dicere Littera, sed potius pie suscepta et religiose ad cultum Dei enutrita : sed nullam talem prolem suscipiunt infideles : ergo videtur, quod numquam bonum prolis per suum matrimonium acquirunt.
Responsio . Dicendum , quodhæctriahonamatrimoniofideliumetinfideliumperpriusctperposteriusconveniunt : fideliumenimmatrimonioconveniuntperfecteetintegre , etmatrimonioinfi - deliumconveniuntimperfecte , sicutma - mifesteprobanttresultimærationes : quianonsuntibiistatriabonaperfecte : estenimibisacramentumhabitualiter , fidesmobiliter , quiamoveripotestetmutari , etbonumprolismaterialitertantum .
Dicendumergoadprimum , quodlicetAdisitinomnibusinofficium , nontamenestofficiumsecundumlegosChristi , sedtantumsecundumpolitegiasetcivilita - tesordinatur : etideoefficitistaimper - fecte : quiaprincipiaetjurasuperquæfundatur , suntimperfecta .
Per hoc patet solutio ad sequens.
<--- Page Split --->
A 1 3 . ADALUDdicendum , quodhabitualiterintalibusestsignum , utpriusdictumest , etestsolubile : etideoimperfectaestibiindividuitas .
AdUTIMUMdicendum , quodomnisstatusquantumhabetæquitatis , tantumsumitaprimostatu : tamenpersuasionehominummultasuntdepravata : etideoperversisetimperfectisjuribusnihilperfecteefficitur : sedinfideChristiomniaperfectesunt : etideoinmatrimoniofideliumhæctriasuntperfecte .
monium , quænonexperiturcarnalemconcubitum : etdictumestibi , quodhocintelligiturquantumadsignificationem : ergosignificationonestcomplete ' nisimatrimoniiconsummati : etsichabeturpropositum .
I t e m , Ulteriusvideturquodnullumistorumestmatrimoniiinitiati : quiacuminitiaturmatrimoniumpersponsalia , matrimoniumnonest : sedubinonestmatrimonium , nullumbonorummatri - moniiest : ergoinitiatimatrimoniinul - lumestbonorummatrimonii .
A 1 4 .
ARTICULUS VI.
Anistabonaconveniantmatrimonioinquantuminituato , velrato , velcon - summato ?
Sextoquæritur , Utrumistatriacon - veniantmatrimonioinquantumestini - tiatum , velinquantumratum , velinquantumconsummatum ? Diciturenimaquibusdaminitiatumperconsensumdepræsenti , ratumpertraductionem , etconsummatumpercarnalemcommixtio - n e m : velinitiatumpersponsalia , ratumperconsensumdepræsenti , etconsum - matumpercopulamcarnalem .
RESPONSIO . Dicendum , quodtriaple - solutio . nissimesuntmatrimoniiconsummati , etsuntminusplenerati : quiaibiestfides , etimperfectasignificatio , etbonumpro - lisinexspectationesivelintcarnalemcommixtionem : sedininitiato , sipersponsaliadicaturinitiari , nonestaliquodistorumbonorum , sicutultimaprobatobjectio .
ADPRIMUMergodicendum , quodibiestsponsioistorum , sednonessentiaetveritas .
ADOMNIAaliapatetsolutioperdicta .
ARTICULUS VII.
Videturautem , quodduoistorumsintmatrimoniiinitiati : quiaibiestsponsiofidei , etindividuatis : ergosacramentumetfidessuntmatrimoniiinitiati .
I t e m , Videtur , quodhæcduosintrati : quiahocexpressefidemfacit , etindivi - duitatemanimorum : ergovidetur , quodhæcduosintmatrimoniirati .
Bonumautemprolisnonvideturessenisiconsummati : quianonnasciturpro - lessincommixtionecarnali : ethæcnonestnisiinconsummato : e r g o , e t c .
I t e m , Ulteriusvideturquodnecper - fectumbonumsacramenti : quiasupradictumest , quodnonestdubitandumil - lammulicreunnonpertinereadmatri -
Anbonumnuptialesittripartitum ?
Deindequæriturdehocquoddicit , i b i , A , postinitium , adverbaAugustini : « Nuptialebonumtripartitumest , e t c . »
Quæriturenimhic , Penesquidsumi - turnumerusboninuptialis ?
Videturenimessemajorisdivisionis :
Sicutenimfidesestinconservationethori , itajustitiaestinredditionedebiti : ergovidetur , quodjustitiasitunumdebonisnuptialibus .
I t e m , Aristotelesprobat , quodideohomoestanimalconjugale , quianonsufficitsibiinoperationibus : sedcum
<--- Page Split --->
duo conferunt opera in unum operantes sufficiunt : ergo sufficientia operum est unum bonum : ergo plura bona.
Item, Est ibi concupiscentiæ medicina utriusque conjugis : et hoc est optimum bonorum : ergo videtur, quod plura.
Adhuc, In Proverbiiis, xxxi, 10 et seq., multa et plurima bona ponuntur fortis mulieris, in qua confidii cor viri sui : ergo videtur, quod male coarctatur ad trinitatem.
ARTICULUS VIII.
An fides secundum quod est bonum matrimonii, bene diffiniatur ?
Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, in medio : « In fide attenditur, etc. »
Et quaeruntur duo, scilicet quid sit fides secundum quod est bonum matrimonii? et, Quis ejus actus?
RESPONSIO. Dicendum, quod nuptiale bonum dicitur illud bonum solum quod consequitur semper, vel frequenter ex his quæ essentialiter constituunt matrimonium et consummant ipsum : ex hoc enim quod est copula duarum personarum legitimarum unitarum in individuum vitam, et unum corpus effectarum, consequuntur haec tria : ex unione enim animorum est consequens fides, et ex ipsa individuitate vitæ consequitur sacramentum, et ex unione corporum sequitur proles.
Ad PRIMUM ergo dicendum, quod justitia non immediate consequitur essentiam matrimonii, sed mediante fide : quia fides est causa quare conservatum corpus ab alio exhibet conjugi.
Ad ALIUD dicendum, quod licet haec possit esse una de causis quare homo inter cætera animalia est conjugale animal, et contrahens conjugium, tamen non potest esse bonum effectum a conjugio, sed ordinatur ad bene esse.
Infra tamen considerabimus quare homo est animal conjugale solum.
Ad ALIUD dicendum, quod multæ sunt laudes probæ mulieris ex virtute ejus pendentes, et non ab essentialibus matrimonii effectæ, et ideo bona matrimonii non dicuntur.
AD PRIMUM dicit Haymo super Apocalypsim, quod fides dicitur et componitur a fio, fis, factus sum, et dicta : unde dicitur fides per quam fiunt dicta : ergo videtur, quod fides matrimonii conservatio sit dictorum per promissiones sibi invicem factorum in pacto conjugali.
CONTRA hanc autem diffinitionem objicitur : quia
Secundum hoc fides efficitur ex verbis de præsenti facientibus matrimonium : ergo non efficitur ab ipso matrimonio : sed fides quæ est bonum matrimonii, ponitur effectus matrimonii : ergo videtur, quod fides male sit diffinita.
Item, Secundum Philosophos fides est conceptio in quam consentit intellectus propter adjutorium rationis : dicit enim Aristoteles, quod « opinio juvata rationibus fit fides, » et Boetius dicit, quod « argumentum est ratio rei dubiae faciens fidem : » sed in conjugio nullo hujusmodi sunt rationes : ergo videtur, quod in conjugio nulla sit fides.
Si forte dicas, quod fides est ibi virtus. CONTRA : Aut est virtus cardinalis, aut virtus theologica. Non cardinalis : quod per inductionem patet : ergo theologica : sed illa fides non intendit nisi in Deum : ergo non est inter conjuges ad invicem : ergo non est bonum matrimonii.
Si forte quis velit dicere, quod ibi est fides, sicut Apostolus ad Roman. xiv, 23, dicit : Omne quod non est ex fide, pecca-
<--- Page Split --->
tum est. Contra : Glossa dicit, quod ibi fides dicitur conscientia : sed constat, quod conscientia non est unum de bonis naturimoni i : ergo nec fides.
RESPONSIO , quodfidessumiturprimomodosecundumquodfiuntdicta : etbeneconcedo , quoddictasuntnuptialiapactaperverbadepræsenti : etdictasumun - turlargeadomnemmodumquonup - tialiapactaficripossunt .
Aninautemquodcontraobjicitur , d i - cendum , quodnonefficiturfidesimme - diateadictis , sedmediantematrimonio : ethocprobatursic ? Estoenim , quodverbaalicujuspactimatrimoniumnonefficiant , quæroutrumteneanturtuncsi - bifidemservare ? Constat , quodnon : igiturmatrimoniopositoponiturfides , etdestructodestruitur : ergomatrimo - niumestfideiistius , quæidemquodfide - litasest , immediatacausa .
trahere debitum : sed fraus est contraria fidei : ergo in fidelitate continetur communicatio corporis, et solutio debiti.
Item, Principalius in fide continetur solutio debiti, quam custodia ab adulterio. PROBATIO . Nonpossedarealteriremaliquam causatur ex eo, quia alius est in possessione illius rei : ergo a simili et in fide matrimonii quod custodit se conjugatus ab alio, causatur ex hoc quod est conjugis sui : ergo cum istud principalius sit, videtur quod istud principaliter debuit ponere : peccat ergo quando ponit secundarium.
Item, Hoc expresse continetur, I ad Corinth. VII, 4, ubi dicit Apostolus : Mulier sui corporis potestatem non habet, sed vir : similiter autem et vir, etc. Cum igitur hoc faciat obligationem fidei inter eos, videtur quod hoc sit principale in fide : ergo potius de hoc quam de alio debuit facere mentionem.
Et sic patet solutio totius disputationis.
. ARTICULUS IX.
Quis sit actus hujus fidei ?
ULTERIUSvidetur , quodneutrumho - rumsitfidei : q u i a
- Unus numero actus non potest esse duarum virtutum proprius : sed actus continentiae conjugalis est cum alio non coire : ergo videtur, quod non sit actus fidei.
Secundoquæritur , Quissitactushu - jusfidei ?
Et dicit in Littera, quod ad fidem pertinet ne post vinculum conjugale cum alio vel alia coeatur.
- Item, In nulla natura hujus invenitur simile, quod actus unus sit per se duarum naturarum : ergo nec in moribus debet ita fieri, cum dicat Tullius in fine I Rhetoricæ, et Aristoteles in libris Ethicorum, quod virtus movet ad actus sicut natura.
SEDCONTRAhocobjicitur : q u i a
Plus continetur in fide, quam hoc quod dicit : fidelitas enim in commisso duo importat secundum leges humanas, scilicet ne detur alteri, et ut reddatur mihi quando voluero : ergo similiter est in fidelitate conjugum : ergo non continetur tantum, quod custodiant se ab aliis, sed etiam ut communicent se sibi.
Item, Apostolus, I ad Corinth. VII, 5 Nolite fraudare invicem, nisi forte ex consensu ad tempus. Ergo fraus est sub-
Si forte tu dicas, quod similiter est hic : quia iste actus est unius per se, et alterius per accidens : sicut calor quando contra frigus confortatur per hoc quod aperit poros, per quos undique frigus ingrediatur et constringit. CONTRA : Actus iste cum sit circa materiam continentiae et circumstantias, continentiae conjugalis per se erit : ergo non erit fidei secundum se nisi secundum accidens : sed per id quod convenit alicui per accidens, nunquam potest determi-
<--- Page Split --->
nari : ergo fides per actum istum determinari non potest : nihil ergo est quod dicit Augustinus in Littera, quando determinal fidem.
Solutio. Solutio. Dicendum, quod sicut dicit Augustinus, ita se habet veritas : sed bene concedo primam partem objectionum, scilicet quod principalius quod est fidei, est subservire invicem obsequio corporis : et hoc quod dicit Augustinus, est sicut consequens ad istud.
Ad in autem quod objicitur contra, dicendum quod consequens est magis manifestum quoad plures : et ideo Augustinus fidem declarat per illud.
Ad hoc autem quod posset objici, quod quælibet res determinari habet per essentialia sibi, et non per consequentia : et ita peccat Augustinus quando hoc non facit. Dicendum, quod est rei determinatio duplex : in se, et quoad nos : sive diffinitivc, et exemplariter. Et primo modo verum est, quod habet determinari per essentialia priora : secundo autem modo per consequentia manifestationis nobis : et ita facit hic Augustinus, quia non diffinit, sed exemplariter manifestat actum fidei.
hic : quia fides in ratione est, et sicut forma quaedam ambit concupiscibilem, ut secundum promissum sit fidelis in communicando conjugi corpus, et custodiendo ab altero. Et hoc patet tali signo : si enim quaeratur a discreto conjuge, quare communicet se conjugi ? dicet quia fidem tenetur servare in promisso : et ita facile patet qualiter fides quasi ratio formalis est ad actum qui elicitur a continentia conjugali.
Et per hoc patet solutio ad totum : non enim per accidens est actus iste alterius virtutis, sed per se secundum diversas rationes virtutis.
ARTICULUS X.
An proles secundum substantiam sit bonum matrimonii, vel secundum bonilatem ?
Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, paulo ante linem : « In prole ut ananter suscipiatur, etc. »
Ad in autem quod ulterius objicitur, dicendum quod quando una virtus formalis est ad aliam, tunc nihil prohibet unum actum esse utriusque, unius sicut imperantis et dirigentis, alterius autem ut elicientis et exsequentis : et sic est hic : quia fides hic imperat reddere primum et consequentem actum : sed continentia conjugalis exsequitur.
Et per hoc patet solutio ad primum.
Ad 2. Ad ad dicendum, quod in natura est similiter : virtus enim cœli movet virtutes elementales, et regit eas, et illae exsequuntur : et virtus universalis in homine movet et regit particulares. Sed id quod proponitur in objectionibus, tenet quando virtutes sunt æque particulares, vel æque universales : et hoc non est
Videtur enim hoc esse falsum :
Bonitatem enim prolis non operatur sacramentum matrimonii, sed substantiam : ergo videtur, quod proles secundum substantiam sit bonum matrimonii, et non secundum bonitatem quæ ponitur circa prolem.
Adhuc, Videtur quod cadit in praecepto Domini, quando dixit, Genes, 1, 28 : Crescite, etc. Constat enim, quod hoc intellexit de multiplicatione secundum numerum : ergo videtur, quod proles non nisi per numerum, et non per meritum sit effectus matrimonii : ergo nec bonum : quia non est aliquid bonum matrimonii, nisi per hoc quod efficit ipsum.
Item, Hoc videtur accipi ex verbis Adæ, ubi dicit : Erunt duo in carne
<--- Page Split --->
una 1 : et non dicit, in merito uno, secundum quod exponitur de una carne pueri : ergo videtur, quod proles secundum carnem, et non secundum meritum est bonum matrimonii.
ARTICULUS XI.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . In contraRium hujus est, quod
Habetur in sequenti capitulo in Littera, ubi dicit : « Nec omnes illi etiam qui prolem recipiunt, bonum prolis habent, etc. » Patet enim ibi, quod non dicitur bonum prolis, nisi prout est sub bonitate ad religionem pertinente.
Item, Conjugatorum non est destruere bonum effectum a matrimonio : sed, Deuter. XXI, 18 et seq., præcipitur parentibus facere lapidari filium contumacem : ergo filius contumax non fuit bonum matrimonii : ergo oportet, quod tantum bonum matrimonii sit filius stans sub bonitate religionis.
Quid sit divortium ?
Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, A, sub fine : « In sacramento ut conjugium non separetur, etc. »
Quæritur hic de divortio : et quæruntur duo.
Primum est de divortio propter matrimonii impedimentum. Secundum autem de separatione a thor o propter fornicationem.
Circa primum autem quæruntur tria, scilicet quid sit divortium ?
1.1.1.1.1.1.1.1.1.1.1
Quod concedendum est.
AD PRIMUM ergo dicendum, quod matrimonium secundum hoc quod fundatur super cultum divinum, a fundamento habet facere per dispositionem hujusmodi bonum, licet non habeat per mixtionem carnis tantum.
A 1 2.
AD ALIUD dicendum, quod sicut dicitur, Sapient. IV, 3 : Multigena impiorum multitudo non erit utilis. Et ideo numquam voluit Deus iniquorum multiplicationem, sicut eis voluit religionis propagationem et multiplicationem : et ideo præcepit ut crescerent.
A 1 3.
AD ALIUD dicendum, quod sunt duo in carne una pueri, quia illam materialiter et effective operantur : sed bonitatem non operantur nisi dispositive et educative, Deus autem effective : et ideo non dicuntur ita esse in bonitate sicut in carne.
Secundum, Qui sunt qui possunt denuntiare causas divortii ?
Tertium, Qualiter fiat divortium ?
AD PRIMUM proceditur sic :
Dicunt Jurisperiti, quod « divortium est separatio sacramentalis facta ob legitimum impedimentum matrimonii : » et haec diffinitio quasi trahitur hic de Littera, ubi Magister dividit separationem in corporalem, et sacramentalem, ut patet Litteram inspicienti.
OBJICITUR autem contra hanc diffinititionem : quia
Sacramentaliter numquam dividuntur, qui sacramentaliter numquam fuerunt conjuncti : sed habentes legitimum impedimentum, numquam fuerunt sacramentaliter conjuncti : ergo videtur, quod numquam sacramentaliter dividuntur : ergo diffinitio nulla est.
Item, Cum dicitur, Separatio sacramentalis : aut intelligitur de sacramento matrimonii, aut de sacramento quod est bonum matrimonii. Si dicitur primum : tunc idem est separatio sacramentalis, quod separatio matrimonialis : sed ibi sunt opposita : quia matrimoniale est conjunctum in individuam vitae
<--- Page Split --->
consuetudinem : ergo cum dicitur separatio sacramentalis, ibi est oppositio in adjecto : sicut si dicam, divisio indivisibilis. Si autem dicatur a sacramento quod bonum est matrimonii : tunc hoc magis sequitur, quia illud est indivisibilitas ipsa.
Item, In nulla natura vel scientia unum oppositum denominat suum oppositum, numquam enim dicitur indivisibile divisibile, et album congregans visum, vel aliquid hujusmodi : ergo nec hic unum oppositorum denominat alterum : sed separatio opposita est sacramento : ergo non potest dici separatio sacramentalis.
Ad idem objicitur per hoc quod habetur in Littera : quia in Littera dicitur, quod ad sacramentum pertinet, quod matrimonium non separetur : et ex hoc objicitur ut prius.
RESPONSIO . Dicendum , q u o d h æ c diffi - nitio posset e s s e melior : tamen sustineripotest .
Et tunc dicendum ad primum, quod separatio sacramentalis dicitur separatio vinculi sacramenti non ejus quod fuit, sed ejus quod videbatur esse antequam probaretur impedimentum : unde si etiam diffinitio sic corrigatur, ut dicattur : « Divortium est separatio eorum qui conjuncti sacramentaliter videbantur, ob legitimum impedimentum quod impedit matrimonium contrahendum, et dirimit contractum : » credo, quod melior esset diffinitio.
Et per hoc patet solutio ad totum.
ARTICULUS XII.
Qui sunt qui possunt denuntiare causas divortii ?
Secundo quaeritur, Qui sunt qui possunt denuntiare causas divortii ?
Videtur autem secundum dicta Jurisperitorum, quod omnes prohibentur ab accusatione matrimonii extranei, si sint aliqui de consanguinitate matrimonium accusare potentes et volentes : si autem illi desunt, admittuntur vicini seniores et veraciores. Quod autem hoc ita sit, confirmatur, Extra, « Qui matrimonium accusare possunt, videtur nobis, » ubi sic scribit Celestinus tertius Florentino Episcopo, quod « parentes, fratres, et cognati utriusque sexus, in testificationem suorum ad matrimonium conjungendum vel dirimendum admittantur, tam antiqua consuetudine, quam legibus approbatur. Ideo enim maxime parentes, et si parentes defuerint, proximiores admittuntur : quoniam unusquisque genealogiam suam cum testibus et chartis ex recitatione majorum scire laborat : qui enim melius recipi debent, quam illi qui melius sciunt, et quorum est interesse, ita ut si non interfuerint et consensum non adhibuerint, secundum leges nullum fiat matrimonium ? Quod vero legitur, « Pater non recipietur in causa filii, nec filius in causa patris, » in criminalibus causis et contractibus verum est. In matrimonio vero conjungendo vel disjungendo, ex ipsius conjugii praerogativa, et quia favorabilis res est, congrue admittuntur. » Ex hoc accipitur, quod propinqui vel vicini si propinqui desunt, debent matrimonium quod separandum est accusare.
Item, Ratio videtur esse ad idem : quia non debet aliquis testificari quod nescit : sed causas matrimonii quantum ad parentelam nesciunt nisi conjuncti ab infantia, quibus nati sunt progenitores : ergo non nisi illi in hac causa possunt esse testes.
Item, Non noscens personam aliquam, multo minus novit genealogiam ipsius : extranei non noverunt personam : ergo, etc. : ergo testes esse non possunt.
In contrarium hujus est, quod extrased com-
<--- Page Split --->
neusprobansveritatemdictisui , excep - tionemajorestaudiendussialiquidvo - lueritdeponerecontraaliquem : sedextraneusaliquisestomniexceptionemajor : ergosiprobatquoddicit , ipserstaudiendus .
1 Juxtahoculteriusquæritur , Utrumdæcursustemporissivepræscriptiofa - citmatrimoniumnonaccusabile , etiam - sihabeatlegitimumimpedimentum ?
Videtur autem, quod sic : quia
Difficile est post habitam prolem matrimonium separari, et ad destructionem congregationum et civitatum ordinatur : ergo non debet admitti in jure.
Item, In aliis allegatur præscriptio : ergo et in matrimonio.
Incontrariumhujusestquodhabetur , Extra , deconsanguinitateetaffinitate , Nondebet : ubisicdicitInnocentiusinconciliogenerali : « Prohibeo . » Etinfra : « Etsiquiscontraprohibitionemhujus - modipræsumpseritcopulari , nullalon - ginquitatedefendaturannorum , cumdiuturnitastemporisnonminuatpecca - t u m , sedauget : tantoquesintgravioracrimina , quantodiutiusinfelicemani - mamdetinentaligatam . »
Sedesto , quodaliquispræsensfuitquandocopulabanturaliquæpersonæ , ettacuit , etposteavultdenuntiareimpedi - mentum , numquidestaudiendus ?
consuetudineminEcclesiisedebantur , utrumvoxsuædebeataccusationisad - mitti , meritoquæripotest . Superquosicduximusdistinguendum , quodsitemporedenuntiationispræmissæisquijamconjunctosimpetit , extradicæcesimexistebat , velaliasdenuntiationonpo - tuitadejusnotitiampervenire , utputasinimiæinfirmitatisfervorelaborans , sanæmentispatiebaturexsilium , velinanniserattamtenerisconstitutus , quodadcomprehensionemtaliumejusætassufficerenonvalebat , seualiacausale - gitimafueritimpeditus , ejusaccusatiodebetaudiri . Alioquincumrationabi - literpræsumatur , quoddenuntiationempublicefactamidemexistensinipsadicæcesiminimeignoravit , tamquamsuspectusestproculdubiorepellendus : nisipropriofirmaveritjuramento , quodposteadidiceriteaquæobjecerit , etadhocexmalitianonprocedat : quiatuncetiamsididicissetabillisquidenun - tiationistemporesiluerunt , claudinondebeteidemaditusaccusandi : quoniametsiabimpetitionehujusmodiculpadesilentiotalicontractaillosexcluderet , istetamenamoverinequiret , cumcul - pabilisnonexistat . » Exhacdecretaliaccipitur , quodetiamsiprimumtacuit , inmultiscasibusposteapotestmatri - moniumaccusare .
Ulterrusquæriturhic , Utrumintesti - moniumpossuntadducipater , mater , etfratresillorum , dequorumseparationeagitur ?
Etvidetur , quodnon : q u i a
- Testes suspecti de amore privato vel odio non admittuntur : tales autem sunt isti : ergo non debent admitti.
Sedincontrariumhujusest , quoddici - t u r , Extra , Quimatrimoniumaccusarepossunt , Cumintua . Etinfra : « Siveropostcontractummatrimoniumaliquisappareataccusator , cumnonprodieritinpublicum , quandobannasecundum
- Item, Sæpe nascitur odium inter conjunges, ita quod alter conjugum induceret suos parentes ad testificandum contra matrimonium: ergo ne hoc fiat, judex parentes et consanguineos non debet recipere in testimonium.
Incontrariumhujusestquoddicitur , Sedcontra . Extra , detestibus : ubisicdicitAlexan -
<--- Page Split --->
der tertius : « Super eo quod a nobis tua devotio postulavit, utrum viro negante se mulicrem affidasse, ipsius mater mulieris, et altera mulier possint ad testimonium recipi. Tallter respondeo, quod cum mater filie incrementum et honorem videtur diligere, ubi vir superior est divitiis, et nobilitate, potentia vel honore, testimonium ejus videtur esse suspectum, et ideo non esse aliquatenus admittendum. » Ex hoc enim accipitur, quod alterius, scilicet conjugis pater, vel mater, inferiores existentes in divitiis et honore matrimonii, sunt audiendi : quia presumitur, quod inviti faciunt conscientia veritatis cogente, cum libentius vellent illi viro filiam esse conjunctam, quam ab eo separari.
tem agitur de ipso contractu, utrum scilicet sit contractum, vel non, tunc parentes tamquam suspecti sunt reppellendi : nisi ita sit, quod parens ille qui contra matrimonium testificatur, sit inferior dignitate, divitiis, et honoribus : quia tunc probabile est, quod ille libenter vellet stare matrimonium.
DICENDUM ergo ad primum quod con- 1 ra hoc objicitur, quod ipse qui objicitur, est audiendus, si probat quod dicit : sed sufficienter probari non potest, nisi per propinquos, quia extraneus in quantum extraneus, consanguinitatem eorum qui sibi extranei sunt, scire non potest : et si dicat sine assumptione consanguineorum, ipse suspectus repellitur, quia sic posset quilibet matrimonium infirmare.
Quaest. 3. ULTERIUS hic quaeritur, Utrum idem in hac causa possit esse accusator et testis? Et videtur, quod non : quia si conjunctus accusatori per sanguinem habetur suspectus, multo magis idem ad seipsum comparatus, suspectus debet haberi : ergo non potest idem esse testis et accusator.
Sed contra. In contra rum hujus est,
Quod habetur, Extra, de testibus cogendis, Praeterea si testis, etc., ubi scribit Coelestinus Papa, quod « testes publici qui synodales vocantur, possunt esse testes in matrimonio : » et constat, quod iidem sunt accusatores.
Argumentum ad idem sumitur in decreto 35, quaest. 6, Episcopis in synodo. Et praecipue in apparatu decreti super eumdem locum.
Ad 10 quod ulterius quaeritur juxta A1 hoc, Utrum decursus temporis aliquid faciat? Dicendum, quod in talibus ubi de conscientia agitur, prescriptio non habet locum, sicut ostenditur in decretali adducta.
Ad hoc autem quod contra objicitur, dicendum quod licet sit difficile, tamen illud difficile magis est subeundum, quam contra conscientiam standum in stupro, vel quod aliquis stare in stupro permittatur : quia arcta est via quæ ducit ad vitam,et pauci sunt qui inveniunt eam1 : et ideo tamen non est negligenda.
Ad aliud patet solutio per antedicta. A
Ad 10 autem quod postea objicitur per A1 decretalem, distinguitur satis bene quando audiendus est, et quando non audiendus est : et ideo per ipsam decretalem plena patet responsio.
Solutio. Solutio. Dicendum videtur, ad hoc, quod omnes non infames personæ, id est, exceptione majores, hoc est, propter infamiam criminis non impediuntur, quantuncumque propinqui, possunt denuntiare matrimonium, si agitur de impedimento matrimonii perpetuo, quod impedit contrahendum et dirimit contractum. Si au-
Ad 10 quod ulterius quaeritur, dicenAd qu- 1 dum quod adduci possunt secundum modum qui in principio istarum solutionum est determinatus.
Ad 10 autem quod contra objicitur, diA1 cendum quod ut patet in quadam decretali in objectione adducta, hoc in casu
<--- Page Split --->
isto non tenet : et hoc ideo, quia cum detrimentum sit honoris et rerum matrimonia hujusmodi separari, probabile est parentes hujusmodi separationem non affectare, et ideo nihil dicere amore filiorum : et præcipue ideo quia ipsi certius noverunt impedimenta.
Ad aliud dicendum, quod melius, id est, minus malum est tales separari, quam commanere, ne homicidium sequatur : et ideo judex in tali casu testes idoneos admittit.
Ad nq quod ultimo quaeritur, dicendum quod idem subjecto in hac causa potest esse accusator et testis, licet non idem secundum rationem : quia in veritate in tali casu contra aliquid agitur per modum inquisitionis potius quam denuntiationis vel accusationis : in tali autem modo agendi contra aliquem (ut dicitur in jure) fama accusat : et postea quae inducuntur, sunt testes veritatis famae : tamen quia non est hic alius homo accusans et testificans, propterea dicitur quod idem est testis et accusator.
Ad hoc autem quod contra objicitur, dicendum quod accusator hic non testificatur id quod ipse dicit, sed potius hoc quod fama clamat : et ideo est hic quaedam diversitas accusantis et testificantis.
Notandum autem est hic quiddam quod in 33, q. 6, dicitur in apparatu, quod in pluribus locis valet, scilicet quod speciale est in matrimonio, quod idem potest esse accusator et testis : sicut etiam, quod non juratur in hac causa de calumnia, cum sit quasi causa spiritualis, et quod consanguinei admittuntur, et quod non omnino ibi ordo judiciarius observatur, cum denuntiatione tali facta, contumax lite non contestata possit excommunicari : et quod valet hic testimonium de ipsius auditu, et quia post publicatam attestationem testes possunt adduci.
ARTICULUS XIII.
Utrum et quando matrimonium potest accusari ?
Tertio quaeritur, Qualiter fiat divortium, et quia hujus causa est accusatio, ideo quaerendum est, quando matrimonium possit accusari ?
Videtur autem, quod statim ut incipit esse culpabile :
Hoc autem est in prima voluntate et promissione contrahendi : ergo tunc potest accusari : ergo in sponsalibus potest fieri accusatio.
Item, Ad idem est quod tunc accusatio facilius habet locum, et cum minori scandalo et damno contrahentium : ergo videtur, quod tunc debeat fieri.
In contrarium est, quod
Non potest accusari id quod non est: sed matrimonium in sponsalibus non est: ergo in illis non potest accusari.
Item, Videtur quod non possit accusari : quia sicut dicit Innocentius in concilio generali, accusatio fit per inscriptionem : sed denuntiatio fœderis matrimonii potest fieri per inscriptionem, et sine inscriptione.
Item, In accusatione accusans obligat se ad poenam talionis si probare non possit quod dicit : sed in denuntiatione fœderis matrimonii nihil tale fit : ergo videtur, quod non accusatur nec accusari potest.
ULTERIUS quaeritur : Ponamus enim, Quest. 1. quod duo fratres habeant duas sorores, et unus propter consanguinitatem probatam separatur a sua uxore, utrum alius eodem jure separatur a sua uxore ?
Videtur autem, quod sic : quia de similibus simile est judicium : sed istorum
<--- Page Split --->
matrimonia per omnia sunt similia quantum ad fœdera matrimonii : ergo si unum separatur, et reliquum erit separandum.
Sed contra. Sed in contrarium hujus est quod dicitur, Extra, de fide instruct. Inter dileetos : et dicit ibi Papa, quod « res inter alios acta, alii non praejudicat. »
potest, quia sunt consanguinei in tali gradu. » Si autem alia est divortii causa, ipsam debet apponere in libello. Adhuc autem de consanguinitate et affinitate libellum tenetur dare accusato, ut sciat quis impetit et qualiter possit respondere.
Quest. 2. Sed TUNC ulterius quaeritur, Utrum possint sibi invicem debitum reddere et exigere ?
Videtur autem, quod sic: quod enim nullo jure prohibetur, licite potest exigi: sed istud (ut habitum est) nullo jure prohибetur: ergo licite potest exigi.
Sed contra. In contrarium hujus est, quod conscientia remordet, quia scit se similiter judicandum : sed qui facit contra conscientiam, addilicat ad gehennam : ergo videtur, quod nec exigere nec reddere debet.
Hoc habito, respondendum est ad primum, quod matrimonium non potest accusari nisi quando est, et ideo in sponsalibus accusari non potest : sed potest fieri denuntiatio impedimenti simplex sine probatione per testes, nisi forte sponsalia juramento sint firmata : quia tunc propter juramenti obligationem tenetur ad probationem.
Ad argumentum autem quod contra hoc Ad est, dicendum quod matrimonium non incipit : quia nulla pars ejus tunc est, sed tantum dispositio ad ipsum, sicut supra habitum est, cum de sponsalibus disputaretur.
Resposito. Dicendum, quod sicut habetur ex concilio Urbani habito in Apulia : « Si duo vel tres consanguinitatem jurejurando firmaverint, vel ipsi forte confessi fuerint, conjugia dissolvantur : si vero neutrum contigerit, Episcopi eos per baptismum, per fidem Christi, per Christi judicium in vera obedientia obtestentur quatenus palam faciant utrum se, sicut fama est, recognoscant esse consanguineos : si negaverint, sibi ipsis relinquendi sunt : ita tamen, ut si aliud in conscientia habeant, se a liminibus Ecclesiae, a corpore et sanguine Domini, a fidelium communione noverint segregatos atque infames effectos, donec ab incesti facinore desistant : si se Episcopornm judicio segregaverint qui juvenes sunt, alia via contrahere non prohibeantur. » Ex hoc accipitur qualiter quantum ad numerum testium et inquisitionem divortium sit faciendum. Denuntians autem matrimonium potest hoc facere dicto vel scripto per hujusmodi verba : « Ego enim dico vel denuntio vobis, Domine, quod matrimonium N. et B. stare non
Ad aliud dicendum, quod denuntiatio Ad consanguinitatis fieri potest, sed non accusatio matrimonii, quia non est.
Ad in quod ulterius quaeritur, Utrum Ad accusari possit ? Dicendum quod non proprie : sed accusatio sumitur hic extenso nomine pro denuntiatione : et per hoc patet solutio ad sequens.
Ad hoc quod ulterius quaeritur, dicenAd dum quod non debet alius frater propter hoc a sua uxore recedere : quia saepe humanum fallitur judicium, quod procedit secundum allegata : et ideo non oportet de hoc similiter judicare.
Ad hoc autem quod objicitur de conAd scientia, dicendum quod aut est scientia A' de consanguinitate, aut opinio, aut nihil talium habet in conscientia. Si primo modo, nec reddere potest, nec exigere. Si secundo modo, reddere potest, sed non exigere.
Et per hoc patet solutio ad totum.
De separatione autem a thoro infra erit quaestio in loco proprio.
<--- Page Split --->
B. De duplici separatione.
Separatio autem gemina est, corporalis scilicet, et sacramentalis. Corporaliter possunt separari causa fornicationis 1, vel ex communi consensu causa religionis, sive ad tempus, sive usque in finem. Sacramentaliter vero separari non possunt dum vivunt, si legitime personae sint. Manet enim vinculum conjugale inter eos, etiamsi aliis a se discedentes adhaeserint. Unde Augustinus : Usque adeo manent inter viventes semel inita jura nuptiarum, ut potius sint inter se conjuges etiam separati, quam cum aliis quibus adhaeserunt 2. Item 3, Manet inter viventes quoddam conjugale vinculum, quod nec separatio, nec cum altero copulatio possit auferre : sicut apostata anima velut de conjugio Christi recedens, etiam fide perdita, sacramentum fidei non amittit, quod lavacro regenerationis accepit. Redderetur enim redcunti, si amisisset abscedens. Habet autem hoc qui recesserit ad cumulum supplicii, non ad meritum praemii. Item 4, Quibus placuit ex consensu ab usu carnalis concupiscentiae in perpetuum continere, absit ut vinculum inter illos conjugale rumpatur, imo firmius haeret, quo magis ea pacta secum gerunt : quae charius concordiusque' servanda sunt, non voluptariis corporum nexibus, sed voluntariis 5 animorum affectibus.
Et attende, quod tertium bonum conjugii dicitur sacramentum : non quod sit ipsum conjugium, sed quia ejusdem rei sacrae signum est, id est, spiritualis et inseparabilis conjunctionis Christi et Ecclesiae 6.
<--- Page Split --->
ARTICULUS XIV.
An matrimonium imprimat characterem?
Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi B, circa medium : « Sicut apostolata anima, etc. »
Ex hoc enim videtur, quod matrimonium imprimat characterem : quia
Aliter nihil valet similitudo inducta.
Item, Cessante causa cessat effectus : sed statim post horam primi contractus recedit et cessat effectus : ergo cessat et causa : ergo cum non cesset effectus, oportet quod aliquid sit conservans eum : sed hoc non potest esse nisi character : ergo matrimonium imprimit charactarem.
Item, .Eterni characteris non est signum corporalis character et delebilis : sed aeternam conjunctionem fidelis animae cum Deo significat matrimonium : ergo oportet, quod hoc faciat per aliquod indelebile : hoc autem non potest essenisi character : ergo matrimonium imprimit characterem.
Item, Anima conjugati transiens ab hoc saeculo, aut est distinguibilis a non conjugato, aut non. Si sic : tunc cum hoc sit character, quia nihil distinguit nisi character, matrimonium imprimit characterem. Si autem non est distinguibilis, tunc matrimonium secundum totum suum esse est corporale, et non significat aliquid manens in aeternitate.
Sed contra. In contrarium hujus est, quod sacramenta imprimentia characterem iterari in eadem persona non possunt : sed matrimonium potest iterari : ergo non imprimit characterem.
Responso. Dicendum, quod non imprimit characterem.
Ad PRIMUM ergo dicendum, quod similitudo est in parte, et non in toto : ita quod matrimonium non sequitur simile in parte : quia sicut propter perpetuum characterem animae apostatanti a Deo non redditur sacramentum cum redit, ita hic propter vinculum quod durat altero conjugum durante, non reiteratur matrimonium.
Ad ALIUD dicendum, quod quorum esse est in fieri, necesse est esse cum suis causis : sed quorum esse est post suas causas, præcipue non propinquas, possunt permanere post, et præcipue voluntarii effectus nostri : unde non tenet hoc in contractibus voluntariis.
Ad ALIUD dicendum, quod distinguibilis est non per characterem, sed per notiliam prioris vitæ quæ remanet apud eum et apud alios.
ARTICULUS XV.
An conservatio continentiae sit de confirmantibus matrimonium et essentiam ejus ?
Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, paulo ante finem : a Ino firmius haret quo magis ea pacta, etc. »
Videtur enim esse falsum : quia servatio hujus continentiae non est de essentia vel confirmantibus matrimonium, sed potius de confirmantibus votum continentiae : ergo falsum dicit in Littera.
Item, Videtur contrarium consummanti matrimonium : ergo non confirmat ipsum.
Responso. Dicendum, quod loquitur solutiin Littera de confirmatione sanctitatis matrimonii magis quam matrimonii essentia.
Et per hoc patet solutio ad utrumque.
<--- Page Split --->
C. Hæc tria non adsunt omni conjugio.
Et est sciendum, ab aliquibus contrahi conjugium, ubi hæc tria bona non comitantur 1. Deest enim fides, ubi vir cum alia, vel mulier cum alio coit. Hoc ergo bonum ita conjugio adhæret, ut ex eo, si adsit, amplius commendetur conjugium : si non adsit, non inde annihiletur. Quæ enim adultera est, non ideo conjunx non est : imo si conjunx non esset, adultera non foret : non enim est adulterium, nisi cum fides thori violatur legitimi. Quod cum fit, culpa committitur, sacramentum vero non cessatur 2. Bonum quoque prolis non omnibus adest conjugibus. Quidam enim pari voto continentiam servant. Alii pro ætatis defectu vel alterius rei causa generare non valent. Nec omnes illi etiam qui prolem recipiunt, bonum prolis habent. Nam bonum prolis dicitur non ipsa proles, vel prolis spes quæ ad religionem non refertur, imo ad hæreditariam successionem : ut cum quis hæredes terrenæ possessionis habere desiderat, sed spes ac desiderium quo proles ad hoc quæritur, ut religione informetur. Multi ergo prolem habent, qui tamen bono prolis carent : nec ideo tamen conjugium esse desinit. Sacramentum vero ita inseparabiliter conjugio hæret legitimarum personarum, ut sine illo conjugium non esse videatur, quia semper manet inter viventes vinculum conjugale : ut etiam interveniente divortio fornicationis causa, conjugalis vinculi firmitas non solvatur. Ubi vero non inter legitimas personas contrahitur conjugium, non adest illud bonum quod dicitur sacramentum : quia potest solvi talium copula, de quibus post dicetur. Quod vero conjugium sit inter eos, conjugali affectu, non tamen gratia prolis, sed explendæ libidinis causa conveniunt : nec fornicarii, sed conjuges appellentur, ostendit Augustinus inquiens 3 : Solet quæri, Cum masculus et fœmina, nec ille maritus, nec illa uxor alterius, sibimet non filiorum procreandorum, sed pro incontinentia solius concubitus causa copulantur, ea fide media, ut nec illa cum altero, nec ille cum altera faciat id : utrum nuptiæ sint vocandæ ? Et potest fortasse non absurde hoc appellari connubium, si usque ad mortem alicujus eorum id inter eos placuerit : et
<--- Page Split --->
prolis generationem, quamvis non ea causa conjuncti sunt, non tamen vitaverint ut vel nolint sibi nasci filios, vel etiam opere malo aliquo agant nenascantur. Caeterum si vel utrumque, vel unum horum desit, non invenio quomodo has nuptias appellare possimus. Etenim si aliquam sibi ad tempus adhibuerit, donec aliquam dignam honoribus aut suis facultatibus inveniat, quam in conjugio adducat, animo ipso adulter est : nec cum illa quam cupit invenire, sed cum ista cum qua sic cubat, ut cum ea non habeat maritale consortium. Ecce conjuges dicuntur, qui solius concubitus causa conveniunt, si tamen prolis generationem aliquo malo dolo non vitent.
ARTICULUS XVI.
An omne matrimonium habeat bona matrimonii ?
Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, C, circa medium : « Ubi vero non inter legitimas personas contrahitur conjugium, non adest illud bonum quod dicitur sacramentum, etc. »
Videtur hoc esse falsum : quia
Ibi est individuitas individuae vitae et consuetudinis: sed hoc sacramentum est : ergo dicitur falsum in Littera.
Item, Nullum est matrimonium quod non habet aliquod bonum : sed pono, quod tales non possint habere prolem, nec etiam fidem sibi servent : cum igitur nec sit ibi bonum sacramenti, nullum bonorum est ibi : est autem inter tales matrimonium, ut probatur infra : ergo aliquod matrimonium est, quod nullum habet bonum, quod absurdum est dicere.
Vel melius potest dici, quod duplex est individuitas, scilicet ex eo quod præpositio potest privare actu divisionis, vel potentia. Et primo quidem modo est indivisibile matrimonium infidelium. Secundo autem modo non : quia aliquo casu contingenti dividi potest, si alter convertatur ad fidem, et reliquus sibi cohabitare nolit nisi in contumeliam Creatoris. Et hoc modo intelligit in Littera.
ARTICULUS XVII.
An inter illos est matrimonium, qui causa libidinis exercendæ copulanitur ?
Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, C, paulo post : « Solet quaeri, Cum masculus et femina, etc. »
Videtur enim, quod inter tales non sit matrimonium : quia
- In tali a m ulic re nullum quaeritur bonum matrimonii, quod patet quaerenti per singula : sed in omni matrimonio aliquod bonum quaeritur : ergo videtur, quod hoc non sit matrimonium.
R espossio . Dicendum , quodsacramen - tumdiciturdupliciter , scilicethabitu , etactu . Inactunonestibisacramentum , quianonducitinsacramremaliquam , sodhabituestibi : sedinLitteraloquiturdesacramentoinactuexistente .
- Item, Sextus pythagoricus dicit, ut infra dicetur, quod ardentior amator propriæ conjugis, adulter est : sed ille videtur esse ardentior, quia non sequitur nisi libidinem ardoris : ergo videtur, quod sit adulter.
<--- Page Split --->
- Item, In Littera dicit, Si non contra operetur, quod tunc sit matrimonium : ergo si contra operetur, a contrario sensi non est matrimonium : ponamus ergo, quod impediat partum, tunc videtur quod solvatur matrimonium prius contractum et consummatum, quod falsum est.
RESPONSIO. Dicendum, quod inter tales est matrimonium, sicut in Littera dicitur : et de hoc satis est superius inquisitum.
Ad hoc ergo quod objicitur, dicendum quod quaeritur bonum medicinae in tali matrimonio, et hoc non est parvum bonum : et supponuntur alia in potentia et in habitu, licet non in actu.
Ad aliud dicendum, quod illud dictum Sexti pythagorici intelligitur de ardore ferventi extra communem honestatem matrimonii, scilicet qui scienter et cum intentione utitur uxore loco meretricis et nomine, quod etiamsi non esset uxor, cum ipsa concumbere vellet.
Ad aliud dicendum, quod Magister non dicit hoc ideo, quod ipse intelligat, quod impedimentum superveniens matrimonio impediat matrimonium, vel dirimat contractum : sed quia tunc non ut conjuges, sed ut adulteri contra bona matrimonii fervent conjuges : et ipsi quidem conjuges existentes non agunt rem conjugalem.
Et per hoc patet solutio.
D. De his qui procurant venena sterilitatis.
Qui vero venena sterilitatis procurant, non conjuges, sed fornicariisunt : unde Augustinus1, Aliquando eousque pervenit haec libidinosa crudelitas, vel libido crudelis, ut etiam venena sterilitatis procuret : et si nihil valuerint, conceptos fœtus inter viscera aliquo modo exstinguat vel fundat, volendo prolem suam prius interire quam vivere : aut si in utero vivebat, occidi antequam nasci. Prorsus si ambo tales sint, conjuges non sunt : et si ab initio tales fuerunt, non sibi per connubium, sed per stuprum potius convenerunt. Si vero ambo tales non sunt, audeo dicere, aut illa quodammodo est mariti meretrix, aut ille adulter uxoris.
ibi, D, « Qui vero venena sterilitatis procurant, etc. »
Quaeritur autem hic de pœnitentia istorum.
Quæ pœnitentia debetur illis qui venena sterilitatis procurant ?
Deinde quaeritur de hoc quod dicit,
Videtur enim, quod parricidaë sunt, vel propriorum filiorum occisores : quia qui occasionem damni dat, damnum dedisse videtur : sed ille dat occasionem homicidii : ergo facit homicidium.
Item, In exterioribus damnosius est
<--- Page Split --->
reddere terram infecundam, quam semel eradicare segetes : ergo a simili in natura humana facere naturam sterilem majus est peccatum, quam occidere semel infantem unum vivum vel duos : graviori ergo pœnitentia puniendi sunt, quam homicidæ.
- Item, Genes. xxxviii, 9, dicitur de Her et Onam qui semen fundebant, quod percussit eos Dominus. Ergo adhuc videtur, quod tales sint morte puniendi vel pœnitentia gravissima.
Quæst. ULTERIUS quaeritur de illis qui consilia et adjutoria dant sterilitatis, utrum sint irregulares ?
Videtur, quod sic : quia ipsi interpretatum faciunt homicidium : homicidae autem sunt irregulares : ergo illi tales sunt irregulares.
Sed contra. In contrarium est, quod infra habebitur, quod non sunt homicidae nisi post puerperium formatum : ergo nec irregulares.
trimonium, inducendi sunt, quod de cætero non utantur matrimonio : si autem non possunt induci, non credo, quod arctari possint, ne pejora contingant.
Ad PRIMUM ergo dicendum, quod non est certum nasci puerum : quia dubium est de conceptione : et etiam postquam conceptum est, dubium est de animatione et partu : et ideo non directe dat occasionem talis.
Ad ALIUD dicendum, quod quoad hoc est gravius, quia probabiliter damnosius : sed non est majoris deformitatis in actu peccati : et a deformitatis quantitate dicuntur peccata graviora simpliciter, et ab aliis circumstantii s dicuntur esse graviora secundum quid.
Ad ALIUD dicendum, quod nequam erant illi ambo : sed non sequitur, si Deus illud peccatum morte punivit, quod etiam illi sint morte puniendi : quia Dominus fecit hoc ad terrorem, et Ecclesia non punit nisi contritum ad satiastacionem delicti.
Solutio. RESPONSIO. Dicendum,1 quod magna pœnitentia est injungenda, et quod cessent, ne dej cætero faciant talia : et si possunt induci, quia peccant contra ma-
Ad m quod ulterius quaeritur, dicendum quod non sunt irregulares, quia non sunt homicidae : et ideo falsum supponitur in objectione.
E. Quando sunt homicidae qui procurant abortum ?
Hic quæri solet de his qui abortum procurant, quando judicentur homicidae, vel non 1 ? Tunc puerperium ad homicidium pertinet, quando formatum est, et animam habet, ut Augustinus super Exodum asserit 2. Informe autem puerperium ubi non est anima viva, lex ad homicidium pertinere noluit. Dicit etiam Augustinus, quod informe puerperium non habet animam, ideoque mulctatur pecunia, non redditur anima pro anima. Sed
<--- Page Split --->
jam formato corpori anima datur, non in conceptu corporis nascitur cum omine derivata. Nam si cum semine et anima existit de anima, tunc et multae animae quotidie pereunt, cum semen fluxu non proficit nativitati. Primum oportet domum compaginari, et sic habitatorem induci. Cum ergo lineamenta compacta non fuerint, ubi erit anima? Item, Hieronymus ad Algasiam : Semina paulatim formantur in utero : et tamdiu non reputatur homicidium, donec elementa confecta suas imagines membraque suscipiant ' . His apparet tunc eos homicidas esse, qui abortum procurant, cum formatum est et animatum puerperium.
Expositio textus.
requirendum : quia non inducitur hic nisi per accidens, nec est de materia. Possunt autem hic notari versus ad hoc utiles sic :
Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, E, in medio : « Nam si cum semine, etc. »
De hoc autem, quia multum in tractatu de Anima est disputatum, ibi est
Semine conceptum sex primis rite diebus Fit quasi lac, reliquisque novem fit sanguis : [at illud Consolidat duodena dies, bis nona deinceps Effigiat, tempus sequens producit ad ortum.
F. De excusatione coitus, qui fit per hæc bona.
Cum ergo hæc tria bona in aliquo conjugio simul concurrunt, ad excusationem coitus carnalis valent. Quando enim servata fide thorí causa prolis conjuges conveniunt, sic excusatur coitus, ut culpam non habeat. Quando vero deficiente bono prolis, fide tamen servata conveniunt causa incontinentiae, non sic excusatur ut non habeat culpam, sed venialem. l'nde Augustinus : Conjugalis concubitus generandi gratia non habet culpam : concupiscentiae vero satiandæ, sed tamen cum conjuge propter thorí fidem venialem habet culpam 1. Item, Hoc quod conjugati victi concupiscentia utuntur invicem, ultra necessitatem liberos procreandi, ponam in his pro quibus quotidie dicimus : Dimitte nobis debita nostra, etc.2. Ubi au-
<--- Page Split --->
tem hæc bona desunt, fides scilicet et proles, non videtur coitus defendi a crimine. Unde in Sententiolis Sexti pythagorici legitur 1 : Omnis ardentior amator propriæ uxoris, adulter est. Item, Hieronymus 2 : Sapiens judicio amat conjugem, non affectu : non regnat in eo impetus voluptatis, nec praeceps fertur ad coitum. Nihil est fedius quam uxorem amare quasi adulteram. Qui dicunt se causa humani generis uxoribus jungi, imitentur saltem pecudes : et postquam venter uxoris intumuerit, non perdant filios, nec amatores se uxoribus exhibeant, sed maritos. Idem, In matrimonio opera liberorum concessa sunt, voluptates autem quae de meretricum amplexibus capiuntur, in uxore sunt damnatae.
ARTICULUS XIX.
An actus reddendi debitum sit meritorius?
Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, F, « Cum igitur hæc tria bona in aliquo conjugio simul concurrunt, etc. »
Videtur enim falsum dicere : quia
Quod bonum est, non indiget excusatione : sed actus talis est bonum quoddam : ergo non indiget excusatione.
Item, Videtur quod sit meritorius : quia secundum speciem moventis informatur motus et actus : sed species sive forma moventis hic est pietas prolis et justitiae : ergo actus est meritorius, ut videtur : et ita iterum excusatione non indiget.
Item, Reddens debitum, reddit alteri quod suum est : sed reddens alteri quod suum est, meretur si est in charitate : ergo conjugati reddentes sibi debitum, merentur si sunt in charitate : ergo actus talis nulla excusatione indiget.
Item, Absurdum est dicere actum conjugii Patriarcharum excusatione indigere : ergo videtur, quod non oporteat bona plura vel unum adesse, ut excusetur.
Item, Videtur quod si excusatione indigere, tunc Apostolus, I ad Corinth. vn, 5, male diceret præcipiendo : Nolite fraudare invicem, nisi forte ex consensu, etc. : et iterum revertimini in idipsum, etc.
In contrarium hujus est, quod
Omnis passio deducens rationem, est turpis rationali creaturae : quia sicut dicit Philosophus : « Ex deductione rationis sequitur mos perversus : » sed in omni coitu est talis passio : ergo omnis coitus est turpis : omne turpe nisi excusetur, reputatur crimen : ergo omnis coitus criminosus est, si non excusetur.
Item, Omne quod excludit actum virtutis et Spiritus sancti, indiget excusatione si non debeat esse peccatum : sed hoc facit omnis concubitus, ut habetur infra, et dicitur in Glossa super epist. I ad Corinth. vn, 17, super id : Qui fornicatur, in corpus suum peccat. Ergo omnis conjugalis concubitus indiget excusatione.
Responsio. Dicendum, quod omnis
<--- Page Split --->
concubitus indiget excusatione, id est, ut adjungatur ei aliquid, quo detracto erit turpis. Et tamen bene concedo, quod quandoque est meritorius ex adjuncto illo : et hoc ideo, quia non est ex se cognitio fœminæ mala, sed ex concupiscentia adjuncta : et illa quandoque est pœna tantum, et est turpis non sicut vitium culpæ, sed sicut pœna, quæ est orta ex culpa : et propter illam indiget excusatione.
Et per hoc patet solutio ad omnia, quae primo objiciuntur : quia actus ille ex se bonus et meritorius est, sed ex adjuncto turpem habet pœnam annexam, quae per bonum matrimonii protegitur : quia aliter homo peccaret, qui se illi ex voluntate subderet.
Ad uD quod in contrarium est, dicendum quod ratio duplicem habet actum ad opus voluntarium virtutis vel vitii, scilicet præambulum quo ordinat res ægendas, et concomitantem quo quasi inspicit exsecutionem. In coitu autem matrimonii qui fit specie boni movente, non occumbit, nec deducitur ratio quantum ad actum præambulum operi, sed quantum ad actum concomitantem opus : sed hoc non facit aliquid esse peccatum, Sed tantum subjicit pœnæ non carenti verecundia, eo quod ratio si non fuisset peccatum, semper in vi sua et dignitate remansisset.
Per hoc etiam patet solutio ad sequens.
ARTICULUS XX.
Quare ardentior amator suæ uxoris potius comparetur adultero quam fornicatori? et, Quis dicitur ardentior amator?
Deinde quaeritur de hoc quod dicit, Sextus pythagoricus, ibi, F, post me-
dium : « Omnis ardentior amator, etc. »
Videtur enim falsum esse : quia
Suam cognoscit, quod non facit adulter : fervor autem coitus in utroque est æqualis.
Item, Ardenti or dicit comparationem, et comparatio notat excessum, quaeratur respectu cujus? Si dicitur respectu ardoris qui est in coitu qui fit bonis matrimonii moventibus, tunc ardentior erit amator qui victus concupiscentia utitur conjuge : sed hoc falsum est, quia dicit Augustinus in Liltera, quod hoc est veniale. Si autem dicitur, quod notat excessum respectu illius qui victus concupiscentia utitur conjuge : tunc videtur, quod deberet dici ardentissimus, quia primus gradus est in eo qui utitur conjuge motus bono matrimonii : secundus autem in eo qui victus concupiscentia : et tertius in excedente illos.
Item, Videtur quod nullus coitus matrimonii sit venialis, sed omnes sunt mortales : quia actus qui ejusdem et æqualis sunt conversionis ad bonum commutabile, sunt etiam ejusdem aversionis : sed constat, quod ille mortaliter avertitur, qui utitur meretrice : ergo et ille qui utitur conjuge.
Item, In VIII Ethicorum innuit Aristoteles, quod delectatio corrumpens aestimationem prudentiae, est vituperabilis in ethicis : sed quod ibi est vituperabile, Theologis est mortale : ergo talis delectatio est mortalis, quia est corruptiva virtutis : sed talis delectatio est in omni concubitu : ergo videtur, quod omnis concubitus est mortale peccatum.
Responsio. Dicendum, quod ardentior hic vocatur ardor excedens totius matrimonii concessionem et honestatem. Sub concessione autem matrimonii et honestate fervens est in positivo gradu respectu cujus notatur excessus.
Et per hoc patet solutio ad primum.
<--- Page Split --->
Ad 2. Si autem quaeratur, quare talis comparatur adultero, et non fornicatori? Dicendum, quod hoc ideo est, quia fornicator non peccat in matrimonium, sed ille talis peccat : et ideo a corruptione matrimonii dicitur adulter, non a transgressione thori.
Et per hoc patet solutio ad id quod objicitur de adultero : quia non quoad hoc facit comparationem.
salutare desiderat, et iterum movens bonum matrimonii. Item, est movens libido : quae sunt simplicia. Est autem movens natura cum gratia, et natura cum libidine, quae sunt duo moventia composita.
Sit ergo primo movens natura.
Videtur autem, quod tunc sit bonus : 1. Esse enim naturale est bonum : ergo et istud.
Ad 3. Ad id quod ulterius quaeritur, dicendum quod conversio duplex est : est enim una per rationem praeambulam actui, et alia per ipsum opus. Et de conversione rationis praeambulae actui, verum est quod objicitur, scilicet quod quae sunt ejusdem et aequalis conversionis, etc.: sed hoc non tenet hic : quia ille considerat concessionem et honestatem matrimonii, et ideo sub Deo convertitur : alius autem non considerat, nisi fedam delectationem. Et haec solutio valet in multis.
Ad 4. Ad aliud dicendum, quod non corrumpit estimationem prudentiae delectatio matrimonii : quia prudentia praembula ordinat eam : sed actum prudentiae opus concomitantem suspendit ad tempus.
ARTICULUS XXI.
Item, Dignior est actus naturae, qui ad melius operatur : sed dignior et melior est species individuo : ergo dignior est actus operans ad speciem, quam ad individui salutem : sed coitus operatur ad salutem speciei, comestio autem ad salutem individui : ergo videtur, quod melius sit coire, quam comedere.
Item, Philosophi dicunt, quod coitus est res divina, in qua natura posuit abundantiam delectationis, ut fortius appetatur propter speciei permanentiam : ergo videtur, quod sit optimus et dignissimus actus.
Item, In aliis naturis ab homine non dubitamus, quin optimum et ultimum in eis sit generare tale alterum, quale est unumquodque eorum, sicut scribitur in secundo de Anima : ergo videtur, quod similiter sit in homine : igitur si moveat ad coitum natura ad speciem ampliandam et sustinendam, videtur quod non tantum non sit malum, sed plurimum bonum.
Quando coitus est bonus ?
Deinde quaeritur de hoc quod dicit Hieronymus, ibi, F, ante finem : « Non regnat in eo impetus voluntatis, etc. »
Cum enim tria possunt esse moventia simplicia in coitu, et duo composita, eo quod tertium esse non possit : quaeratur de coitu secundum quodlibet moventium, utrum sit bonus, vel malus ? et quantum bonus est, et quantum malus est ?
Est enim movens natura quae speciem
In contrarium hujus est, quod
- Quoticcumque id quod est superioris naturae, inclinatur ad inferiorem naturam, ipsum secundum naturam pejoratur : et hanc quidem propositionem innuit Aristoteles in prima parte X Ethicorum : sed homo superiorem naturam habet, intellectualem, non organicam : ergo si operatur secundum naturam inferiorem, erit sibi operatio non secundum naturam propriam : ergo homo deturpatur in ea secundum naturam propriam : sed coire est secundum naturam inferiorem, quae est brut i : ergo ipsa deturpat naturaliter hominem.
<--- Page Split --->
Item, Videmus Philosophos qui non peccatum hoc modo considerant ut theologus, nec etiam bona matrimonii, vituperare coitum, et laudare felicitati contemplativæ insistentes : cum igitur illi non considerant nisi naturam et naturale bonum, videtur quod coitus sit de turpibus hominum.
ULTERIUS quaeritur de bono matrimonii movente.
Videtur enim, quod movere non possit : quia
- Malum est, quod malo permixtum est : sed bonum humquam movet ad malum : ergo nec movet ad bonum malo permixtum : sed omnis coitus est malo concupiscentiae permixtus : ergo bonum numquam movet ad coitum.
2 Item, Virtus est arte certior, ut dicit Philosophus : ars autem finem numquam quaerit via remotiori, sed propinquiori : ergo nec virtus : sed omne bonum facilius et citius consequitur bonum movens ad simpliciter bonum, quam ad permixtum turpitudine : ergo videtur, quod nullum bonorum matrimonii umquam moveat ad coitum, quia turpitudini permixtum est.
Item, Natura numquam movet ad aliquid in quo necesse sit deficere naturales actus : ergo cum virtus sit in modum naturae movens, videtur quod virtus numquam moveat ad aliquid in quo necesse sit deficere virtutis actus et operationes : sed omnes virtutis actus et operationes deficiunt, dum coitus est : ergo nullum bonum umquam movet ad coitum, ut videtur.
IN CONTRARIUM hujus est,
Quod dicitur, Tob. iii, 18 : Virum autem cum timore tuo, non cum libidine, etc. : ergo timor Dei et amor posteritatis movent ad coitum.
Item, Id quod imperat Deus speciali apparitione Angeli sacerdoti cultui insistenti, fit virtute et bono movente ad ipsum : tale autem est cognitio uxoris aliquando : ergo, etc. Probatio pri-
mæ est, Luc. i, 5 et seq., in conceptione Joannis Baptistæ.
ULTERIUS quaeritur de libidine moQuest. 2. vente.
Videtur enim hæc semper esse mortale peccatum.
Dicit enim Augustinus, quod libido est improba voluntas : sed omne quod a voluntate improba causatur, est vitium : ergo omnis coitus talis est vitium : sed vitium omne detestabile est : ergo coitus talis est mortale peccatum.
Item, Quod nec rationem habet praambulam ordinantem, nec concomitantem, illud omnino pervertit rationem : sed talis est coitus in quo libido movet : ergo talis coitus subvertit rationem : sed omne quod subvertit rationem, est mortale peccatum : ergo omnis talis coitus est mortalis.
Item, Tob. vi, 17 : Hi namque qui conjugium ita suscipiunt, ut Deum a se et a sua mente excludant, et sua libidini ita vacent, sicut equus et mutus, etc. : ergo quicumque sic accipit, peccat mortaliter : sed omnis quem libido incitat, sic accipit : ergo omnis quem movet libido ad actum, peccat mortaliter.
IN CONTRARIUM hujus est, quod concuSed contra bitus qui fit causa libidinis satiandæ, ponitur in quotidianis et levibus peccatis hic in Littera ab Augustino : ergo non est peccatum mortale.
ULTERIUS quaeritur de actu isto, quanQuest. 3. do libido movet cum natura.
Videtur enim, quod hoc sit semper : quia
Sicut dicit Avicenna : « Nisi adsit libido in anima, non præcipit virtutibus præparantibus seminis decisionem, et extendentibus membra : » sed sine illis non potest fieri coitus : ergo nec sine libidine.
Item, Dicit Augustinus, quod ex concupiscentia adjuncta ad coitum innascitur originale peccatum in parvulis : sed ex omni concubitu quoad actum
<--- Page Split --->
concumbendi potest innasci parvulus : ergo in omni actu concumbendi est concupiscentia : ergo numquam fit concubitus sine ipsa.
- Item, Leprosi actus digestivus numquam fit sine corruptione leprae, eo quod ipsa vasa et humores in vasis sunt corrupti : ergo a simili in corrupto per concupiscentiam, numquam fiet actus concupiscentiae sine corruptione libidinis : sed generaliva in omnibus sic est infecta et corrupta : ergo numquam potest esse in actu sine libidinis corruptione.
Sed cum sola libido movet, est ulterius distinguendum : quia aut movet fervens extra honestatem matrimonii et concessionem, et tunc quodammodo adulter est, ut paulo ante patuit. Aut fervet intra metas honestatis et concessionis matrimonii : et tunc veniale dicendum est, ut patet ex verbis Augustini in Littera positis. Similiter cum libido praeit, et natura sequitur, et, ut puto, tunc est gravius peccatum, sed non mortale : aut libido sequitur, et tunc est minus.
Quæst. 4. ULTERIUS quaeritur de illo concubitu, qui fit ex natura et bono matrimonii moventibus.
Ille enim videtur esse actus optimus :
Quia duplici perfectione perfectus est, scilicet naturae, et moris : ergo optimus : sed optimi actus sunt meritorii : ergo talis actus est meritorius.
Item, Quidquid habet speciem boni virtutis, est ordinatum ad felicitatem : sed omnis talis actus est meritorius : ergo et iste.
Sed contra. IN CONTRARIUM autem hujus est, quod
Dicit Apostolus, quod impedimentum est Domino se observandi 1 : sed nihil talium est meritorium : ergo nec coitus matrimonialis.
Item, In Littera nunquam dicitur, quod sit meritorius, nec etiam Apostolus hoc dicit, sed tantum dicit, quod non peccat virgo si nubit 2 : ergo videtur, quod non habeat meritum.
Solutio. RESPONSIO. Dicendum, quod sicut procedunt objectiones, omnia ista quandoque possunt esse moventia per intentionem : quia coiens potest moveri intentione boni naturae, vel pietatis, et religionis, vel justitiae, vel delectatione libidinis simul et naturae, vel bono pietatis simul et naturae.
His habitis, ad objecta est respondendum. Quod ergo primo quaeritur, dicendum quod nullum peccatum est quando natura sic movet : et hoc, ut dicit Tullius, ordinat coitum ad honestas nuptias et certos liberos : quia aliter nullus certos liberos recognosceret : sed tamen licet non sit malum, quia non est necessarium, non tantum est malum abstinere a coitu, sicut a cibo. Et hoc duabus rationibus : quarum prima est, quia subsistentia individui est mihi magis necessaria, quam speciei in alio. Secunda autem est : quia non est verum generaliter, quod melius simpliciter sit semper magis eligendum, sed melius mihi quandoque est eligendum et ita est de cibo, et coitu. Omnes autem rationes procedunt ac si dignius et melius simpliciter semper mihi magis faciendum sit.
Et per hoc patet solutio ad primam partem objectionum.
Ao 10 autem quod objicitur in contraA d i - rium, dicendum quod ex hoc non probatur, quod sit mala, sed potius sequitur, quod non sit hominis propria. Et ita solvit Aristoteles argumentum : quia convenit homini secundum commune, et non secundum proprium, id est, intellectum. Aliter potest dici et melius, quod descensus et delectationes inferiores fiunt duobus modis. Primus est cum ra-
<--- Page Split --->
tione ordinante delectationes ipsas : et iste modus non contrariatur bono rationis. Alio modo secundum corruptionem rationis perversae : et iste contrariatur. In coitu autem conjugali est descensus primo modo, non secundo modo.
Ad id quod postea objicitur, dicendum quod intellectualis natura, cujus felicitatem Philosophi laudant, dupliciter consideratur, scilicet secundum se, et secundum suum esse. Si secundum se consideratur : tunc est separata, et etiam actus suae felicitatis est separatus. Si autem non secundum se consideratur : tunc oportet, quod inclinetur ad inferiora, ordinata tamen a ratione : quia aliter esse non habet nisi in inferiori, et secundum multiplicationem illius multiplicatur natura intellectualis, licet non ab eodem multiplicetur : quia inferior natura multiplicatur per generationem, superior autem per creationem : et secundum hoc esse differunt felicitates.
Ad id autem quod ulterius quaeritur dicendum quod prime duae objectiones non concludunt nisi de malo culpa, sed non de malo pene, et tale malum pene est permixtum in coitu matrimonii. Ad tertium autem dicendum, quod natura non movetur ad id in quo deficit essentialiter, sed saepe movet ad hoc in quo propter unius intensionem actus potentiae, subtrahitur ab actu alterius potentiae : et ita fit hic : quia bonum matrimonii movet ad hoc in quo abstrahitur ab actu alterius boni et potentiae propter vehementiam delectationis.
ctio. Est iterum libido non tam improba voluntas, sed piena improba concupiscentiae : et haec non est omnino pervertens, sed potius rationem sequens, et ordinem rationis non corrumpens.
Ad aliud dicendum, quod hoc non tenet de libidine quae praevenit rationem.
Ad aliud dicendum, quod Angelus loquitur Tobiae de eo qui est ardentior amator suae conjugis : et de illo verum est, quia Deum a mente sua excludit, quia in illo libido dominatur.
Ad in autem quod ulterius quaeritur, Ad quaest.3. dicendum quod non semper libido movet cum natura : quia sicut dicit Augustinus, libido est placentia boni commutabilis : haec autem non semper movet concumbentem, sed potius bonum aeternum vel naturale quandoque.
Ad objectum autem dicendum, quod vocat libidinem desiderium delectabilis in venereis : et hoc non dicitur semper libido, nisi nomine extenso : et de hoc verum dicit Avicenna, quia nisi sit desiderabile secundum corpus, corpus non disponetur ad consequendum illud.
Ad aliud dicendum, quod hoc fit ex concupiscentia pœenali, non vitiosa, ut dicit Augustinus in libro de Nuptiis et concupiscentia. Et ratio hujus assignatur in secundo Sententiarum, tractatu de peccato originali.
Ad aliud dicendum, quod non est simile de lepra nisi ad concupiscentiam pene, quia haec est necessaria : sed concupiscentia culpa non est necessaria : et ideo non est simile ad illud quod pro simili est inductum.
- Ad id quod ulterius quaeritur, dicendum quod si libido sequitur rationem, non est mortale peccatum : si autem libido praevenit et dominatur, tunc est mortale peccatum, sicut probant objeciones.
Ad primum autem dicendum, quod libido dupliciter dicitur, scilicet improba voluntas contra Deum, quiescens in libidinoso coitu : et de hoc procedit objec-
Ad ultimum videtur mihi esse conceAd quest. 4 dedum propter primas objectiones, quod sit actus meritorius : licet quidam aliter sentiant, de quibus modo non est curandum.
Ad in autem quod objicitur in contraAd object. 1. rium, dicendum quod sicut supra dictum est, hoc dicitur ratione adjuncti, et non ratione actus, quod sit impedimentum :
<--- Page Split --->
quia si secundum se fuisset impedimentum, semper fuisset impedimentum, quod supra ostendum est non esse verum.
Ad object. 2. Ad ultimum dicendum, quod in Littera non dicitur propter difficultatem illius boni quod concupiscentia nititur excludere, et multa erunt insidie.
Et per hoc patet solutio ad totum.
ARTICULUS XXII.
An praegnaniibus sit reddendum debitum ?
Deinde quaeritur de illo verbo Hieronymi, ibi, D, ante finem : « Inuietur salteni pecudes, etc. »
Videtur enim hoc esse irrationabile : quia
Matrimonium est ad medicinam, ut jam habitum est : sed medicina maxime est necessaria tempore maxima infirmitatis : ergo matrimonium tempore maximae concupiscentiae : sed hoc est tempore impraegnationis, ut dicunt Philosophi : ergo tunc maxime debet ei reddi debitum. Dicunt enim Philosophi, quod tunc embrya incipiunt tangere nervos, et titillando excitant concupiscentiam : et ideo femina numquam tantum desiderat coitum, sicut quando est impraegnata : videtur ergo male dicere in Littera.
Item, Non perduntur propter hoc infantes : quia conceptu facto, dicunt Philosophi, quod clauditur orificium interius matricis, quod etiam acus non posset ingredi : ergo tunc non est periculum de effusione : ergo videtur, quod non ex coitu perduntur infantes.
Item, Non videtur simile : quia homo propter cibi delectationem et abundantiam plus caeteris animalibus appetit coitum : cum igitur matrimonium sit medicina ejus, videtur quod omni tempore possit et debeat coire : ergo non est simile de hoc quod inducit.
Item, Alia animalia habent conjunctionem ad alias fecminas suae speciei : homo autem non : ergo videtur, quod nihil sit simile.
Ad uoc autem dicendum videtur, sicut dicit Avicenna in libro suo de Naturalibus, quod motus matricis causatur ex delectatione in coitu, propter quod etiam Pythagoras opinatus est matricem esse animal : motus autem et delectatio simul faciunt matricis dilatationem et apertionem : et tunc frequenter effunduntur semina et embrya concepta. Et hoc modo loquitur Hieronymus.
Ad primum dicendum, quod ideo tunc propter timorem magni periculi se fraenare debet : si tamen utatur coitu, non peccat mortaliter.
Ad secundum dicendum, quod in veritate clauditur : sed tamen propter motum ex delectatione provenientem iterum aperitur, et praecipue ante primos quatuor menses, antequam embrya radicentur.
Ad aliud dicendum, quod hoc verum est : sed tamen ideo rationabile est ut se temperet tunc a cibo et coitu : regnum enim caelorum vim patitur, et violenti rapiunt illud 1.
Ad ultimum dicendum, quod ideo homo habet rationem, quod faciai quae alia non faciunt animalia : et ad hoc hortalur, non praecipit beatus Hieronymus.
<--- Page Split --->
G. De indulgentia Apostoli quomodo sit accipienda ?
Sed si concubitus qui fit causa prolis, culpa caret : quid Apostolus secundum indulgentiam permittit ? Ita enim ait : Hoc autem dico secundum indulgentiam 1. Cui enim præstatur venia, nisi culpæ ? Per hoc etiam quidam probare volunt nuptias esse peccatum. Sed, ut prædictum est, indulgentia alia est concessionis, alia permissionis. Egerat Apostolus de nuptiis, et de carnali coitu : et ad utrumque retulit illud, Hoc autem dico secundum indulgentiam. Indulgentur enim nuptiae secundum concessionem; et concubitus nuptialis, qui fit tantum causa prolis. Concubitus vero qui est præter necessitatem generandi ob incontinentiam, indulgetur secundum permissionem : quia ibi est aliqua culpa, sed levis. Ideoque non jubetur, nec conceditur, sed permittitur, quia non est laudabilis, sed venialis. De hoc Augustinus sic : ait, Forte aliquis dicet, si veniam concessit Apostolus : ergo peccatum sunt nuptiae. Cui enim venia, nisi peccato, conceditur ? Plane quod infirmitati permisit secundum veniam, audeo dicere peccatum esse : veniam namque concedens Apostolus, concubitum attendit conjugatorum, ubi est incontinentiae malum. Incontinentiae malum est, quod vir cognoscit uxorem etiam ultra necessitatem procreandi liberos, sed et ibi est nuptiarum bonum. Non enim quia incontinentia malum est, ideo conjugium : ubi est concubitus præter intentionem generationis, non est bonum, non propter illud malum culpabile est hoc bonum, sed illud malum lit veniale propter bonum nuptiale : quod non reprehendit Apostolus, sed malum incontinentiae 2 . Item 3, Concubitum qui non fit causa prolis, nuptiae non cogunt fieri, sed impetrant ignosci, si tamen non ita sit nimius ut impediat tempora quae orationi debentur : nec immutetur in eum usum qui est contra naturam. Concubitus enim necessarius causa generandi, inculpabilis, et solus ipse 4 nuptialis est. Ille vero qui ultra necessitatem progreditur, non rationi, sed libidini obsequitur : et hunc non exigere, sed reddere conjugi ne fornicetur, ad conjugem pertinet. Si vero ambo tali concu-
<--- Page Split --->
piscentiae subiguntur, rem faciunt quae non est nuptiarum : cujus delici non sunt nuptiae hortatrices, sed deprecatrices. Decus quidem conjugale est castitas, procreandi et reddendi carnalis debiti fides, hoc est opus nuptiarum, quod ab omni peccato defendit Apostolus, dicens : Non peccat virgo si nupserit 1. Cum ergo culpabilis non sit generandi intentione concubitus, qui proprie nuptiis imputandus est : quid est quod secundum veniam concedit Apostolus, nisi quod conjuges debitum carnis exposcunt, non propaginis 2 voluntate, sed libidinis voluptate ? quae tamen voluptas non propter nuptias cadit in culpam, sed propter nuptiis accipit veniam. Immoderata ergo progressio secundum veniam conceditur 3. Quocirca et hinc laudabiles sunt nuptiae : quia etiam illud quod non pertinet ad se, ignosci faciunt propter se. Non enim iste concubitus quo servitur concupiscentiae, agitur ut impleatur fœtus quem postulant nuptiae. Omnino ergo in genere suo nuptiae bonae sunt : quia fidem thori servant, et prolis suscipiendae causa utrumque sexum commiscent, et impietatem separationis horrent 4. Sanctitati etiam conjugii nec conjunx infidelis obesse potest, sed potius fidelis prodest infideli, ut Apostolus docet 5. Ex his ostenditur, quod conjuges qui causa prolis tantum conveniunt, vel qui exigentibus debitum reddunt, defendit a peccato sanctitas conjugii, bonumque nuptiale. Si enim absque peccato non posset fieri concubitus conjugalis, non praecepisset Dominus post diluvium eos copulari, dicens : Crescite, et multiplicamini 6, cum jam sine carnali concupiscentia non possint commisceri.
ARTICULUS XXIII.
An sit mortale peccatum tempore orattionum statuto petere debitum ?
Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, G, circa medium : « Si tamen non ita sit nimius ut impedit, etc. »
Ex hoc enim videtur, quod mortale peccatum sit tempore orationum constituto expectere debitum.
Et hoc etiam videtur per illud Apostoli, I ad Corinth. vii, 5 : Nolite fraudare invicem, etc.: et est finis orationis.
Item, Exod. xxix, 15 : Estote parati in diem tertium, et ne appropinquetis uxoribus vestris. Ita dixit Moyses quando lex danda erat : ergo multo magis erit hoc servandum in Novo Testamento.
Item, Genes. vi, 18 et vii, 7, divisim ab uxoribus Noe et filii ejus praecipiuntur
<--- Page Split --->
iutrare in arcam. Ergo cum Deus non praecipiat nisi rectum et justum, videtur quod faciens contrarium, peccet mortaliter : tempore ergo luctus et sacro non est reddendum debitum.
Item, Joel, n, 16 : Egregidatur sponsus de cubili suo, et sponsa de thalamo suo.
Item, II Reg, xi, 11 : Dominus meus J.ab, et servi domini mei super faciem terræ manent, et ego... dormiam cum u.rose mea ? Ita dixit Urias ad David. Ergo videtur, quod tempore luctus et sacro abstinendum sit.
- Item, Per rationem probatur idem : simul enim in actu non potest esse spiritus et caro : sed tempore orationis debet esse in actu summo spiritus : ergo tunc vacandum est ab opere carnali. Quod autem tunc in actu debeat esse spiritus, probatur, Joan. iv, 23, ubi dicitur : Veri adoratores adorabunt Patrem in spiritu et veritate.
Item, Hieronymus dicit, quod tempore orationis abstinendum est etiam a licitis, ut facilius gratia impetretur. Ergo videtur, quod illis temporibus sit mortale peccatum contra facere.
—
In contrarium hujus est, quod
Circumstantia nulla facit peccatum veniale esse mortale : sed cognoscere uxorem propter infirmitatem, est veniale : ergo videtur, quod ex circumstantia non fiat mortale : sed tempus est circumstantia : ergo ex illo non fiet mortale peccatum, quod alias est veniale.
Item, Qui tenetur sine termino, statim debet solvere : sed conjugati sibi invicem tenentur sine termino : ergo statim solvere debent : ergo si petat in tempore sacro, tenetur solvere.
Item, Matrimonium est in medicinam : sed medicina debemus uti omni tempore morbi : ergo et in matrimonio : sit ergo instans morbus concupiscentiae tempore orationum constituto : ergo tunc debeo uti medicina.
incongruum est uti commixtione carnali tempore orationum constituto : sed non est mortale peccatum debitum exigere. Si autem probabiliter timeatur pejor casus, si non reddatur, dico quod alter conjugum tunc tenetur reddere, et facit hoc sine peccato, sed exigens peccat venialiter.
Ad in autem quod dicit in Littera, dicendum est, quod non intendit excipere a veniali peccato, sed potius ab indulgentia concessionis. Vel potest dici melius, quod notat nimium quando fervet ultra concessionem et honestatem matrimonii, qui nec eam curat, nec matrimonii honestatem, de quo supra dictum est, quod adulter est ardentior amator suae conjugis.
Ad aliud dicendum, quod vis facienda est in verbis Apostoli : quia cum pondere dicta sunt : unde ipse per hoc quod dicit, forte et ex consensu, innuit quod potest esse talis instantia petendi debitum in altero conjugum, quod etiam tunc reddendum est. Quod etiam forte dicitur fieri, innuitur quod aliquid potest esse quare non fiat. Similiter quod ex consensu fit, si alter non consentit, fieri non debet,
Ad omnia alia quae per auctoritates adducta sunt, dicendum quod nihil amplius probant, nisi quod tunc reddere in conjugio est veniale peccatum et exigere, et neutrum mortale. Nec Deus praecepit Noe divisim intrare, sed potius ostendit quod congruum esset.
Ad in autem quod objicitur per rationem, dicendum quod simul orare et coire non possunt conjugati, nec ad hoc tenentur : sed post coitum et ante possunt orare, quia non semper possunt coire. Infra autem habebitur in Littera quae tempora orationi sint constituta.
<--- Page Split --->
ARTICULUS XXIV.
gnantem, ita quod anterius non est applicabilis viro : et tunc est eadem objecction quae prius : videtur ergo, quod nullus illorum usuurn sit contra naturam.
An in propria conjuge potest esse usus contra naturam ? Et, An coeuntem contra usum debitum contingit peccare mortaliter ?
Deinde quauritur de hoc quod dicit, ibi, G, circa medium : « Nec immutetur in eum usum qui est contra naturam, etc. »
Videtur enim, quod nullus usus contra naturam sit in conjuge propria.
- Illo enim uti quod in usum factum est, non est contra naturam : sed mulier in usum et adjutorium viri facta est : ergo ea uti non est contra naturam.
Si dicas forte, quod perversio modi cocundi est contra naturam. CONTRA : Dummodo coeat in vase debito nullus usus vel modus cocundi videtur esse determinatus : ergo nullus modus cocundi erit magis contra naturam, quam alius.
Item, Membra ad coitum pertinentia sibi proportionata sunt : ergo dummodo illa servetur proportio, non erit vis in alia dispositione corporis : si ergo vir sit subtus, vel supra, sive stando, sive jacendo, vel sedendo, sive a posteriori, sive ab anteriori conjunctus, non refertur, ut videtur.
Item, In quibusdam per accidens impeditur communis modus : quia propter grossitiem ventrum ventre ad ventrem conjungi non possunt, et bene conjungerentur si mulier retrorsum contra virum incurvata disponeretur : cum igitur illi propter pinguedinem debitum in alterius corpore non amiserint, videtur quod sine peccato hoc modo conjungi possunt.
Similiter, Contingit quandoque apostemari ventrem mulieris vel esse prae-
ULTERIUS quaeritur, Utrum sic coeuntem praeter communem modum semper contingat peccare mortaliter ?
Videtur autem, quod sic : quia
Immutat naturalem usum : hoc autem Apostolus, ad Roman. i, 26, vocat passiones ignominiæ. Et tali nomine non censentur nisi mortaliter peccantes : ergo videtur, quod sit mortale peccatum.
Item, In Littera videtur excipere istud a veniali peccato : ergo relinquitur ex Littera, quod sit mortale. Dicit enim, quod nuptia sunt deprecatrices concubitus, qui non fit causa generandi, nisi mutetur in usum contra naturam : ergo a destructione consequentis,si mutetur in eum usum qui est contra naturam, nuptia non erunt deprecatrices : ergo talis concubitus non est veniale : ergo relinquitur, quod sit mortale.
Item, Aristoteles dicit, quod omni animali formatum est corpus ad coeundum : sicut camelo virga retrorsum disponitur, et ideo a posteriori coit : et quibusdam anterius disponitur, et feminis retro, et illa coeunt saliendo per ascensiones. Sed idem Aristoteles dicit, quod vulva feminae disponitur ante : dicit enim, quod omnes feminae animalium mingunt retrorsum praeter feminam hominis : et constat, quod hoc est propter vulva dispositionem. Idem etiam dicit, quod virga viri radicatur super nervum cruris : ergo et vulva feminae disponitur ab ante, et virga viri : ergo secundum hoc applicabiles sunt anterius : ergo si aliter applicantur, mutatur modus naturae : sed mutare modum naturalem in innaturalem, est mortale peccatum : ergo omnis modus coeundi praeter illum quo mulier jacet in dorso, et vir incumbens ei jacet in ventre, mortale peccatum est.
<--- Page Split --->
RESPONSIO . Dicendum, quod hujusmodi turpes quaestiones numquam tractari debrent nisi ad illa cogerent monstra, quae his temporibus in confessione audiuntur.
Videtur autem dicendum, quod nihil eorum quae facit maritus cum uxore servato debito corpore seu vase, est secundum se mortale peccatum : sed potest esse signum concupiscentiae mortalis, quando scilicet non sufficit eis modus quem natura determinat per membrorum dispositionem, et ineunt modos brutorum animalium. U ter ego melius intellegatur modus naturalis, et corruptio ab eo, notandum quod propter hoc quod secundum Aristotelem, solus homo est longi et lati corporis, et quod membrum virile super nervum cruris est fundatum, et membrum mulieris in fine ventris, dotet natura quod debitus modus est ut mulier in dorso, vir autem in ventre incumbat ei, sicut probatum est per rationem naturalem ultimo inductam : et hoc modo facilius quam alio concipiunt mulieres, nisi impediatur per accidens. Deviatio autem ab illo minor est lateralis concubitus, et major sedentis, et major illo stantium, et maxima qui est retrorsum modo jumentorum. Et ideo quidam hunc ultimum dixerunt esse peccatum mortale, quod tamen mihi non placuit, ut alibi patuit.
His habitis, dicendum ad primum, quod naturale peccatum dicitur dupliciter, scilicet majus, et minus. Magis innaturale est, quando non expletur actus instrumentis ad hoc formatis a natura. Minus autem innaturale est, quando expletur actus qui non servat naturae modum qui accipitur a membrorum naturali dispositione.
Ad hoc quod objicitur de proportione, dicendum quod licet proportio instrumentorum servetur, tamen non servatur proportio modi dispositionis.
Ad alia duo dicendum, quod in tali casu bene licet : quia aliter convenire non possunt.
Ad iu autem quod ulterius quaeritur, Ad quaest. dico quod non est secundum se peccatum mortale.
Ad objectum contra, dicendum quod Ad 1 et 2. loquitur Apostolus de innaturali qui est non servatis vasis debitis.
Similiter dicendum, quod Littera hic loquitur de tali modo.
Ad ultimum dicendum, quod ex hoc non probatur modus innaturalis nisi minori modo : et ille non est mortale peccatum in conjuge, ut mihi videtur.
ARTICULUS XXV.
An coitus procedens ultra necessitatem, sit mortale peccatum ?
Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, G, circa medium : « Ille vero qui ultra necessitatem progreditur, etc. »
Videtur enim hoc falsum : quod enim libidini obsequitur, mox nominatum conjunctum est malo : et tale est peccatum mortale : ergo etiam talis actus est peccatum mortale.
Quod si dicatur, Littera est in contraSed contra. rium, quae dicit, quod honestas nuptiarum hujus actus est deprecatrix : quod non esset, si esset mortale peccatum.
RESPONSIO . Dicendum, quod non est solutio. mortale peccatum.
Ad objectum dicendum, quod non obsequitur libidini sicut fini, sed sicut infirmitati. Et objectio procedit ac si obsequeretur ei sicut fini. Ut autem hoc intelligatur, sciendum quod infirmitati obsequitur, qui tentatione potius cogitur quam hoc velit : sed libidini obsequitur, qui more peccatoris sibi talia quaerit et procurat : propter quod dicitur in VIII Ethicorum, quod fornicator vituperabilior est incontinente : et vocat fornicatorem qui venerea quaerit more fornicum,
<--- Page Split --->
et incontinentem qui trahitur tentatione infirmitatis.
cessum, ut dicitur in Littera : ergo non judicabitur, quod falsum est.
ARTICULUS XXVI.
Quæ sunt illa quæ Apostolus secundum veniam concessit ?
Deinde quæritur, de hoc quod dicit, ibi, G, post medium : « Quid est quod secundum veniam concedit Apostolus, etc. »
Videtur enim, quod hujusmodi concessio' sit permissio mali :
Permissiones autem corriguntur, ne fiant in Novo Testamento, ut patet Matth. v, 31 et xix, 7. Ergo videtur, quod hic Apostolus veniam concedere non debuit.
Item, Summae perfectioni non competit permissio : sed Novum Testamentum est summae perfectionis : ergo non fit in eo aliqua permissio.
Item, Secundum doctrinam Novi Testamenti est judicium : ergo quod concessum est in Novo Testamento non judicabitur : sed matrimonium est con-
Responsio. Quidam dixerunt, quod permissio mortalis fuit in Veteri Testamento in libello repudii 1, et permissio venialis in Novo in coitu qui fit causa libidinis explendae. Sed hoc non videtur competere.
De libello quidem repudii infra erit quaestio.
Sed his quae non supra distincta sunt inter concessionem et permissionem suppositis, hic dicendum quod non est in Novo Testamento permissio mali per se, sed per accidens, hoc est, dicere, quod conceditur aliquid in Novo Testamento, cui plura bona adjuncta sunt : et potest incidere sibi malum, et propter malum quod potest se illo immiscere, non revocatur : et tale quidem est coitus, cui adjuncta sunt bona matrimonii et potest immiscere se libido, et propter illam non revocatur concessio. Et ideo patet, quod objectiones bene concludunt de per se malo, sed de malo adjuncto ei quod bonum est, et causa plurium bonorum, non concludunt : quia magis sunt illa bona, quam istud sit malum.
Et per hoc patet solutio ad totum.
II. Quod non omnis delectatio carnis peccatum est.
Sed forte aliquis dicet, omnem carnis concupiscentiam et delectationem quae est in coitu, malam esse et peccatum, quia ex peccato est et inordinata 2. Et nos dicimus illam concupiscentiam semper malam esse, quia fœda est et pœna peccati : sed non semper peccatum est. Sæpe enim delectatur vir sanctus secundum carnem in aliqua re, ut requiescendo post
<--- Page Split --->
Inhorem, edendo post esuriem : nec tamen talis delectatio est peccatum, nisi sit immoderata. Sic et delectatio quæ fit in coitu conjugali, cui adsunt illa tria bona, a peccato defenditur. Videtur tamen beatus Gregorius ' aliter sentire, scilicet quod sine peccato non possit fieri carnalis conmixitio, dicens : Vir cum propria conjuge dormiens, nisi lotus aqua Ecclesiam intrare non debet. Quamvis diversæ hominum nationes de hac re diversa sentiant, et alia custodire videantur : Romanorum tamen semper ab antiquioribus usus fuit, post admixtionem propriæ conjugis, et lavacri purificationem quaerere, et ab ingressu Ecclesiæ paululum temperare. Nec hoc dicentes culpam deputamus esse conjugium, sed quia ipsa licita admixtio conjugis sine voluptate carnis fieri non potest, a sacri loci ingressu est abstinendum : quia voluptas ipsa sine culpa nullatenus esse potest.
ARTICULUS XXVII.
An omnis coitus sit vitium vel peccatum ? et, Unde habet illud peccatum vel vitium ?
Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, H, « Sed forte aliquis dicet, omnem carnis concupiscentiam, etc. »
Videtur enim hoc esse verum :
Omne enim quod in passionibus est excellentissime, semper est vitium et peccatum : sed omnis coitus est hujusmodi : ergo omnis coitus est vitium et peccatum. Probatur autem prima ex ratione virtutis ethicae, quae in passionibus est circa medium quoad nos. Secunda autem per se patet.
Item, Omne quod actu avertit a conversione ad immutabile bonum, est ad minus veniale peccatum : talis autem est omnis coitus : ergo ipse est ad minus veniale peccatum.
Item, Omnis actus frustratus fine essentiali et naturali, vanus et malus est :
sed omnis concubitus qui fit causa delectionis, est hujusmodi : ergo omnis talis est vanus et malus : ergo est peccatum. Probatur secunda per hoc, quod finis naturalis concubitus est procreatio prolis : quia ad hoc invenit eum natura, et ad hoc taliter formavit organa. Prima patet per se : quia malum nihil est nisi finis perficientis privatio.
- Item, Animalia bruta videmus non moveri ad coitum nisi causa prolis procurandae : cum igitur ratio sit in homine quae magis regere debet vires inferiores in homine quam regantur in bruto, videtur quod homo tenetur ad idem vel ad plus : ergo peccat quotiescumque coit nisi cum intentione generandi.
Responsio. Dicendum ad hoc, quod non omnis carnalis concubitus est peccatum.
Ad primum autem dicendum, quod actus non dicitur esse in medio ratione delectationis, sed ratione circumstantiarum, scilicet quando coire debet, et ubi, et cum qua, et qualiter, et hujusmodi : et ideo objectio et probatio prima propositionis fundatur super perversam expositionem verborum Aristotelis.
Ad aliud dicendum, quod non avertit
<--- Page Split --->
rationem praëmbulam actui, sed tantum concomitantem, ut supra saepius dictum est.
Ad ALIUD dicendum, quod iste actus non semper fine frustratur : quia habet finem medicinae, et fidei thori, et sacramenti, quia horret separationem.
Ad probationem dicendum, quod iste actus est naturae et hominis, et secundum quod est matrimonii actus, magis accipitur ut hominis actus, quam ut naturae : et ideo sufficit ei finis hominis. Objectio autem procedit ac si sit natura tantum.
Ad aliud dicendum, quod hoc contingit in quibusdam brutis (ut dicit Aristoteles) propter cibi parvitatem : undeetiam quando plus accipiunt de cibo, nisi infirmentur, tunc incipiunt saepe saltare : et ideo etiam homo propter cibi abundantiam plus appetit quam alia. Vel dicendum, quod homo mollioris est complexionis quam alia, et ideo citius immutatur desideriis : propter quod etiam loquitur, ut dicit Avicenna : et ideo constituitur ei medicina illorum desideriorum in sacramento matrimonii.
I. Determinat auctoritatem.
Hoc autem ne praedictis obviet, intelligendum est in illis qui non gratia prolis conveniunt, quorum voluptas non est sine peccato. Et vix aliqui reperiri possunt adhuc amplexus carnales experientes, qui non interdum conveniant propter intentionem procreandae prolis. Hoc autem quoties fit, ab ingressu Ecclesiae abstinendum est. Et quod ita intelligendum sit, (iregorius consequenter ostendit 1. Si quis vero ita sua conjuge, non cupidine voluptatis raptus, sed tantum creandorum liberorum gratia utitur, iste profecto sive de ingressu Ecclesiae, sive de sumendo corporis Dominici mysterio, suo est judicio relinquendus : quia prohiberi a nobis non debet accipere, qui in igne positus nesciat 2 ardere. Cum vero non amor procreandae sobolis, sed voluptas dominatur in opere commixtionis, habeant conjuges etiam de commixtione sua quod defleant. Tunc autem vir qui post admixtionem conjugis lotus aqua fuerit, etiam sacram communionem valeat accipere, cum ei secundum praefinitam sententiam Ecclesiam etiam licuerit intrare.
<--- Page Split --->
Ecclesiae temperare : ergo videtur falsum dicere in Littera.
ARTICULUS XXVIII.
. In cognoscemus uxorem suam aliquo casu sit repellendus ab Ecclesia ?
- Item, Dicit Gregorius, quod spiritualia peccata majoris sunt ponderis quam carnalia : ergo et venialia in illis majoris sunt ponderis, quam venialia in istis : ergo pro motu iræ vel superbiae magis est temperamentum ab ingressu Ecclesiae, quam pro tali actu usus matrimonii.
Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, 1, post initium : « Hoc autem quoties fit, ub ingressu Ecclesiae est abstinendum, etc. »
Hoc enim videtur esse falsum : quia
Non ejicit Ecclesia nisi excommunicatos : tales autem non sunt excommunicati : ergo videtur, quod non oportot ab ingressu Ecclesiae temperare.
Item, Præter excommunicationem non videmus ab Ecclesia nisi solemniter permintentes ejici : solemnis autem pænitentia non fit nisi pro crimine quo quis totam urbem commovit, sicut supra in tractatu de pænitentia habitum est : cum igitur illud non sit nisi veniale peccatum, non videtur quod ab Ecclesiae ingressu in isto casu sit temperamentum.
Item, Sicut dicit Dionysius in Ecclesiastica hierarchia, in theoria sanctæ synæcos, id est, communionis, quinque ænæra hominum ab Ecclesia tempore communionis per diaconum in primitiva Ecclesia ejiciebantur, scilicet infideles, catechumeni, energumeni, de novo conversi, et solemniter pænitentes : sed isti in nullo illorum ordinum sunt : ergo ab ingressu Ecclesiae propter actum matrinuonii et usum non oportet temperare.
Item, Supra habuimus in Littera ex verbis Augustini, quod hoc quod conjugus utuntur se præter intentionem creandorum liberorum, ponendum in eis pro quibus quotidie dicimus : Dimitte nobis debita nostra 1 : ergo reputatur inter quotidiana et levissima peccata : sed propter illa numquam oportet ab ingressu
Responsio. Dicendum, quod istud disolutio. ctum est non propter magnitudinem reatus ostendendam, sed ad demonstrandam incongruentiam actus concumbendi ad spiritualia intelligenda et videnda quatractantur in locis sacris in obsequiis divinis et sacramentis : quia contemplatio divinorum esse non potest, nisi spiritu ascendente super corpus : et in coitu sub carne quasi sufficotius jacet spiritus. Noc est dictum ut ita servetur, sed potius ut moveantur carni servientes, ut humiliter se tunc retrahat a sacris locis, sed non sunt redarguendi si non fecerint.
Ad PRIMUM ergo dicendum, quod exAd1,2,3,et4. communicatio ejicit a loco sacro etiam invitum : sed hic tantum ostenditur incongruitas delectationis carnis ad contemplationem sacrorum, ut homo tunc humiliter seipsum retrahat.
Per idem patet solutio ad tria sequentia.
Ad ULTIMUM dicendum, quod licet sint reatus majoris spiritualia quam corporalia, tamen non ita suffocant spiritum per impetum delectationis, sed remanent in vigore suo, et non habent verecundiam adjunctam : sed coitus totum enervat spiritum, ut dictum est : et ideo tunc debet se homo retrahere a contuitu divinorum.
Qualiter autem se debeat habere in communicando, in sequenti distinctione propriam habebit disputationem, licet hic quaedam ad hoc valentia in Littera dicantur.
<--- Page Split --->