ARTICULUS I.

An sacramentum sit necessarium ?

Incidunt autem quaestiones ante Litteram quatuor, scilicet an sacramentum sit ?

Et, de differentia gratiae sacramentalis ad gratiam quae est in virtutibus et donis.

Tertio, Quot numero sint sacramenta ? Quarto, de ordine ipsorum ad invicem.

AD PRIMUM autem horum proceditur sic :

Animalium : « Si non tangit, non agit, et non sequitur alteratio : » sed elementum corporale in quo omne sacramentum confertur, ut habebimus in Littera, animam non tangit : ergo in ipsam non agit, et non sequitur alteratio sanitatis in anima : ergo sacramentum est inutile.

Sed si forte tu dicas, quod hæc ratio non valet nisi de his quæ sunt causa salutis, et non de his quæ sunt signa : quia spirituale bene significatur corporalibus : licet illa ratio probat, quod non posset curari in ipso. CONTRA : Dicit Magister Hugo in parte octava libri de Sacramentis, quod « illa sacramenta quæ sunt signa tantum, non sunt sacramenta nisi in quantum significant illa quæ sunt causa gratiae : » si ergo necessarium sit causans, necessarium erit signans : sed necessarium est causans, ut probatum est : ergo necessarium erit signans : et sic omnino necessarium erit sacramentum, ut videtur.

SED CONTRA :

In medicina corporum non est idem modus regendi sanum, et curandi infirmum : ergo nec in medicina spirituali idem modus erit. Constat autem, quod per virtutes et dona regitur sanus : quia si homo non peccasset, ipse haberet virtutes et dona : ergo non per illa debet curari, sed per alia : et hæc sunt sacramenta : ergo sacramenta sunt necessaria.

SOLUTIO. Dicendum, quod sacramenta sunt, et necessaria sunt ad salutem, sine quibus a tempore morbi nulla fuit salus.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod per virtutes et dona quantum est de se, non substantialiter curatur morbus. Duo enim

<--- Page Split --->

sunt quae exiguntur in medicina curante morbum : ut per contrarietatem morbum expellat, et hoc solum habent virtutes et dona : et ut leniendo dolorem quasi ungendo et fovendo naturam animae sanet, et hoc per se habent sacramenta, in quibus ungit sanguis Christi et operatur. Et haec solutio est vera.

Aliter dicunt quidam, quod multa medicamina ad idem non superfluunt : quia citius sanitas per multa quam per pauca acquiritur. Sed licet hoc verum sit, non tamen virtutes et dona sunt substantialiter ordinata contra morbum peccati : quia etiam haberentur si non esset peccatum : et ideo quod sanant eum quandoque, hoc est per accidens, scilicet quia inveniunt eum in subjecto.

Vel dicatur ad haec verius : et tunc solvitur totum, quod est solutio morbi a parte nostra : et haec fit per gratiam quae est in virtutibus et donis, per quae nos meremur sanitatem mentis, per peccatum perditam.

Et solutio alia est per virtutem Passionis Christi, sine qua nullum meritum nostrum aliquid valet, sicut habitum est in tertio libro Sententiarum : et haec solutio morbi fit in sacramentis, in quibus Christi Passio operatur.

Ad aliud dubium dicendum, quod de ordine sapientiae est, ut per humilitatem resurgat superbus. Et nisi natura superior se injuste superiori se opposuisset, non inferiori sublevaretur : sed quia opposuit se et subjecit seipsam, ideo ordinatissimum fuit ut per inferiorem se resurgeret.

Ad aliud dicendum, quod numquam fides sine sacramento legis novae salutem operata est : sed tantum intererat, quod sanabat antiquitus sacramentum in fide exspectantium, et modo in opere exercitantium.

Alii dicunt aliter, scilicet quod si valuit quandoque fides sola ad justificationem, hoc fuit per se : quod autem modo

non sola facit, hoc est per accidens, scilicet gratia status : et non est ex hoc infirmior : sicut praeceptum sufficit alicui ad salutem sine voto consiliorum : si autem votum supervenerit, non sufficit : et tamen propter hoc non est debilior obedientia in praeceptis quam primum fuit : sed hoc est propter alium statum fidelis.

Ad aliud dicendum, quod sacramentum tangit : et ideo sequitur alteratio in anima : tangit enim in quantum est signum et causa. In sacramento enim non est visibile elementum tantum : sed sancitificatio conjuncta, cujus virtus per fidem pertingit in anima : et ideo alterat et sanat eam. Et hoc infra magis patebit in Littera, cum quaeretur, Quid sit sacramentum ?

Ad aliud dicendum, quod in sacramentis nullus est ritus athletarum idololatrie : quia illi convertebant se ad elementa, credendo eis inesse numen ex natura sua. Et ideo diversimode : quia quidam virtutes naturales in elementis, et elementa deos putabant : et cuilibet actui naturae constituerunt proprium deum, sicut dixit Varro : et stellas deos vocabant. Alii dicebant animam mundi diffusam in toto orbe, et praecipue animam quae est virtus intelligentiae quam ponebant in decimo ordine, qui est sub sphaera luna. Et ideo dicit Apostolus 1 : Quomodo convertimini iterum ad infirma, quoad primum, et egena elementa, quoad secundum : quia nec virtutem habent ex se, ut dii dicantur : nec animae sunt in eis, ut sic dicantur egeni. Sed nostra elementa sunt virtuosa et ditia : virtuosa, quia Passio Christi operatur in eis : ditia vero, quia continent gratiam quam figurant : et ideo salubre est converti ad ipsa.

<--- Page Split --->

ARTICULUS II.

An sint septem sacramenta, vel plura ? et, An sacramenta substantialem ordinem habeant ad venialem ?

Secundo quaeritur de numero sacramentorum.

Videtur enim, quod non sit nisi unum solum necessarium : quia

ITEM, Videtur, quod non debeant esse nisi duo : quia non sunt nisi dua species morbi, scilicet naturale peccatum, de quo dicit Psalmista, Psal. L, 7 : Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum, etc. Et personale de quo dicit idem : Tibi soli peccavi, et malum coram te feci 1. Ergo videtur, quod non debent esse nisi dua species medicinae : ergo non debent esse sacramenta, nisi baptismus, et penitentia.

dium nisi duobus modis, scilicet quia turpitudo quae curari non potest, excipitur honestate aliqua et excusatur : et quia medela contra morbum ponitur. Primum autem sufficienter fit per matrimonium : secundum per baptismum et pœenitentiam. Ergo non videntur esse necessaria nisi tria sacramenta.

<--- Page Split --->

tualitate, et debilitas standi vel resurgendi : videtur, quod contra ista quinque tantum debent ordinari quinque sacramenta.

Item, Creationi debet respondere secundum numerum recreatio : creatio autem fuit in sex diebus : ergo in sex sacramentis tota consistere debet salus recreationis.

Eadem objectio est de benedictione pontificali, in qua remittuntur venialia : ergo est sacramentum.

ULTERIUS ad intelligentiam quaestionis quaeritur, Utrum aliquod sacramentum substantialem ordinem habeat contra veniale ?

Videtur, quod sic : quia

substantialiter ordinatur contra veniale. 2. Item, Dicit Jacobus : Oratio fidei salvabit infirmum, et alleviabit eum Dominus : et si in peccatis sit, remittentur ei 1 : haec autem non sunt nisi venialia quae adhaeserunt ei, ut videtur : ergo illud est ordinandum contra venialia. Et hoc concedunt quidam.

SED CONTRA :

SOLUTIO. Sine præjudicio hoc ultimum videtur mihi esse concedendum, quod nullum sacramentum secundum se ordinatur contra veniale.

Divisio autem sacramenti multipliciter accipitur a Magistris, sicut patebit infra in principio secundæ distinctionis. Sed mihi videtur hic, quod si vera deberet tradi divisio, quod oporteret eam sumi penes multiplicationem eorum quæ substantialia sunt sacramento : hæc autem sunt causa, et signum. Unde penes divisionem causæ dabimus unam, et penes divisionem signi dabimus alteram.

Supponitur igitur id quod infra pro-

<--- Page Split --->

bandum est in quarto articulo quaestionis, quod omnis gratia sacramentalis ordinatur contra morbum peccati. Item supponitur, quod omne sacramentum Ecclesiæ confert gratiam aliquam contra morbum, sicut est matrimonium. Tunc dico, quod morbus est, aut secundum culpam, aut secundum pœnam relictam quidem ex culpa, licet etiam ordinantem ad culpam, sicut est pronitas concupiscentiæ. Culpa autem est duplex, scilicet originalis, et personalis mortalis. Pronitas autem peccandi duplex, scilicet secundum hoc quod pronitas est, quia sic inducit pugnam : vel secundum effectum quem inducit ex frequentia inclinationis in malum : et hæc est duplex tantum, scilicet deperditio spiritualis boni in anima, ita quod indigeat restauratione, et inhabilitas membrorum organicorum, ad hoc quod moveantur ab anima in bonum, et inhabilitas animæ ad movendum : et hæc est quædam reliquia peccati inducens languorem in anima movente, et corpore moto ad bonum per omnem eumdem modum, sicut videmus incendium innaturalis caloris facere in corpore : hoc enim consumit humidum quod est radix vitæ, et stolida facit membra, et virtutes membris affixas debilitat, et aufert a membris flexibilitatem, et a virtutibus facilitatem movendi. Pronitas autem quæ facit pugnam, iterum habet duas considerationes : secundum id quod corrupta tantum : vel secundum id quod corrupta et infecta in delectationibus, secundum concupiscentiam quæ est in generativa.

Dicimus ergo, quod remedia multiplicantur secundum ista vulnera. Morbus ehim peccati aut est naturalis : et sic contra eum substantialiter est Baptismus per gratiam contentam et causatam. Aut est personalis mortalis, et tunc habet duplex remedium, scilicet ex parto clavium Ecclesiæ, facientium per meri-

tum Christi taxabilem et proportionatam pœnam, et ideo est Ordo qui ad hoc datur, ut sit potestas ligandi atque solvendi in Ecclesia : aut commutandi æternam pœnam in temporalem per totius culpæ remissionem, et ad hoc est Pœnitentia. Morbus autem concupiscentiæ secundum quod inducit pugnam ex corruptione communi, contra se reinedium habet Confirmationem : secundum autem quod suffocat ex corruptione simul et infectione, contra se oppositum remedium habet Matrimonium. Effectus autem vel potius defectus relictus ex continuitate pugnandi, is quidem qui est deperditio boni spiritualis in anima quod erat quasi humidum et fomentum sive radix vitæ, contra se remedium habet Eucharistiam, quæ restaurat deperditum per cibum saginativum spiritualem. Reliquiæ autem quasi immobilitantes, membra, et virtutes animæ moventes, contra se habent Unctionem extremam : et ideo etiam illa datur exeuntibus in remedium animæ et corporis : et si non tollit febrem a corpore, tamen alleviat membra ab isto contrarietatis habitu malo et dispositione, prout est impedimentum supervestitionis gloriæ in resurrectione : et similiter facit in anima, quia utrumque infirmatur ab altero. Hanc puto esse divisionem propriam sacramenti.

Vel sic : Malum movens aut est in se, aut in altero. Si in altero, tunc non habet remedium nisi repressivum : et ad hoc datur Ordo : quia potestas est ad vindictam malorum, laudem vero bonorum 1, ut quietam ac tranquillam vitam agamus 2. Si in se tunc ut prius, vel secundum culpam, vel secundum pœnam quæ ordinat in culpam : et habebuntur sex alia.

Vel sic : Sacramentum est contra defectum qui est ex peccato : aut ergo contra communem defectum Ecclesiæ, aut contra defectum personæ. Si primo

<--- Page Split --->

modo iste defectus est ex mortalitate quae diminuit membra Ecclesiae, et perimitur : aut ergo erit mortalitas corporalis, et contra hanc datur Matrimonium quantum ad principale suum bonum prolis : aut spiritualis mors, et contra hanc datur Ordo in spirituali generatione verbi, et per exhibitionem sacramenti et dispensationem. Si autem est contra defectum personae : aut est a malo, aut contra difficultatem quae est ad bonum. Si primo modo : aut a malo naturali, et tunc est Baptismus : aut a malo personali, et tunc est Penitentia. Si autem est contra difficultatem quae est in bonum : aut per modum confortantis in pugna, et sic est Confirmatio : aut per modum restaurantis deperditum, et sic est Eucharitia : aut per modum sanantis inflicta occulta, et sic est Unctio externa.

Et aliis modis potest dividi penes signum : nunc autem dabimus divisionem secundum quod sacramentum configurat nos capiti Christo. Sunt autem in Christo patiente et resurgente omnia : quia passio sua operatur in omnibus sacramentis. Dicamus igitur, quod Christus patiendo pro nobis pugnavit fortiter, ipse sacerdos et hostia obtulit semetipsum, sponsus Ecclesiæ per mortem et sanguinem, et surrexit oleo gratiae delibutus. Penitentia ergo trahit vim a Christo patiente et configurat nos ei, Ordo a Christo offerente, et Eucharistia a Christo hostia, Matrimonium a Christo sponsante Ecclesiam sibi in sanguinis - arrha, sicut dicitur, Exod. iv, 25 : Sponsus sanguinum tu mihi es : et ideo etiam quia ibi extensus brachia in amoris summi amplexus, quando animam pro ea posuit : et tertio, quia sicut de latere primi Adæ dormientis fabricata est Heva, ita de latere morientis et mortui Christi fabricata est Ecclesia, quando duo ex latere ejus principalia sacramenta profluxerunt, scilicet sanguis redemptionis, et aqua expiationis. Per Unctionem autem configuramur Christo resurgenti : quia datur exeunti in figura delibationis

gloriae futurae, quando tota abscindetur mortalitas ab electis. Infra autem in principio secundae distinctionis ad haec revertemur, et opponemus ad opiniones Magistrorum de numero sacramentorum.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod licet baptismus deleti quidquid invenit, non tamen ordinatur substantialiter contra omne genus morbi : et ideo de virtute sua non delet nisi culpam originalem, et reatum sibi annexum. Sed quia Deus non curat in parte, sed in toto, ideo Deus curans in baptismo, curat totum quod invenit. Sacramenta autem inventa sunt ad hoc ut ex substantiali ordine contra peccatum deleant ipsum, et defecctus qui sunt ex Christo.

Ad ALIUD dicendum, quod licet in Eucharistia contineatur Auctor omnis gratiae, non tamen continetur ibi ut causans omnes gratias, sed tantum ut cibus spiritualis causans unam : et ideo alia sunt necessaria.

Ad ALIUD dicendum, quod vulnus peccati aliud est ab ipso peccato : et sacramenta non sunt tantum contra peccata, sed etiam contra vulnus, ut patet in divisione supra posita.

Ad ALIUD dicendum, quod Hieronymus non loquitur de tabulis evadendi periculum penea vel vulnerum, sed tantum de his quae evadunt culpam.

Ad ALIUD dicendum, quod illa ratio bene procederet si medicina non poneretur nisi contra culpam : sed hoc non est verum, ut jam patuit.

Ad ALIUD dicendum, quod licet tantum sint tres vires ordinatae ad opus, tamen plures sunt corruptae quam tres : et dato quod essent nisi tres corruptae, non relinqueretur, quod deberent esse tantum tria sacramenta, quia licet tres sint corruptae, tamen plures modi quam tres sunt corruptionis earum.

Ad ALIUD dicendum, quod pœna quæ est tertius morbus, exigit plures medicinas, eo quod pluribus modis variatur.

Ad ALIUD dicendum, quod non accipiuntur sacramenta secundum numerum

Ad 1.

Ad 2.

Ad 3.

Ad 4.

Ad 5.

Ad 6.

Ad 7.

<--- Page Split --->

statuum Ecclesiae : quia medius status qui est viventium permanentium in hac vita, indiget pluribus remediis propter multos modos corruptionis.

Ad 9. AD ALIUD dicendum, quod nullum sacramentum ordinatur contra veniale substantialiter : sed oratio, et alia multa, ut aqua benedicta, tunsi o pectoris propter multiplicitatem illius peccati : sed plures sunt defectus quam illi qui enumerantur : et non est omnimo simile de cura corporis : quia anima in quadam parte est corrupta et infecta, et in quadam parte est incendium contra bonum naturae pugnans : et penes hujusmodi sumitur confirmatio, et matrimonium, quae necessaria sunt praeter quinque enumerata.

Ad PRIMUM autem dicendum, quod habet medicinam, sed non per se, non propter sui multiplicitatem et quia non est morbus per se : sed in quantum est dispositio ad mortale peccatum.

Ad ALIUD dicendum, quod hoc est de bene esse quod cadit sub pœnitentia, et non de esse, ut infra patebit.

ARTICULUS III.

Quæritur de ordine sacramentorum.

Ad ALIUD quod videtur probare, quod sint sex, dicendum quod penes illam divisionem non accipitur numerus sacramentorum : quia hoc concedimus, quod penes veniale nullum accipitur sacramentum, nec penes pœnam ejus : et ideo illa ratio non procedit.

Tertio quaeritur de ordine sacramentorum.

Videtur autem, quod primum debeat esse Ordo : quia in ipso imprimitur character excellentiae : ergo instituit in gradu altiori quam alia : ergo dignius et prius.

Ad 11. AD ILLUD quod objicitur, quod plura quam septem esse debeant, dicendum quod non debent esse plura : quia aqua benedicta et benedictio et hujusmodi non justificant ex opere operato, sed potius ex opere operante. Item, non habent specialem formam verborum in qua fiant. Item, non sunt ad hoc instituta. Et hæc tria exiguntur in omni sacramento, scilicet ut ex opere operato justificet, et ex institutione significet, et ex sanctificatione verbi conferat invisibilem gratiam, ut dicit Magister Hugo.

Ad 12. Ad ALIUD dicendum, quod caro et sanguis non possunt esse materia in nostris sacramentis : quia nec in sacramentis veteris legis significabant sacramentum secundum rem nostri sacramenti, ut nunc habemus ea in re, scilicet in Eucharistia.

Item, Ordo habet omnia in dispensatione : ergo videtur, quod ipsum sit prius aliis.

Item, Habet potestatem ad actum excellentissimum, qui est consecrare corpus Domini : et quod habet actum excellentiorem, est primum : ergo ipsum est primum sacramentum.

Sed videtur, quod Pœnitentia : quia ab ipsa incipit Dominus prædicare : ordo autem operis respondet ordinii doctrinae : ergo est pœnitentia primo suscipienda.

Item, Augustinus dicit, et infra ponitur in Littera, quod nullus novam vitam inchoare potest, nisi pœnitetat eum veteris vitæ : ergo pœnitentia est prior.

Item, Si quis adultus ad baptismum venerit, non recipit rem sacramenti sine pœnitentia, quia fictus est : ergo ipsa exigitur ante baptismum : ergo et ante alia sacramenta.

Ad quest. Et per hoc patet fere solutio ad sequens : quia concedimus, quod veniale non habet unum sacramentum substantialiter contra se ordinatum.

Sed adhuc videtur, quod Eucharistia sit prior : quia illud a Sanctis vocatur

<--- Page Split --->

sacramentum sacramentorum : ergo dignissimum est : ergo praecedit omnia alia.

Item, Ipsum continet Auctorem omnis gratiae : sed Auctor gratiae est ante gratiam quamlibet universalem et particularem : ergo ipsum est ante omnia sacramenta : quia omnia alia imprimunt gratias spirituales.

ARTICULUS IV.

Quæ sit differentia inter gratiam donorum et virtutum, et eam quæ confertur in sacramentis ?

Videtur autem, quod Matrimonium : quia illud ante omnia in paradiso institutum est, ut dicit Magister infra.

Quarto quæritur, Quæ sit differentia inter gratiam virtutum et donorum, et illam quæ est in sacramentis ?

Per Magistrum autem probatur, quod Baptismus sit primum, quia ipse primo agit de illo : et probat quod est fundamentum omnium sacramentorum.

Solutio. Ordinanda sunt sacramenta secundum ordinem defectuum contra quos ordinantur, inter quos prius est originalis culpa, et hanc tollit baptismus. Et consequens est pronitas ad malum, quam non tollit baptismus, sed diminuit : et ideo contra hanc ordinatur confirmatio. Ex pugna autem pronitatis, et quasi ex calore concupiscentiae oritur deperditio bonorum spiritualium : et ideo contra hanc ordinatur tertio loco Eucharistia. Est autem prolapsus concupiscentiae in actuali peccato, contra quod ordinatur paenitentia. Reliquiae autem debilitatis semper innascuntur, contra quas ordinatur extrema unctio. Ordo autem et matrimonium sunt ordinata contra defectum communem : et ordo est ante matrimonium : quia secundum digniorem generationem est, ut patuit ex divisione. Et hunc ordinem tenet Magister.

Videtur autem, quod in sacramentis non datur nisi gratia gratis data. Aut enim sacramentum recipitur a ficto, aut a non ficto. Si a ficto, ille nullam recipit gratiam. Si a non ficto. Contra : Ille habet jam accedens gratiam gratum facientem : sed nihil est in potentia ad id quod jam habet : ergo non potest eam ulterius recipere : ergo aut nihil recipit, aut recipit gratiam gratis datum.

Si forte dicas, quod recipit augmentum gratiae. Contra : Si hoc est substantiale sacramento quod confert augmentum gratiae : cum semper sit gratia augmentanda, videbitur quod semper sint sacramenta iteranda : sed hoc est falsum, quia principaliora non iterantur : ergo non sunt ad augmentum gratiae.

Item, Videtur quod in omnibus sacramentis non conferatur nisi una gratia. Probatio : Una enim est gratia, cujus actus est unus : sed actus est remittere peccatum : cum ergo omne sacramentum sit ad hoc, videtur quod omnis gratia sacramentalis sit una.

Ad omnia autem objecta est una responsio, scilicet quod non probant ordinem simpliciter : sed quoad hoc quod procedit ratio : sed hic penes illud ordo non consideratur a Magistro : quia nullum illorum est finis sacramenti nisi id quod jam dictum est, scilicet id quod efficit in morbo contra quem ordinatur.

Præterea , In quo differt a gratia quæ Quest. est in donis et virtutibus ?

Videtur, quod in nullo : quia utraque gratum facit habentem, et opus ejus gratum reddit : ergo non differt.

Si dicas, quod gratia sacramentalis est contra peccatum : virtutum autem et donorum in bonum. Contra : In natura

<--- Page Split --->

idem movens numero est a termino et in terminum : ergo et in spiritualibus idem est movens a malo et in bonum.

Item, Idem et unus motus non habet nisi unam formam moventem : a malo autem in bonum est idem et unus motus : ergo movet in eo gratia una.

Item, Gregorius dicit, quod « dona data sunt in adjutorium contra peccati defectum : » ergo distinctio nulla.

Si forte dicas, quod eadem est gratia quae confertur in his et in illis. CONTRA : Gratia in virtutibus et donis habet connexionem, ita quod qui habet unam, habet alias : sic autem non est in sacramentis, quia habens unum sacramentum, non habet omnia alia.

Item, Nullo existente præcepto sive peccato, adhuc erunt virtutes et dona et gratia quæ est in eis : sed non sic est de sacramentis : ergo differens est gratia.

solutio.

Solutio. Bene concedo, quod differt gratia sacramentalis ab illa quæ est in virtutibus et donis, duobus illis modis quibus probatum est, scilicet, quia habita una sacramentali, non habentur aliae necessario : et quia non existente peccato, non essent sacramenta. Et adhuc duobus aliis modis, scilicet, quia sunt contra defectum qui est ordinans in peccatum, vel contra ipsum peccatum : et quia in ipsis operatur passio Christi specialiter : quorum nullum per se convenit gratiae virtutum et donorum.

DICENDUM ergo ad primum, quod habita gratia virtutum non per se habetur gratia sacramentorum : quia virtutes ordinantur ad actus meritorios, sed sacramenta contra defectum peccati : et ideo licet non fictus habeat gratiam virtutum, non tamen oportet quin bene possit esse in potentia recipiendi gratiam sacramentalem : et hæc est sibi gratia prima, si ante non habuit : vel augmentum gratiae, si ante habuit gra-

tiam. Hoc autem quod augmentat gratiam ipsum sacramentum, non convenit ei per se : sed in quantum aliam gratiam, non eamdem primum invenit in subjecto.

Et per hoc patet solutio ad primum.

Ad aliud dicendum, quod supponitur Ad quauna falsa, quod actus gratiae sacramentalis sit unus : licet enim genere sit unus qui est gratum facere, tamen specialiter differt, ut patuit supra in divisione : quia una gratia per se tollit originale, et alia actuale, et sic de aliis.

Ad aliud dicendum, quod differt a donis et virtutibus in hoc quod dona et virtutes dicunt perfectiones potentiarum ad actum : sacramentalis autem gratia dicit perfectionem contra morbum peccati : motus autem a malo ad bonum quandoque est unus, et quandoque duo : quando enim per se intenditur bonum, tunc est motus in illud, et ille per consequens recedit a contrario, et tunc est motus unus : sed quando sunt gratiae non in motu consideratae, sed ut habitus perficientes, tunc non oportet quod sint contra malum per se : quia virtutes et dona non sunt contra malum per se, sed potius habitus perficientes potentias ad actus : sed sacramenta non, imo medentur vulneribus peccati per se.

Ad aliud patet solutio per idem.

Ad dictum Gregorii dicendum, quod adjutorium ipse non vocat per modum medicinae, nec defectum talem notat qui est ex peccato et inclinans in id : sed vocat defectum poenam, sicut est ignorantia faciendorum, et debilitas operabilium. Sed sacramentum est medicina contra defectum inclinantem in malum universaliter : et ideo nullum sacramentum vel gratia sacramentalis determinatum est speciali potentia animae, sicut dona et virtutes.

<--- Page Split --->

B. Quid sit sacramentum ?

Sacramentum est sacrae rei signum. Dicitur tamen sacramentum etiam sacrum secretum, sicut sacramentum divinitatis : ut sacramentum sit sacrum signans, et sacrum signatum : sed nunc agitur de sacramento secundum quod est signum. Item, Sacramentum est invisibilis gratiae visibilis forma. Signum vero est res praeter speciem quam ingerit sensibus, aliquid aliud ex se faciens in cognitionem 1 venire. Signorum vero alia sunt naturalia, ut fumus significans ignem, alia data. Et eorum quae data sunt, quaedam sunt sacramenta, quaedam non. Omne enim sacramentum est signum, sed non e converso, Sacramentum ejus rei similitudinem gerit, cujus signum est. Si enim sacramenta non haberent similitudinem rerum quarum sacramenta sunt, proprie sacramenta non dicerentur. Sacramentum enim proprie dicitur quod ita signum est gratiae Dei, et invisibilis gratiae forma, ut ipsius imaginem gerat et causa existat. Non ergo significandi tantum gratia sacramenta instituta sunt, sed etiam sanctificandi. Quae enim significandi gratia tantum instituta sunt, solum signa sunt, et non sacramenta : sicut fuerunt sacrificia carnalia, et observantiae cerimoniales veteris legis, quae numquam poterant justos facere offerentes : quia, ut ait Apostolus 2 : Sanguis hicrorum et taurorum et cinis vitulae aspersus, inquinatos sanctificabat ad emundationem carnis, non animae 3. Nam inquinatio illa erat contactus mortui. Unde Augustinus : Nihil aliud intelligo inquinationem quam lex mundat, nisi contactum mortui hominis : quem qui tetigerat, immundus erat septem diebus, sed purificabatur secundum legem die tertio et septimo, et ita mundus erat ut jam intraret in templum. Mundabant etiam interdum a corporali lepra illa legalia. Sed numquam ex operibus legis aliquis justificatus est, ut ait Apostolus 4, etiamsi in fide et in charitate fierent. Quare ? quia imposuit ea Deus in servitutem, non in justificationem, et ut figura futuri essent : volens sibiipsi potius offerri ea, quam idolis. Illa ergo signa erant, sed tamen et

<--- Page Split --->

sacramenta : licet minus proprie in Scripturis saepe vocantur : quia signa erant rei sacrae quam utique non praestabant. Illa autem Apostolus opera legis dicit, quae tantum significandi gratia, vel in onus instituta sunt.

ARTICULUS V.

Quæritur de diffinitionibus sacramenti.

Deinde quæritur de his quæ dicuntur in Littera.

Et quæritur primo de hoc quod dicitur, ibi, B, « Sacramentum est sacre rei signum. »

Et ut melius intelligatur quaestio, congregentur omnes simul diffinitiones sacramenti.

Et prima est, ista, « Sacramentum est sacre rei signum. » Secunda ponitur infra in Littera : « Sacramentum est invisibilis gratiae visibilis forma, » cujus similitudinem gerat, et causa existat.

Augustinus sic diffinit : « Sacramentum est, in quo sub tegumento visibilium rerum divina virtus secretius operatur salutem. »

Hugo sic : « Sacramentum est corporale vel materiale elementum oculis extrinsecus suppositum, ex similitudine representans, ex institutione significans, et ex sanctificatione invisibilem gratiam conferens. »

ObJICITUR autem contra primam : quia 1. Serpens in palo erectus, Numer. xxxi, 8 et 9 :

Item, Crux, tabernaculum, templum : omnia enim haec sunt signa sacrarum rerum : et tamen non sunt sacramenta veteris legis vel novae : omne autem sacramentum vel est veteris legis vel novae : ergo videtur, quod diffinitio sit ibi plusquam diffinitum : ergo mala est.

ULTERIUS obiicitur de secunda :

PRETEREA quæritur, Qualiter accipitur ibi forma ? Aut enim est extra, aut intra. Si extra, tunc est exemplaris. S E D CONTRA : Exemplaris est juxta quam aliud fit ad formam eamdem : sed nullus demergitur, ut sicut fit in baptismo, vel alio sacramento, ita et ipse faciat baptizando, vel aliud sacramentum perficiendo : ergo non est ibi taliter sumpta forma. Si autem est forma intra. CONTRA : Illa semper consistit in verbis, sicut Augustinus dicit infra : « Accedat verbum ad elementum, et fit sacramentum : » ergo non deberet dici visibilis, sed audibilis.

Præterea, Loquendo secundum hoc est falsa : quia sacramentum non est sua forma, sicut nec sua materia : sed est illud quod est ex utrisque compositum.

<--- Page Split --->

Si autem dicas, quod forma dicitur quasi foris manens, sicut dicitur forma quarta species quantitatis: hoc nihil esse videtur: quia illa forma non videtur esse nisi alicujus quanti: est enim illa forma idem quod figura, ratione differens tantum : sacramentum autem nullius est figure: ergo nec alicujus talis forme.

Quest. 2. ULTRAIUS QUERITUR, Cujusmodi causa existit?

disponit : sacramentum autem non attingit animam in esse sacramentali, sed corpus tantum : ergo videtur, quod non sit causa disponens.

ULTERIUS objicitur de tertia quae est Augustini :

ObJICITUR etiam de quarta qua est Hugonis : non enim videtur differentia inter reprasentare, et significare : ergo videtur, quod superfluat unum illorum.

SOLUTIO. Iste quatuor diffinitiones dansolutio. tur de sacramento, ita quod prima est de sacramento in genere, sequentes autem tres sunt date de sacramento nova legis. Et prima considerat ea que sunt proprietas materie et forma ipsius sacramenti : ex materia enim habet signum esse, ex forma autem habet quod sit causa. Secunda autem considerat effi-

<--- Page Split --->

cienter operans in omni sacramento. Sed quarta colligit omnia materialiter et formaliter existentia in sacramento: sicut corporale elementum est in sacramento materia, et huic conjuncta est proprietas naturalis qua aptitudinem habet repræsentandi gratiam: sicut refrigerium aquæ repræsentat refrigerium gratiae ab incendio fomitis, et humidum aquæ vim ablativam gratiae ad deponendas sordes spirituales in anima. Quod autem hæc repræsentatio actualiter ducat in gratiam, habet ex institutione divina: sed ex sanctificatione formæ verborum habet conferre gratiam invisibilem.

Et sic patet solutio ejus quod poterat quæri, Penes quid sumantur iste diffinitiones, cum unius rei unica sit diffinitio ?

Ad diffin. 1. Dicatur ergo ad primum, quod in Ad 1. diffinitione sacramenti sacra res et signum sumuntur in coarctata significatione, scilicet ut dicatur res sacra, quae ordinata est ut medicina contra morbum: et signum dicatur, quod ponit similitudinem ad illam ex institutione divina: et tunc diffinitio illa non convenit nisi sacramento veteris legis vel novæ.

Si tamen velit aliquis dicere, quod sacramentum diffinitur pro quacumque re sacra, sive active sive passive dicatur sacramentum, non peccabit, quia hoc videtur velle Magister in Littera per divisiones sacre rei, et per divisiones signi quas subjicit. Sed tamen quia signum non est signatum, debet proprie loquendo differentia esse inter sacramentum quod signum dicitur, et sacram rem quae dicitur esse signata: serpens autem, crux, et hujusmodi, non sunt instituta ad significandum hujusmodi sacramentum : sed potius ad fugandum daemones, et ostendendam passionem in typo aliquo, vel ad ostendendam dispositionem Dei, sicut tabernaculum faciebat.

Ad 2. Ad ALIUD dicendum, quod Magister Hugo loquitur ibi de quocumque sacra-

mento quod pertinet ad cultum, et non pro illa propria ratione accipit ibi sacramentum.

Ad ALIUD dicendum, quod vita bona Ad 1. est gratiae causa et salutis: sed non ostendit ea in signo similitudinis, sed potius in signo quod est ut meritum est causa præmii: et de tali signo non intelligitur, quando signum ponitur in diffinitione sacramenti. Vel dicatur, quod non habet bona vita significare salutem ex institutione, sed potius ex se. Vel iterum potest dici, quod bona vita ex opere operante operatur salutem, et non ex opere operato: sacramentum autem ex opere operato: et sic patet, quod bona vita non est sacramentum.

Ad ID quod subjicitur de secunda, Ad 1. dicendum quod visibile extenso nomine ponitur in diffinitione pro sensibili, eo quod visus generalior sensus est quoad objecta et dignior.

Ad ALIUD dicendum, quod character Ad 1. baptismalis accipitur ut res et ut signum: secundum quod accipitur ut res, sic non est sacramentum: secundum autem quod accipitur ut signum, sic est sacramentum: et tunc licet sit in se invisibilis, tamen relatus ad actionem exteriorem ipse est visibilis: ipse enim secundum se non est sacramentum, sed potius ut reductus in tinctionem exteriorem.

Ad ALIUD dicendum, quod forma diAdorcitur hic foris manens, et transsumitur: quia sicut per figura convenientiam configuratur res rei, ita per similitudinis convenientiam configuratur actio exterior actioni interiori in sacramento: et ideo non procedit objectio, quia transsumpto modo sumitur ibi forma.

Ad ALIUD dicendum, quod similitudo Ad 1. sumitur ibi secundum proportionalitatem: est enim secundum Boetium in II Arithmetica, similitudo rerum differentium eadem quantitas, et proportio est similitudo habitudinis inter duo, sed proportionalitas est similitudo proportionum inter quatuor. Et tunc dicemus, quod

<--- Page Split --->

sumenda est proprietas elementi exterioris ad effectum quem habet in corpore in parte una, et proprietas gratiae per effectum quem habet in anima in parte alia : et ponenda est allegorice vel metaphorice similitudo inter illas duas proportiones. Sicut se habet elementum in vi refrigerativa et ablutiva ad corpus, ita gratia ad animam secundum metaphoram. Et tunc cessat objectio.

aest. 2. Ad aliud dicendum, quod causa est sacramentum ut disponens in subjecto, et est dispositio quae est necessitas quantum est de se : non tamen sequitur, quod semper operetur, sed sequitur quod quantum est de se semper operetur : si enim ille fictus est, tunc ponit obicem.

d 2. Ad id autem quod contra objicit, dicendum quod attingit per similitudinem proportionabilitatis, et virtutem ex sanctificatione, ut dicit Augustinus infra, distinct. III. Unde est haec vis in aqua ut corpus tangat, et cor abluat, nisi ex verbi invocatione.

Ad aliud dicendum, quod non sequitur, quod sit salus alligata sacramento : quia dicit Magister Hugo,« In illis quidem est, sed non ex illis ut causa efficiente : » et ita intelligitur, quod non alligavit. Si autem quaeritur, Ad quam causam reducitur illa dispositio, dicendum ad materiam : quia quidquid est ante formam de dispositionibus materiae, totum subjicitur formae cum ipsa materia, sicut patet in scuto quando dealbatur, asser enim cum albedine subjicitur auro quod postea superducitur albedini vel scuto albo.

Ad in autem quod objicitur de vase, dicendum quod bene dicebant antiqui : sed ipsi accipiebant vasa medicinalia, quae habebant vim disponendi ad sanitatem, sicut vasa de tamarisco vinum disponunt ad salutem contra hepatis infirmitates. Vel dixerunt vasa operantia ad medicinam, sicut clyster, et embrotum, et hujusmodi : et tunc objectum non habet locum.

Ad aliud dicendum, quod Augustinus vocat ibi tectum id quod non per se videtur, videtur tamen in similitudine, et hoc quod dicit Dionysius in Ecclesiastica hierarchia : « Non possibile est nostro animo ad immaterialem ccclestium hierarchiarum ascendere imitationem et contemplationem, nisi ea quae secundum ipsum est materiali manuductione utatur : visibiles quidem formas invisibilis pulchritudinis imaginationes arbitrans sensibiles suavitates et figuras invisibilis distributionis 1. »

Ad aliud dicendum, quod divina virtus in sacramentis effective operatur : et ideo non tollitur quin in sacramento remaneat causalitas dispositionis. Et hoc est quod dicit Hugo in octava parte libri Sacramentorum, sic : « Non ad hoc sunt instituta sacramenta ut ex eis esset quod in eis esset : sed ut peritiam suam medicus ostenderet, in illo remedium praeparavit, a quo occasionem morbi languidus accepit. »

Ad in quod objicitur contra ultimam, Ad difin. 4 dicendum quod representare et significare differunt, sicut aptitudo per naturam, et complementum per artem : aqua enim de aptitudine naturali habet significare refrigerium fornitis et loturam culpae : sed ut hoc actu faciat, oportet institutionem adesse : sicut materia aliqua aptitudinem habet ad aliquid, et completur per opus artificis.

ARTICULUS VI.

An in sacramentis signum sit res aliqua ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, circa initium : « Sgnum vero est

<--- Page Split --->

res præter speciem quam ingerit sensibus, etc. »

Solutio. Magister accipit hic signum prout cadit sub intentione rei : quia, sicut dictum est in primo libro Sententiarum 1, quando dividitur tractatus in res et signa, divisio illa potius est per diversos modos rei quam per diversas res, et tantum valet sicut absolutum et relatum ad aliud significandum.

Ad aliud dicendum, quod signum facit ex se, hoc est, ex se signo, sive formaliter accepto : hoc enim facit res ex se, quod facit ex sua forma, et quod cadit in sua diffinitione. Et hoc non repugnat suæ institutioni : quia signum a Deo et præcipue sacramentale, formam accipit ab institutione, licet aptitudinem habeat a natura, ut prius dictum est.

ARTICULUS VII.

An ea quæ significandi gratia tantum instituta sunt, sint solum signa et non sacramenta ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, B, in medio : « Quæ enim significandi gratia tantum instituta sunt, solum signa sunt, et non sacramenta, etc. »

Contra hoc videtur esse quod supra dixit, quod

signa erant, fuerunt talia, ut agnus paschalis, et alia quædam : ergo fuerunt sacramenta.

Si dicas, quod carnale erat carnaliter intelligentibus. Contra : Quia intelligens suo intellectu nihil potest mutare de re : res enim in se est hoc quod est, non ex comparatione intellectus mei vel alterius.

Præterea, Secundum eamdem rationem poterit etiam nova lex carnalis esse: quia aliqui carnaliter intelligebant, et adhuc intelligunt, sicut dicit Christus, Joan. vi, 64 : Spiritus est qui vivificat : caro non prodest quidquam.

Item, Nihil immundum pertinet ad cultum Dei : sacrificia autem illa pertinebant ad cultum Dei : ergo illa sacrificia nihil habebant immundum.

Præterea, Sæpe dicitur de sacrificio quod erat in odorem suavissimum Domino : ergo nihil erat ibi de carie.

Si autem dicas, quod dicuntur cerimonialia a cera, videtur quod hoc non sit verum : quia cera non dicit aliquid pertinens ad cultum divinum.

Solutio. Dicendum quod Magister determinat sacramentum secundum suum maximum posse : et hoc non est nisi in sacramento novæ legis, quod est causa et

<--- Page Split --->

signum : et ideo illa quae tantum signa fuerunt dicit non esse sacramenta : quia etiam in veritate illa non fuerunt sacramenta, nisi ideo quia nostra sacramenta significabant : et hoc infra probabitur per auctoritatem.

Et quæruntur tria, quorum primum est, Utrum offerre talia fuit bonum in genere ?

Secundo, Utrum fuit juris naturalis ? Tertio, Utrum justificabant ?

Per hoc etiam patet solutio ad sequens : quia infra sumit generalius sacramentum quam hic.

Ad 3. Ad aliud dicendum, quod carnalia erant propter carnalem ritum, et propter carnaliter servientium statum : offerebantur enim tunc sacrificia de rebus carnalibus, quae significabant res quae sunt sacrificia spiritualia, de quibus dicit Psalmus 1, 19 : Sacrificium Deo spiritus contribulatus : cor contritum et humiliatum, Deus, non despicies. Et tunc erat status carnalium, et si aliqui spiritualia offerebant, illi pertinebant ad Novum Testamentum.

Ad aliud dicendum, quod lex dicitur sancta, ratione moralium, et ratione figurae : quia non sanctificat nisi per fidem Mediatoris.

Ad aliud dicendum, quod cerimonialia dicuntur, ut mihi videtur, eo quod pertinebant ad cultum divinum. Unde Tullius in fine Primæ rhetoricae dicit, quod « religio est, quæ cuidam naturae quam superiorem vocant, curam cerimoniamque affert.» Et est compositum a munia quod est obsequium vel cultus, et Cere quæ est dea frugum ; quia forte illa primo colebatur : et a suo cultu ad divinum cultum est transsumptum.

ARTICULUS VIII.

An offerre sacrificia carnalia sit bonum in genere? et, An fuit juris naturalis? et, An justificabant?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, sub medium : « Quæ numquam poterant justos facere offerentes. »

Ad primum proceditur sic :

Sed contra :

Occidere pecus ut comburatur, omnino videtur inutile. Psal. xlix, 13 et 14 : Numquid manducabo carnes taurorum, aut sanguinem hircorum potabo ? Immola Deo sacrificium laudis, etc. Ergo videtur, quod sacrificia offerre numquam fuit de genere bonorum.

Ad secundum proceditur sic :

Sed contra :

<--- Page Split --->

omnes offerebant sacrificia : ergo videtur, quod non erat naturale.

Quest. 3. AD TERTIUM proceditur sic :

Item, Moralia etiam non justificabant, nisi cum charitate fierent : ergo hæc non est ratio.

3, Item, Isa. 1, 11 : Holocausta arietum, et adipem pinguium. etc., nolui. Glossa dicit, numquam.

Sed contra. SED CONTRA :

SED ADHUC duo aut tria videntur esse Quæst 4 contra hoc valde probabilia.

<--- Page Split --->

esse alia, nisi quia justificabant sicut illa.

tenderetur circa sacrificium spiritus contribulati.

Ad in quod secundo quæritur, dicendum quod sacrificium in genere bene est de jure naturali : bene enim dictat hoc ratio hominis, quod liberatio sua debebat præsignari : sed non dictabat, quod hoc modo, vel illo, sed hanc determinationem addidit ratio conferens et inquirens, quomodo verum sacrificium melius possit præsignari.

Ad aliud dicendum, quod omnes tenebantur agnoscere suam liberationem, non explicite, sed implicite : sicut etiam se habebant circa articulos.

Solutio. Dicendum ad primum, quod 1. in genere bonum est offerre cui offerendum est : sed bonum in genere recipit 2. determinationem circumstantiarum pro 3. diversitate actus : et ideo determinatio 4. circa hoc bonum, præcipue per rationem 5. determinatur ad statum, et ad tempus : 6. tempus autem fuit, quando morbus fuit 7. et tempus significationis medicinæ : et 8. status fuit status in peccato. Et quoad 9. hoc determinatur sacrificium. Et quia 10. modo non est ita determinabile sacrifi- 11. cium tale, ideo modo perniciosum est 12. tale sacrificium. Licet enim offerre cui 13. offerendum est sit bonum in genere, non 14. tamen determinatio oblati, ut capra, vel 15. ovis, respicit bonum in genere secundum 16. determinationem quæ accipitur per co- 17. gnitionem significationis.

Ad aliud dicendum, quod illo tempore bene trahebatur ad speciem : sed hoc non erat virtute materiae quae est capra, vel ovis, sed potius ratione actus qui est oblatio. Et bene conceditur ab omnibus, quod ille actus charitate informatus erat meritorius : quia ille est opus operans, non opus operatum.

Ad in quod objicitur in contrarium, dicendum quod non erat inutile ut occideretur pecus hoc modo quo occidebatur : non enim cremabatur ut absorberbetur ab igne, sed potius ut proprietate ignis spiritualitas et calor devotionis os-

Ad ea autem quae in contrarium dicunAd objeet. 1. tur, patet solutio : quia non sunt in jure naturali determinata : et ideo nec manent, nec eadem sunt apud omnes.

Ad aliud dicendum, quod triplex est Ad object. 2. status, scilicet ante idololatriam et legem scriptam, et sub idololatri a et lege scripta, et sub gratia promissa et exspectata in utraque lege et naturali et Mosaica. Ante legem et idololatriam placebant sacrificia in figura futurae oblationis quae facta est per Christum : sub lege autem displicebant simpliciter, quia tunc erant oblata idolis : sed placebant secundum quid, scilicet ut sibi potius quam idolis offerretur. Sub gratia autem omnino displicent : quia nec tempus, nec status sub gratia permittunt ea determinari.

Ad in quod tertio quæritur, dicendum Ad quest. 3. quod Magistri bene dicunt, quod est opus operans, et hoc est actus qui pro tempore bonus erat, et hoc poterat informari charitate : et est opus operatum, ut hircus immolatus, et hoc nihil contulit quod intus adjuvaret supra meritum actus. Unde dictum Bedæ intelligitur de primo modo, et non de secundo.

Ad aliud dicendum, quod signa vo- 1. luntatis fuerunt de talibus, et non beneplacitum quod dicit quietam voluntatem

<--- Page Split --->

in bono : signa autem voluntatis ut præceptum et consilium bene erant ad faciendum, sed pro tempore et statu, ratione jam dicta.

Ad 3. Ad aliud dicendum, quod si circumscribatur signum futurae liberationis, et sit præceptum de ipsis, adhuc erunt meritoria quoad actus operantes : sed licet circumscribatur significatio in hoc modo vel illo, necesse est ut præsignetur status liberationis aliquo modo quicunque sit ille : et tunc adhuc circumscripto signo futuri, dico quod remanet meritum in opere operante virtute præcepti : sed non dictat ratio ea esse sic offerenda.

Ad 4. Ad aliud dicendum, quod virtus sacrificii refertur ibi ad futurum, et non ad opus operatum præsens. Et hoc patet ex hoc quod dicit Augustinus, quod numquam sine fide Mediatoris salutem habuit, a parvulo recenter nato usque ad senem decrepitum.

Ad object. Ea autem quae in contrarium objiciuntur, bene concedo.

Ad 1. Ad aliud dicendum, quod id quod est in Canone intelligitur, ut collatio status ad statum, veritatis ad figuram. Unde sic intelligitur : Ut sicut illud placuit in statu significationis et figurae, ita placeat istud in statu veritatis et liberationis : non tamen tantum, sed multo amplius : quia etiam per illud, prout determinatum est, nemo habebat rationem placendi nisi per istud : sed bene verum est, quod semper placuit Deo oblatio in genere, quando illud quod Dei erat, sibi offerebatur : sicut etiam modo placet, licet non placeat idem modus qui tunc fuit.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod cum moralibus conjunguntur, non quod pertinerent in specie ad moralia : sed quia actus in genere moralis erat in cerimonialibus : actum enim in genere dictabat natura, sicut et actum moralium : sed species oblationis diversificatur pro loco et tempore, ut dictum est.

Ad aliud dicendum, quod duplex est de hoc traditio Hebraorum, ut dicit Rabbi Moyses Ægyptius in secunda collatione libri sui quem vocat Ducem neutrorum : sapientiores enim Judæi, ut ipse Rabbi Moyses, et Rabbi Josua, et Rabbi Heliazar dicunt, quod audire populi nihil aliud fuit, quam populari ratione in illud cognoscendum posse : et ideo illi dicunt, quod populus non audivit nisi unum mandatum, quod omni homini etiam rudi statim dictat conscientia et ratio : et hoc est primum, scilicet illud : Audi, Israel : Dominus Deus noster Dominus unus est '. Non habebis deos alienos in conspectu meo, etc. 2. Alia autem novem audiverunt sapientes qui illustrationem revelationis amplius parati erant recipere : quia hoc dictat ratio etiam naturalis, licet non adeo perspicaciter ut primum. Alia autem omnia non audivit nisi solus Moyses : quia ille cognoscebat etiam illa per illuminationem Dei, quae nullus de aliis ratione poterat investigare.

Alii autem dicunt, quod totus populus audivit decem mandata : quia illa dictat homini jus naturale, et omnes erant capaces illorum : sed non audiverunt sacrificia : quia illa non sunt de jure naturali nisi in genere, ratione cujus etiam moralibus conjunguntur : sed determinata oportuit esse per Prophetam qui amplius cultum Dei pro statu et tempore intellexit.

ARTICULUS IX.

An veniale virtute sacramentorum veteris legis remittebatur ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, sub finem : « Nihil aliud intelligo inquinationem quam lex mundat, etc. »

<--- Page Split --->

Et quæruntur hic duo : quorum primum est, Utrum veniale virtute illorum sacramentorum remittebatur ?

Secundum, Quare in nova lege non est aliquid curans irregularitate sicut in veteri ?

AD PRIMUM proceditur sic :

ARTICULUS X.

Quare in nova lege non est aliquid curans irregularitatem sicut in veteri ?

SED CONTRA :

Numquam a Deo peccatum dimittitur sine gratia : nullam autem virtute propria gratiam illa sacramenta contulerunt : ergo virtute propria numquam peccatum aliquod curaverunt : quod videtur esse concedendum, nisi per accidens, scilicet per opus operans, præcipue quia hoc expresse dicunt Sancti et Apostolus ad Hebreæos.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod veniale sumitur æquivoce : quia in lege veniale fuit, quod morte temporali non puniebatur, sed puniebatur per exitum extra castra, vel expiationem, vel alio modo : et de hoc loquitur Augustinus, et non de illo quod ex genere suo est venia dignum.

Ad ALIUD dicendum, quod illud argumentum non habet necessitatem, nisi probaretur primo, quod aliquid secundum substantialem effectum ut sacramentum contra veniale esset ordinatum : nos autem hoc non confitemur, ut supra patuit.

AD SECUNDUM objicitur sic :

Perfectior est lex nova quam vetus : ergo sacramenta novæ legis quam veteris. Cum ergo illa expiaverunt irregularitates, videtur quod etiam ista hoc facere debeant, et multo amplius.

PRÆTEREA quæritur, Quare irregularitas maxime impedit ab hoc sacramento quod est Ordo, et non ab aliis? Nullus enim est irregularis ab Baptismum, vel ad Eucharistiam, dummodo velit se præparare, nec ad Pœnitentiam, et sic de aliis.

SOLUTIO. Dicendum, quod hoc ipsum Solutio. indicat maximam Novi Testamenti dignitatem et altitudinem. Quia enim in Veteri Testamento non erat nisi umbra sacerdotii et actus sacerdotalis, ideo de levi paratur ibi remedium, per quod homo congruus illi actui efficitur. Quia vero hic est verus actus oblationis Christi et verum sacerdotium, ideo difficulter expiatur, et quandoque non potest expiari irregularitas.

Ad ALIUD dicendum, quod Ordo colloAd quest. cat hominem in duplici statu, scilicet sponsi et sponsæ : desponsatur enim tota Ecclesia in Prælato Deo, et Deus in Prælato conjungitur populo : et ideo medius est inter Deum et populum, et habet locum utriusque, et ideo in quantum est sponsa habet annulum fidei et charitatis, et significatur quod non sit divisus, sicut et Ecclesia indivisa in cor-

<--- Page Split --->

de et corpore significavit, et jungitur Deo : et quoad hoc inidoneitatem et irregularitatem inducit bigamia. Quia vero ipse communionem totius populi facit in loco Dei qui communem facit populum, ideo irregularitatem inducit communio in excommunicatione. Ratione vero spiritualitatis et cultus qui statum prætendit, inidoneitatem facit effusio sanguinis. Et quod hæc non tolluntur, non est defectus legis novæ : quia non sunt peccata, nisi forte per accidens, sed potius inidoneitas quarumdam personarum ad actum excellentis dignitatis et significationis sponsæ et sponsi.

ARTICULUS XI.

An oblations et sacrificia debuerunt esse ante legem ? et, Utrum tunc omnes tenebantur cognoscere rationes figuræ in qua positæ erant ?

Deinde quæritur de hoc quod dicitur, ibi, B, in fine « Quia imposuit ea Deus in servitutem, etc. »

Secundum hoc enim videtur, quod non debuerunt esse ante legem, quod non est verum, cum Abel obtulerit, et Abraham, et alii quidam Patriarchæ.

PRÆTEREA , Ratione secundæ causæ qua dicit, quod positæ sint in figura, quæritur, Utrum quilibet tenebatur cognoscere rationem illius figura, an non ?

Videtur, quod sic : quia

scere venturam necessariam liberationem futuram : ergo illam tenebatur præsignare : sicut etiam nos modo corde credimus ad justitiam, ore autem confitemur ad salutem 1 : cum ergo præsignatio sit per sacrificia, ipse tenebatur scire rationem sacrificiorum.

SEDCONTRA :

SOLUTIO. Dicendum, quod secundum sopi supra dicta triplex est status. Ante legem enim bene puto, quod simpliciter placebant Deo, in quantum cultus significabatur in illis et figura futurae liberationis : et hoc modo obtulerunt Patriarchæ. Sed postquam populus didicit in Ægypto offerre idolis, non placuit Deo talis ritus, nisi secundum quid, scilicet ut sibi potius quam idolis offerretur.

AD ALIUD dicendum ut supra, quod Adq omnes tenebantur, sed non explicite, sed hoc modo ut intenderent illas offerre in significatione et ritu majori qui futuram revelationem intelligebant.

<--- Page Split --->

Ad 1.

Ad 1D quod contra objicitur : ad primum quidem patet solutio.

Ad 2.

Ad SECUNDUM autem dicendum, quod modus liberationis significabatur in genere, scilicet quod oportuit ipsum esse in modo satisfaciendi, ita ut offerretur ex parte nostra cor contritum et humiliatum : et quicumque modus fuisset, semper illud exigebatur ex parte nostra : et sic semper remanet modus liberationis ex parte nostra in futurum significandus per sacrificia.

ARTICULUS XII.

Quis est effectus cineris vitulæ rufæ et aquæ quæ fiebat per commixtionem ejus?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, B, in fine : « Illa autem Apostolus opera legis dicit, etc. »

Specialiter dubitatur de cineribus vitulæ rufæ de qua fiebat aqua aspersionis per totum annum, sicut legitur, Numer. XIX, 2 et seq.

Videtur, quod duo contraria fecerit aqua illa : quia sacerdotem immolantem immundabat, et præcipiebatur ei ut maneret extra castra, et immundus esset usque ad vesperam : populum autem aspersum emundabat, et vasa tabernaculi,

et ipsum tabernaculum, et librum, et omnia alia quæ per aquam aspergebantur. Si enim dicatur, quod hoc fuit ideo, quia tetigit morticinum immolando : non videtur : quia etiam aspersus sanguine morticino tangebatur, et tamen mundabatur : ergo videtur, quod sacerdos immolans mundior ex hoc fieri deberet.

SOLUTIO. Hic est duplex solutio bona, Solutio. et aliae sunt trufae. Augustinus enim dicit, quod cinis vitulae qui est reliquiae ignis, significat peccata jam infrigidata a concupiscentia, et combusta ab igne contritionis : sanguis autem est sanguis redemptionis Christi : aqua autem commixta, populi unio cum Christo, vel fons lacrymarum : et ex his conficitur aspersio munda. Sed sacerdos immundus est : quia numquam ita aspergimur quin immunditia nobis adhaereat venialium : ideo extra castra pure societatis manebimus usque ad vesperam, et tunc lustrati purgatorio, puri ingrediemur in sortem et habitationem Sanctorum : et haec est optima solutio.

Aliam dant Magistri, quod sacerdos immolans significat sacerdotem nostrum celebrantem et sumentem corpus Christi : quod licet sanctissimum sit, tamen quia nos inidoneos reputare debemus respectu ejus, ideo quando celebramus, lavamus manus, et reputamus nos extra castra Sanctorum usque ad vesperam mortis.

Et per hoc patet solutio ad contrarium.

C. De causa institutionis sacramentorum.

Triplici autem de causa sacramenta instituta sunt: propter humiliationem, eruditionem, et exercitationem. Propter humiliationem quidem, ut dum homo insensibilibus rebus quae natura infra ipsum sunt, ex praecepto Creatoris se reverendo subjicit, ex hac humilitate et obedientia Deo magis placeat, et apud eum mereatur: cujus imperio salutem quaerit in inferio-

<--- Page Split --->

ribus se, etsi non ab illis, sed per illa a Deo. Propter eruditionem etiam instituta sunt, ut per id quod foris in specie visibili cernitur, ad invisibilem virtutem quae intus est, cognoscendam mens erudiatur. Homo enim qui ante peccatum sine medio Deum videbat, per peccatum adeo habuit, ut nequaquam divina queat capere, nisi humanis exercitatus. Propter exercitationem similiter instituta sunt : quia cum homo otiosus esse non possit, proponitur ei utilis et salubris exercitatio in sacramentis, qua vanam et noxiam declinet occupationem : non enim facile capitur a tentatore, qui bono vacat exercitio. Unde Hieronymus monet : Semper aliquid boni operis facito, ut te occupatum diabolus inveniat 1.

ARTICULUS XIII.

An triplex causa institutionis sacramentorum a Magistro sit bene assignata ?

Deinde quaeritur de secunda parte illius partis, ubi dicit : « Triplici autem de causa sacramenta instituta sunt, etc. » Quaeritur enim de istis causis.

Videtur enim, quod nullæ sint : quia 1. Contra ordinem rectum est hominem humiliari sub eo quod infra ipsum est : elementum autem corporale est infra dignitatem hominis : ergo contra rectum ordinem est hominem humiliari usque ab hoc quod quaerat salutem in elemento corporali.

gratiam, quam sacramentum quod ostendit nobis in elemento corporali.

ITEM quaeritur, Penes quid accipiatur numerus harum causarum ?

SOLUTIO. Dicendum ad hoc ultimum primo, quod in sacramento sunt tria, scilicet materia, ratio signi, et ratio causandi. Et penes materiam quae inferior est accipitur causa prima. Penes rationem autem signi accipitur secunda : quia signum aliud facit venire in notitiam rei praeter speciem quam ingerit sensibus.

<--- Page Split --->

Penes rationem autem causandi accipitur tertia : quia causat gratiam cujus actus iteratur in exercitio vitæ.

philosophia saepe facilior est doctrina ex ignorantioribus simpliciter, notioribus autem quoad nos, quam e contra.

Ad 1. AD PRIMUM ergo dicendum, quod humiliatio existentis in peccato alia est ab humiliatione naturae secundum se consideratae. Dico ergo, quod quia homo humiliando seipsum dejecerat, ideo conveniens fuit, ut humiliaretur sub hoc quod infra ipsum fuit, propter Deum : ut tanto humilior descenderet sub eo quod infra ipsum fuit per naturam, quanto ipse superbior se erexerat in id quod supra ipsum fuit, concupiscendo Dei æqualitatem.

Ad ALIUD dicendum, quod illa eruditio Ad 1. est per viam rationis quae contemplatur exigentiam peccati nostri : quia per rationem congrui, peccantem oportet manuduci per connaturalia : sed, ut dicit Dionysius, ut per similitudines corporalium surgat ad incognita : et per ea quae modo didicit, discat spiritualia quae non novit 1. Licet enim ratio quaerat salutem in elementis corporalibus, non tamen quaerit ex ipsis, ut supra notatum est in auctoritate Magistri Hugonis.

Ad ALIUD dicendum, quod si humiliaretur sub elemento propter elementum, tunc illa ratio procederet : sed ipse humiliatrur sub elemento propter Deum : et ideo illa humilitate resurgit.

Ad ID quod objicitur de tertia causa, dicendum quod exercitium non refertur hic ad actum sacramenti, sed ad actum gratiae sacramentalis, qui frequenter est iterandus.

Ad 3. AD ALIUD dicendum, quod eruditio est ex nobis propriis, ut dicit Dionysius : quia noster intellectus non accipit divina nisi materialibus velata : et ideo licet in se sit obscurior quam ipsa veritas, tamen nobis magis congruit : sicut etiam in

Ad ALIUD dicendum, quod exercitium Ad 6. non est in virtutis actu, sed est alterius rationis : quia non est ordinatum ita directe contra peccatum sicut actus gratiae sacramentalis.

D. De triplici genere exercitationis.

Sunt autem exercitationum tres species : una ad ædificationem animæ pertinet, alia ad corporis fomentum, alia ad utriusque subversionem. Cum igitur absque sacramentis (quibus non alligavit potentiam suam) Deus homini gratiam donare posset, prædictis de causis sacramenta instituit. Duo autem sunt in quibus sacramentum consistit, scilicet verba, et res. Verba, ut invocatio Trinitatis : res ut aqua, oleum, et hujusmodi.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XIV.

An in omni sacramento sunt duo, scilicet verba, et res ?

Deinde quaeritur de tertia parte hujus distinctionis, ibi, D, in fine : « Duo autem sunt in quibus sacramenta consistunt, etc. »

Hoc enim non videtur esse generale in omnibus : quia

Solutio . Dicendum, quod verba sunt in omni sacramento in quantum est sacramentum Ecclesiae. Matrimonium enim multipliciter consideratur, scilicet in quantum est officium naturae, et in quantum est bonum Ecclesiae : et quoad hoc potest sufficienter effici per consensum in maritalem copulam : sed tertio modo est in remedium, et sic ponitur sub clavibus Ecclesiae : et est in dispensatione ministrorum, et quoad hoc habet formam in facie Ecclesiae expressam, et accipit benedictionem Ecclesiae, et efficitur Ecclesiae non quidem sacramentum secundum se, sed sacramentum Ecclesiae, ut sit medicina ex vi clavium ipsius Ecclesiae.

Ad aliud dicendum, quod verba sunt in pœenitentia, secundum quod ipsa in tribus suis partibus est unum sacramentum, et haec sunt verba quae dicit sacerdos, quando ligando ad satisfactionem absolvit.

Ad m quod objicitur contra aliam partem, dicendum, quod in confirmatione datur Spiritus sanctus ad robur : et ideo etiam non nisi ab illo datur, qui est in altiori gradu Ecclesiae : et ideo in statu imperfectionis non conveniebat esse suam materiam propriam.

E. De differentia sacramentorum veterum et novorum.

Jam videre restat differentiam sacramentorum veterum et novorum : et sacramenta vocamus quae antiquitus res sacras signabant, ut sacrificia, et oblationes, et hujusmodi. Eorum autem differentiam breviter Augustinus assignat dicens, quia illa promittebant tantum et significabant, haec autem dant salutem 1.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XV.

Utrum sacramenta veteris legis dederunt salutem, sicuti sacramenta novae legis ?

Deinde quaeritur de quarta parte, quae dividitur in duas partes, in quarum prima determinat differentiam sacramentorum Novi et Veteris Testamenti in genere. In secunda autem tangit excipiendo de circum sione : quia illa non videtur cadere sub dicta differentia. Prima incipit ibi, E, « Jam videre restat distantiam, etc. » Secunda incipit ibi, F, « Fuit tamen inter illa sacramenta sacramentum quoddam, etc. »

Incidit autem quaestio de primo quod dicit de differentia prima.

Videtur enim quod illa dederunt salutem sicut et ista : quia

ri : et omnes eamdem escam spiritalem manducaverunt : et omnes eumdem potum spiritalem biberunt (bibebant autem de spiritali, consequente eos, petra : petra autem erat Christus). Ergo videtur, quod idem effecerunt eis sua sacramenta quod nobis nostra.

SED CONTRA :

SOLUTIO. Dicendum, quod lex non justificabat quoad sacramentalia, sed promittebat salutem. Et assignatur multiplex differentia : tamen tres tangit Magister Hugo hic : quarum prima est, quod nostra sacramenta sunt signa gratiae : sed illa sacramenta non immediate sunt signa gratiae, sed nostrorum sacramentorum. Secunda est, quia nostra sacramenta sunt signa et causae : illa autem sunt signa tantum. Tertia, quia illa promittunt quod non continent : ista autem dant quod continent. Alii assignant differentiam ex parte implentium, per Augustinum qui dicit, quod « differentia brevissima legis et Evangelii est timor et amor. »

DICENDUM ergo ad primum, quod Apostolus ibi loquitur de decalogo, et non

<--- Page Split --->

de sacramentalibus: tamen nec decalogus de se conferebat gratiam, sicut Novum Testamentum. Et ad hoc intelligendum, sciendum est quod legis latio vetus, tota fuit in timore in igne et fumo et terribilibus : sed nova, tota in benignitate et gratia : et ipse etiam Mediator gratiam sanctificationis pro omnibus attulit et dedit.

Ad aliud dicendum, quod magister Hugo hoc intelligit de effectu signi, non de effectu causalitatis : quia scilicet idem omnia ista significabant.

magis est difficile relinquere omnia quae sunt in Novo, quam subjicere omnia quae sunt in Veteri.

Item, Christus multa addidit veteribus, Matth. v, 1 et seq. Quod autem habet tantum et amplius, illud est gravius : ergo Novum est gravius quam Vetus.

Item, Vetus cohibet manum, et non animum : Novum autem manum, et animum : magis autem est difficile cohibere et manum et animum, quam manum solam : ergo Novum Testamentum est gravius.

Ad aliud dicendum, quod non biberunt sacramentaliter patres, sed in spiritu, sicut dicit Christus, Joan. viii, 36 : Abraham, pater vester, exsultavit ut videret diem meum : vidit, et gavisus est : et ideo non procedit argumentum : quia illud erat potius virtus devotionis, quam virtus alicujus sacramenti.

Ad aliud dicendum, quod idem valuit in genere, et spiritualiter : sed non in specie, et sacramentaliter. Nos enim dupliciter sitimus, scilicet spiritualiter, et sacramentaliter : ipsi autem spiritualiter, et in typo tantum : et hoc non habebant de ratione status, sed potius ex privilegio quodam, in quantum pertinebant per charitatem ad Novum Testamentum.

Ad aliud dicendum, quod hoc fuit in typo et spiritu, et non in veritate et sacramento.

ARTICULUS XVI.

Utrum Testamentorum fuit gravius?

Sed ad haec incidit quaestio, quid illorum sit gravius?

Videtur autem, quod Novum : quia

Sed contra :

Dicitur, Act. xv, 10 : Quid tentatis Deum, imponere jugum super cervices discipulorum, quod neque patres nostri neque nos portare potuimus ? ergo gravius est quam Novum.

Item, Matth. xi, 28 et 30 : Venite ad me, omnes qui laboratis, et onerati estis, et ego reficiam vos. Tollite jugum meum super vos, et discite a me, quia mitis sum et humilis corde : et invenietis requiem animabus vestris. Jugum enim meum suave est, et onus meum leve. Econtra igitur videtur, quod sint aequaliter levia.

Solutio. Omnia hujusmodi argumenta leve est determinare : quia sicut vadunt auctoritates et rationes, ita innunt quamdam distinctionem. Sciendum ergo, quod Novum et Vetus possunt considerari, ut typus, et veritas : et sic est unum in alio. Si autem considerentur quoad materiam praeceptorum et motivum ad implendum, tunc Vetus est multo gravius : quia plura habet praecepta, et timor movet ad implendum ea. Si autem considerentur quoad perfectionem status eorum quae praecipiuntur, sic Novum est magis difficile.

Et per hoc jam patet solutio ad omnia.

<--- Page Split --->

F. De Circumcisione.

Fuit tamen inter illa sacramenta sacramentum quoddam, scilicet circumcisionis, idem conferens remedium contra peccatum, quod nunc baptismus præstat. Unde Augustinus : Ex quo instituta est circumcisio in populo Dei, quæ erat tunc signaculum justitiæ fidei, ad purgationem valebat magnis et parvulis originalis veterisque peccati : sic baptismus ex illo valere cœpit ad innovationem hominis, ex quo institutus est 1. Item, Beda : Idem salutifere curationis auxilium circumcisio in lege contra originalis peccati vulnus agebat, quod baptismus agere revelatæ gratiae tempore consuevit, excepto quod regni cœlestis januam nondum intrare poterant : tamen in sinu Abrahæ post mortem requie beata consolati, supernæ pacis ingressum spe -felici exspectabant 2. His aperte traditur per circumcisionem, ex quo instituta fuit, remissionem peccati originalis et actualis parvulis et majoribus a Deo præstitam, sicut nunc per baptismum datur.

tum, ibi, L, « Si vero quæritur de parvulis, etc. »

DIVISIO TEXTUS.

« Fuit tamen inter illa, etc. »

ARTICULUS XVII.

Hic incipit Magister agere de circumcisione.

Et tangit quinque circa ipsam : quorum primum est de ejus effectu. Secundum, de suscipientibus, ibi, G, « Quæritur autem de viris, etc. » Tertium, de institutione, ibi, H, « Hic dicendum est, in quo instituta fuerit, etc. » Quartum, de ritu ejus, ibi, I, « Fiebat autem octava die, etc. » Quintum et ultimum est, de quibusdam quæstionibus dubiis circa ri-

An circumcisio a Damasceno sit bene definita ?

Incidit ergo hic primo quæstio, Quid sit circumcisio ?

Diffinit enim eam sic Joannes Damascenus : « Circumcisio signum erat determinans Israel a Gentibus cum quibus conversabatur. »

<--- Page Split --->

Sed contra hanc diffinitionem multipliciter opponitur.

hæ sanctificando et signando datum est :» ergo circumcisio data est ad sanctificandum : et sic principaliter per actum santificationis deberet diffiniri.

SOLUTIO. Dicendum, quod principalis actus circumcisionis est remedium peccati originalis, et sanctificatio quaedam temporis, scilicet qualis per circumcisionem tunc temporis poterat præstari.

Ad hoc autem quod objicitur de Damasceno, dicendum quod non diffinit eam in comparatione ad baptismum : quia ipsa in lege effectum quemdam gratiae habuit in remedium contra originale : et talis effectus semper est principalis in sacramento : licet tamen aliter esset etiam typus baptismatis.

Ad aliud dicendum, quod intelligitur principaliter determinatio conversationis ex gratia circumcisionis, et per consequens etiam determinatio habitationis : et ideo ipse Damascenus dicit, quod quadraginta annis quibus fuerunt in deserto, non circumcidebantur : quia tunc aliis gentibus non erant permixti : et in hoc tantum tangit causam secundariam : quia causa vera erat, quod sub nube fuerunt, et oportebat eos moveri ad motum nubis, et non potuissent vulnera sanari si circumcisi fuissent.

Et ad hoc quod contra hoc objicitur, dicendum quod lex dabatur ad conversationem, ut regula morum et operum, sed circumcisio ut signum et mitigativum concupiscentiae moventis ad conversationem malam.

Ad aliud dicendum, quod duo fuerunt in circumcisione : quia ibi erat signum, et remedium originalis : et ex utroque conjunctim oportuit ei determinare locum, scilicet in loco propagationis originalis, ut infra dicet Magister : in fronte autem, vel alio loco non significasset per hunc modum.

Ad aliud dicendum, quod sanctificatio non convenit circumcisioni nisi indirecte, ut patebit jam in sequenti quaestione : et ideo non explicite ponitur in diffinitione,

<--- Page Split --->

sed implicite in hoc quod dicitur, determinans, innuitur.

ARTICULUS XVIII.

An circumcisio etiam impresserit characterem?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, F, circa initium : « Ex quo instituta est circumcisio in populo Dei, quae erat tunc signaculum justitiae fidei, etc. »

Ex hoc enim videtur, quod

Sed contra. SED CONTRA :

tus, constat quod iterum reciperet characterem : ergo haberet duos : et cum uterque sit fidei, quia baptismus (ut dicit Augustinus) est sacramentem fidei, et circumcisio (ut dicit Apostolus) signaculum fidei : ergo erunt in uno homine duo characteres ejusdem specici, quod esse non potest : ergo non impressit characterem.

SOLUTIO. Dicendum, quod circumcisio characterem non impressit : quia character est configuratio spiritualis trinitatis creatae quae est in imagine ad Trinitatem increatam.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod erat signaculum corporale, et non spirituale : ita scilicet quod in ipsa significatur diminutio concupiscentiae a parte corporis, praeter hoc quod imprimeret signum in anima.

Ad ALIUD dicendum, quod illa propositio vera est de sacramentis novae legis, quae nullo modo possunt iterari : sed non est vera de illis quae non iterantur super eamdem materiam, licet iterentur super aliam ut poenitentia, et unctio, et matrimonium, et Eucharistia : sed circumcisio non iterabatur, eo quod significabat id quod non est iterandum, scilicet baptismum. Vel melius dicatur, quod non iterabatur : quia erat contra morbum originalis peccati, qui non iteratur, et non propter impressionem characteris.

Ad ALIUD dicendum, quod non sequitur, quod distinctio exterior sit frustra, nisi sit data ad hoc ut causa ad effectum : et hoc falsum est : quia habet actum alium respectu cujus non est frustra, sed utilis.

Ad ID quod fictione recedente incipit valere circumcisio, dicendum quod non ideo est, quod gratia velut in vase in

<--- Page Split --->

charactere aliquo contineretur : sed potius ideo, quia Spiritus sanctus obstaculum non invenit qui gratiam influit, et id quod corporaliter fieri debuit, est expletum : et ideo illud non tenetur revocare : sicut et in aliis corporalibus actionibus, ad quas aliquis tenetur, si peragit illas fictus, non oportet iterum facere. Si enim vovi pauperibus dare centum libras, si do eas in mortali existens, et postea pœeniteo, non injungitur mihi ut iterum dem : quia licet dato transeat, tamen damnum manet, et tamen illud postea secundum approbationem potest mihi valere. Ita dico etiam de circumcisione : quia fuit etiam signum corporale, si aliquis proselytus eam fictus accepit, non oportebat ut non fictus iterum circumcideretur.

Si forte objiciatur, quod aliquis circumcisus dignoscibilis est a non circumciso a visu Angeli vel spiritualis oculi : et hoc non potest esse nisi signum aliquod sit in anima, sicut etiam per characterem dignoscitur anima baptizati ab anima non baptizati. Dicendum, quod illa nota non est character : quia sic etiam nota mortalis peccati character esset : sed tantum character dicitur, quando est configuratio imaginis ad Trinitatem increatam, et hoc non est in circumcisione.

ARTICULUS XIX.

An circumcisio justificabat ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, F, circa initium : « Ad purgationem valebat magnis et parvulis originalis veterisque peccati, etc. »

Ex hoc enim accipitur, quod justificabat : quod etiam videtur alia ratione : quia

necessarium erat incidere, non ex voluntate, sed ex natura corrupta, oportuit habere medicinam, praecipue propter parvulos quorum innumerabiles aliter fuissent damnati : haec autem medicina non fuit nisi circumcisio : ergo circumcisio valuit contra originale peccatum, ut videtur.

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

ergo videtur, quod circumcisio non causabat nisi illius penea dimissionem, qua in parte, et non in toto dimittitur : et haec est pronitas concupiscentiae, et non reatus carentiae visionis : ergo non causabat nisi diminutionem homitis, ut videtur.

circumcisio a parte posteriori et non directe delere incepit peccatum.

ARTICULUS XX.

Solutio. Dicendum, quod peccatum dimittebatur in circumcisione : sed circumcisio a posteriori operabatur peccati diffinitionem. Verbi gratia, in peccato sunt tria sibi connexa, scilicet culpa, et carentia visionis Dei, et incensio homitis : et si aliquid debeat directe delere peccatum, oportet quod primam causalitatem habeat ad deletionem culpae : et quia alia duo connexa sunt illi, ideo remittitur posterius penea carentiae visionis in toto, et incensio homitis in parte. Et sic operatur baptismus : quia potentia gratiae lavat sordes culpae primo, et posterius etiam cadunt penea adjunctae. Sed circumcisio, sicut probat ultima objectio, causalitatem ponit contra homitis incensionem, et ideo incipit delere peccatum a posteriori : remittit enim incensionem homitis : et quia illa non potest diminui, nisi cesset reatus in toto, ideo ille in toto dimittitur : quia vero ille connexus est culpae, ideo etiam culpa dimittitur. Et hoc est quod quidam de antiquis scrisperunt, quod circumcisio de se operatur diminutionem penea : sed virtus fidei in ipsa operabatur remissionem culpae : et sic intelliguntur rationes prima quae probant, quod fuit remedium originalis.

Ad 1. Ad in autem quod contra objicitur, dicendum quod fuit ordinata quidem contra morbum, sed non substantialiter : et ideo aliqua de causa (qua supra dicta est) poterat intermitti.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod licet morbus universalis esset, tamen propagatio est in uno, et in altero passive tantum : et ideo in illo remedium debuit poni. Et hoc infra magis patebit.

Ad 3. Ad aliud bene concedo, scilicet, quod

Quid dicatur sinus Abrahæ ? et, An parvuli decedentes sint in aliqua miseria ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, F, sub finem : « Tamen in sinu Abrahæ post mortem requie beata consolati, etc. »

Quid enim hic dicitur sinus Abrahæ ? Si forte dicas secundum Hieronymum, quod sinus Abrahæ vocatur requies bonorum patrum : hoc non videtur, quia

Sed contra : hoc est quod Christus in morte descendit ad limbum : et hoc fuit

<--- Page Split --->

descendere ad infernum : ergo limbus iste et sinus est in inferno.

Quæst. ITEM quæritur, Quare dicitur sinus Abrahæ potius quam Adam, vel Abel, vel alterius : cum ab Adam omnes multiplicati descenderunt, et ab Abel inceperit Ecclesia, ut dicit Augustinus.

Solutio. Solutio. Dicendum, quod sinus diitur proprie, et communiter. Communiter est requies beatorum patrum, ut dicit Glossa super Lucam, xvi, 23. Proprie autem dicitur locus in ora inferni sequestratus ad habitationem electorum, quia ante Christi adventum mortui, spe felici redemptionis pretium exspectabant. Unde etiam limbus vocatur. Limbus ora est vestimenti, sicut locus ille in ora fuit inferni. Et per hoc palet solutio ad primum.

Ad 2. AD SECUNDUM dicendum, quod protecrio dicitur a puniente actualiter, et ideo vocatur miserise : non enim vocatur hio protectio omnis indigentise : quia hoc non fuit nisi per beatitudinem.

Ad 3. AD ALIUD dicendum, quod miseria est

in pueris, scilicet desperatio visionis Dei : et ideo non ab omni miseria proteguntur : tamen bene concedo, quod pueri non habent ignem nec vermem.

Ad ALIUD dicendum, quod iste locus est in ora inferni superior, et longe ab inferno damnatorum, loco, et differentia mansionis : quia secundum spatium loci infernus longe est subtus, et secundum differentiam habitationis in inferno est pœna affligens æterna, et caligo densa, et vermis conscientiae : quorum nihil fuit in limbo patrum, quia aliquam lucem habuerunt propter fidem et spem quam habebant.

Ad ultimum dicendum, quod dicitur ad qui sinus Abrahæ propter tria : quorum unum est, quod ipse obedivit exire ab idololatris et patria : etideo ut esset pater in patria meruit. Secundum est, quia ipse benedictionem benedicti seminis primus accepit. Tertium est, quia Pater est credetium in circumcisione, et credentium in præputio : et in utroque semen habuit per Ismael et Isaac.

G. De viris qui fuerunt ante circumcisionem, et de feminis quae fuerunt ante et post.

Quæritur autem de viris qui fuerunt ante circumcisionem, et de feminis quæ fuerunt ante et post, quod remedium contra peccatum habuerint ? Quidam dicunt sacrificia et oblationes eis valuisse ad remissionem peccati. Sed melius est dicere, illos qui de Abraham prodierunt, per circumcisionem justificatos : mulieres vero per fidem et operationem bonam, vel suam si adultæ erant, vel parentum si parvulæ. Eos vero qui fuerunt ante circumcisionem, parvul'os in fide parentum parentes : vero per virtutem sacrificiorum, scilicet quam intelligebant spiritualiter in illis sacrificiis, justi-

<--- Page Split --->

ficatos. Unde Gregorius : Quod apud nos valet aqua baptismi, hoc egit apud veteres vel pro parvulis sola fides, vel pro majoribus virtus sacrificii, vel pro his qui ex Abrahæ stirpe prodierunt, mysterium circumcisionis 1.

physici sermones, non est pellicula, sed caro in capite virgæ : pellicula autem in muliere ita poterat abscidi sicut in viro.

ARTICULUS XXI.

Quare fæminæ non circumcidebantur ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicitur : « Quæritur autem de viris qui fuerunt ante circumcisionem, et de fæminis, etc. »

Et est dubium,

SOLUTIO. Dicendum, quod mulieribus Ad 1. non fiebat tribus de causis : quarum una est, quia natura nostra non est corrupta in muliere, quia in illa non fuit tota, sed potius in Adam : et ideo in filiis similibus illi conveniens fuit poni remedium. Secunda causa est, quod vir principalis est in generatione, et in semine viri est virtus formativa, et semen mulieris est sicut materia formata et patiens : et ideo dicunt etiam Doctores, quod si Adam non peccasset, sed mulier sola, non transfusum fuisset in nos originale quoad culpam, sed quoad pœnam quæ vocatur passibilitas naturae, non vitium : et ideo congregabat iterum in Adam poni characterem obedientiæ mandatæ circumcisionis. Tertia causa est, ut ostenderetur imperfectio sacramenti, et aliud generalius et melius exspectaretur : et puto quod hæc causa melior est.

Ad aliud dicendum, quod circularis fiebat : ut notaretur circulus peccati : quia illud (ut dicit Apostolus 2) primo fuit in persona in primis parentibus, et deinde serpens quasi cancer corrupit naturam in ipsis, et ex illa naturam in parvulis, et corrupta natura in parvulis, corrumpit personam parvulorum : et sic concluditur circulus a persona in personam. Vel sic : quia anima corrupit carnem in parentibus, et caro carnem seminatam in parvulis, et caro animam infusam in eisdem : et sic iterum concluditur circulus maledictionis primæ.

<--- Page Split --->

Ad 3 et 4. Ad ALIUD dicendum, ut Magister dicit in Littera: quia inobedientia primo percepta est eo quod concupiscentia loco illo corrupta sit et infecta.

Ad 5. Ad ALIUD dicendum, quod illa abscissio est periculosa, et contra bonum prolis in matrimonio : sed incisio fit in pelli-

cula operiente carnem illam, ut notetur, quod eadem caro debet refrigerari ab estu libidinis.

Ad ALIUD dicendum, quod mulieres non circumcidebantur ratione superius dicta.

H. De institutione et causa circumcisionis.

Hic dicendum est, in quo instituta fuerit circumcisio, et quare, et cur mutata per baptismum. Abraham primus mandatum circumcisionis habuit, ad probationem obedientiae 1 : nec ei soli praecepta fuit circumcisio, sed et semini ejus, id est, omnibus Hebraeis : quae fiebat secundum legem octava die lapideo cultro in carne praeputii 2. Data autem fuit circumcisio pluribus de causis, scilicet ut per obedientiam mandati Abraham placeret Deo, cui per praevaricationem Adam displicuerat. Data etiam fuit signum magnae fidei Abrahae, qui credidit se habiturum filium in quo fieret benedictio omnium 3. Deinde, ut hoc signo a caeteris nationibus discerneretur populus ille. In carne vero praeputii ideo jussa est fieri circumcisio, quia in remedium instituta est originalis peccati, quod a parentibus trahimus per concupiscentiam carnis, quae in parte illa magis damnatur 4 : et quia in parte illa culpam inobedientiae primus homo sensit, decuit ut ibi signum obedientiae acciperet.

I. Quare die octavo, et petrino cultro ?

Fiebat autem octava die, et petrino cultro 5 : quia et in resurrectione communi et octava aetate futura, per petram Christum omnis ab electis abscin-

<--- Page Split --->

detur corruptio : et per Christi resurrectionem octava die factam, circumcidetur a peccatis anima cujusque in eum credentis. Duæ ergo res sunt illius sacramenti.

K. Quare in baptismum multata sit circumcisio ?

Ideo autem mutata est circumcisio per baptismum : quia sacramentum baptismi communius est et perfectius : quia pleniori gratia accumulatum. Ibi enim peccata solum dimittebantur, sed nec gratia ad bene operandum adjutrix, nec virtutum possessio vel augmentum ibi præstabatur, ut in baptismo : ubi non tantummodo abolentur peccata, sed etiam gratia adjutrix confertur, et virtutes augentur. Unde aqua refectionis 1 vel regenerationis 2 dicitur, quia aridos fecundat, etiam fructificantes ampliori ubertate donat. Quia quantumcumque per fidem et charitatem ante habitam aliquis justus ad baptismum accedit, uberiorem ibi recipit gratiam : sed non ita in circumcisione. Unde Abrahæ per fidem jam justificato signaculum ta tutum fuit, et nihil ei intus contulit.

L. De parvulis defunctis ante diem octavum.

Si vero quaeritur de parvulis qui ante diem octavum 3 moriebantur, antequam fiebat circumcisio ex lege, utrum salvarentur vel non 4 ? Idem potest responderi quod sentitur de parvulis ante baptismum defunctis, quos perire constat. Unde Beda 5 : Qui nunc per Evangelium suum terribiliter et salubriter clamat : Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest introire in regnum Dei 6, ipse dudum clamabat per suam legem : Masculus cujus præputii caro circumcisa non fuerit, delebitur anima illa

<--- Page Split --->

de populo suo : quia pactum meum irritum fecit '. Forte tamen sub lege, ingruente necessitate mortis, ante octavum diem circumcidebant sine peccato filios,sicut modo fit in Ecclesia de baptismo.

ARTICULUS XXII.

An omnes tenebantur ad circumcisionem ?

diu erant in domo ejus qui verus erat hæres : et ideo Ismael et Esau et alii, quando separabantur a jure hæreditatis, et spe repromissi seminis, statim cessante in eis causa circumcisionis, absolvebantur a circumcisionis mandato, et amplius non tenebantur.

Et per hoc patet solutio ad totum.

Deinde quæritur de hoc quod dicitur, ibi, H, « Hic dicendum est, in quo instituta fuerit circumcisio, etc. »

ARTICULUS XXIII.

Videtur enim, quod omnes tenebantur ad circumcisionem : quia in omnibus damnabatur libido.

Item, Genes. xvii, 12, dicitur : Tam vernaculus, quam emptitius : et nullus excipitur : ergo generatio Rachelis obligatur ad hoc, et generatio Esau.

Sed contra hoc est quod dicit Glossa Ambrosii super epist. ad Roman. v, 13 : « Non possumus dicere ad circumcisionem teneri nationum populos, nisi fuerint in domo Patriarcharum nutriti, vel pretio empti. »

Et breviter quæritur, Qui obligabantur mandato circumcisionis, et qui non, et qua ratione obligabantur ?

An tres causæ circumcisionis tactæ a Magistro sint bene assignatæ ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, H, circa medium : « Data autem fuit circumcisio pluribus de causis, etc. »

Tres enim causas tangit hic, scilicet probationem obedientiæ Abrahæ, et signum magnæ fidei Abrahæ, et discretionem populi de quo Christus nasci voluit. His tribus adduntur duæ in Glossa super epist. ad Roman. v, scilicet ut castitatem mentis et corporis indicaret, et ut figura esset baptismatis.

Solutio.

Solutio. Dicendum, quod ratio circumcisionis fuit diminutio concupiscentiae in his qui pertinebant ad semen benedictum et promissum : pertinebant autem dupliciter, scilicet in hæreditate percipienda, et ut per quos semen descenderet : et ideo nulli alii obligabantur, ut dicit Ambrosius, nisi illi tantum : familia autem obligabatur quamdiu relationem habuerat per dominos suos ad hæreditatis obsequium et usum, id est, quam-

Et quæritur, Penes quid sumuntur causæ istæ ?

<--- Page Split --->

Item, Signum erat fidei, ut dicit secunda causa : ergo potius accipiebatur ad fidem indicandam, quam ad indicandam castitatem.

solutio.

Solutio. Ad primum dicendum, quod istæ causæ quædam sunt sumptæ a parte suscipientis eam primo, et quædam ex ratione circumcisionis.

Ex parte suscipientis tripliciter, secundum quod tria exiguntur ad consequendum semen promissum. Unum ex parte vitæ quod facit dignum per modum congruitatis, et hoc est obedientia. Alterum ex parte rei promissæ, et hoc exigit fidem : et istæ sunt duæ primæ. Tertium est ex parte idoneitatis ad carnalem descensum benedicti seminis : et hoc est castitas, et hæc est causa quarta.

Ex ratione autem circumcisionis duæ sumuntur, quia ex parte illa qua signum est, sumitur materia : ut ille populus charactere cardinali esset distinctus, et hæc est tertia. Ex parte autem effectus sumitur quinta : quia per effectum significabat baptismum.

Ad 1. DICENDUM ergo ad primum, quod Adam tentabatur pro modo sui status, in eo in

quo obedientia magna commendabilis erat : et non nisi uno, quia non indiguit multis adhuc, sed tantum ut experimentum acciperet suæ obedientiæ, indifferenti. Sed Abraham tentabatur, ut homo indigens liberatione et liberatore : et ideo in rebus difficilibus : et liberatoris indigentiam præsignabant tentatio de immolatione filii, liberationis autem tentatio de circumcisione.

Ad aliud dicendum, quod circumcisio est signum fidei, non quantum ad quemlibet articulum, sed, ut dicit Augustinus, quia credidit se habiturum filium in quo fieret benedictio omnium : et quoad hoc per locum generationis ponit similitudinem ad rem creditam.

Ad aliud dicendum, quod est figura baptismi, sicut imperfectum ejus quod est perfectum, et sicut particulare ejus quod est universale : et ideo distinguit, licet baptismus nihil distinguat.

Ad aliud dicendum, quod licet in aliis defecerat genus humanum, tamen quoad generationem seminis exigebatur præcipue reparatio in fide ut curaretur, et castitate ut congruenter reciperetur.

Ad ultimum dicendum, quod convenientiam habet in effectu cum baptismo, et quoad hoc figurat ipsum.

Alia quæ quærenda sunt, Magister bene determinat in Littera, præter hoc solum, quod Hebræi tradunt, quod non nisi principales circumcisiones lapideis cultris factæ sunt, scilicet filii Moysi cum educi debebat populus filiorum Israel in colle præputiorum in terram promissionis 1 : quia hoc significabat statum resurrectionis, quando per petram Christum omnis ab electis circumcideretur corruptio.

<--- Page Split --->