ARTICULUS II.

secunda. Augustinus vero tria in una, et septem in alia. Et videtur contrarietas inter eos.

Item, Origenes unum dicit esse mandatum : Non concupisc es uxorem proximi tui : et, Non concupisc es rem alienam. Et Augustinus dicit haec duo mandata esse. Et ecce iterum quaedam contrarictas tertia.

Præterea, Videtur Origenes melius dicere quoad primum : quia, sicut habetur in libro de Deo Socratis, tria erant genera deorum, et quaedam erant spiritualia invisibilia genera deorum : quibus nec sculptura poterat fieri, nec similitudo, nec etiam figmentum : et illi videntur prohiberi cum dicitur : Non erunt dii tibi alii præter me. Fuerunt autem alii dii secundum duo genera corporum, scilicet cœlestium, et terrestrium, quæ postea prohibentur cum dicit : Non facies tibi sculptile, etc. Ergo videtur, quod duo sint mandata, et sic Augustinus male dicit dividendo præcepta.

De distinctione præceptorum.

Secundo, Quæritur de distinctione præceptorum et tabularum secundum diversos.

Item, Ulterius quæritur de contrariætate quæ est circa ista mandata. Dicitur enim, Exod. xx, 18, postquam ista mandata edita sunt, quod cunctus populus videbat voces et lampades, et sonitum buccinæ, montemque fumantem, etc. : et statim infra, yy. 22 et 23, subjungitur, quod non audierunt nisi unum mandatum de cœlo ab ore Domini, ubi sic di-

<--- Page Split --->

cit : Vos vidistis quod de cælo locutus sim vobis. Non facietis deos argenteos, nec deos aureos facietis vobis. Ergo videtur esse quædam contrarietas.

Si forte tu dicas, quod in secundo loco ubi repetit unum, debet intelligi repeti aliud. CONTRA : Glossa dicit ibidem : « Repetit dicta in primo mandato, ut per argentea et aurea, omnia alia idola intelligantur : sicut dicitur in Psalmo cxiii, 4 : Simulacra gentium argentum et aurum, etc. Constat autem, quod aliqua causa specialis est, quare repetit dicta in primo mandato, et non in aliis.

Si forte tu dicas, quod illud audire et videre non erat in sensu exteriori tantum, sed in relatione ad sensum interiorem, sicut videtur ibidem dicere Glossa Augustini faciens quæstionem : « Quomodo populus videbat voces, cum vox sit sensatum auditus, et non visus ? » tunc videtur, quod non omnia mandata debuerunt audire : quia non omnia habent eumdem ordinem ad intellectum. Quia novem per se intelligibilia sunt, et unum non cadit per se in intellectu, scilicet de observatione sabbati : ergo videtur, quod illud specialiter debuit exprimi extra numerum illorum.

ITEM, Judæi quærunt, Quare potius hæc verba decem vel aliqua de illis Dominus loquebatur coram populo et audiente populo, quam omnia judicialia et cerimonialia et sacramentalia quæ sequuntur ? Non enim potest esse causa illa quam dicunt, quod hæc generaliter pertinebant ad omnes : quia etiam illa generaliter tenebantur observare.

ULTERIUS, Quæritur circa distinctionem horum mandatorum.

Si tu dicas, quod hoc ideo fit, quia ante data erant. CONTRA hoc est, quod secundum hoc etiam præceptum de sabbato non erat repetendum, cum ante datum fuerit.

Præterea, Augustinus in libro de Decem chordis dicit, decem mandata redire per reductionem in duo mandata dilectionis Dei et proximi : et hæc duo iterum reduci in unum mandatum naturalis legis, scilicet illud, Quodcumque vultis ut faciant vobis homines, et vos eadem facite illis. Et de ista reductione nihil determinatur hic : et ideo videtur, quod sit diminutio.

ULTERIUS quæritur de diversitate præceptorum quam dat Magister, scilicet quod quædam præcepta habent causam ex parte ejus quod præcipitur, quædam ex parte ejus cui præcipitur : et illa quæ causam habent ex parte rei præceptæ, quædam habent causam perpetuam, quædam temporalem. De hac enim diversitate nihil habetur hic, nec etiam in lege : et sic videtur esse diminutus iste tractatus de præceptis.

ULTERIUS quæritur de alia diversitate Quæst. 1

<--- Page Split --->

duplici quae in istis mandatis invenitur. In prima enim tabula ponuntur tria mandata, quorum duo prima sunt negativa, et tertium est affirmativum. Praeponitur enim ratio primi, cum dicitur : Dominus Deus tuus, Deus unus est : et illa ratio est credibile articuli fidei. Ratio autem secundi accipitur ex pœenis quas infliget transgredienti, cum dicit, quod non habebit insontem eum qui nomen Dei in vanum assumit'. Ratio autem tertii sumitur ex praeteritis quae fecit : quia die septimo requievit ab omni opere 2. In secundo autem capitulo primum ponitur affirmativum, et non confirmatur nisi per rationem mercedis : et omnia alia sunt negativa : et non adhibetur alia ratio movens ad modum obligationis eorum.

Quæratur ergo, Unde venit hæc diversitas ?

Secunda diversitas est : quia in affirmativis invenitur universaliter uti verbis imperativi modi, ut : Memento ut diem sabbati sanctifices. Honora patrem tuum, etc. In negativis autem universaliter utitur verbis indicativi modi, ut, Non habebis Deos alienos, etc. Et quæritur etiam ratio hujus.

Solutio. Dicendum ad primum, quod tabulae Testamenti multipliciter considerantur, scilicet in se, et in relatione eorum quae continebantur in eis, et ad ea ad quae ordinabant. In se autem considerat Josephus : et ideo est verum quod ipse dicit, quod utraque continebat quinque mandata. Sed secundum ordinem mandatorum quae in Scriptura erant, considerant Origenes et Augustinus. Et quia quatuor vel tria ordinant ad Deum, sex autem vel septem ordinant ad proximum : ideo tali fine considerato, tria vel quatuor erant in una , et sex vel septem in alia erant. Quia non erat ratio quare duae darentur moraliter loquendo, nisi

ut intelligeretur, quod ad duo ordinabant : vel allegorice propter duo Testamenta.

Sed secundum hanc solutionem videtur, quod tria deberent esse propter ordinem sui ad seipsum. Ad hoc dicendum, quod non oportuit, eo quod omnis ordo exigat diversitatem in extremis : sui autem ad se non est diversitas : ergo nec ordo. Vel aliter dicatur (sicut supra habitum est) quod non datur mandatum dilectionis sui : quia in ordine ad proximum datur diligenti principalitas diligendi seipsum. Ita hic in ordine ad proximum intelligitur ordo ad seipsum : et ideo tabulam tertiam hoc signantem esse non oportuit.

Ad aliud dicendum, quod in veritate Augustinus melius distinguit, quam Origenes : quia Origenes non attendit nisi materialem diversitatem, quae potest esse inter figmentum sive idolum, et sculptile, et similitudinem : eo quod similitudo dicitur, cui aliquid respondet in rerum natura : figmentum autem sive idolum, cui in re nihil respondet, sed animus confinxit, ut hircocervus vel chimæra. Augustinus autem attendit unitatem finis, quae est in similitudine et idolo, scilicet quod utraque statuitur ad cultum, aut ad invocationem : sive sumatur de corporibus, sive de spiritibus immundis creatis, qui mentes hominum in hoc deludunt, quod se faciant coli tamquam deos.

Ad aliud dicendum, quod in duplici concupiscentia non tantum est diversitas materialis, sed etiam finis : quia ad aliud concupiscitur uxor, et ad aliud res : uxor enim ad coitum et res ad possidendum.

Et ideo Augustinus melius et subtilius distinguit, quam Origenes.

Ad aliud sunt diversorum solutiones Ad quest. 1. Ad 1. diversæ. Quidam dicunt, quod ideo om-

<--- Page Split --->

nia ista dixit coram populo : quia sunt de lege naturali, et unicuique dictabat ea ratio propria.

Et ad objectum in contrarium, dicunt quod per repetitionem unius intelliguntur alia repeti debere.

Ad aliud quod objicitur de sabbato, dicunt quod quantum ad quietem mentis in Deo, et non in creatura, est de lege naturali : sed quantum ad quietem corporalem sabbati, fuit de observatione vulgata apud patres Veteris Testamenti, et notum omnibus ac si esset ex natura : et ideo inter alia aperte dicebatur. Alia autem, scilicet judicialia et cerimonialia indigebant interpretatione humana, et doctrina sapientiorum : et ideo talia proposuit per sapientes et duces plebis. Meliores autem Judæorum, sicut Rabbi Moyes, et Rabbi Eliazar, et Rabbi Joanna, dixerunt, quod licet ista sint de naturali lege, non tamen æqualiter : et ideo audiente populo non dixit nisi unum quod communiter unicuique dictat conscientia : quia homines semper consenserunt in hoc, quod principium universitatis non esset nisi unum. Alia autem non ita dictat mens : quia Deus multis nominibus nominatur, et non intelligitur nomen ejus ineffabile. Et similiter de sabbato, et alia quæ sunt ad proximum, recipiunt exceptiones in casibus determinatis. Et ideo dicunt, quod in aperto ad conscientias hominum non loquebatur nisi unum : et tunc illud quod primo habetur, quod cunctus populus videbat voces, referendum est ad visum interiorem, ut dicit Augustinus ibidem in Glossa : et non subjungitur in catalogo præceptorum propter omnia præcedentia, sed propter unum solum quod est primum : et illud etiam secundo repetitur, sicut videtur innuere Glossa.

Ad aliud dicendum, quod illa sunt naturalis legis, de quibus objicitur secundum quod est ordinativa naturae in necessaris ad esse individui, et ad permanentiam speciei : et illarum cura per peccatum non est obnubilata, sed potius augmentata, quia defectus augmentat desiderium ad esse : et ideo non oportuit illa determinari per legem scriptam iterando, sed tertium mandatum naturae, quod non expresse dabatur naturae exterius in principio, eo quod esset mens hominis tunc bene instituta, et per seipsum videt in justitia Dei, quid facere Deo et proximo deberet : scriptum tamen erat in mente, scilicet, Quidquid vultis ut faciant vobis homines, etc., illud erat mandatum ordinans in moribus ad Deum et hominem, et ideo peccato erat obnubilatum. Ad hoc autem dabatur lex scripta, ut ad id quod natura obnubilata peccato difficulter videbat, explicaretur determinatione decalogi. Et ideo in decalogo non ponitur aliquid nisi quod est explicatio primi mandati naturae, quod certum fuit homini in comparatione ad Deum et ad proximum.

Per hoc etiam patet solutio ad sequens : quia hic agitur de mandatis per reductionem ad unum universale primum, eo quod natura ad particularia ex illo universali non sufficiebat : sed potius lex scripta intendit illud universale explicare per partes, ut sic natura corrupta amplius lumen accipiat in moribus. Duo autem præcepta dilectionis non sunt, in quæ reducitur decalogus, sicut in commune, sed potius sicut in formam et perfectionem operum secundum quod sunt meritoria, sicut sæpe ante dictum est.

Ad aliud dicendum, quod particulariter determinantur ista mandata : sed tali particulatioue ad quam potest pertingere ratio naturalis per naturale ejus. Particulatio autem ulterius est studii et juris positivi. Et ideo de tali particulatioue non agitur hic : quia illa cadit in multas

<--- Page Split --->

differentias secundum diversas causas, et casus.

Ad in quod ulterius quaeritur de divisione Magistrorum, dicendum quod ipsi considerant non id quod praecipitur, sed potius rationem praecepti. Et illa triplex est, sicut dicunt Doctores : quia si ratio est in eo qui praecepit, tunc est praeceptum probationis et experientiae utrum obediat, sicut fuit illud quod datum erat Adae, ne comederet de ligno scientiae boni et mali. Si autem est ex parte rei praeceptae : tunc aut habet causam perpetuam, sicut illa quae per se sunt de genere honesti in affirmativis, ut honorare parentes, et credere Deo, et hujusmodi : et sicut illa quae sunt conjuncta malo inseparabiliter in negativis, ut Non furtum facies. Aut habet causam temporalem : et tunc non ligat nisi illa causa existente, sicut fuit, Crescile et multiplicamini : cujus causa fuit paucitas hominum Deum colentium : et non existente causa illa deobligantur homines a mandato. Sed hic non determinatur de praeceptis nisi penes ea quibus homo ordinatur ad Deum vel ad proximum in communi, ut infra patebit : et ideo tales differentiae non ponuntur hic

Ad ALIUD dicendum, quod tria petit quaestio illa, scilicet quare plura sint negativa quam affirmativa ?

Et, Quare diverso modo verbali utitur in affirmativis et negativis ?

Ad PRIMUM dicendum, quod decalogus datur secundum statum naturae corruptae, quae pronior est ad nocendum : et praeterea quia peccare contingit multis modis, et bene facere uno modo, ideo sunt plures prohibitiones, quam mandata affirmativa.

gativa, et subsequuntur affirmativa. In secunda tabula quae ordinat ad proximum, propter oppositam causam fit e converso. Primum autem mandatum quod pertinet ad fidem, quae veritatis est, oportuit quod haberet rationem in- telligibilem per modum interpretationis. Sed secundum pertinet ad opus oris : et ideo hoc non coercetur nisi per pce- nam. Quia autem prohibitio non mere- tur praemium, sed poenam potest habere transgressio : ideo est determinatio per poenam, et non per praemium. Tertium autem non habet rationem nisi ostendente finem quietis, ut infra patebit : quia hoc pertinet ad praemium. In secunda vero tabula unum solum est affirmativum : quia habet conjunctam remunerationem propter congruentiam actus. Sicut enim facit aliis, ita congruum est ipsum reci- pere a Deo. Sed prohibitiones ex se non merentur : et ideo talibus non adhibetur praemium : poenam autem non commina- tur, eo quod est manifesta etiam secun- dum lege humanas.

Ad ALIUD dicendum, quod imperium non est super negationem, nisi ita quod sit negatio imperii. Sed quod imperium sit negationis jam nutus, et inclinatio animi super nihil fundaretur : et hoc nullus intendit imperans. Unde sicut nemo imperat sibi, ita etiam nemo imperat, nisi ut aliquid fiat. Et ideo negationibus improprie praeponeretur modus imperativus, sicut in affirmationibus : sed indicativis bene interpretantur negationes, sicut et compositiones affirmativis : et ideo negationes fiunt per indicativum.

ARTICULUS III.

Quae sit sufficientia numeri praeceptorum ?

Tertio, Quæritur de sufficientia numeri praeceptorum, penes quid accipiatur ?

<--- Page Split --->

Nullus enim intellectus distinguit in aliquo nisi apud se habeat rationem distinctionis : et distinguibile sit illud quod distinguit.

Quæritur igitur, Quæ sit ejus ratio, vel quis habitus qui dirigit intellectum distinguentem in præceptis ?

Videtur autem, quod nullus ad propositum pertinens :

num, et sic de aliis articulis fidei : ergo videtur, quod juxta primum debent sumi quatuordecim præcepta secundum numerum articulorum.

Item, Super illud Apostoli, ad Roman. 1, 29 : Homicidio, contentione, dolo : dicit Glossa quod pluraliter dicit, Homicicidii s 1 , quia fit homicidium voluntate et opere. Ergo in diversis mandatis debuerant prohiberi, sicut fit in mœchia et voluntate mœchiae, et furto et voluntate furandi.

Et eadem est objectio de aliis mandatis : ergo videtur, quod debeant esse plura quam sint.

Item, Qui observat diem sabbati (ut

<--- Page Split --->

dicit Augustinus) in opere abstinet a vitis : ergo non occidit, nec mœchatur, etc. : ergo dato præcepto de die sabbati, superfluum fuit aliquod aliud præceptum dare : ergo videtur, quod numerus præceptorum sit abundans.

Et quia omnia hujusmodi objecta solvuntur per unam solutionem, ideo ista sufficiant.

Solutio. Dicendum, quod numerus præceptorum sunitur penes ordinantia in Deum, et proximum. Et penes ordinantia ad Deum communiter reperitur triplex differentia : aut enim præcipit motum ex parte Dei simpliciter relati ad animam nostram quæ movetur in ipsum, aut secundum quod invocatur testis conscientiæ. Si primo modo : aut sumitur penes intellectum, aut penes affectum. Si penes intellectum : tunc est primum mandatum, quod dicit : Audi, Israel, etc. Et hoc patet per hoc quia auditus sensus disciplinabilis est, et ducit in veritatem unitatis Dei, quæ est finis intelligentiæ speculativæ. Si autem est finis ut finis affectus : tunc est tertium mandatum, quod est de requie affectus in Deo in quantum est bonus. Si autem est penes invocationem Dei in testimonium conscientiæ : tunc est secundum mandatum, quod est : Non assumes nomen Dei tui in vanum. Objectionem autem quæ contingit hic de juramento vano et falso, quod prohibetur in secundo mandato et octavo, solvemus infra, quando disputabitur de quolibet mandato in speciali. Aliter tamen distinguit hæc tria mandata Magister in Littera, scilicet penes tres personas : sed sua distinctio patet, et est bona quoad nos : sed quoad illos qui recipiunt distinctionem mandatorum, et non personarum, ut Judæi et pagani, non tantum valet : et ideo ista quæ nunc dicta est, generalior est. Si autem ordinat mandatum in proximum : aut est hoc secundum ordinem in bonum, aut secundum remotionem a malo. Si in bonum : sic est pri-

mum secundæ tabulæ, quod est honorare patrem et matrem. Si autem secundum recessum a malo quod infertur proximo : hoc est aut opere, aut verbo, aut cogitatu, aut appetitu. Si opere : aut respectu personæ in esse individui, aut in eo quod conjunctum est personæ ad sustentationem speciei, aut in rebus fortunæ ad solatium utriusque ordinatis. Si primo modo : sic est, Non occides. Si tertio modo : sic est, Non furtum facies. Et ordinantur ista probationes secundum quod inferunt majus et minus nocumentum. Si autem est penes verbum : tunc est, Non falsum testimonium dices. Si vero penes nocumentum appetitus : aut est secundum delectabile carnis : et tunc est, Non concupisces uxorem proximi tui. Aut penes delectabile ad sufficientiam ordinatum : et tunc est, Non concupisces rem proximi.

Hac habita assignatione, respondendum est ad objecta per ordinem.

Ad primum igitur dicendum, quod habitus intellectus quoad distinguendum mandata est ratio debiti secundum ordinem justitiæ ad Deum et ad proximum in communi ut est homo, non ut est prælatus, vel subditus : est enim in notitia juris naturalis quoad hunc ordinem impressa naturaliter intellectui : et illa justitia est habitus regens intellectum in distinctione mandatorum.

Ad in autem quod contra objicitur, dicendum quod licet non sint nisi duo ad quæ ordinat nos jus naturale, scilicet Deus, et proximus : tamen multis modis ordinat in Deum, et pluribus in proximum : et penes diversitatem illorum modorum (ut patet in assignatione prædicta) attenditur pluralitas mandatorum.

Ad illud quod objicitur, quod illi modi quasi infiniti sunt, dicendum quod hoc verum est de particularibus nodis : sed modi communes non sunt nisi decem, ut prius dictum est.

Ad aliud dicendum, quod distinctio sumitur secundum materiam circa quam est actus, et illa materia est Deus, et

<--- Page Split --->

proximus : sed multis modis est circa Deum, et multis circa proximum : et ideo multiplicatur numerus praeceptorum ultra binarium.

Ad 3. Ad ALIUD dicendum, quod licet multi sint articuli, tamen in omnibus supponitur una veritas divina, et una essentia deitatis : et cum lex decalogi sit de naturali lege, alii articuli praeter unitatem Dei non adeo expresse nisi implicite sunt de jure naturali : et ideo illi in decalogo non exprimuntur.

Ad 4. Ad ALIUD dicendum, quod unitas Dei praeponitur secundum quod est objectum cultus Dei. Cultus autem supponit interius fidem, spem, et dilectionem : et exterius adorationem, et sacrificia, et venerationem. Et haec omnia supponuntur in primo mandato : quia sub quolibet istorum mandatorum continentur multi modi particulares. Et secundum hoc potest accipi multiplicatio mandatorum prima tabula aliter quam prius, et melius isto quod dictum est praeintellecto. Ad Deum nos habemus tripliciter, scilicet cultu interiori, et exteriori : et quoad hoc est mandatum primum. Similiter in verbo comparando veritatem nostra locutionis ad ipsius veritatem : et hoc iti per invocationem testimonii sua veritatis : et quoad hoc est mandatum secundum. Tertio modo nos habemus quoad intentionem cujuslibet operis : quia intentio semper debet abstrahi ab opere suo et requiescere in Deo : sicut Deus requicvit ab omni opere suo in scipso. Et cum non possit homo pluribus modis comparari et moveri in Deum, non sunt plura mandata in prima tabula nisi tria.

Ad 5. Ad ALIUD dicendum, quod concupiscentia non prohibetur specialiter separata ab actu, nisi in talibus concupiscibilibus qua? requiescere faciunt in se mentem hominis speciali dilectione praeter actum : et illa sunt duo, scilicet delectabile carnis, et delectabile possessionum sive rerum : in illis enim peccatis multoties peccatur corde praeter intentionem veniendi ad opus : sed in aliis, sci-

licet in homicidio et falso testimonio, vel non est delectatio praeter actum, vel ipsa causatur ex illa : quia multi volunt occidere ut habeant quod illicite concupierunt in delectationibus carnis vel rerum mundanarum : sed illa appetuntur propter se : et ideo ista concupiscentia habuerunt specialem prohibitionem, et non aliae.

Ad ALIUD dicendum, quod illud opus quod tendit in Deum : aut tendit in ipsum sicut terminum actus et finem, et tunc pertinet ad cultum interiorem vel exteriorum : et hoc includitur in primo mandato, sicut credere, sperare, dilgere, et adorare, et hujusmodi. Aut tendit in ipsum ut finem intentionis, sed non operis, quia opus est circa proximum : et tunc pertinet quoad intentionem ad primum mandatum, quia principaliter praecipit intentionem requiescere ab opere abstractam in Deo, secundum expositionem Augustini, et hoc modo penes opus erit primum, vel tertium mandatum.

Ad ALIUD dicendum, quod nati non sunt conjuncti sicut uxor : et ideo non separantur a parentibus. Unde dupliciter potest in eos offendi, scilicet ut sunt in potestate patris, et usurpantur in servitutem : et tunc clauduntur sub illo, Non concupiscies rem. Aut offenditur in personas filiorum qua? separabiles sunt a cura parentum : et tunc sunt ipsi proximi sicut parentes, et habent offensas generales qua? sunt in proximis : et ideo nulla specialis prohibitio debet esse de ipsis.

Ad ALIUD dicendum, quod ita est de quolibet mandato, si quis observat ipsum et meritorie : quia non potest esse meritum cum aliquo peccato mortali : sed tamen observatio sabbati non habet nisi specialem actum divisum ab aliis, qui est quies intentionis in Deo.

<--- Page Split --->

ARTICULUS IV.

Qualiter vitia capitalia prohibentur in mandatis istis?

Quarto quæritur, Qualiter vitia capitalia prohibentur in mandatis istis?

Solutio. Dicendum, quod licet Augustinus in libro de Decem chordis, videatur reducere fornicationem ad primum mandatum, eo quod sit injuria Dei in imagine ejus quæ maculatur : tamen intelligitur hic secundum Magistrum, quod omnis illicitus concubitus sive secundum naturam, sive contra naturam fiat, intelligitur prohibitus in illo mandato : Non mæchaberis : et meo judicio gula prohibetur in eodem, eo quod habent ordinem ut causa et causatum ista duo vi-

tia : quia sicut in naturis nutritiva deservit generativæ, ita in vitiis gula luxuriæ. Unde dicit Hieronymus : « Venter vino æstuans cito despumat in libidinem. » Avaritia autem prohibetur ibi, Non furtum facies : et, Non concupiscæs. Sed ira in illo mandato, Non occides. Et quia invidia generat iram per vtiium, ideo invidia intelligitur prohiberi in eodem. Superbia autem in Deum prohibetur in primo mandato, et superbia in proximum prohibetur per contrarium in primo secundæ tabulæ, cum dicitur : Honora, etc. Et ibidem quidam intelligunt etiam prohiberi invidiam : quia non potest aliquis simul honorare et invidere. Acedia autem secundum omnes prohibetur per contrarium in tertio mandato primæ tabulæ : quia acedia est tristitia in difficultate spiritualium, ex amore sæculi procedens : et ideo cum sanctificatur sabbatum, per quietem in Deo intelligitur excludi acedia.

Ad aliud dicendum, quod illa vitia quæ sunt specialis nocumenti in proximum, habent expressas prohibitiones : ut ira per quam nocetur proximo in persona, et luxuria per quam nocetur conjuncto ad progagationem naturae, et avaritia per quam subtrahitur sustentatio vitæ Alia autem vitia non habent nocumentum speciale, sed consistunt in generalibus actibus : et ideo specialiter prohiberi in decalogo non debent.

B. De primo præcepto.

Primum in prima tabula est : Non habebus deos alienos coram me. Non facies tibi sculptile, neque omnem similitudinum, etc. 1. Hoc Origenes dicit esse duo mandata, sed Augustinus unum 2. Hoc enim ipsum quod di-

<--- Page Split --->

xerat : Non habebis deos alienos, perfectius explicat cum prohibet coli figmenta, scilicet idolum vel similitudinem alicujus rei : quae duo Origenes ita dicit distare, ut idolum sit quod nihil habet simile sui : similitudo vero, quod habet speciem alicujus rei : ut verbi gratia, Si quis in auro vel in ligno vel alia re faciat speciem serpentis vel avis vel alterius rei, et statuat ad adorandum : non idolum sed similitudinem fecit. Qui vero facit speciem quam non vidit oculus, sed animus sibi finxit : ut si quis humanis membris caput canis vel arietis formet, vel in uno habitu hominis duas facies, non similitudinem, sed idolum facit : quia facit quod non habet aliquid simile sui. Ideo dicit Apostolus quia idolum est nihil in mundo 4. Non enim aliqua ex rebus constantibus assumitur species, sed quod mens otiosa et curiosa reperit. Similitudo vero est, cum aliquid ex his quæ sunt vel in cœlo, vel in terra, vel in aquis, formatur. Augustinus vero ita exponit illud : Idolum nihil est in mundo, id est, inter creaturas mundi non est forma idoli : materiam enim formavit Deus, sed stultitia hominum formam dedit. Quæcumque facta sunt, naturaliter facta sunt per Verbum : sed forma hominis in idolo non est facta per Verbum, sicut peccatum non est factum per Verbum, sed nihil est, et nihil fiunt homines cum peccant 2. Sed quæritur, quomodo hîc dicatur forma idoli non esse facta per Verbum, cum alibi legatur : Omnis forma, omnis compago, omnis concordia partium facta est per Verbum ? Hoc autem a diversis varie solvitur. Quidam enim dicunt 3 omnem formam, et quidquid est, a Deo esse in quanlum est : et formam idoli in quantum est vel in quantum forma est, a Deo esse, sed non in quantum idoli est, id est, posita ad adorandum : in hoc enim non est creatura, sed perversio creaturæ. Sicut illud quod peccatum est, in quantum peccatum est, nihil est : et homines cum peccant, nihil fiunt : quia ab illo qui vere est separantur. Unde Hieronymus : Quod ex Deo non est, qui solus vere est, non esse dicitur. Ideoque peccatum quod nos a vero esse abducit, nihil esse vel non esse dicitur 4. Alii vero dicunt omnem formam quæ scilicet naturaliter est, et omne quod naturaliter est, esse a Deo : sed forma idoli non est naturaliter, quia naturæ justitiæ non servit. Id enim naturaliter esse dicitur, quod simplici naturæ justitiæ quæ Deus est, militat, non resultat, et naturam creatam non vitiat.

Secundum præceptum est : Non assumes nomen Domini Dei tui in va-

<--- Page Split --->

num 1 : quod est dicere secundum litteram : Non jurabis pro nihilo nomen Dei 2. Allegorice vero præcipitur, ut non putes creaturam esse Christum Dei Filium : quia omnis creatura vanitati subjecta 3 : sed æqualem Patri.

Tertium vero præceptum : Memento ut diem sabbati sanctifices 4 : ubi secundum litteram præcipitur sabbati observantia : allegorice vero, ut requiem et hic a vitiis, et in futuro in Dei contemplatione exspectes ex Spiritu sancto, id est, ex charitate et dono Dei : non quod Spiritus sanctus sine Patre et Filio hoc operetur. Accepit utique Ecclesia hoc donum, ut in Spiritu sancto fiat remissio peccatorum. Quam remissionem cum Trinitas faciat, proprie tamen ad Spiritum sanctum dicitur pertinere : quia ipse est Spiritus adoptionis filiorum 5. Ipse est Christus et Filii amor et connexio vel communitas. Ideoque justificatio nostra et requies ei attribuitur sæpius.

Hæc sunt tria mandata primæ tabulæ ad Deum pertinentia. Et primum quidem quod est de uno Deo colendo, pertinet ad Patrem, in quo est unitas vel auctoritas : secundum ad Filium, in quo est coæqualitas : tertium ad Spiritum sanctum, in quo est utriusque communitas.

ITEM quæritur, Qualter intelligitur quod dicit, quod idolum nihil est in mundo ? Quidquid enim est res artis, aliquid est in mundo.

ARTICULUS V.

An idolorum formatio sit prohibita ? et, An idolum nihil sit in mundo ? et, An in præceptis negativis sit simplex negatio, vel an etiam aliquid affirmationis ?

Deinde quæritur de his quæ dicuntur in Littera circa primum mandatum.

Et quæritur de hoc quod dicit Origenes : « Qui facit speciem quam non vidit oculus, sed animus, etc. » Non enim videtur, quod hoc non intendat prohibere.

ULTERIUS quæritur, Utrum in isto præcepto et in aliis negativis sit simplex negatio, vel aliquis actus in eis præcipiatur ?

Videtur, quod simplex negatio : quia ita dicit Basilius super illud Psalmi 1, 1 : Beatus vir, etc., in quodam sermone : « Sicut ascendentibus scalam primus gradus est a terra discedere, ita etiam virtutis ac pietatis ascensus initium habet descendendi a malo : nam qualecumque otium cuilibet non recto operi præferendum est, sicut illa sunt quæ præcipiuntur, Non adulterabis, non homicidium facies : quæ omnia otium

<--- Page Split --->

animæ et quietem potius quam efficaciam operis alicujus indicant. Ea vero quæ ad perfectionis profectum pertinent, opus exigunt, ut illud : Diliges proximum tuum sicut teipsum. » Ex hoc expresse accipitur, quod negativa consistunt in simplici negatione.

partes justitiæ : declinare a malo, et facere bonum : non posset esse pars justititiæ declinare a malo, si esset pura negatio actus : unde ponitur in declinatione voluntas declinandi.

Sed contra. Sed contra hoc est objectio multorum : quia

Solutio.

Solutio. Dicendum, quod fuerunt quædam idola apud antiquos, quæ habebant causam sui erroris mixturas virtutum ex imaginibus cœli : sicut in tauro fiebat imago tauri cum capite canis, et habebat virtutem aperiendi secreta, et hujusmodi : et ideo talia inducebant in idololatriam : et hoc consideravit Origenes.

Ad qüest. 1.

Ad aliud dicendum, quod forma artis aliquid est : sed forma compositionis ex virtute invisibili et idolo corporeo nulla fuit in idolo, nisi in opinione errantium. Quod autem in opinione errantis est, non est aliquid in rerum natura vel in mundo : et ideo dicit Apostolus, quod nihil est idolum in mundo 1.

Ad qüest. 2.

Ad aliud quod ulterius quæritur de negativis præceptis, consentiendum est Magistris, quod illa ponunt actum interiorem : unde cum dicitur, Non habebis deos alienos coram me, sensus est : Velis non habere, ita quod ponatur ibi dissensus ad deos alienos.

Ad id quod contra objicitur, dicendum, quod Basilius loquitur de actu exteriori, et non interiori : quia cum sint duæ

ARTICULUS VI.

An hoc quod dicit, Non assumes nomen Domini Dei tui in vanum, sit de quinto ? et, An Magister hoc mandatum bene exponat ?

Deinde quæritur de secundo mandato quod incipit ibi, B, § 2 : « Secundum præceptum est : Non assumes nomen Domini Dei tui in vanum. » Ubi dicit Magister, quod « secundum litteram « præcipitur, quod per nomen Dei non « jurabis pro nihilo : » sed secundum hoc videtur, quod

<--- Page Split --->

non assumatur in omnibus sermonibus : et sic peccat mortaliter invocans Deum in oratione quæ non exauditur : et cum peccatores Deus non audiat, omnes tales orantes in peccato mortali, peccarent mortaliter ipsa oratione contra præceptum : et similiter prædicantes, et verum jurantes, quando non creditur sermon! eorum, quod falsum est : ergo videtur inconvenienter esse traditum hujusmodi mandatum : Non assumes nomen Domini Dei tui in vanum.

ULTERIUS quæritur de secunda expositione quam ponit Magister in Littera, quod « allegorice præcipitur, ut non « putes esse creaturam Christum, quia « omnis creatura vanitati subjecta est. » Cum enim ad moralia teneamur ex natura, moralia æqualiter obligant et accedunt ad notitiam omnium, scilicet Gentilium, Judæorum, et Christianorum : cognoscere autem et credere non æqualiter accedunt ex natura ad cognitionem omnium : ergo non cadunt sub præcepto.

SOLUTIO. Dicendum, quod istud mandatum secundum primam expositionem morale est, et obligat omnes.

maliter autem non est sermo vanus, nisi frustretur fine ad quem est: et ille est expressio veritatis ad alterum : quia, sicut dicit Plato, ad hoc datus est nobis sermo : et quando non habet finem, tunc vanus est per se et formaliter : et ideo idem est dicere : Non assumes nomen Domini Dei tui in vanum, quod non assumes nomen Dei ad sermonem falsum affirmandum. Assumere autem differt ab invocatione et manifestatione : quia orans invocat nomen Dei, et bene facit. Prædicans autem manifestat nomen Dei, et bene facit. Sed assumens sumit ad illud quod suum est, id est, ad sermonem qui est ab ipso.

Ad aliud quod objicitur de juramento vero cui non creditur, dicendum quod duplex est finis, in ipso, et in altero. Veritas autem expressa ad alterum est finis in seipso, et hæc sufficit sermoni ad hoc quod non sit vanus. Credulitas autem est finis in alio, quem si non consequitur, hoc est ex vitio alterius, non suo : sicut dicit Philosophus quod rhetor non semper persuadebit, neque medicans sanabit : sed si nihil omittit de contingentibus, dicetur finem consecutus esse : et si non in altero, tamen in seipso.

Ad in quod objicitur primo, dicendum quod jurans falso dupliciter peccat, scilicet decipiendo : et sic peccat ex parte verbi quod ordinatum est ad proximum, in proximum : et quoad hoc cadit sub quinto mandato secundæ tabulæ. Peccat etiam invocando testem divinam veritatem, et sic peccat in Deum : et quoad hoc ponitur sub secundo mandato primæ tabulæ. Magister autem de perjurio agit sub quinto secundæ : quia scientia perjurii pendet ex scientia mendacii, quia sine illa non bene scitur : et mendacium cadit sub quinto secundæ tabulæ.

Ad aliud dicendum, quod vanum est duplex, scilicet materialiter, et formaliter. Sermo autem verus materialiter potest esse vanus, id est, de rebus vanis, quæ ad vitam æternam non referuntur For-

Ad aliud quod ulterius quæritur, diad quæst. cendum quod illud mandatum non cadit in decalogo, nisi secundum sensum primum, et non secundum illum sensum qui accipitur ex metaphora locutionis : et ideo nulla est illa objectio : præcipue etiam cum Magister dicat, quod allegorica est illa expositio : illam enim nesciret extrahere, nisi habens fidem : et ideo solus iste obligatur.

<--- Page Split --->

ARTICULUS VII.

An observatio sabbati sit cerimonialis vel moralis ? et, Quare sabbatum cessavit ? et, An dies dominica successit sabbato ? et, Quis sit modus observandi sabbatum ? et, Quare usus est novo modo loquendi, dicens : Memento ut diem sabbati sanctifices ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, § 3 : « Memento ut diem, etc. »

Et quaeritur, Utrum haec observatio sabbati sit cerimonialis, vel moralis ?

Videtur autem, quod sit cerimonialis : quia

Si forte dicas, quod non totus usus sabbati est in signando. Contra : Augustinus ita dicit in libro de Decem chordis : « Tibi autem dicitur ut observes sabbatum specialiter in spe futurae quietis, quam tibi promittit Deus : quisquis enim propter illam quietem agit quidquid potest, quamvis laboriosum videatur quod agit, tamen si ad fidem quietis praemisse refertur illud quod agit, nondum quidem habet sabbatum in re, sed in spe habet. » Ergo videtur, quod totum sit in signum futuri.

« Probabiliter dici potest observandum sabbatum Judæis fuisse præceptum in umbra futuri : quæ spiritualem requiem figuraret, quam Deus exemplo hujus quietis suis fidelibus bona opera facientibus arcana significatione pollicebatur. Cujus quietis et Dominus noster Jesus Christus, qui non nisi quando voluit passus est, etiam sepultura sua mysterium confirmavit 3. » Ex hoc iterum expresse sumitur, quod observatio sabbati est cerimonialis, et non moralis.

Sed contra hoc objicitur : quia

<--- Page Split --->

strorum haec omnia praecepta ideo loquebatur Dominus audiente populo, quia erant de lege naturali quae accedit ad communem notitiam omnium : illud autem praeceptum inter alia coram populo loquebatur : ergo est de lege naturali : nihil autem est de lege naturali nisi quod pure est morale : ergo illud praeceptum pure morale est, ut videtur.

Sed si hoc concedatur, videtur esse sed contra contra : quia septima est de institutione divina : nulla autem institutio divina legitur facta de octava : in hominis autem ausu non videtur hoc fuisse, quod mutaret hoc quod constituit Deus : ergo videtur, quod non multata sit una in aliam.

Ulterius iterum quaeritur de modo Quæst. 3. observandi sabbatum, a quibus operibus sit abstinendum in feriatis diebus? Et iste articulus est utilitas istius quæstionis quoad consilia.

Ulterius quaeritur, Si praeceptum de sabbato est secundum aliquid cerimoniale, quare ipsum cessavit ?

Videtur enim, quod cessare non debuit quantum ad diei taxationem : quia

Ulternusquæritur , Utrumdiesdomi - nicasuccessitsabbato ?

Videtur, quod sic : quia

Et objiciur sic :

<--- Page Split --->

dum est . servilia autem non sunt nisi repugnantia libertati spiritus : hæc autem sunt sola peccata : ergo sufficit abstinere ab illis.

Sed contra. SED CONTRA sunt decreta Sanctorum et consuetudo Ecclesiæ, quæ præcipit abstinere ab operibus corporalibus, quæ non sunt peccata.

Quæst. 4. ULTERIUS quæritur, Quare utitur novo modo loquendi in isto mandato cum dicit : Memento ut diem sabbati sanctifices ? Non enim meminimus nisi præteritorum : cum igitur omnia mandata decalogi sint etiam de lege naturali quæ præcessit scriptam, sicut et præceptum de sabbato vel plusquam istud, videtur quod in omnibus aliis magis debuit ut verbo memorandi quam in isto : et tamen in nullo aliorum usus est verbo illo.

Solutio. Solutio. Dicendum sine præjudicio ad primum, quod non dicit, Memento ut diem sabbati observes : sed, Memento ut diem sabbati sanctifices. Sanctificatio autem sonat munditiam quietis : et ideo dicendum, quod præceptum de sabbato sanctificando quoad sanctificationem est morale, et quoad observationis modum fuit cerimoniale. Et ut hoc intelligatur, distinguendum est per hunc modum. Sabbatum quies interpretatur : et secundum rationem et auctoritatem Augustini, quies est post laborem : unde cum labor sit per vitam totam, sicut præcipit Ecclesiastes, ix, 10 : Quodcumque facere potest manus tua, instanter operare : quies-post hanc vitam erit : ergo est sabbatum sanctificare idem quod intentionem quietis ab opere abstrahere, et in æterna quiete continue defigere : quemadmodum Deus dimittens omnia opera sua, quievit in seipso : et hoc præceptum est, quia quicumque per intentionem quiescit in opere, ille fruitur opere suo, et fruitur utendis, quod est humana perversitas. Quod autem ita sit, accipitur a duabus auctoritatibus Augustini in libro de Decem chordus : quarum una est

hæc, « Præcipitur tibi ut ad hoc labores, ut in futuro requiescas : tu autem ad hoc vis requiescere ut labores, cum ad hoc debeas laborare ut requiescas. » Quasi dicat : In præcepto sabbati præcipitur tibi ut quies intentionis pergat ad quietem futuram, et non quærat intentio quietem in opere hujus vitæ. Secunda est hæc, « In Spiritu sancto, hoc est, in dono Dei, requies nobis perpetua promittur, in dono pignus accipimus æternæ quietis, quod erit sabbatum sabbatorum. Propter ipsam quietem pertinentem ad donum Spiritus sancti, scilicet ad hanc spem, quidquid facimus, si facimus, sabbatum observamus. » Ecce expresse dicit Augustinus quod habitum est : et ideo secundum hoc morale est, et non secundum observationem.

Ad omnes ergo Augustini auctoritates supra inductas dicendum, quod secundum observationem diei taxatæ, scilicet septimæ, signum fuit cerimoniale, secundum sanctificationem autem quietis in intentione morale : et quoad primum intelliguntur auctoritates inductæ, quoad secundum autem rationes adductæ in oppositum.

Ad m quod ulterius quæritur, dicenAd quæst. dum quod illud quod fuit in ratione signi, cessavit et cessare debuit : quia non significabat, quod semper faciendum erat ex institutione, sed potius quod exspectandum erat in Christo : quies enim futura in causa habetur in Christo, et in configuratione mortis ejus per baptismum in quo consepelimur Christo, ut simul operemur salutem nostram, et requiescamus cum ipso per intentionem, sicut ipse cum Patre usque modo operatur, et requiescit, sicut patuit ex verbis Augustini supra inductis.

Ad illud autem quod objicitur de thuAdlet 2 rificatione et decimis, dicendum quod non est simile : quia thurificatio nihil exspectandum signabat principaliter ex institutione, sed devotionem quæ semper et ab omnibus in omni oratione offer-

<--- Page Split --->

tur. Decumæ autem manent propter sustentationem ministrorum Ecclesiæ, et non propter hoc ut significant ulterius liberationem ab originali, sicut antiquitus fecerunt, ut supra notatum est de decimatione Christi.

An ID autem quod secundo quaeritur ulterius, dicendum quod dominica dies non successit diei sabbati : quia nec dies sabbati fuit in lege veteri de praecepto in quantum morale est, sed potius in quantum cerimoniale, cujus cerimoniæ duæ sunt causæ. Una fuit præostensio quietis illo die in operibus creationis mundi. Alia fuit futura quies per opera recreationis in sepulcro, et hæc fuit principalior in intentione instituentis : licet prima esset manifestior populo, et ideo rudi populo sæpius indicebatur pro ratione observationis. Sed instituit Ecclesia diem dominicam tribus de causis, et mutavit sabbatum duabus de causis : et sic erunt quinque.

Prima autem causa movit Ecclesiam ad instituendum dies aliquos vacationum : et est ista, quia homo circumdatus miseria cogitur laborare pro necessariis, et ad hoc etiam invitat cupiditas : labor autem evocat mentem ad intendendum circa temporalia : mens autem evocata ad temporalia postponit spiritualia, et postpositis spiritualibus non refert laborem ad spem quietis æternæ, et tunc non observat præceptum. Unde ad hoc ut homo audiendo solemnia divina, excitetur ad cogitandum de futura quiete, et sic discat currere per intentionem ad illam, etiam quando est in opere, salubriter Ecclesia providit dies festos, quibus verbum Dei proponitur, et solemnius cantatur, et populo præcipitur ab aliis abstinere, ut illa audiat mente.

resurrectionem conformandos. Instituit etiam alios festos dies, quando aliquod festum est de Deo vel de Sanctis, unde notabilis memoria de illa quiete facta est populo.

Tertia causa est, ut per hoc amoveatur error Gentilium mathematicorum : illi enim considerabant in principiis operum suorum dominium horæ, et dominium ascendentis signi præcipue, et dominium rei pro qua operabantur. Dominus autem horæ primæ in die octava Sol est : et tunc dicebant faustissimam inceptionem omnium operum. Et ut penitus hoc aboleretur, statuit Ecclesia, ut nullus in die illo et præcipue in mane aliquid operetur.

Prima autem causa cessationis sabbti, fuit principalis : quia cessaverat jam res sabbati secundum causam et rem aliquo modo, ut dictum est : et adveniente veritate cessare debuit umbra futuri. Secunda causa, ne videatur Ecclesia judaizare. Tertia causa fuit, ut error Gentilium tolleretur, qui dominum horæ observabant : et illius diei secundum eos primæ horæ dominus est Saturnus, qui, ut ipsi dicunt, infaustissimam inchoatonem operum habet, propter quod Gentiles etiam observabant sabbatum. Sed ut hoc tolleretur, statuit Ecclesia illa die esse operandum.

Ad ILLUD autem quod objicitur, dicenAd object. dum quod septima dies non habuit institutionem divinam, eo quod esset de substantia præcepti moralis : sed quia cerimonialia propter signa statuebantur a Domino : et ideo non fuit ex ausu hominis quod mutavit Ecclesia, sed potius ut intellectus veritatis esset, post quem intellectum mortiferum fuisset observare umbras futurorum.

Alia causa est quare dies octava ad hoc electa inter alia festa præcipua, est hæc, quæ sæpe assignatur a Sanctis : quia Dominus die octava surrexit, et quietem beatitudinis illius in corpore et in anima demonstravit, promittens nos sibi post

Ad ID quod tertio ulterius quæritur, Ad quest 3. dicendum quod dies feriati observantiam ab utilibus et corporalibus negotiis non habent, nisi ab institutione Ecclesiae, dictis de causis : et sic Ecclesia potest obligare subditos. Unde coercendi sunt

<--- Page Split --->

ab omnibus operibus ab Ecclesia non concessis. Sed verum est, quod minus malum esset negotiari utiliter, quam dissolvi in theatris, et potibus vacare : et sacerdotes magis instare deberent ut cessarent a peccatis, quam a bonis operibus corporalibus : tamen ab utrisque abstinendum est, ut dictum est prius.

Ad i. Ad illud quod contra objicitur, dicendum quod Augustinus loquitur de comparatione magis mali ad minus malum : et ideo neutrum indulget.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod opera servilia dicuntur, quae faciunt servum peccati, et sic peccata servilia sunt : vel quae

pertinent ad servitutem pene miserie præsentis, et sic alia opera servilia sunt præter ea quae exacta sunt potius quam concessa, ut coquere cibos, et alia hujusmodi.

Ad in quod ultimo quæritur, dicendum Ad qu quod istud mandatum minus habet de lege naturali quam alia, et ideo infigitur memoriae per illum modum loquendi. Alii dicunt, quod illud mandatum ante fuit in observatione : et ideo resumens, non de novo instituens, utitur tali modo loquendi. Sed prima solutio melior est.

C De mandatis secundae tabulae.

In secunda vero tabula septem erant mandata ad dilectionem proximi pertinentia 1 : quorum primum ad patrem carnalem refertur, sicut primum prime tabulae ad Patrem coelestem. Quod est : Honora patrem tuum et matrem tuam, ut sis longævus super terram, scilicet viventium. Parentes vero sic sunt honorandi, ut eis debita reverentia exhibeatur, et necessaria ministrentur.

Secundum est : Non occides : ubi secundum litteram actus homicidii prohibetur, secundum spiritum vero etiam voluntas occidendi. Unde huic mandato secundum litteram fit superadditio in Evangelio 2 : quia littera Evangelii exprimitur, quod legis littera non exprimebatur. Evangelii littera exprimit intelligentiam spiritualem, id est, quam spirituales habent, et secundum quam spiritualiter vivitur. Littera legis sensum carnalem, id est, quem carnales habent, et secundum quem carnaliter vivitur, cui facta est superadditio.

Tertium est : Non mæchaberis, id est, ne cuilibet miscearis excepto fœdere matrimonii : a parte enim totum intelligitur. Nomine ergo mœchise

<--- Page Split --->

omnis concubitus illicitus, illorum quoque membrorum non legitimus usus prohibitus debet intelligi ' .

Quartum est : Non furtum facies, ubi sacrilegium et rapina omnis prohiletur. Non enim rapinam permisit, qui furtum prohibuit : sed furti nomine bene intelligi voluit omnem illicitam usurpationem rei alienae. Sacrilegium tribus modis committitur, quando scilicet vel sacrum de sacro, vel non sacrum de sacro, vel sacrum de non sacro aufertur. Sacrum vero dicitur, quidquid mancipatum est cultui divino, ut Ecclesia, vel res Ecclesiae. Hic etiam usura prohibetur, quae sub rapina continetur. Unde Hieronymus : Usuras quaerere, vel fraudare, aut rapere nihil interest. Commoda fratri tuo, et accipe quod dedisti, et nihil superfluum quaeras : quia superabundantia usura computatur 4. Est enim usura, ut ait Augustinus 5, cum quis plus exigit in injuria vel qualibet re, quam acceperit. Item, Hieronymus 4 : Putant aliqui usuram tantum esse in pecunia, sed intelligant usuram vocari superabundantiam, scilicet quidquid est si ab eo quod dederit plus est : ut si in hieme demus decem modios, etin messe quindecim recipiamus. Si vero quaeritur de filiis Israel, qui Domino jubente ab Ægyptiis mutuaverunt vasa aurea et argentea et vestes pretiosas, et asportaverunt 5, utrum furtum commiserint ? Dicimus eos qui ut parerent, Deo jubente illud fecerunt, non fecisse furtum, nec omnino peccasse. Unde Augustinus 6 : Israelitae non furtum fecerunt, sed Deo jubente ministerium præbuerunt. Hoc enim Deus jussit, qui legem dedit. Sicut minister judicis sine peccato occidit quem lex præcipit occidi : sed si id sponte facit, homicida est, etiamsi eum occidat quem scit a judice occidendum. Infirmi autem qui ex cupiditate Ægyptios deceperunt, magis permissi sunt hoc facere illis qui jure talia passi sunt, quam jussi. Hic opponitur 7, quod etiam boni in isto opere peccaverunt : quia naturalem legem cui concordat Evangelium et lex moralis præceptionis, transgressi sunt, quae est : Quod tibi non vis fieri, alii ne feceris. Quam veritas scripsit in corde hominis : et quia non legebatur in corde, iteravit in tabulis, ut voce forinsecus admota, rediret ad cor 8, et ibi inveniret quod extra legeret. Hanc ergo illi prævaricari videntur in illo facto, aliis facientes quod nolebant sibi fieri. Sed ibi subintelligendum

<--- Page Split --->

est, injuste: ut non alii, scilicet injuste, facias quod tibi non vis fieri: alioquin hujus praevaricator est judex, dum punit reum nolens aliquid tale sibi fieri. Ita etiam et illud Domini verbum : Omnia quæcumque vultis ut faciant vobis homines, etc.1, de bonis accipiendum est, quæ nobis invicem exhibere debemus.

ARTICULUS VIII.

An potius dandum est mandatum filiis de honore parentum, quam parentibus de honore filiorum ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, C, § 1 : « In secunda tabula septem erant mandata. »

Objicitur enim contra primum mandatum : quia videtur debere parentibus potius injungere curam filiorum, quam e converso, cum dicit Apostolus, II ad Corinth. xii, 14 : Non enim debent filii parentibus thesaurirare, sed parentes filiis.

Quæst. 1.

ITEM QUÆRITUR,

Quæst. 2. ULTERIUS quæritur de promissione quæ fit in mandato, cum dicitur : Ut sis longævus super terram. Aut enim intelligitur de longævitate vitæ illius, vel de longævitate vitæ alterius. Si primo modo,

videtur habere instantiam : quia multi parentes honorant, qui propter hoc non sunt longævi super terram. Si secundo modo, tunc nihil videtur esse dictum : quia illa longævitas non datur uni operi bono in specie, sed omnibus, vel cuilibet: et ita videtur, quod irrationabilis huic mandato talis fit promissio.

SOLUTIO. Dicendum, quod crescente Solutio virtute in filiis, decrescit virtus in parentibus secundum naturam, et decrescenti virtuti debetur subsidium : et ideo Dominus præcepti ut filii parentes honorarent. E converso autem non erat opus : quia natura illud cogit, eo quod status ascendit a radice in ramos, et non e converso.

Ad aliud dicendum, quod nomine paAd quæst, rentis intelligitur quilibet proximus, ut Ad t. i objectum est, et supra probatum est in quæstione de charitate : sed Dominus simul in uno præcepto affirmativo intendit et intimare charitatem proximi, et ordinem ejusdem. Ordo autem non insinuaretur per nomen proximi, quia illud non exprimit nisi objectum charitatis : sed per nomen parentis insinuatur, quia illud exprimit et objectum dilectionis et charitatis et gradus. Alia etiam ratio potest esse hæc : quia charitas est perfectio naturae : et ut hoc ostendatur, ponit ibi nomen, ad quod simul movetur natura et charitas. Sed prima ratio melior est.

Ad aliud dicendum, quod subvenire Ad 2. in necessariis non est generalis actus præcepti : quia non tenet nisi in casu, scilicet si proximus indiget, et si nos

<--- Page Split --->

habemus facultatem : sed imago Dei honoranda invenitur in omni proximo, et ab omni proximo, et semper potest exhiheri, et quilibet habet ad hunc actum facultatem : et ideo potius posuit, Honora quam 'subveni : licet etiam subventionem intelligat in casu pro tempore et loco.

Et nota, quod de aliis de quibus hic potest quaeri, quando scilicet, et ex quo debemus subvenire parenti, et in quibus praeponere parentes aliis proximis, supra habitum est in quaestione de ordine charitatis : quia illa quaestio tota cadit sub isto mandato.

ARTICULUS IX.

An qui irascitur fratri suo, sit reus eodem judicio quo ille qui occidit, vel alio ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, C, § 2 : « Secundum est : Non occides. »

Additio enim de qua loquitur hic quae facta est in Evangelio Matthæi, v, 22 et seq., est ista : Qui irascitur fratri suo, reus est judicio. Qui autem dixerit fratri suo : Raca, reus erit concilio. Qui autem dixerit : Fatue, reus erit gehenne ignis.

Et quaeritur primo, Utrum qui irascitur, sit reus eodem judicio quo ille qui occidit vel alio ? Si alio : tunc non videtur esse superadditio in Novo Testamento.

Videtur autem, quod eodem : quia

irascitur fratri suo, peccat mortaliter, si prohibetur hic omnis motus iræ.

P RÆTEREA, Quid est quod dicit Magister, quod hic secundum sensum quem spirituales habebant, prohibetur voluntas occidendi ?

Videtur enim, quod lex naturalis semper prohibuit illam quoad omnes. Minus enim est nocere velle in rebus quam in persona : et primum prohibuit lex vetus secundum sensum omnium etiam carnalium illo præcepto : Non concupiscæs rem proximi tui. Ergo multo magis intelligitur etiam illud prohibuisse, scilicet voluntatem occidendi. Si autem hoc conceditur : tunc videtur, quod nulla facta sit superadditio in Novo Testamento.

SOLUTIO. Dicendum, quod in veritate in Evangelio nihil ponitur nisi quod tenetur in lege, et hoc intelligendo de moralibus : sed ex mala observatione carnalis populi non intelligebatur prohiberi nisi quod lex puniebat : et ideo interpretando addidit Dominus in Evangelio : et etiam quia gratiam dedit implendi quæ in lege non conferebatur : et de hoc aliqua necessaria notata sunt in principio quarti Sententiarum.

AD PRIMUM autem quod quaeritur, Utrum eodem judicio sit reus qui irascitur, quo qui occidit? Dicendum, quod eodem in genere, licet non eodem in specie : intelligit enim Deus secundum Glossam super Matthæum, de ira cui consen-

<--- Page Split --->

titur in nocumentum proximi vel mortem, quæ licet corde teneatur, tamen punietur æterna damnatione : sed quia in manifestum non processit, ideo judicio condemnationis et discussionis Domini propalabitur, ut justa videatur omnibus : tamen majus in specie debetur homicidio.

Ad 2 et 3. Ad ALIUD dicendum, quod est ira per zelum, et ira per vitium. Per zelum fit studio correctionis, et illa non est peccatum. Per vitium autem est quandoque in primo motu, cui non consentitur, et illa est veniale peccatum : sed illa qua consentitur in nocumentum intolerabile proximi, sicut mortem, vel mutilationem, vel damnum, est mortale : et de illa loquitur Dominus : et illa etiam hic directe prohibetur. Primus autem motus indirecte cadit sub praecepto.

Et per hoc idem patet solutio ad sequens : quia eadem est diffinitio de motu indignationis quæ est de morte.

Ad 4. Ad ALIUD dicendum, quod secundum Glossam gradus sunt in culpa, scilicet ira per consensum in corde, et ira prorumpens in signum indignationis, et ira prorumpens in verbum improperii et nocumentum proximi : et prima importatur per irasci, secunda per raca quæ est interjectio indignantis secundum Græcos, licet in Hebræo sonet vacuum vel excrebratum. Tertia autem importatur per fatue. Per judicium autem et gehennam et concilium signanter exprimuntur (ut dicit Glossa ibidem) gradus in æterna damnatione, non quidem æquales, sed inæqualitas eorum intelligitur ex modo condemnationis : quia qui judicatur, punietur quidem : sed quæritur adhuc, Qua pæna dignus sit et quanta ? Qui autem reus est concilio, scitur quidem qua pæna : sed quæritur quanta debeat infligi ? Sed qui reus est gehennæ, hic jam habet pænæ speciem et pænæ quantitatem : non quod hæc fiunt in judicio Domini, sed potius humano modo demonstrant differentiam peccatorum et pænarum.

Ad 5. Ad ULTIMUM dicendum, quod licet VOX

improperii puniatur gehenna, tamen differentia sunt in pænis illis quæ certæ ex specie sunt et ex taxatione quantitatis : quia major adhuc in gehenna pæna debetur homicidio, quam improperio.

Ad 1LUD quod ulterius quæritur de Ad legæ quæ prohibet voluntatem, dicendum quod quoad carnales repugnationes spiritui non prohibebat nisi voluntatem per signum in actum procedentem : ut si quis comminaretur vel agitaret eum cui irascebatur. Sed secundum eos, si in corde vel in mente indignationis iram habuit cui consensit, dicebant legem de hoc non curare : non quia hoc verum esset quod dicebant, sed quia intellectum verum legis repellebant : semper enim in lege naturali et animus et opus malum prohibebatur : et hoc intendit dicere Magister.

Si autem quæritur, Quem spiritualem intellectum tunc expressit Christus addendo ? Dicendum, quod est spiritualis intellectus in præcepto morali quantum ad movens, et quantum ad id quod præcipitur. Quantum ad movens sicut in isto præcepto, quod homicidium actus et voluntatis propter Deum dimittatur, et propter dilectionem Dei. Quantum autem ad id quod præcipitur, nihil plus fuit de spiritu in moralibus in Novo Testamento, quam in Veteri : sed amplius sunt explanata et determinata in Novo quam in Veteri.

ARTICULUS X.

An in hoc mandato : Non mæchaberis, prohibetur simplex fornicatio, aut tantum adulterium, aut omnia alia peccata ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, C, § 3 : « Tertium est : Non mæchaberis. »

<--- Page Split --->

fornicandi speciale habet mandatum, sed non voluntas occidendi : et hujus ratio supra expedita est : et ideo non ita extenditur generaliter istud mandatum, sicut illud de non occidendo.

Ad ULTIMUM patet solutio per antedicta : sive enim cum muliere sit, sive præter ordinem naturae, intelligitur hic totum prohiberi.

ARTICULUS XI.

Quid vocatur rapina in proposito ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, C, § 4 : « Quartum est : Non furtum facies, etc. »

Ibi enim sicut dicit Magister, prohibetur rapina.

Et quæritur, Quid rapina vocatur ? Rapina enim sonat violentiam : ergo non videtur esse rapina, cum fiunt exactiones et talliæ principum in populo terræ.

Solutio. Dicendum ad primum et ultimum simul, quod prohibitio secunda tabula ordinat ad abstinendum a nocimentis proximi : et quia aliis actibus non laedebatur proximus nisi adulterio, propter hoc hunc solum expressit in forma praecepti, et alios intellexit, quia sunt ejusdem finis, scilicet carnalis voluptatis, licet non sint ejusdem reatus in specie.

Ad aliud dicendum, quod Glossa illa intelligitur aut moraliter in fornicatione spirituali : et tunc nihil est ad propositum, quia praecepta accipiuntur secundum sensum litteralem. Aut intelligitur de voluptate quae est in carne, et hoc est gulae vel luxuriae : et una illarum prohibetur hic sicut causa alterius, sicut superius explanatum est.

Ad aliud dicendum, quod voluntas

Item, Pedagia et telonia : quod tamen in pluribus non est verum.

Sed ad hoc respondendum est sub distinctione : aut enim tallia est super servos, aut super colonos terræ principis. Si super servos, cum servus nihil habeat nisi nomine domini sui quod accipit ab eo, dominus potest quidem peccare nimis angariando et opprimendo servum, quia interest qualiter quisque sua re utatur : tamen non puto, quod sit rapina, vel teneatur ad restitutionem. Si autem accipitur de colonis terræ suæ et inhabitantibus : tunc taxanda est acceptatio secundum laborem principis, quem habet in defensione terræ, et secundum expensas quas necesse est facere secundum principis familiam et honestatem bona fide : et si ultra hoc exigat, rapina est : et hoc est quod dicit Joannes Baptista

<--- Page Split --->

militibus : Contenti estote stipendiiis vestris 1.

De teloniis autem et de pedagiiis dicendum, quod illa instituta sunt de consensu terræ ad pacificandum vias : et ideo secundum laborem et expensa quæ habent in pacificatione illa, possunt accipi : et quod ultra accipitur, est rapina.

ARTICULUS XII.

An sacrilegium sit speciale peccatum, vel dicat solum circumstantiam peccati ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, C, § 4 : « Sacrilegium tribus modis committitur, etc.

Sacrilegium enim non videtur dicere peccatum speciale, sed peccati circumstantiam.

Videtur, quod non : quia rapien excommunicatus est ad minus sententia hominis, scilicet consecrantis Ecclesiam, et proferentis sententiam in omnes loci illius invasores, quamvis non sit excommunicatus sententia canonum. Ille autem qui furatur, non est excommunicatus sententia hominis, nec canonis, ut dicunt Jurisperiti : ergo videtur, quod non committit sacrilegium, quia non est ratio quare unus sit excommunicatus, et non alius, nisi sacrilegium et non sacrilegium : actus enim qui est contrectatio rei alienæ invito domino, non habet annexam excommunicationem.

Quod si concedatur. CONTRA videtur esse quod in Littera habetur, scilicet quod tollit sacrum de sacro, vel non sacrum de sacro : ergo committit sacrilegium, ut videtur.

SOLUTIO. Dicendum, quod sacrilegium in hoc casu vel rapina facit speciale peccatum ratione loci : et ideo alia species est : sicut etiam violatio monialis alia species peccati est, quam fornicatio.

Ad id quod contra objicitur, dicendum quod quandoque circumstantia habet vim speciei sive formæ constituentis, et tunc facit aliam speciem : et hæc circumstantia præcipua est, quando fit ad injuriam alicujus sanctitatis Ecclesiæ : quia tunc ratione nocumenti quod conjunctum est actui, circumstantia trahit in aliud genus peccati.

Ad aliud dicendum, quod non est sacrilegium quando capiuntur res non sacræ personarum Deo dicatarum, sed majus est peccatum, quam simplex rapina : quia non fit per hoc læsio alicujus sanctitatis, quia sanctitas est in loco vel persona, et neutrum in tali contingit furto vel rapina.

Item quaeritur, Aliquis rapit in Ecclesia violenter, et aliquis furatur in ea, utrum uterque committat sacrilegium ?

An aliud dicendum, quod mancipatum divino cultui aliquid est dupliciter, scilicet quod consecratum est ad actum cultus : et hoc dicitur proprie mancipatum

<--- Page Split --->

cultui, ut calix, et patena, et lapides Ecclesiae, et hujusmodi : et haec non possunt ad alios usus deputari, quamdiu manet forma in qua consecrata sunt: et sic sunt loca deputata cultui, ut ccemiterium, et dormitorium : et ideo in talibus committitur sacrilegium per laesionem. Alio modo dicitur quid mancipari cultui, per hoc quod ordinatum est in sustentationem ministrantium in cultu, sicut bona Ecclesiae : et in talibus non laeditur sacrum nisi per accidens : et ideo auferre talia non est sacrilegium.

hæc, « Usura est lucrum ex mutuo ex pacto debitum vel exactum. » Alia est, « Usura est superabundantia quæ ultra sortem accipitur. » Et sunt hæ diffinitiones in Glossa per sententiam, non per verba.

Videtur autem, quod secundum has diffinitiones non videtur usura esse furtum : quia

Ad aliud dicendum, quod meo judicio uterque committit sacrilegium, eo quod laeditur locus : sed quod raptor excommunicatur, hoc est, propter temerarium ausum quem non habet qui occulte venit ad furandum.

Item quaeritur, Quid facit usuram, aut voluntas accipiendi ultra sortem, aut spes, aut pactum ?

ARTICULUS XIII.

De diffinitionibus usuræ, et dubiis circa eas occurrentibus.

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, C, § 4: « Hic etiam usura prohibetur, etc. »

Et quaeruntur hic breviter tria de usura, scilicet quid sit ?

Et, Utrum in usura transferatur dominium ?

Et, Utrum peccet dans usuram sicut accipiens ?

Ad PRIMUM sic proceditur :

Diffinit Magister in Littera usuram sic : « Usura est cum quis plus exigit in pecunia vel qualibet re, quam accipiatur in sorte. » Glossa autem super Lucam, VI, 35, et Matth. v, 42, videtur dare duas diffinitiones : quarum prima est

<--- Page Split --->

tum, aut prohibitio facit eam esse peccatum, aut læsio proximi. Si secundum se est peccatum : ergo numquam licuit alicui accipere ab aliquo usuras : nec enim umquam alicui cum aliqua licuit fornicari : et hoc falsum videtur, quia ita legitur, Deuter. xxiii, 19 et 20 : Non fænerabis fratri tuo ad usuram pecuniam, nec fruges, nec quamlibet rem, sed alieno.

qui dat mutuum ad servitia mutua : si enim aliquis mihi bene facit, ratio naturalis dictat, quod ego etiam obligor ei ad benefaciendum si possum : omnis autem obligatio quam dictat ratio naturalis, deduci potest in pactum : ergo ille qui dat mutuum ut accipiat aliquid ultra sortem, potest deducere in pactum, ut ille obligetur ei in aliquo ultra sortem : hoc autem est usura : ergo usura non est peccatum.

ITEM quæritur ulterius, Si licet tale pactum facere : Ego do tibi mutuum ut aliquid ultra sortem des pauperibus ?

Videtur, quod sic : quia dare pauperibus est eleemosyna et benefacere : sed constat, quod alios ad eleemosynam et benefaciendum quibuscumque modis debemus provocare : ergo tale pactum potest fieri.

CONTRA hoc est quod dicit Dominus : Mutuum date, nihil unde sperantes 2.

ITEM quæro, Si tale pactum vel spes possit haberi : Ego do tibi mutuum, ut rependas mihi vicem in dando mutuum alia vice, quando indigüero ?

Videtur, quod sic : quia ille tenetur ad hoc etiam sine mutuo quod facio ei ut commodet mihi si potest : ergo bene possum ad hoc eum beneficio mutui obligare, ut videtur.

SED CONTRA hoc iterum videtur quod dicit Dominus : Mutuum date, nihil inde sperantes.

ITEM, Difficile est spem bonorum vel quæst donorum pro beneficiis a corde removere. Ponamus ergo, quod aliquis det mutuum alicui, nihil deducens in pactum, et nihil recipiens ultra sortem, nisi ille offerat sponte, et ille qui dat mutuum, præsumit aliquid oblaturum : utrum sit talis usurarius ?

Videtur, quod sic : quia sperat aliquid ultra sortem : et usura est spes lucri ul-

<--- Page Split --->

tra sortem : ergo est usurarius propter mutuum.

CONTRA : Si non fieret, tamen mutuum daret vel dedisset : ergo videtur, quod sit simplex donum : hoc autem accipere non est peccatum : ergo talis non est usurarius.

Solutio. Dicendum, absque dubio, quod usura mortale peccatum est, et fuit semper in naturali lege et scripta, et numquam licuit nec licebit dare ad usuras.

Ad primum autem dicendum, quod usura est pars furti et rapinae, per hoc quod est rapina vel furtum secundum aliquid. Raptor enim vel fur tangit aliquid alienum invito domino, id est, non volente voluntate absoluta : usurarius autem contrectat alienum non volente domino, voluntate tamen conditionata volente. Unde ille qui dat usuras, bene vellet reddere id quod est ultra sortem, sed mavult eum accipere hoc quam non habere mutuum, quo indiget : et ita non est voluntarius nisi voluntate conditionata.

Ad aliud dicendum, quod patet solutio per idem : quia dare aliquid pro sorte, non facit aliquid esse peccatum vel usuram, sed potius contingere id quod est ultra sortem invito domino, id est, non volente voluntate absoluta.

Ad aliud dicendum, quod differentiae constituentes conveniunt, sicut invitus simpliciter, et voluntarius secundum quid. In furto enim contingitur alienum ejus qui est invitus omni modo : sed in usura contingitur alienum ejus qui est invitus simpliciter, et voluntarius secundum quid.

Ad aliud dicendum, quod spes accipiendi ultra sortem pro mutuo facit usuram.

Ad objectum autem in contrarium, dicendum quod negotiator non sperat pro mutuo : et ideo nihil valet objectio. Non enim est simile de negotiatione et mutuo : quia negotiatio non est de gratis

faciendis ex jure naturali et divino, sed mutuum est de gratis faciendis ex jure naturali et divino.

Ad aliud dicendum, quod usura est secundum se peccatum, et semper fuit peccatum.

Ad id quod contra objicitur, dicendum quod illa lex intelligitur sicut lex de libello repudi : praeceptum enim fuit dare libellum repudii, si uxor dimittatur : sed quod dimitteretur, hoc erat permissum : et quod dimissa posset aliam ducere, permissum fuit propter duritiam cordis Judaorum. Ita praeceptum fuit, quod ad usuram non daretur mutuum : permissum autem si daretur, quod daretur alieno.

Sunt tamen qui dicunt, quod lex in tali casu loquitur, scilicet quando alieni detinent nobis terras debitas, sicut Chananæi fecerunt terram filiorum Israel : et ideo usurando cum illis non receperunt alienum, sed proprium quod eis sorte debebatur. Et dicunt, quod ita pösset facere Ecclesia paganis. Tamen quia malum exemplum esset, reputo primam solutionem esse meliorem. Ab omni enim specie mali abstinendum est. Dicunt etiam, quod aliqua persona ab alia quae habet per violentam oppressionem vel alia acceptione illicita aliquid de suo, posset usurare eadem de causa. Sed, ut mihi videtur, non est tutum consilium : quia sine scandalo fieri non posset. Unde magis consentio, quod furto posset ab eo recuperare, quam usuraria acceptione.

Ad aliud dicendum, quod Ambrosius loquitur per hypothesis impossibilis : quia impossibile est, quod sine peccato alicui nocere possimus desiderare : ergo impossibile est, quod ab aliquo accipiamus usuras.

Ad id autem quod contra objicitur, dicendum quod nulli injuriatur qui utitur jure suo : unde non est idem nocere, et jure suo uti. Jure autem nostro utendo gravantur bene aliqui : sed nos non gravamus eos, sed jus contrariatur injuriae eorum.

<--- Page Split --->

Ad 7. Ad aliud dicendum, quod Imperator non intromittit se nisi de his de quibus habet judicare judex temporalis. Hæc autem sunt quae pertinent ad statum reipubblicæ secundum bonum statum temporis, non æternitatis. Dare autem ad usuram multum confert ad bonum statum temporalem illum : et ideo Imperator permittit et Reges similiter. Sed Ecclesiasticus judex judicat secundum bonum statum æternitatis : et ideo condennat. Hinc etiam patet, quare Ecclesiasticus judex de pœna usurarii, sæcularis autem de pœna furis judicat, pœnam infligendo, licet usura sit furtum secundum quid : quia fur lædit bonum statum temporalem, quem in casu juvat usurarius : sed corrumpit usurarius bonam statum spiritualem in obsequio charitatis.

Sunt tamen qui hoc aliter solvunt, dicentes illas leges revocatas esse per hoc quod Imperator per omnia consentit quatuor conciliis in quibus usuræ condemnatae sunt.

Ad aliud dicendum, quod illud argumentum non valet. Et est instantia : quia etiam fornicatio est minus peccatum, "quam homicidium : tamen non potest concedi : et hoc est ideo, quia quandoque minus malum inseparabiliter conjunctum est malo fini : et tunc majus potest fieri bono fine, et non minus. Sed valeret si concederetur majus peccatum in eo quod majus peccatum : hoc autem non est verum, sed potius acrius punitur quam minus.

Ad aliud dicendum, quod non est simile : quia in locatione domorum et vasorum est venditio quaedam utilitatis ad tempus : et hæc utilitas est determinata sicut inhabitatio domus vel usus rei concessæ. Sed in pecunia non est sic, sed solum mutuum et venditio mutui, quod gratis est faciendum ex charitate proximi. Alii autem aliter solvunt hoc : quia in locatione talium rerum aliquid deperit in re per usum vasorum et inhabitationem

domorum : in pecunia autem mutuata non. Sed prima solutio melior est : quia hoc quod dicit secunda, non generaliter necessario verum est. Sed qui opinantur, quod in usura transit dominium, aliter solvunt dicentes, quod non est simile : quia in locatione domorum vel aliarum rerum non transfertur dominium : et ideo potest dominus illorum vendere usum ad tempus. Sed in mutuo transfertur dominium : hoc enim sonat mutuum, quasi de meo facio tuum : et ideo usum vendere non potest, cum tamen sit sua res quam mutuat. Et hæc omnibus solutionibus probabilior videtur mihi. Sed tamen infra 1 de hoc erit disputatio si transferatur dominium vel non.

Ad aliud dicendum, quod creditor debitor efficitur ex ratione charitatis : tamen hæc ipsa obligatio non potest deduci in pactum, eo quod contrariatur mutuo quoad gratiam propter quam est faciendum ob dilectionem proximi. Argumentum autem procedit de illis obligationibus quae contractui vel actui in quo fiunt, non contrariantur.

Ad aliud dicendum, quod tale pactum 2 et 3. non potest fieri, eo quod gratiae mutui contrariatur. Et est instantia ad argumentum. Conferre præbendam bonum est, et dare aliquid pauperi est bonum : ergo bonum est pauperi dare ut conferatur præbenda. In omnibus enim talibus in quibus conjunctio unius cum altero evacuat gratiam alterius, tenet divisio : sed si conjunctim inferatur, non valet forma argumentationis, eo quod non est necesse conjungere quæcumque divisim sunt vera.

Per hoc etiam patet solutio ad sequens : quia de similibus est simile judicium.

Ad ultimum dicendum, quod talia dona Adguest 1 bene possunt recipi sine peccato : et bene reputo ingratum qui se proximo a quo

<--- Page Split --->

mutuum vel obsequium accepit, ad mutua servitia non offert.

Ad id quod contra objicitur, dicendum quod non est ibi spes propter mutuum, sed quasi ex dono : et ideo non facis usuram.

Et est notandum, quod ut Jurisperiti distinguunt, duplices sunt usuræ, scilicet illæ quæ accipiuntur ultra sortem, et illæ faciunt usurarium : et sunt usuræ usurarum quas qui accipit, ipsa actione infamis est.

ARTICULUS XIV.

est sua : ergo non est in eum translatum dominium. Probatio mediæ. Eccli. xxxiv, 21 : Immolantis ex iniquo oblatio est maculata.

An in usura transferatur dominium?

Secundo quaeritur, Utrum in usura transferatur dominium ?

Et objiciunt Legiste volentes probare quod sic isto modo :

SED CONTRA :

Solutio. Dicendum, quod hic sunt solutio. opiniones Magistrorum diversae. Legiste enim dicunt, quod in usura transfertur dominium, et quod haec est ratio quare Imperator permisit usuras : et quia leges non sine ratione conditae sunt, habent pro se rationes inductas supra.

Et respondent ad contrarias, dicentes Adobject. 1. ad primam, quod haec non est vera, quod quilibet de suo potest facere eleemosynam : quia est suum multipliciter : quoddam enim est suum licite acquisitum, et quoddam illicite acquisitum, et quoddam suum turpiter acquisitum. De primo potest fieri eleemosyna et sacrificium ad altare. De tertio eleemosyna, et non sacrificium. De medio nec eleemo-

<--- Page Split --->

syna, nec sacrificium : quia ex ratione et ex ordine charitatis tenetur reddere quod male acquisivit.

Ad object 2. Ad aliud dicunt, quod ille tenetur reddere ex jure canonis : et hoc est jus poli, et non fori : et ideo etiam judex Ecclesiasticus compellit eum, et non secularis, et non ideo quod apud homines non sit suum.

ARTICULUS XV.

An dare usuras sit peccatum sicut accipere ?

Ad object.3. Ad aliud dicunt, quod illa lex loquitur interpretative et non secundum veritatem : quia quasi non suum est, quod ex canonis auctoritate reddere tenetur et compellitur, et non diu permanet in dominio.

Ad object.4. Ad ultimum dicunt, quod non est simile : quia Deus bene permittit multa quae prohibet : et hoc non facit dominus terrenus : unde promissione divina fit translatio ista. Et haec responsio omnibus probabilior videtur mihi.

Sunt tamen Doctores sacrae Scripturae et Decretorum contrariae opinionis : et respondent ad rationes pro alia opinione inductas, dicentes ad omnes unam solutionem, quod ille non habet absolutam voluntatem dandi, sed tantum conditionatam : unde per absolutam remanet ipse possessor rerum suarum, licet non posset agere coram judice saeculari, quia ipse actioni suae renuntiavit. Unde sicut si aliquis detentus cogatur jurare ut det centum libras, tenetur quidem dare propter reverentiam sacramenti, sed tamen voluntas manet ad reharbendum quod dedt per auctoritatem canonis : ita dicunt esse in eo qui dat usuras, quod dat ut habeat mutuum, non quod velit, ut ille simpliciter habeat dominium.

Tertio quaeritur, Si dare usuras sit peccatum sicut accipere ?

Videtur, quod sic : quia

Si forte dicatur, quod non sunt dande nisi in necessitate : videtur, quod nihil sit : quia haec necessitas non potest esse nisi corporalis : et quilibet tenetur plus diligere animam proximi, quam corpus proprium : ergo potius deberet perire in corpore, quam dare proximo occasionem peccandi mortaliter.

Item ego quaero, Quanta necessitas exigitur ad hoc, quod detur usura ?

Videtur enim, quod ante deberet vendere omnia sua, quam ad hunc modum adjutorii converteretur, qui alii est causa peccandi mortaliter : ergo non licet nisi post omnem venditionem.

Sed TUNC nullus daret ei mutuum, quia sed comta non esset spes restitutionis : ergo non tenetur omnia ante vendere, quam det usuram.

<--- Page Split --->

P R Ā TEREAqu ĕ riturdesacerdotequipossetdare ?

Videtur, quod non : quia non debetfcerecontrahocquoddocet .

SED CONTRA :

IpseSacerdosindigentiamhabetsic - utalius : ergopotestcontraheremutuumadusuram .

quilibet satisfaciat sibi secundum quod Dominus inspiraverit, et recurrat ad superiorem cujus est ponderare jura et interpretari. Sunt tamen qui dicunt, quod timor probabilis quod depereat aliquis in hæreditate qua gubernat familiam et hæreditat filios vel pascit pauperes, sufficit ad hoc ut det usuras.

ADULTIMUMdicendum , quodidemju - diciumestdesacerdote , etdealiis : quiasacerdosnonbeatificatillum , eoquoddatusuras , sedpotiuscondemnatsidateasinvitus , nonpotensaliterbe - nefaceresecundumbonumstatumdo - mussuæetsuæfamiliæ .

Solutio . Dicendum , quodinnecessi - tatepotestdariadusuram , sedabsquenecessitatepecacalumest , e t , utputo , graveetmortale : sicutjurarelicitumestincasu , etabsquenecessitatepecca - t u m .

ADInautemquodobjicitur , dicendumadprimum , quodaccipiensetdansnonsimilitersehabentadscandalumvelcausampeccandi : quiadansusurasgra - tispostulatquodilleexpræceptoDomi - nitenteurimpendere , scilicetmutuum : sedquiaillenonfacitquoddejureDo - minifaceretenetur , ideodatusuram , quasiredimensvexationemsuam , etqua - siemensillumadhocutfaciatquoddejuregratisfaceredeberet : etillenonscandalizat , licetillescandalizetur : s i c - utetiamJudæiscandalizatisunt , licetDominusnonscandalizareteos . Etperhocpatetsolutioadsequens .

ADALIUDdicendum , quodpetensmu - t u u m , innulloimpeditsalutemproximi , sedpotiuspetendomutuum , provocateumadmertoriaopera : etquodusuradatur , hocestextortumabimpietateusurarii , nonexcausalitatedantis .

ADALIUDdicendum , quodadillamquæstionemnihildemeovolorespon - d e r e , quiamihivideturdifficiledeter - minarequantanecessitasrequiritur : s e d

ARTICULUS XVI.

An licuit fìlis Israel spoliare Ægyptios ?

Deindequæriturdehocquoddicit , i b i , C , § 4 : « SiveroquæriturdefliisIsrael , e t c . »

Cumenimsitdelegenaturalinonra - pinamvelfurtumfacere , videturDomi - nushocnondeberemutare : seddehoceritinfraquæstiosuperultimamdistin - ctionemdejurenaturali .

HicAUTEMdicendumest , quodhæccausafuit : quiaabÆgyptiisspoliatifueruntfliiIsrael , etlaboremeorumgratishabuerunt : etideojudicatumestaDominoquihabuitpotestatem , uthocmodorecompensaretur .

<--- Page Split --->