DISTINCTIO XXXIII.
De virtutibus cardinalibus.
A. De quatuor virtutibus principalibus.
Post prædicta, de quatuor virtutibus quæ principales vel cardinales vocantur,disserendum est : quæ sunt justitia, fortitudo, prudentia, temperantia. De quibus Augustinus ait : Justitia est in subveniendo miseris, prudentia in præcavendis insidiis, fortitudo in perferendis molestiis, temperantia in coercendis delectationibus pravis. De his dicitur in libro Sapientiae : Sobrietatem et prudentiam docet, et justitiam, et virtutem 1. Sobrietatem vocat temperantiam, et virtutem vocat fortitudinem. Hæ virtutes cardinales dicuntur, ut ait Hieronymus, quibus in hac mortalitate bene vivitur, et post ad æternam vitam pervenitur : quæ in Christo plenissime fuerunt et sunt : de cujus plenitudine nos accepimus 2. In quo habuerunt usus eosdem quos in patria habent, et quosdam etiam viæ. Verumtamen an hæ virtutes cum et ipsæ in anima esse incipiant, qui cum sine illis prius esset, tamen animus erat, desinant esse cum ad æterna perduxerint, nonnulla quæstio est. Quibusdam visum est eas esse desiuras : et de tribus quidem, prudentia scilicet, fortitudine, et temperantia, cum hoc dicitur, nonnihil dici videtur. Justitia enim immortalis est 3 : et magis tunc perficietur in nobis quam esse cessabit, cum beate vivemus contemplatione naturæ divinæ, quæ creavit omnes cæterasque instituit naturas : qua nihil melius et amabilius est. Cui regenti subditum esse, justitiæ est. Et ideo immortalis est omnino justitia, nec in illa beatitudine esse desinet : sed talis ac tanta erit, ut perfectio et major esse non possit. Fortassis
<--- Page Split --->
et aliae tres virtutes, prudentia sine ullo jam periculo erroris, fortitudo sine molestia tolerandorum malorum, temperantia sine repugnatione libidinum, erunt in illa felicitate : ut prudentiae ibi sit nullum bonum Deo praeponere vel aequare : fortitudinis, ei firmissime cohaerere : temperantiae, nullo defectu noxio delectari. Quod vero nunc agit justitia in subveniendo miseris, quod prudentia in praecavendis insidiis, quod fortitudo in perferendis molestiis, quod temperantia in coercendis delectationibus pravis, non erit ibi omnino ubi nihil mali erit. Ista ergo virtutum opera huic mortali vitae necessaria, sicut fides ad quam referenda sunt, in praeteritis habebuntur 1. Ecce aperte hic dicit Augustinus quod praedictae virtutes in futuro erunt, sed alios usus tunc habebunt quam modo. Cui Beda assentit super Exodum 2 dicens : Columnae ante quas expansum est velum, potestates cœeli sunt, quatuor eximiis virtutibus praeclarae, id est, fortitudine, prudentia, temperantia, justitia : quae aliter in cœelis servantur ab Angelis et animabus sanctis, quam hic a fidelibus. Et consequenter assignat Beda usus illarum virtutum secundum praesentem statum et futurum, imitans Augustinum in praemissis assignationibus.
Et quarto, Utrum manebunt in patria, an non ?
DIVISIO TEXTUS.
Post « prædicta de quatuor virtutibus quæ principales, etc. »
ARTICULUS 1.
Hic ponit Magister unicam et parvam distinctionem de quatuor cardinalibus virtutibus, de quiquis quasi sub uno capitulo determinat tria, scilicet diffinitiones singularum, et quare cardinales dicuntur, et utrum manebunt in patria ?
Notandum autem, quod quid sit virtus in genere, determinatum est, in libro II Sententiarum3.
Hic autem quaeremus de istis quatuor virtutibus, scilicet primo de numero earum, et sufficientia.
Secundo, Quare dicantur cardinales ? Tertio, de diffinitionibus quas ponit Magister.
De numero virtutum cardinalium.
AD PRIMCM potest objici sic :
Dicit Augustinus, quod « virtus est ordo amoris vel ordinatus amor. » Amor autem ordinatus non est nisi unus. Ergo videtur, quod non sit virtus nisi una.
Item, Si unum sufficient in natura, ipsa natura non quaerit plura, quia melius est facere per unum et nobilius, quam per plura : sed charitas sufficient ad omne bonum : ergo videtur, quod alii habitus superfluant.
Item, Non sunt nisi duo, scilicet
<--- Page Split --->
finis, et id quod est ad finem : ergo videtur, quod penes ista duo non deberent esse nisi duæ virtutes.
Item, Nos videmus in arte, quod in eodem opere non est una ars docens, et alia exsequens, sed una et eadem exsequens et docens operari : ergo videtur, quod cum virtus sit certior arte, quod nulla virtus debeat esse ut docens, et alia ut exsequens : ergo videtur, quod prudentia non sit virtus.
Item, Non sunt nisi tres potentiae motiva perfectibiles ad opus, scilicet rationalis, concupiscibilis, et irascibilis : ergo non debent esse nisi tres habitus perficientes, et sic iterum relinquitur, quod non sunt nisi tres virtutes.
Sed adhuc videtur, quod virtutum numerus sit diminutus : habenus enim quamdam virtutem ordinantem in dilectabili innato, quae est temperantia, et in passione illata difficili, quae est fortitudo : sunt autem multa alia quibus ordinatur homo in se sicut ista : ergo videtur, quod penes illa accipiendae sunt virtutes, sicut est delectatio doctrinae, et delectatio honoris, et hujusmodi : ergo numerus est diminutus.
Item, Secundum philosophiam Aristotelis, non est virtus quae castitas dicitur, nisi in delectabili tactus : cum ergo alii sensus habeant sua delectabilia sicut tactus, videtur quod debeant habere virtutes ordinantes. Quod autem verum sit illud Artstotelem intendere et dicere, patet ex illius verbis in libro IV Ethicorum, ubi dicit : « Videntur autem et caetera animalia parum vel nihil uti gustu. Gustus enim indicium est saporis, quod faciunt hi qui vina probant, et pulmenta, vel pigmenta : non autem multum letantur hujusmodi, sed non incontinentes, sed usu qui fit totaliter per tactum in cibis et potibus et in venereis et in aliis actibus. » Ergo patet quod dictum est : et eodem modo exponit Commentator.
Item, Fortitudo secundum eumdem Philosophum non est nisi in contristantibus damnis illatis, non circa quamlibet
mortem, sed circa eam quæ est in bello, et gratia boni. Cum ergo sint multa alia difficilia, ut confessio, et infirmitas, et paupertas, videtur quod debuimus habere virtutes in his dirigentes : et non habemus : ergo diminutus est numerus virtutum, ut videtur.
Item, Ad proximum contingit hominem multis modis ordinari praeter rationes debiti : ergo secundum illa virtutes esse deberent : et non ponuntur : ergo numerus est diminutus.
Item, Videtur quod non sunt illa quatuor quas ponit ipse hic : quia, Marci, viii, 9, super illud : Erant autem qui manducaverant quasi quatuor millia, dicit Glossa : « Per quatuor millia, quatuor virtutes significantur, scilicet prudentia, temperantia, et fortitudo, et quarta quæ per omnes se diffundit, dilectio Dei et proximi : ergo videtur, quod dilectio Dei et proximi sit una cardinalium.
Item, Matth. v, 6, super illud : Beati qui esurirunt et sitiunt justitiam, Glossa : « Esurire et sitire propter justitiam, est habere amorem boni. » Ergo videtur, quod aut charitas sit cardinalium una, aut idem sit charitas quod justitia.
SOLITIO. Dicendum, quod quatuor virtutes sunt cardinales. Et multi hic multas fecerunt hujus assignationes : sed una est substantialis. Constat enim, quod virtus civilis est quæ pertinet ad bonum statum civitatis. Ad bonum autem statum civium duo exiguntur, scilicet habitus per rationem determinans rectum ad opera, et hic habitus operativus, quia scientia nihil vel parum prodest : et hic habitus est prudentia : et ideo prudentia secundum Augustinum, sagaciter eligit ea quibus juvatur, ab his a quibus impeditur. Secundum autem quod exigitur, est bene se habere in difficili et optimo, circa quod est omnis virtus, quoniam in facili non indiget homo regente habitu, quoniam in illo ipse sibi sufficit. Bene autem
<--- Page Split --->
se habere contingit in se et in alterum secundum ordinem rectae rationis. Ad alterum quidem secundum debiti rationem : quia alia ratio se habendi ad aliud non capt ordinem juris, et tunc justitia est habitus regens. In se autem contingit bene habere se in duplici difficili, scilicet in delectabil innato contemporaneo vitae secundum tactum, ut gustu secundum quod est tactus, et venereis : et sic habi. tus regens est temperantia. Aut in difficili illato ab extra, ut periculum belli quod quaerit subversionem boni civium, sicut est justitia, fides, vel libertas, vel aliquid hujusmodi : et tunc habitus regens est fortitudo. Et isto modo multiplicantur virtutes secundum considerationem philosophicam.
Ad PRIMUM ergo dicendum, quod amor secundum quod cadit in diffinitione virtulis, ut quidam dicunt, non est habitus charitatis, sed potius generalis amor, quo omne quod est amat suam perfectunem. Alii intendunt dicere, quod est charitas : et tunc non est verum nisi de virtute formata, et non informi : et charitas tunc est in eis sicut forma generalis. Sicut enim bonum simpliciter est in bono quodam hoc vel illo : ita amor boni simpliciter, erit in amore hujus vel illus boni, sicut diximus in praecedenti distinctione : et hoc tunc non excludit esse plurium virtutum, sicut immediata distinctione ostensum est.
Ad ALIUD dicendum, quod unum non sufficit ad omnes actus secundum speciale esse operum, sed unum sufficit sicut motor et agens generale. Sic calor se habet ad sensus, et calor solis ad generabilia : et hoc etiam ante invenies qualiter intelligitur.
Ad ALIUD dicendum, quod verum est, quod duo sunt in genere, sed speciales differentiae sunt utriusque eorum : et ideo penes finem accipiuntur tres virtutes theologicae, et harum diffinitio supra tacta est.
Penes id autem quod est ad finem, sunt acceptae cardinales sic : Id quod est
ad finem : aut est secundum rationem qua ordinat ad finem et bonum : aut bonum finis aliquo modo relucet in eo secundum honesti diffinitionem : quia circa illud solum est virtus. Si primo modo : tunc illam rationem considerat prudentia, quia illa ratio est juvans discreta ab eo quod impedit in opere bono. Si autem est bonum quod est finis relucens in ipso : aut est secundum ordinem unius ad alterum, et tunc secundum ipsum est justitia : aut in unoquoque per se : et tunc aut est secundum innata, vel illata : et primo modo est temperantia, secundo modo fortitudo.
Ad ALIUD dicendum, quod ars operativa per instrumentum, educit formam quae est in se, in materia quae est extra se : et ideo praeparatio et virtus praeparativa et inductiva formae debet esse extra in ligno et lapide, sed in ethicis habitus nascuntur in operante : et ideo relinquitur ex talibus operationibus talis habitus : et ideo non sufficit in virtute, quod sufficit in scientia : sed si ars induceret formam in ipso artifice, tunc esset simile quod proponitur, sicut opus virtutis inducit formam in ipso operante secundum virtutem.
Ad ALIUD dicendum, quod licet non sint nisi tres potentiae, una tamen habet se dupliciter, scilicet ratio, scilicet ut regens alias, et sic in ea est prudentia : vel ut ordinans nos invicem ad alios, et sic in ea est justitia. In concupisci bili autem temperantia, et in irascibili fortitudo. Et sic jam habitae sunt tres multiplicationes harum quatuor virtutum.
Ad ALIUD dicendum, quod aliter attenditur virtus secundum Aristoteles, et aliter secundum Tullium in Rhetoricis, et in libro de Officiis. Quoniam Aristoleles non accipit virtutem nisi secundum quod est in difficili et optimo secundum materiam illam in qua est virtus : et ideo non dicit esse virtutes in doctrinae amore, et honoris amore. Alii autem ponunt virtutes penes illa, et reducunt
<--- Page Split --->
eas ad temperantiam. Tamen etiam secundum Aristotelern virtus est in uno sicut in quo habet summum statum, et a quo diffinitur, et alio bene utitur : sicut ipse dicit de forti qui non est circa quodcumque difficile fortunae vel periculi ex naturali morte, tamen bene utitur illis fortis per eumdem habitum per quem aggreditur pericula illata. Et possumus dicere secundum Aristotelem, quod temperantia in maximo et secundum maximum suum posse est in delectabili tactus secundum alimentum, et venereis : sed tamen bene se habet in aliis delectabilibus innatis secundum eumdem habitum : et hoc consonat dictis Aristotelis in multis locis Ethicorum: sicut patet diligenter inspicientibus in libro illo.
Per idem patet solutio ad id quod objicitur de fortitudine.
Ad 9. Ad aliud dicendum, quod ad alium multis modis ordo est : sed ordo cadens sub ratione civilitatis, est ordo juris et debiti. In aliis enim contingit se exhibere proximo et non exhibere praeter reprehensionem legislatoris : et ideo penes illos ordines nulla accipitur virtus civilis, nec etiam potest accipi. Sed forte species justitiae accipiuntur secundum speciales rationes debiti quod multiplicatur ex ratione naturae, ut in justitia naturali : et ex ratione contractuum, et ex ratione status et beneficii et conditionis, sicut multipliciter determinat de justitia Philosophus in Ethicis in libro de justitia, et Tullius multas ponit species justitiae naturalis et positivae.
Ad 10. Ad aliud dicendum, quod non sunt istae duae virtutes civiles condistinctae inter se et cardinales, scilicet justitia, et dilectio Dei et proximi : et quod dicit Glossa super Matthæum non intendit, quod charitas sit virtus civilis, sed potius quod ordinet justitiam ad proximum et Deum, ut ex amore faciat id quod ex debito tenetur facere.
Ad 11. Ad aliud dicendum, quod intendit, quod justitia secundum quod est merto-
ria, movetur amore, et non quod amor sit virtus civilis. Tamen nota, quod videtur Aristoteles alium modum habere : quoniam ipse videtur velle, quod virtus quae est in uno et consuetudinalis, sit triplex, scilicet secundum difficile ex delectione innata, in quo regit castitas vel temperantia, et secundum difficile illati, in quo regit fortitudo, et secundum difficile quod est in eo quod habemus ad usum et sustentationem vitae, et virtutem quae regit in hoc vocat largitatem, et facit de ea tractatum specialem. Intellectualis autem virtus, ut ipse dicit, non habet medium hoc modo, sed inest ei ratio recta per medium, sicut prudentia cum suis, quae secundum eum sunt φρόνησις, scientia, et intelligentia, et hujusmodi. Justitia autem quoniam non simpliciter dicitur, alterius ordinis est : quoniam illa cadit sub ordine juris civilis, scilicet secundum statuta et plebiscita, et variantur casus in ipsa : et ideo illa respicit ordinem communis civitatis : et hunc ordinem videtur Aristoteles tenere in Ethicis, sicut plane patet in nova translatione.
ARTICULUS II.
Quare iste virtutes vocantur cardinales?
Secundo quaeritur, Quare istae virtutes cardinales vocantur?
Hieronymus enim de hoc in Littera videtur assignare rationem : quia eis in hac mortali vita bene vivitur, et post ad æternam beatitudinem pervenitur.
Hoc autem videtur falsum : quia
Multi scripserunt de cardinalibus virtutibus, et nullam fecerunt mentionem de æterna beatitudine, ut Aristoteles, Tullius, Macrobius, et alii Philosophi.
Item, Basilius super principium
<--- Page Split --->
proverbiorum dicit, quod de quatuor virtutibus quae cardinales vocantur, multi etiam qui foris sunt, scripserunt.
Item, Multi habuerunt eas etiam infideles, ut ipse Tullius, et Africanus, et alu quidam Stoici, quorum vita adhuc scribitur a Philosophus. Ergo videtur, quod hoc non sit ratio quam ponit Hieronymus.
Item, Virtutibus theologicis in hac mortalit vita bene vivitur, et post ad æternam vitam pervenitur : ergo virtuttes theologicae sunt cardinales, quod falsum est : ergo non est ratio quam ponil.
Si forte dcas, quod ideo cardinales vocantur, quia in eis velut in cardinalibus omnes aliae et virtus civilis volvitur : videtur secundum hoc quod sola charitas sit virtus cardinalis : quia illa sola, ut saepius jam habitum est, videtur facere totum bonum quod est in vita hominis.
Item, Inter istas videtur una esse cardinalior quam alia. De prudentia enim dicit Bernardus, quod « non tam virtus est, quam auriga virtutum : » ergo aliae videntur cardinali in ea.
Ulterius quaeritur, Quare dicuntur principales, et quare civiles sive politicae ?
Solutio. Dicendum sine praejudicio, quod Hieronymus non tangit causam generalem, sed potius causam secundum optimum esse illarum virtutum : et hoc non habent nisi quando sunt infusae et formatae : et tunc dicuntur cardinales respectu earum quae sunt in his quae sunt ad finem circumstantia considerationem hominis, et non respectu theologicarum.
Et per hoc patet solutio ad quatuor prima.
Alii autem, ut Philosophi, vocant eas cardinales, ideo quia sunt cardo revolutionis humanae vitae secundum statum civilem et honesti : et haec est ratio pro-
pria et usitata apud Tullium et alios Philosophos de eis loquentes.
Ad 10 autem quod objicitur de charitate, dicendum quod ipsa non est cardo ad cujus rationem aliae particulares reducuntur, sicut sobrietas ad temperantiam, eo quod sobrietas temperat in delectabili quodam innato, et similiter contintentia et parcimonia et hujusmodi quas ponit Tullius et Macrobius : et ad justitiam pietas et misericordia et religio, eo quod omnes illae sunt circa particulares rationes debiti. Sed humana vita refertur ad charitatem ut ad motorem generalem et formam quamdam et finem, et non ut ad cardinem, ut dictum est.
Ad alitud dicendum, quod nulla illarum est cardinalior alia, sed una potest esse generaloris materiae quam alia. Et ad hoc notandum, quod omnis virtus poltica circa materiam ponit rationem specialem, sicut fortitudo rationem ardui et firmi gratia boni, et continentia sive temperantia rationem pulchri circa restrictionem delectabilium carnis, et praecipue in sensu tactus, qua in illo solo, ut probat Avicenna, est simpliciter et absolute delectatio : et ideo in illo temperare est difficile. Justitia autem licet habeat materiam generaliorem quam passionem illatam vel innatam, tamen specialem rationem attendit circa eam, id est, rationem debiti ordinabilis jure naturali vel humano. Generalioris autem materiae inter omnes est prudentia, quia illius materia est id quod valet ad opus morale : sed tamen ipsa ponit rationem specialem circa hoc, scilicet eligibile circa rectam rationem boni civilis : et secundum quod ipsa est illius rationis inspectrix, sic est virtus specialis divisa contra alias. Secundum autem quod hoc eligibile monstratur aliis virtutibus vel in actu vel circumstantiis, sic ipsa est auriga virtutum secundum intentionem beati Bernardi. Sicut enim ratio se habet ad alias potentias motivas, ita et habitus perficiens rationem : quia ratio habet objectum in ratione spe-
<--- Page Split --->
ciali, scilicet verum in ratione boni secundum quod ipsa est practica, quod bonum tendit in finem concupiscibilis et irascibilis pro diversitate naturae suae. Ita etiam est de habitu regente rationem, quod est specialis rationis quam ponit circa materiam generalem quae determinabilis est ad opus cujuslibet alterius. Dicendum igitur, quod cardinaltas virtulum attenditur penes rationem quam ponunt circa materiam, ad quam rationem respiciunt inferiores cis, quae partes suae a Macrobio et Tullio decuntur, et non a materia. Et quia in rationibus sinu! aeque principales sunt, ideo una non est cardinalior alia, sed aeque sunt cardinales.
Et primo, Quæritur de illa diffinitione quam tangit, ibi, A, « Justitia est in subveniendo miseri. »
Hoc enim est misericordiae, quae pars justitiae est secundum Sanctos, et non cardinalis virtutis : ergo male diffinitur.
Item, Justitia est reddere unicique quod suum est, ut dicit Augustinus, et etiam Philosophus. Hoc autem fit multus modis : ergo videtur, quod male descendit ad quamdam materiam determinatam assumendo justitiam.
Item, Non videtur reddere quod suum est, qui subvenit misero, imo videtur de proprio : ergo magis est charitatis hoc, quam justitiae : ergo male diffinitur.
Ad quæst.
Ad aliud dicendum, quod cardinalitatis ratio est in hoc, quod inferiores respiciunt rationes earum, ut dictum est. Principales autem dicuntur, secundum quod consistunt in eo quod per se est viriutus, ut fortitudo circa difficillimum illatum, et temperantia circa maxime delectabile : et aliae tunc erunt secundaria, quae sunt circa materiam quae prope est juxta materiam virtutis, licet illa non omnino sit, sicut sobrietas circa temperantiam oppilantium vias rationis et sensuum, quod non est adeo difficile sicut cohibere delectationes taclus, et sic de aliis. Civiles autem dicuntur, secundum quod constituunt bonum statum unius cum alio in ordine civium : et haec eadem ratio est, quare dicuntur politicæ, nisi quod unum est Graecum, et alterum Latinum.
ARTICULUS III.
De diffinitionibus virtutum cardinalium.
Tertio, Quæritur de diffinitionibus quas ponit hic Magister.
ULTERIUS quæritur de alia diffinitione quam ponit : « Prudentia est in praecavendis insidiis. »
Sunt enim, ut dicit Tullius, tres partes prudentiae, scilicet memoria, intelligentia, et providentia : et nulli convenit prae cavere insidias nisi providentiae : hoc ergo non secundum se convenit pudentiae, sed parti ejus : quia si secundum se conveniret, oportecit quod conveniret cuilibet parti.
Item, Videtur quod sit impossibile quod dicit : insidiantia enim non sunt necessaria, quia sic caveri non possent : ergo contingentia de futuro : illa autem non sciuntur, nec sciri possunt : ergo nec caveri : quia nihil cavetur, nisi quod scitur et præscitur.
ULTERIUS quæritur de tertia quam ponit, dicens : « Fortitudo est in perferendis molestius. »
Cum enim vitus sit circa delectationes et tristitias, omnis virtus perfert molestias quarumdam passionum circa quas ipsa est : ergo hoc non est speciale diffinitivum fortitudinis.
QUÆRITUR autem de quarta : « Temperantia est in coercendis delectationibus pravis. »
<--- Page Split --->
Coercere enim non dicit actum aliquem : omnis autem virtus videtur debere diffiniri per actum sibi substantialem : ergo male diffinitur.
Eadem objectio est de diffinitione fortitud:nis.
Item, Utraque istarum ponitur per diffinitiones dictas in passionibus scilicet illatis : fortitudo, quia perfert molestias : temperantia, quia coercet malas delectationes : passionibus autem non meretur : cum ergo virtus detur propter meritum, male diffinitur circa passiones.
Uteriusquæriturdeordinevirtutum . QuiadiffiniendoMagisterponitjustitamprimo , deindeprudentiam , etfortitudi - n e m , ettemperantiam : etliberSapien - tiæqueminducitinLitteraponitso - brictatemsivetemperantiam , etposteaprudentiam , etdeindejustitiam , etulti - mofortutudinem , seuvirtutem 4 .
objicitur, dicendum quod prudentia in summo est per cautelam insidiarum, quae insidiantur virtuti et vitae bonae : et ideo diffinitur per actum illum et non ideo quod sit generalis habitus salvatus in omnibus partibus prudentiae.
Adaliuddicendum, quod contingit insidias praevaere in universali, licet non in particulari : et tunc munit prudentia contra omnes insidias quae fieri possunt.
Ad i n quod objicitur de tertia dicenAdquest.3. dum quod molestia principaliter est in fortitudine : quia passio illata est magis acerba et magis contristans quam alia : et ideo principaliter est fortitudinis.
Adaliuddicendum, quod coercere poAdquest.4 nit actum interiorem, scilicet voluntatem temperandi. Et per hoc patet solutio.
Solutio. Dicendum ad primum, quoddquest . 1 . Magisternonnititurdiffinireistasvirtu - tesnisisecundumconformitatemadChristuminquoinmaxinostatufuerunt . Licetautemgeneralorsitactusjustitiæ , reddereunicuiquequodsuumest , nontamenitaexcellensestinmerito , necitaconformatnosChristo , sicutillequiestpartisjustitiæ , quæestinsubvenien - domiseris , quorummiscriamsuamfact . etsibideberiquodestnostrum : sicutelamChristusnosterfactusest , inhocquodsubveniendonobismiserisfactusestredemptornoster .
Et per hoc patet solutio ad duo prima.
Adaliuddicendum, quod illud quod exhibemus miseris, et nostrum est, et suum est : nostrum per dominium, et suum per rationem debiti juris naturalis, quod in necessitate communicat bona : quia secundum jus naturale in necessitate omnia sunt communia.
Ad quest. 2. Ad i n quod contra aliam diffinitionem
Adaliudquodquæriturdeordine , Adquæst . 5 . dicendum quodvirtutesduobusmodisconsiderantur, scilicetincomparationeadsubjectum , etinse . Inseautemha - bentduosubstantialiasibicircaquæsunt , scilicetdifficile , etbonum . Possuntergoordinarisecundumrationesdifficilis , velpenesrationesboni . Siprimomodo , sicfortitudoestprima , ettemperantiase - cunda , etprudentiatertia : coquodma - gisestdifficiliseligeresagaciteropera - bilia , quamreddereunicuiquequodsuumest : etordinemhuncvideturpro - sequiAristotelesinEthicis . Hujusautemratioest : q u i a 7 0 . 2 0 7 inGræcoidemest , quodconsuetuminLatino : etsecundumquodvirtusmagisestdedifficili , itama - gisindigetassuctudinegenerantecam : etideosecundumlocquodsuntplusconsuctudinales , itapræponitetpostpo - niteasAristoteles .
Si autem ordinentur secundum bonum quod est in eis : tunc, ut probat Tullius in libro I de Officiis, multis rationibus, quod bonum justitiæ est omnibus melius
<--- Page Split --->
propter quod etiam propria relinquenda sunt et exercitia aliarum virtutum : sic ergo tunc justitia euit prima : et quia pulchrum et bonum, ut ipse ibidem dicit, fere circa idem determinantur, et pulchrum praecipue est in temperantia, ideo ipsa est secunda, et fortitudo tertia, et prudentia quarta, eo quod habet aliquid arti simile quod non habet rationem proprii boni, sed in aliis est bonum suum.
Si autem respiciatur virtus secundum ordinem ad subjectum in quo est : tunc primo est prudentia, secundo temperantia, tertio fortitudo, et ultimo justitia. Et hujus ratio est, quod non lit recta operatio nisi sit ante recta electio : ergo prudentia est prima. Et similiter non est fortis in adversis, qui resolutus est deliciis, et ideo temperantia est ante fortitudinem.
Liber autem Sapientiae attendit adhuc quartum ordinem, scilicet quod aliquid temperantiae est ante prudentiam : nisi enim sobrii sint sensus spirituales, non erit judicium de recta electione, et quoad hoc temperantia est prior secundum actum, quam prudentia. Secundum actum autem justitia praeponitur fortitudini, eo quod ipsa est bonum commune, quod semper melius est, quam pivalum.
Nota autem, quod multi ordines alii sunt istarum virtutum, et sufficientiae inveniuntur, quos nos tacemus : quia alibi longa valde disputatione inquisitum est de eis in communi, et de singulis in speciali.
ARTICULUS IV.
An virtutes cardinales remanebunt in patria ?
Videtur autem, quod non : quia
Fides quae theologica est, et spes similiter evacuantur : ergo multo magis civiles.
Item, Id quod est ad finem, non habetur nisi propter finem : ergo consecuto fine jam erit superfluum retinere illud; cum igitur illae quatuor sint circa id quod est ad linem, videtur quod in fine sive in patria non manebunt.
Item, Ad quid manerent? Non enim erunt ibi insidiae quas praecavere debeamus per prudentiam, nec molestiae quas ferre oportet per fortitudinem, et sic de alius : ergo non manebunt.
Item, Minus videtur esse ex parte scientia acquisita, quam virtus politica : quia scientia est de incorruptibii, et virtus politica respicit materiam particularem corruptibilem : et tamen scientia destructur, ut dicit Apostolus 1. Ergo et virtus.
Si hoc conceditur, contra hoc est quod 5el dicit in Littera.
SOLITIO. Mihi videtur, quod Magister 5u| bene disputat hic per verba Sanctorum, et bene determinat, scilicet quod maneant quidem, sed habiturae alios actus. Et hujus ratio est, quia ea quae sunt ad finem aliquem, et ea quae ordinant in linem illum, aliter se habent conjuncta fini, et alter quando sunt in his quae ordinantur ad finem, sicut ratio, et liberum arbitrium, et omnia alia : et sic etiam est de habitibus.
UNDE DICENDUM ad primum, sustinenAd* do dictum Magistri in Littera, quod non est simile : quia non est ratio, quod virtus evacuetur, vel non evacuetur, quod sit theologica vel cardinalis : sed potius hcc est causa, quod imperfectio in comparatione ad finem ipsum est de substantia sua, sicut fidei et spei, quae sunt imperfecti habitus in comparatione ad ipsum finem. Iste autem quatuor non sunt in comparatione ad finem, sed per compa-
<--- Page Split --->
rationem ad ea quæ sunt ad finem : et ideo cessantibus istis cessabit imperfeclio earum, et ipsæ manebunt in actu qui competit fini, ut dicit Magister.
Per hoc patet solutio ad sequens et ad tertium.
Ad aliud dicendum, quod scientia est ex parte, secundum quod est ex sensu : tunc enim non habebitur per illum modum, sed per formas inditas a Creatore,
sicut Angeli habent scientiam : et ideo ista ut imperfecta tolletur. Sic autem non est in virtute : quia illa secundum aliquem modum conjungit fini ut dispositio perfecta et perficiens, et ideo manebit ut dicit Magister.
Nota autem, quod sunt qui ducunt totum oppositum : sed quia reputo eos irrationabiliter dicere, ideo non prosequor opiniones eorum.
<--- Page Split --->