DISTINCTIO XXIII.

ARTICULUS.

Prima dividitur in tres, secundum tres virtutes theologicas : et prima est de fide : et secunda de spe, quae incipit distinct. XXVI, ibi, A, « Est autem spes, etc. » In tertia autem de charitate, quae incipit distinct. XXVII, ibi, A, « Cum autem Christus fidem et spem non habuerit, etc.

Tractatus de fide dividitur in tres partes per tres distinctiones : in quarum prima Magister duas fidei diffinitiones explanat. In secunda, quaedam dubia circa explanationem illam movet et solvit, quae incipit distinct. XXIV, ibi, A, « Hic quaeritur, Si fides tantum de non visis est, etc. » In tertia, agit de fide secundum statum fidelis in quo est : et haec incipit distinct. XXV, ibi, A, « Prædictus adjiciendum est, etc. »

Præsens distinctio dividitur in tres partes : in quarum prima Magister continuat se In secunda, ponit unam distinctionem Augustini, cum sua diffinitione, ibi, B, « Fides est virtus, etc. »

In tertia, ponit aliam diffinitionem cum sua explanatione, ibi, H, « Ait enim Apostolus : Fides est substantia, etc. »

In secunda harum partium facit Magister duo. Primo enim ponit Magister fidei diffinitionem : et hoc in secundo capitulo istius distinctionis. Secundo, ponit explanationem : et hoc in quinque capitulis sequentibus. Et hoc incipit ibi, C, « Accipitur autem fides, etc. »

In quo genere est virtus fidei ?

Incidunt multæ quaestiones hic in Littera : sed ante Litteram sunt duæ, scilicet in quo genere sit virtus fidei ? Et, Utrum sit virtus, vel non ?

AD PRIMUM videtur sic objici posse :

Idem accipitur per Boetium, qui dicit, quod argumentum est ratio rei dubiae faciens fidem. Quidquid autem facit argumentum in genere scientiae, fides est: ergo est in genere scientiae.

<--- Page Split --->

tem illustrat. Illa autem illuminatio quæ est ex auditis, est in genere scientiæ. Ergo et fides quæ generatur ex auditu illo, ut dicit Apostolus: ergo fides est in genere scientiæ.

SED CONTRA:

ed contra.

Solutio. Dicendum, quod fides non est in genere scientiæ, sicut probant ultimæ rationes. Licet enim habeat cognitionem, tamen illa magis oritur ex affectu, quam ex ratione. Unde Augustinus : « Cætera potest homo facere nolens, credere autem non nisi volens. » Unde sciendum, quod duobus modis se habet intellectus ad voluntatem : antecedenter, et consequenter. Antecedenter habet se respectu quorumdam cognoscibilium, ad quæ ex ipsis vel ex ratione potest cogi ad consensum. Consequenter respectu quorumdam alio-

rum ad quorum consensum non compellitur nisi ex voluntate libera velit, eo quod talia non sint apparentia sibi, et de talibus est fides : et ideo consueverunt Magistri dicere, quod cognitio in fide est materialis, et affectio formalis.

DICENDUM ad primum, quod non omnis speculatio veri in genere scientiæ est : sed speculatio veri, in qua ea quæ sunt, scientiæ perfectiva sunt formaliter, ut medium probans, et verum consideratum quod sit verum, quod est principium scientiæ, sicut in universalibusQuare non sequitur, quod fides sit in genere scientiæ simpliciter, nisi sicut practica scientia dicitur scientia : et hoc non est esse scientiam simpliciter, sed permixtam affectui, qui dominatur in ea et informat eam.

Ad aliud dicendum, quod Magister Hugo vocat scientiam veritatis visionem faciei ad faciem, opinionem autem vocat credibilia quaedam in sacra Scriptura, de quibus sine periculo dubitatur : ut quod infra ponit Magister in Littera, utrum fides formata fiat informis. Et patet, quod ista non simpliciter sunt in genere scientiae : quia affectus dominatur in illa scientia veritatis, nec ita fluctuat sicut opinio : quia sciens veritatem assentit ei quod videt, opinans timet contradictionem, credens autem assentit, sed rationem assensus sui non videt.

Ad aliud dicendum, quod fides accipitur multis modis, scilicet pro veritate quandoque, quæ est in promissis : sicut dicitur, Deus fidelis, et prophetae fideles. Unde Apostolus, I ad Corinth. x, 13 : Fidelis Deus est, qui non patietur vos tentari supra id quod potestis, etc. Et, Eceli. xxxvi, 18 : Da mercedem, Domine, sustinentibus te, ut prophetae tui fideles inveniantur. Quandoque accipitur pro certitudine conclusionis habita e x certitudine principiorum argumenti. Et dicitur argumentum ratio rei dubia, id est, quastioni, quæ subjecto eadem est cum conclusione, faciens fidem. Et sic sumitur etiam ab Aristotele, quod fides est opinio

<--- Page Split --->

juvata rationibus. Quandoque accipitur pro legalitate inter homines : sicut fideles dicuntur homines, sicut dicitur amicus fidelis, vel socius fidelis. Unde in Proverb. xx, 6 : Multi homines misericordes vocantur : virum autem fidelem quis inveniet ? Quandoque accipitur fides pro fiducia securæ conscientiæ, sicut dicit Apostolus, ad Roman. xiv, 23 : Omne quod non est ex fide, peccatum est. Et sic etiam accipitur apud vulgus. Quandoque in operbus : sicut dicit Damascenus, quod fide agricola scindit et seminat terram : habet enim fiduciam fructus. Et aliis modis accipitur. Sed in quaestione ista non est fides accepta nisi pro consensu primæ veritatis in articulis non apparentibus rationi.

Ad aliud dicendum, quod auditus sumitur ibi generalter pro onini quod inducit ad fidem : sicut auditus verbi, et visus miraculi, et hujusmodi : sed hujussmodi non causant consensum in fide, sed tantum inducunt cogitatum de credibili. Et quia non sufficienter probant, ideo non deserviunt fidei nisi ex parte materialis partis, quæ est tenuis cognitio : et formaliter perficitur ex parte affectus.

ARTICULUS II.

An fides sit virtus ?

Secundo quæritur, Utrum fides sit virtus, vel non ? Et videtur, quod non : 1. Dicit enim Tullius, quod « virtus est habitus voluntarius per modum naturæ, rationi consentaneus : » fides autem nec habitus voluntarius esse videtur, quia non est in voluntate : nec etiam per modum naturae, cum natura non inclinet per modum cognitionis, fides autem sit cognitio quædam : ergo videtur, quod fides non est virtus.

Si forte dicas, quod fides est veri per modum boni, et ita est in intellectu practico : hoc non potest esse verum : quia sic verum in fide esset materiale, et bonum formale : ergo quoad formale in objecto non distingueretur a charitate, cujus finis et objectum est bonum : ergo fides et charitas non differrent nisi materialiter, quod falsum est.

Si autem dicas, quod differrent in hoc quod verum est bonum rationalis potentiae, et quoad hoc fides tendit in ipsum : sed hoc iterum nihil est ; quia nulla po-

<--- Page Split --->

tentia est adeo speculativa, quin habeat finem : et ille secundum quod est finis, ita est bonum illi potentiae, et desideratus ab ipsa : et sic jam omnis scientia virtus efficeretur, quod falsum est : ergo fides non est virtus.

Sed contra :

SOLUTIO. Dicendum, quod fides est virtus theologica. Sunt enim virtutes theologicae immediate ordinantes in Deum, sicut cardinales ordinant in medium passionum et operationum laudabilium : et ideo aliter et aliter istae habent suas recitudines : quia cardinales dicuntur rectae ex actu, vel ex appropinquatione ad medium, et curvum earum oppositum, est deflexus in superfluum vel diminutum : rectitudo autem theologicarum consistit in recto ordine in finem, secundum quod est ratio beatitudinis in vero et bono et indeficienti, alto et arduo : et obliquatio illi opposita, est deflexus a fine ad bonum commutabile. Sic igitur dicimus, quod fides est una virtutum theologicarum.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod virtus non dicitur habitus voluntarius, eo quod omnis virtus sit in voluntate sicut in subjecto : sed potius ideo, quia in opere virtutis et generationis habitus principium movens est voluntas : et hoc sane dicitur in consuetudinabilus : sed voluntas in theologicis et infusis ad minus cooperatur per consensum. Similiter fides est inclinans per modum naturae : quia non habet rationem sufficientem consensui, et si haberet, non tamen innititur. Unde in scientia et artibus ratio est causa consensus, et prius accipitur ratio ut postea consentiatur : in fide autem est e contrario : prius enim consentitur primea veritati propter se, et postea quaeritur ratio ut aliqualiter intelligatur creditum : et postquam inventa est, adhuc non innititur ei fides : et ideo patet, quod totum ex libertate voluntatis procedit, quod facit fidem assentire : et ideo inclinat ut natura.

Ad ALIUD dicendum, quod Philosophus loquitur de politicis et consuetudinabilus, et non de intellectuali virtute : quia etiam in V Ethicorum, dat aliam doctrinam de intellectu et prudentia et φρόνησι, quam ipse dedit de castitate et fortitudine. Vel

<--- Page Split --->

potest dici, quod fides habet opus interius, quod est tendere in veritatem primam, et in illa potentia operatur optimum : sed non habet passiones. quia non omnis virtus est in passionibus proprie loquendo.

Ad 3. Ad aliud dicendum, quod est verum finis speculationis, quod est ut principium scientiae rei : et hoc est quasi motum a re ad intellectum, et consistit in universali ratione rei : et est verum beatificans intellectum, et hoc est verum extra intellectum, in quod ipse tendit : et non est ratio rei, sed potius res summa, et una lux feli, ita t s aeternae : et illa lux est finis intelligenti e affectae circa ipsum verum. Unde bene concedo, quod nulla est solutio dicentium. quod fides est in verum per modum boni : hoc enim est impossibile, cum innitatur primae veritati propter se : si enim tenderet in eam in ratione boni, jam non ininteretur ei propter se, sed propter bonum, quod falsum est. Et ideo dictum Philosophi non impedit nos : quia verum de quo ipse dicit, est equivocum ad finem fidei.

Ad 4. Ad aliud dicendum, quod dictum est supra, quod hoc necessarium est quoad consensum, qui est substantia actus fidei : quia illa est post aliquam cognitionem

ad quam efficaciter tendit voluntas per consensum : sed verum quod est acceptio credibilis per auditum, praecedit affecctum : sed ille intellectus non est nisi quid est, quod dicitur per nomen credibilis, accipiens : et ideo non per rationem probantem, quod vel quare ita sit : sed libera voluntate consentit. Et sic patet, quod ratio non procedit nisi de intellectu qui est quid est quod dicitur per nomen.

Tamen si quis subtiliter vellet distinguere, posset dicere, quod est intellectus ut intellectus, et in illo nulla virtus est : et est intellectus ut est per extensionem ad opus : et haec extensio fit duobus modis. Primo modo, quia affectus principatur in eo qui facit inquiri operabilia. Alio modo, quia forma accepta ab ipso est principium operis et scientiae : et sic extenditur in affectum modo primo, et verum scibile in bonum operabile modo secundo. Et iste est intellectus practicus in quo sunt virtutes quaedam, ut prudentia, φόντισις, et intellectus, et hujusmodi virtutes intellectuales. Est autem intellectus veri, cujus consensus principium est voluntas : et ille est affectivus intellectus : et in illo est fides : et licet unus sit sub-jecto, tamen esse suum per hujusmodi formas, et ratio sua non est una.

B. Quid sit fides?

Fides est virtus, qua creduntur quae non videntur. Quod tamen non de omnibus quae non videntur, accipiendum est : sed de his tantum, quae credere (ut ait Augustinus 1) ad religionem pertinet. Multa enim sunt quae si Christianus ignoret, nihil metuendum est : quia non ideo a religione deviat.

<--- Page Split --->

ARTICULUS III.

Utrum diffinitio fidei secundum Dionysium et Magistrum Hugonem sit bene assignata ?

Deinde quæritur de hoc quod dicitur in Littera, quod « fides est virtus, qua creduntur quæ non videntur. »

Inveniuntur aliae diffinitiones juxta istam sumptæ : quæ quia fere sunt similes, ideo duas ponemus.

Dicit enim Dionysius in libro de Divinis nominibus, quod « fides est unicum credentium fundamentum eos collocans veritati, et eis veritatem in credibili veritate simplam veritatis scientiam habentibus credulis 1. »

Hugo autem de sancto Victore sic : « Fides est certitudo absentum infra scientiam veritatis, et supra opinionem constituta. »

Aliae diffinitiones infra in secunda parte ponuntur.

dicit, Et eis veritatem, pro quo alia translatio habet, « et in ipsis veritatem ». Si dicas, quod locat in nobis veritatem per fidem : hoc nihil est : quia sic fides locat per fidem, et idem operatur per seipsum : et est principium operis, et medium vel instrumentum : et hoc non potest esse.

ULTERIUS iterum quæritur de alia diffinitione, quod fides est certitudo absentium :

<--- Page Split --->

Solutio. Dicendum, quod diffinitio Augustini posita in Littera, etiam a Magistro disputatur in Littera : et ideo illam differimus.

Ad diffin. Dionysii.

AD PRIMUM autem dicimus, quod diffinitio Dionysii datur de fide secundum proprium effectum, quem habet in credente : sic enim in eo quod ipsa est primum natura in ædificio spirituali, fundat et locat in veritate crediti sive articuli et speratæ beatitudinis : in eo autem quod habet aliquid cognitionis, locat per consensum certissimum veritatem crediti in nobis : in hoc autem quod non est veritas complexionis, sicut in proportione, quæ dignitas vocatur, vel principium syllogismi, ideo dicuntur in ipsa creduli habere simplicem veritatis scientiam, id est, simplum lumen, quod facit aliqualiter scire veritatem credibilis articuli. Et sic patet, quod tria facit fides : scilicet in eo quod est prima natura, fundat nos

in veritate : in eo autem quod est cognitio quædam certa, fundat veritatem in nobis : in eo autem quod est simplex lumen simile veritati primæ, dat simplicem scientiam veritatis credibilium.

AD PRIMUM dicendum, quod humilitas fundat, non ut jacta in fundamento, sed potius ut faciens fossas profundas evacuando se, in quibus fossis fundamenta ponantur.

AD ALIUD dicendum, quod veritatem collocat in nobis in eo quod aliqualiter tenet eam per cognitionis assensum, sed non per speciem. Est enim veritas in speculo et ænigmate sicut objectum et finis, licet non sit in ipsis sicut in propria luce.

AD ALIUD dicendum, quod scientia veritatis dicitur ibi visio per speciem, et veritas liquida et aperta : sed non sumitur hic ita, sed potius pro veritate quasi velata speculo et ænigmate.

AD ALIUD dicendum, quod fides locat in nobis veritatem per consensum et cognitionem aliquam quam facit in nobis : et bene concedo, quod non per fidem : sed cognitio illa speculi est et ænigmatis.

AD ALIUD dicendum, quod veritas est in utroque, sed differenter : sed in specie non dicitur, eo quod ibi est impermixta similitudinibus.

AD ALIUD dicendum, quod licet multi sint articuli, tamen unum subjicitur in omnibus, quod est veritas prima : et ideo dicitur fides simplex lumen, quod est similitudo illius veritatis, et non est compositum ex multis, sicut lumen scientiæ intellectivæ.

Ad id quod objicitur de alia diffinitione, dicendum quod absentium dicitur ibi quoad rationem : et hoc dupliciter. Est enim absens rationi, id cujus cognitio nullo modo est in ipsa : nec est ut ratio probans, nec etiam ut objectum : et sic absens rationi est ignoratum : et hoc modo procedit ratio inducta. Secundo modo dicitur absens rationi, quod qui-

<--- Page Split --->

dem inest ut objectum, sed non inest ratio probans et convincens sensum : et sic dicitur fides rectitudo absentum : et ideo dicit Glossa, ad Galat. v, 6, quod fides est certitudo invisibilium. Et dicuntur ibi invisibilia, quae hic dicuntur absentia, scilicet quorum ratio probans non habetur : et tamen consensus fortissimus est.

Ad aliud dicendum, quod virtus fidei omni arte et omni virtute morali est certior : quia non intelligitur scientia veritatis, scientia artis, sed potius contemplatio per speciem in verbo, quae omnem certitudinem vincit per lumen quod procedit a verbo. Unde peccat illa objectio ex æquivocatione scientiæ veritatis.

Ad aliud dicendum, quod fides vincit opinionem, de qua supra dictum est : qua dicit Augustinus, quod tria sunt qui-

bus juvatur intellectus in divinis, scilicet opinio, intellectus, et fides. Et quod opinamur, debetur errori : quoniam nescimus certum quid de illo pronuntiare, scilicet utrum surgentes cum Domino sunt incinerati, an non. Quod autem creminus, debetur auctoritati, quæ fulta est revelatione Spiritus sancti :et quod intelliginus, hoc est rationis apertae : et quoad hoc fides ponitur medium, ut supra dictum est, et non aliter.

Ad aliud dicendum, quod fides manuducitur auctoritate patrum qui emerunt eam : sed non consentit propter hoc, imo propter ipsam veritatem sine ratione consentit. Et quoad hoc dicitur supra consensum opinionis quæ consentit propter rationem, timens tamen contradictionem.

Et per hoc patet solutio ad totum.

C. Quot modis dicitur fides ?

Accipitur autem fides tribus modis, scilicet pro eo quo creditur, et est virtus : et pro eo quod creditur, et non est virtus : et pro eo in quod creditur, quod aliud est ab eo quo creditur. Unde Augustinus 1 inquit : Aliud sunt ea quae creduntur, aliud fides qua creditur. Illa enim in rebus sunt, quæ vel esse, vel fuisse, vel futura esse creduntur : hæc autem in animo credentis est, ei tantum conspicua cujus est : et tamen nomine fidei censetur utrumque, et illud scilicet quod creditur, et id quo creditur. Id quod creditur, dicitur fides, sicut ibi, « Hæc est fides Catholica, quam nisi quisque firmiter fideliterque crediderit, salvus esse non poterit 2. » Fides autem qua ereditur si cum charitate sit, virtus est : quia charitas (ut ait Ambrosius 3) mater est omnium virtutum, quæ omnes informat, sine qua nulla vera virtus est. Fides ergo operans per dilectio-

<--- Page Split --->

nem, virtus est, qua non visa creduntur. Hæc est fundamentum quod mutari non potest, ut ait Apostolus, quæ posita in fundamento neminem perire sinit '. Unde Augustinus : Fundamentum est Christus Jesus, id est, Christi fides, scilicet quæ per dilectionem operatur : per quam Christus habitat in cordibus, quæ neminem perire sinit. Alia vero non est fundamentum. Fides enim sine dilectione inanis est. Fides cum dilectione, Christiani est : alia, dæmonis est : nam et dæmones credunt, et contremiscunt 2 : sed multum interest, utrum quis credat Christum, vel Christo, vel in Christum. Nam ipsum esse Christum dæmones crediderunt, nec tamen in Christum crediderunt.

DIVISIO TEXTUS.

ARTICULUS IV.

« Accipitur autem fides tribus modis, etc. »

Hic explanat Magister diffinitionem Augustni, et inducit quinque capitula : in quorum primo explanat qualiter fides sit virtus. In secundo, explanat hoc quod dicit, quæ creduntur, ibi, D, « Aliud est credere, etc. » In tertio quærit, Utrum fides quæ non est virtus, possit fieri virtus ? ibi, E, « Si vero quæritur, etc. » In quarto, determinat de universitate fidei, ibi, F, « Cumque diversis modis, etc. » In quinto, explanat ultimum, quod est quæ non videntur, scilicet qualiter fides sit de non apparentibus, ibi, G, « Notandum quoque est, quod fides proprie de non apparentibus, etc. »

An triplex divisio sit bene assignata de fide secundum Magistrum ?

Incidit autem dubium de primo capitulo de divisione quam ponit, quod fides dicitur tripliciter, scilicet « pro eo quo creditur, et est virtus : et pro eo quod creditur, et non est virtus : et pro eo in quod creditur, quod aliud est ab eo quo creditur. »

<--- Page Split --->

Solutio. Ad 1 et 2.

Solutio. Dicendum ad primum, quod Magister non intendit hic distinguere multiplicitatem nominis fidei, sed tantum ea explicare quæ cadunt aliquo modo in diffinitione : in illa enim cadunt quæ non videntur, et illa sunt articuli : et in ipsa cadit virtus, et non virtus quæ est fides informis, quam vocat non virtutem, quæ est respectu eorumdem. Actus autem in fide non ita proprie dicitur nomine habitus sicut in aliis virtutibus : et hoc est ideo, quia perfectio fidei est a duobus, scilicet intellectu dante actum, et affectu ut informante : sed credere non nominat nisi alterum illorum, scilicet quod est ab intellectu : et ideo non potest recipere nouen totus habitus, sicut in aliis virtutibus est, quæ consistunt tantum in potentia una quoad suum materiale et suum formale.

Ad aliud dicendum, quod Magister non intendit de illis, et supra positi sunt modi plures : et praeter illos dicitur etiam fides fidei sacramentum, quod est baptismus quando parvuli dicuntur fideles, eo quod datur eis fides in munere, sicut et aliae virtutes : et ideo convenit eis praedicta diffinitio, non quod statim credere possint secundum actum, sed habitum habent quo possint credere, cum tempus sit usus liberi arbitrii.

ARTICULUS V.

An fides informis sit virtus ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Pro eo quod creditur, et non est virtus, etc. »

Ex hoc enim habetur, quod fides informis non sit virtus : et hoc videtur in Littera probari.

Potest etiam probari ratione sic : quia

<--- Page Split --->

gratis data in quantum hujusmodi, non est virtus, sicut sermo sapientiæ, et sermo scientiæ, et operatio virtutum, et prophetia, et hujusmodi.

Sed contra. SED CONTRA :

Solutio.

Solutio. Dicendum videtur hic, quod virtus dicitur per prius et per posterius per illam diffinitionem, quod virtus dicitur dispositio perfecti ad optimum. Secundum enim hunc modum per prius dicuntur virtutes gratuitæ, et per posterius informes, et postremo consuetudinales, quia remotissimæ dispositiones suorum sunt perfectorum ad optimum. Dico igitur, quod fides informis est virtus, sed non adeo habet completam rationem virtutis, ut fides formata, vel alia virtus gratum faciens.

vitam, sed potius ex inhabilitate sui subjecti ad influentiam vitæ fidei a Deo : et ideo causam mortis suæ habet extra se : et ideo remanet ibi adhuc respectus ad rationem virtutis, licet per posterius. Sic autem non est de homine mortuo, vel asino, sicut cuilibet per se patet.

Ad aliud dicendum, quod fides dicitur informis gratia formæ quæ dat speciei perfectionem virtutis, et non gratia speciei : quia aliter fides informis non esset fides, quod falsum est. Quæ autem sit forma illa, infra patebit, cum quaeretur, Utrum fiat formata, vel non? Est enim magis proprie perfectio secundum potentiam consequendi finem, quam sit perfectio secundum esse speciei fidei. Et ideo patet, quod in fide informi est species aliquo modo : et per consequens verificatur de ipsa prædicatione generis.

Ad aliud dicendum, quod fides est bona qualitas, sed non habet bonitatem completam quæ excludit peccatum : sed dicitur bona, quia quantum est de se repugnat peccato. Similiter quantum est de se recte vivitur fide.

Ad aliud dicendum, quod vita spiritualis non est actus virtutis, nisi prout conjungitur gratiae : quia gratia est vita animæ : et ideo hoc dictum esse intelligitur de virtute infusa cum gratia.

Ad aliud dicendum, quod fides est virtus infusa a Deo et donum Spiritus sancti, secundum quod large sumitur donum, quidquid dono datur ad vitæ directionem. Et non sequitur si est gratis data, et non gratum faciens, quod ipsa non sit virtus : quia illæ gratiae diversæ sunt. Unde illæ quæ habent ordinare vitam in Deum, virtutis habent rationem, ut timor servilis, et fides informis, et hujusmodi, licet non habeant rationem completissimæ virtutis.

Ad 1. AD PRIMUM ergo quod objicitur, dicendum quod fides informis non est mortua sic, quod in ea privata sit potentia ad

1 Cf. I Sententiarum, Dist XVII. Tom. XXV

<--- Page Split --->

ARTICULUS VI.

An darmones credunt ? et, An fides eorum sit in intellectu practico vel speculativo ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit in eodem capitulo C, sub finem : « Alua, dæmonis est : nam et dæmones credunt, et contremiscunt, etc. »

Videtur enim hoc esse falsum :

nem in Verbo : aut igitur habent cognitionem ex ratione de articulis fidei, aut ex fide. Si ex ratione : ergo fides probari posset, quod est absurdum secundum dicta Sanctorum : et hoc supponitur hic, quia infra ' probabitur : ergo relinquitur, quod habent cognitionem fidei : quia aliter nihil scient de articulis credendorum, quod falsum est.

Item, Marc. i, 24 : Quid nobis et tibi, Jesu Nazarene ? Venisti perdere nos ? scio qui sis, Sanctus Dei. Et ita constat, quod habent fidem : quia vox illa nec ex rationis probatione, nec ex contemplatione Verbi potuit procedere : ergo patet, quod ex fide.

Sed contra.

Constat, quod non habent cognitio-

GRATIA hujus quaeritur ulterius propter opiniones diversorum, Utrum fides eorum sit in intellectu practico, sive affectivo, vel speculativo ?

Videtur autem, quod in speculativo : quia

Sed contra :

<--- Page Split --->

vum : ergo necesse est, quod sit secundum practicum.

Solutio. Solutio. Sancti expresse dicunt, quod dæmones habent fidem. Sed bene puto, quod illa fides non est informis quam habent homines existentes in vita, sed credulitas ex cognitione naturali exorta : licet enim dæmones amiserint contemplationem in Verbo, non tamen amiserunt cognitionem naturalem, qua per species effectuum et conjecturas operationum Deum cognoscunt, ut creatorem, et ut judicem, et ut remuneratorem suorum. Et hoc est quod dicit Dionysius in libro de Divinis nominibus : « Data dæmonibus naturalia dona nequaquam ea mutata esse dicimus : sed sunt integra et splendidissima, quamquam ipsi non videant claudentes ipsorum boni inspectivas virtutes '.» Et ideo dicit hic Augustinus, quod alia, id est, informis, dæmonum est : quia facit tremorem timoris, et non abstrahit ab actu peccati, sicut nec credulitas dæmonis. Unde quod hic dicitur, est dictum per similitudinem actus credulitatis, et per similitudinem effectus : quia scilicet tremorem et

non fugam peccati facit. Unde concedendæ videntur primæ rationes, quod fides informis non est in dæmonibus, licet sit in eis credulitas similis illi in quibusdam.

Ad in autem quod contra objicitur, dicendum quod illa cognitio quam habent, non est reliquiæ visionis in Verbo, sicut fides est reliquiæ fidei formatæ quodammodo, nec post lapsum infusa : sed est resultans ex cognitione quam habent de Deo per experimentum et effectum, et visum miraculorum et judiciorum, et naturalem cognitionem.

Et per hoc etiam patet solutio ad sequens.

Ad in quod ulterius quæritur, dicendum quod non est in intellectu speculativo : hoc enim impossibile est, quod speculatum ut speculatum moveat ad contremiscentiam : sed est in practico, qui tamen nihil habet de voluntate crediti, sed aspernationem habet crediti, quod tamen per experimentum credere oportet : non enim practicus semper dicit de appetibili, sed etiam de terribili : unde et tunc sequitur timor, et fuga.

Et quod objicitur, quod secundum hoc videtur probari posse articulus : dicendum, quod non sequitur : quia ad tremorem hujusmodi sufficit persuasio ex posteriori : omnis enim intellectus practicus (ut dicit Avicenna) ex probabilibus est, in his scilicet quaefiunt a nobis vel circa nos.

Et per hoc patet solutio ad totum.

D. Quid sit credere in Deum. vel Deo, vel Deum ?

Aliud est enim credere in Deum, aliud credere Deo, aliud credere Deum. Credere Deo, est credere vera esse quae loquitur, quod et mali faciunt : et

<--- Page Split --->

nos credimus homini, sed non in hominem. Credere Deum est credere quod ipse sit Deus : quod etiam mali faciunt. Credere in Deum, est credendo amare, credendo in eum ire, credendo ei adhærere, et ejus membris incorporari 1. Per hanc fidem justificatur impius, ut deinde ipsa fides incipiat per dilectionem operari 2. Ea enim sola bona opera dicenda sunt, quae fiunt per dilectionem Dei. Ipsa enim dilectio, opus fidei dicitur. Fides ergo quam demones et falsi Christiani habent, qualitas mentis est, sed informis : quia sine charitate est. Nam et malos fidem habere cum tamen charitate careant, Apostolus ostendit dicens : Si habuero omnem fidem, charitatem autem non habuero, etc. 3. Quae fides etiam donum Dei dici potest, quia et in malis quaedam Dei dona sunt.

ARTICULUS VII.

ergo fidei non tantum est credere Deo, Deum, et in Deum, sed etiam bonum et arduum, et justum debitum, et hujusmodi : ergo Magister objectum fidei hic insufficienter distinguit, ut videtur.

An idem sit credere Deo, credere Deum, et credere in Deum ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit in capitulo D, ibi, « Aliud est enim credere in Deum, etc. »

Videtur enim, quod haec tria inconvenienter ponantur circa actum fidei :

ITEM quaeritur, In quo differunt credere Deo, credere Deum, et credere in Deum?

Videtur enim, quod non differant nisi in materia : quia

<--- Page Split --->

Item, A lhærere potius convenit spei. quam fidei : quia communter dicitur, quod spei est adhærere, charitatus inhærere.

Solutio. Dicendum, quod in veritate diffinitur hic credere in comparatione ad objectum : et diffinitur secundum omnem modum quo se potest habere, objectum, et secundum maximum et optimum posse. Fides enim innititur primae veritati : hæc autem accipitur in signo, vel in seipsa. Et voco signum, signum expressum infallibile, sicut est verbum quod scitur esse Dei verbum. Si in signo innititur : tunc est credere Deo, hoc est, credere veracem qui dicit, sive loquatur in Scriptura, sive in corde, sive in revelatione, sive per creaturas, dummodo infallibiliter sciatur esse verbum Dei. Si autem innititur ei in seipsa, aut sic quod tendat in ipsam, sic est credere in Deum : aut ut assentiat sine tensione, et tunc est credere Deum. Unde optimus status credendi colligit omnia ista : quia per verba venit ad Deum, et per Deum in Deum.

rationem : et hoc non convenit fidei : sicut etiam dicitur, quod homo est ad imaginem, et non imago : sed non notat penetrationem ipsius crediti per affectum credentis.

Ad aliud dicendum, quod illa propoAd 2. sitio a multis quidem proponitur, et falsissima est in tota natura, et in omnibus virtutibus moralibus et consuetudinalibus, quæ omnes tendunt in modum naturae, et rectiores sunt omni arte ex ipsius habitus efficacia : grave enim non medium descensum cognoscit, et tamen tendit perpendiculariter via rectissima ad centrum certius, quam geometer : et similiter castitatem in hoc quod casta operatur, et justitiam in hoc quod justa, non oportet præratiocinari de justis et castis, quia sine deliberatione tangunt medium passionum innatarum secundum delectabile tactus : propter quod etiam dicit Philosophus, quod « qui sine deliberatione fortes et justi sunt, verius habent virtutem quam illi qui ex deliberatione faciunt et ratione : » quia primi nihil sequuntur artis, sed totum est virtutis quod faciunt : secundi autem aliquo modo moventur ex arte. Unde quælibet virtus per se certa est in suo objecto : et non oportet, quod ostendatur ei.

Ad primum ergo dicendum, quod virtus una est fides, et habet unum objectum quod est prima veritas, et unam rationem quæ est eadem veritas, et innititur primæ veritati propter seipsam : et hæc diversificatio non est nisi differentia objecti penes proprietates accidentales, ut est veritas in signo vel in esse. Et alia differentia horum duorum est penes posse fidei in tendendo, vel non tendendo, ut patet : et hoc potest etiam esse in aliis virtutibus præter charitatem, quæ non potest habere minus posse in tendendo, vel majus : quia numquam fit informis, sed tamen diligit Deum in se, et in signo simili bonitati primæ.

Ad aliud dicendum, quod præpositio ad notat rationem finis, et non objecti

Ad aliud dicendum, quod non est Ad quæst. differentia objecti penes speciem, quia sic diversificaret virtutem fidei in diversas species : sed differentia est penes proprietatem objecti, et posse virtutis majus vel minus.

Ad aliud dicendum, quod nulla virtus sola potest consequi beatitudinem : unde actus fidei diffinitur hic, prout operatur fides per dilectionem : et tunc illa quatuor sic diversificantur, sicut sunt ea quæ exiguntur ad perfectionem finis consequendum : tunc enim quædam sunt ex parte tendentis in finem, quædam ex parte conjunctionis ad finem, et quædam ex parte effectus consequentis secundum naturam. Ex parte tendentis sunt duo, quorum unum est movens, ut amor : et

<--- Page Split --->

alterum est motus ipse, ut in eum ire. Ex parte effectus consequentis est membris ejus incorporari : et hoc est unum quodammodo cum fine fidei fieri. Ex parte vero conjunctionis cum fine est adhaerere. Et per hoc patet etiam solutio ad primum : quia in illo credere chartas non separatur a fide.

Ad 3. Ad aliud dicendum, quod non superfluit sequens : quia differt apud credentem sicut effectus a causa, et motus a movente.

Ad 4. Ad aliud dicendum, quod fides videt quodammodo : visio autem est extra rem, et non intus : et ideo attribuitur ei adhaerere : licet etiam spei posset esse per exspectationem, sed illius potius est cohaerere.

Ad 5. Ad aliud dicendum, quod licet amans incorporatus sit, tamen prius natura, non tempore, oportet ipsum tendere ex amore ad Deum, qui incorporat eum sibi, et adhaerere illi. Aliter posset dici si vellemus, quod haec conveniant actui fidei in se : et tunc amare fidei non dicit actum charitatis conjunctum cum actu suo, sed dicit affectionem finis quae propria est unciauque virtuti tendenti in suum finem : et illo affectu ire extra se in finem, dicit profectum ejusdem : adharere autem dicit conjunctionem consensus, et incorporari dicit unionem cum ipso. Sed prima expositio est de intentione Magistri in Littera.

ARTICULUS VIII.

An credere sit cum assensione cogitare ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit nota quaedam in Littera hic, affixa ibi : Augustinus in libro de Prædestinatione Sanctorum 1 : « Ipsum credere nihil

aliud est, quam cum assensione cogitare. »

Hic enim diffinitur actus secundum substantiam actus, cum ante determinatus sit per comparationem ad objectum.

Videtur, quod non sit verum : quia 1. Cogitare dicitur quasi coagitare, ut videtur velle Augustinus in libro IX de Trinitate, quia cogitare (ut ipse dicit ibi) est rem notam ab aliis rebus notis discernere : ergo cogitare est tantum cogtativa virtutis : credere autem non procedit a cogitativa tantum : ergo videtur, quod credere male diffiniatur per cogitare.

Item, Ex cogitatione nostra non fit assensus in fide : quia sic non esset virtus, sed scientia, vel ars : ergo videtur, quod per cogitare diffiniri non debeat.

ULTERIUS quaeritur de assensu : Omnis enim virtus assentit objecto et fini proprio : ergo non est diffinitivum solius fidei : ergo non debet poni in diffinitione ejus, cum ea quae ponuntur in diffinitione debeant separari ab aliis.

SOLVITIO. Dicendum, quod fides habet actum qui competit ei secundum se, et habet actum qui competit ei secundum quod est ex auditu, secundum quod dicit Apostolus, ad Roman. x, 17 : Fides ex auditu : auditus autem per verbum Christi. In se secundum quod est lumen informans intellectum, non competit ei nisi assentire invisibili ostenso. Secundum autem quod est ex auditu, tunc assentit cum cogitatione de hoc quod audivit de ratione non probante quidem, sed manuducente : ita tamen, quod audtus generaliter accipiatur : sicut supra diximus de signo, quando exponebatur credere Deo, scilicet quod in-

<--- Page Split --->

cludit in se auditum exteriorem per verbum, et visum miraculi et operum Dei, et auditum interiorem : auditus enim causat cognitionem. Et hoc modo diffinitur credere in duobus, ut cogitatum habeat ab auditu, et assensum ex seipso : quia bene concedo, quod non assentit propter cogitatum.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod credere est essentialiter in assensu : tamen per accidens, in quantum nutritur et fovetur et manuducitur, habet se ad cogitativam virtutem inquirentem de credito : non quia dubitat, sed quia ejus cui consentit a Deo petit rationem : non qua certificetur, sed in qua jucundetur et admiretur.

Ad ALIUD dicendum eodem modo, quod non propter hoc procedit assensus quia cogitat, sed potius ex hoc procedit admirabilis jucunditas : sicut in libro Confessionum Augustinus dicit de se : « Non « satiabar illis diebus præ dulcedine mi- « rabili considerare altitudinem divini « consilii super salutem generis hu- « mani. »

Ad m quod objicitur de assensu, dicendum quod assensus est veri ut verum est proprie loquendo : et ideo aliae virtutes proprie non habent assensum, sed quietem in fine : quia verum ut veritatem primam non considerant.

E. An illa informis qualitas mentis, quæ un malo Christiano est, fiat virtus cum fit bonus.

Si vero quæritur, Utrum illa informis qualitas, qua malus Christianus universa credit quæ bonus Christianus, accedente charitate remaneat et fiat virtus, an ipsa eliminetur : et alia qualitas succedat quæ virtus sit? Utrumlibet sine periculo dici potest. Mihi tamen videtur, quod illa qualitas quæ prius erat, remaneat, et accessu charitatis virtus fiat.

ARTICULUS IX.

An fides informis fiat formata ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit in sequenti capitulo E, ibi, « Si vero quæritur, Utrum illa informis qualitas, etc. »

Magistrorum opiniones diversæ : et ideo disputationi hic fortius insistendum est, ut quæramus tria.

Primum est, Utrum fides informis fiat formata, vel non ?

Secundum est, Utrum formetur forma propria, vel charitate, vel gratia : quia hæc omnia a diversis dicta sunt.

Tertium, Qualiter diversimode formetur forma propria, et charitate, et gratia ?

Hic enim Magister dicit, quod fides informis sit formata : et de hoc sunt

Ad PRIMUM horum proceditur sic : 1. In naturis si aliqua potentia est ad

<--- Page Split --->

actum in subjecto, sed non expedita, natura non evacuat illam, sed perficit ad actum dirigendo illuc spiritus et caetera potentiam illum informantia : ergo smilter est in gratia, quae non est minus ingeniosa quam natura. Constat autem, quod fides informis est virtus quae potest assentire omnibus articulis : ergo gratia adveniens non dabit ei nisi tendere in creditum, et non evacuat ipsam, ut videtur.

ergo multo minus evacuat gratiam gratis datam, quae est fides.

Item, Minoris diversitatis est gratia gratis data ordinata ad eumdem actum cum gratum faciente, quam gratis data non ordinata ad eumdem actum: sed gratia adveniens non evacuat gratis datas, ut sapientiam, scientiam, prophetiam, quae non ordinantur ad eumdem actum cum ipsa: ergo multo magis non evacuat fidem informem quae est ad actum eumdem.

Item, Ridiculum esset, quod aliquis tot novas fides haberet quoties esset lapsus: et tamen hoc oporteret, si diceremus quod non potest fieri formata eadem quae fuit informis.

Si forte dicas, quod evacuatur sicut minus lumen a majori: hoc nihil est: quia minus lumen conjunctum alii majori non evacuatur per ipsum, sicut unus radius solis non evacuatur a multis aliis radiis, nec lumen unius candela evacuaetur a lumine alterius candela sibi unitae: fides autem informis ex parte efficientis, et ex parte objecti est ejusdem rationis lumen cum fide formata: ergo non evacuatur a lumine fidei formatae.

<--- Page Split --->

Sed contra.

SED CONTRA sic objicitur :

SOLUTIO. Dicendum puto cum Magistro hic, quod informis fit formata per gratiam advenientem et charitatem: et ideo concedendae mihi videntur primae rationes.

Ad ut autem quod in oppositum objicitur, dicendum quod gratia gratum faciens quantum est de se, hoc facit in uno quod in alio, sed quantum est ex parte subjecti non est ita. In quibusdam enim perficit naturales virtutes qui habent eas, in quibusdam non, qui non habent eas: et in quibusdam tollit peccatum, et in quibusdam non. Ita etiam accidit ei in quibusdam informare fidem informem, in quibusdam autem totam fidem infundere: et hoc non est ex deficientia sui, sed ex diversa habitudine subjecti.

Ad aliud dicendum, quod si anima infunderetur alicui corpori, tota infunderetur: quia virtus quae esset ante in corpore, non posset esse nisi radicata in complexione corporis, et sic non esset unibilis animae, sicut corporale non efficitur unum essentialiter cum spirituali: sed fides informis et formata secundum causam sunt ab eodem principio efficiente, scilicet a Deo, et ideo sunt unibiles: et ideo non est simile de gratia cum suis partibus, et anima cum suis.

Ad aliud dicendum, quod eodem modo Adobjet adico de timore servili: non enim evacuatur in quantum est timor, sed in quantum servilis tantum. Unde proprie servilitas expellitur, non autem timor: et ita dico etiam, quod informitas fidei tollitur, non autem ipsa fides: sicut etiam in patria non tollitur fidei substantia, scilicet visio veritatis, sed fidei forma in actu, qui est videre per speculum et in ænigmate.

Ad aliud dicendum, quod non est Adobjet simile de mortuo opere: quia hoc non est a causa viva, sed a libero arbitrio quod mortuum in peccatis jacet: sed fides est a prima veritate, quae mori non potest, et non moritur per se et in se, sed potius ex defectu alterius.

Ad aliud dicendum, quod prædicatio Adobjet

<--- Page Split --->

est per se, quando dicitur, Fides formata est virtus, et supponitur species virtutis perfecta : et quando dicitur, Fides informis est virtus, est prædicatio per posterius, ut supra explanatum est.

formam. Et si quæritur, Quid sit impedimentum ? potest dici, quod imperfecto ipsius ratione cujus non est unibilis gratiae perfectæ : sicut radius ignis non unitur radio solis, sed evacuatur ab ipso.

Ad aliiud dicendum, quod illa propositio est falsa in rationalibus, et in naturis. In rationabilibus patet, quod ex dispositione unius actus et ex dispositione alterius fit habitus : non enim potest ratio assignari, quare actus relinquat dispositionem, alter autem tantum confirmet illam. In naturis etiam falsum est : quia lumen in extremitate perspicui, fit unum cum colore existente in actu, secundum quod dicit Philosophus, quod color est extremitas perspicui in corpore determinato : sed verum est, quod unum semper se habet ut potentia ad alterum, alterum autem ut actus. Et ita dico hic, quod fides informis est ut potentia, et fides formata ut actus ipsius, ad hoc quod possit tendere in finem et conjungi fini, quod prius non potuit.

Ad aliud dicendum, quod fides informis destruitur ut non unibilis gratiae : et ideo sicut lux solis unibilis illi cui unita est lux ignis, excludit illam : ita fides formata excludit informem ab eodem susceptibili. Tamen sunt quidam de ista opinione dicentes, quod manet cum formata, et non superflue : quia facit ad hoc ut levius exeat intellectus in actum credendi.

Et de sequenti dicunt similiter : quia quidam eorum dicunt, quod naturalia manent cum gratuitis : et quidam dicunt, quod ratione imperfectionis absorbentur : sicut duæ qualitates secundum idem existentes in corpore successive, si fuerint ejusdem speciei, una absorbetur ab alia.

Ad aliud dicendum, quod licet ex parte actus et objecti nulla sit repugnantia, tamen est imperfectio in altera : et ideo cum perfecto lumine superveniente stare non potest. Vel, ut alii dicunt, stat cum ipso ad idem, aliter tamen ordinata : quia informis credit Deum et Deo, formata autem in Deum.

Ad 1.

Ad 2.

Ad 3.

Sed quia multi et magni sustinent illam opinionem, potest responderi etiam pro eis ad oppositas rationes primo inductas : ut dicatur ad primum, quod non est omnino simile in naturis et gratia : quia in naturis potentiae naturales radicantur in principiis diversis, præcipue virtutes corporales : et ideo illis principiis exstantibus, remanent virtutes, licet quandoque impediantur : sed in gratia omnes virtutes habent unum in quo sunt ut in toto virtuali suo quod est gratia, et illo sublato, omnes subtrahuntur, et ipso posito omnes ponuntur : et hoc propter gratiae perfectionem, et virtutum in gratia connexionem.

Ad aliud dicendum, quod haec est brevissima via justificationis, ut totum infundatur simul, et removeatur id quod non facit justificationem.

Ad aliud dicendum, quod virtus informis non dicitur informis, quia sit informabilis, sed potius a privatione formæ quæ est gratia, et privatione potentiae ad

Ad aliud dicendum, quod non est absurdum toties creari bonum habitum fidei informis : non quod iste cadens mereatur hoc, sed quia Deus summe misericors est, et etiam malis dat donat quibus valeant redire ad ipsum si velint. Vel, ut alii dicunt, manet eadem semper, et non tollitur per peccatum, sicut nec aliae virtutes gratis datæ, nec consuctudinales.

Ad aliud dicendum, quod iides informis non omnimodam habet univocationem cum formata, et ideo evacuari potest ab ipsa. Vel, ut alii dicunt, manent ambe.

Ad ultimum dicendum, quod non est simile de solis lumine et calore : quia haec divisa sunt in effectu, sed non sic

<--- Page Split --->

est de gratia et fide. Unde gratia nihil influit de virtute, nisi totum det: et si dat totum, non indiget alio: et ideo evacuat quod est imperfectum. Vel concedatur, quod manet cum fide formata.

Licet autem ita possit solvi, tamen satis apparet in ipsis solutionibus, quod prima opinio sanior est.

ARTICULUS X.

quod gratia, non informat: nihil enim idem secundum rationem in multis speciebus alicujus generis inventum, est forma dans esse alicui earum: gratia autem est secundum unam rationem inventa in multis speciebus virtutis: ergo non est forma alicujus earum. Probatur prima per hoc quod res distinguuntur ab ivicem suis formis. Secunda autem per hoc quod gratiae est gratum facere, et quoad hoc est in omnibus virtutibus aequaliter: ergo gratia non est forma fidei.

Qua forma fides formatur ?

Secundo quaeritur, Qua forma fides formatur?

Videtur autem, quod gratia : quia

Sed contra Sed contra :

Similiter probatur, quod gratia in eo

SOLUTIO. Meo judicio, fides formatur propria forma, sicut et alia virtus : et si quaeris, Quae sit illa forma ? Dico, quod est lumen informans intellectum affectivum secundum tensionem in finem, et illud formale est respectu habitus assentientis Deo. Sic enim est in habitu, ut est in actu. In actu autem est actus fidei assentire prima veritati propter se et super omnia: cui tamen quando additur tendere in id cui assentit, non additur materiale aliquod, sed super id quod est actus, ponitur perfectio ex consecutione finis ad quem est actus : et illa est perfectio formae secundum quod finis est forma, et haec praecipue forma est in moribus et virtutibus : ergo sic etiam erit in habitu, quod lumini additum est lumen conjungens intellectum credentis veritati quam credit.

Ad id ergo quod primo objicitur, dicendum quod non sufficit esse gratum secundum se, sed oportet esse aliquid specificatum, ratione cujus tendat in veritatem primam, ut est prima veritas.

Ad aliud dicendum, quod hoc non est verum, quod non indigeat nisi ut mereatur : imo oportet esse aliquod specificans habitum, qui debet elicere actus meritorios in hac virtute, qui non eliciuntur ab alia.

Ad id quod objicitur de charitate, dicendum quod charitas non est forma dans esse, sed potius dans bene esse, ut infra patebit.

<--- Page Split --->

cantur, et qui non habent infideles) communis est omnibus fidelibus: sicut pluribus hominibus facies communis esse dicitur, cum tamen singuli suas habeant 1. Non enim fides numero est una, sed genere: quae cum sit in uno, est et in aliis, non ipsa, sed similis: et propter similitudinem magis unam dicimus esse, quam multas: sicut idem volentium dicitur una voluntas, cum tamen cuique sit sua voluntas: et duorum simillimorum dicitur facies una.

nis æternis, differt ab illa fide quæ est de, etc. : et sic iterum diversa est fides, et non una.

ARTICULUS XII.

An fides sit una vel differens secundum credibilia, sicut scientia secundum scibilia ?

Deinde quaeritur de capitulo F, ibi, « Cumque diversis modis dicatur fides, etc. »

Videtur enim fides non esse una.

SED CONTRA :

In omnibus articulis supponitur ut creditum essentiale et finale, prima veritas : hæc autem est una in omnibus articulis : ergo et fides.

ULTERIUS quaeritur de hoc quod dicit, Quæst « fidem qua creditur, esse unam genere, et non specie. » Videtur enim specie una : quia non differt in me et in te per differentiam speciei, sed potius per materiam tantum.

SOLUTIO. Dicendum, quod fides penes rationem et primum subjectum crediti, est una numero : quia ratio una est credendi in omnibus articulis, scilicet prima veritas, et hæc abstrahitur ab omni articulo : non enim credo passum Christum, quia passus est, sed propter primam veritatem, et sic de aliis. Objectum autem primum fidei est unum, scilicet creditum, scilicet prima veritas circa quam est fides in omni credito. Sed subjectum contractum et specificatum per materiam articuli, non est unum, sed potius

<--- Page Split --->

sic sunt duodecim, vel quatuordecim. Sic patet solutio ad primum.

Ad aliud dicendum, quod non est simile : quia scientia accipit rationem a consideratione juris temporalis, et sapientia a consideratione rationum æternarum : et ideo differunt sapientia et scientia, sicut temporale et æternum : sed fidei creditum non est de temporali ut temporale est, sed ut materia æterni et primæ veritatis, et ideo non accipit ab ipso differentiam speciei.

Ad aliud dicendum, quod timor consistit in simplici affectu fugiente, et spes in æternis : quia timor accipit rationem a pœna in eo quod est malum, et ideo opponitur spei quæ est de æterno in eo quod bonum vel indeficiens : sed fides non est de pœnis ut pœnæ sunt malum, sed potius ut subjectæ sunt primæ veritati : et ideo in hoc non differunt articuli pœnæ æternæ ab articulo in quo creditur gloria æterna, quia utrumque est prima

veritas credita : et ideo non est simile quod inducitur.

Ad aliud dicendum, quod etiamsi fides dicatur affectio, non tamen dicetur diversificari : quia non intendit in diversa ratione diversorum, sed ratione unius quod subjicitur in omnibus, quod est prima veritas.

Ad aliud dicendum, quod genus vocat hic quod prædicatur de pluribus differentibus specie, ita quod materiales accipiantur species ex parte multitudinis articulorum. Quidam dixerunt, quod genere est una, id est, generatione. Vel dicatur, quod ratione statuum dicitur una genere : quia status diversificat quoad species articulos in enuntiationibus acceptos, licet non accepti sint in re unus, ut si dicatur Christum esse incarnatum, et Christum fore incarnandum, et sic de aliis.

G. Quod fides est de his quæ non videntur proprie, quæ tamen videntur ab eo in quo est.

Notandum quoque est, quod fides proprie de non apparentibus tantum est. Unde Gregorius : Apparentia non habent fidein, sed agnitionem 1. Item, Cum Paulus dicat : Fides est substantia rerum sperandarum, argumentum non apparentium 2 : hoc veraciter dicitur credi, quod non valet videri. Nam credi jam non potest, quod videri potest. Thomas aliud vidit, et aliud credidit : hominem vidit, et Deum confessus est, dicens : Dominus meus, et Deus meus 3. De hoc etiam Augustinus ait : Fidem ipsam videt quisque in cordo suo esse, si credit : vel non esse, si non credit. Non sicut corpora, quæ videmus oculis corporeis, et per ipsorum imagines quas

<--- Page Split --->

memoria tenemus, etiam absentia cogitamus : nec sicut ea quae non videmus, et ex his quae videmus cogitationem utcumque formamus, et memoriæ commendamus. Nec sicut hominem, cujus animam etsi non videmus, ex natura conjicimus, et ex motibus corporis hominem sicut videndo didicimus, intuemur etiam cogitando. Non sic videtur fides in corde in quo est, ab eo cujus est, sed eam tenet certissima scientia. Cum ergo ideo credere jubeamur, quia id quod credere jube mur, videre non possumus : ipsam tamen fidem quando est in nobis, videmus in nobis : quia et rerum absentium præsens est fides, et rerum quae foris sunt intus est fides : et rerum quae non videntur, videtur fides, et ipsa temporaliter fit in cordibus hominum : et si ex fidelibus infideles fiant, perit ab eis 1. His verbis evidenter traditur fidem ipsam in corde hominis ab ipso homine videri, non corporaliter, non imaginarie, sed intellectualiter. Et ipsam tamen absentium et eorum quae non videntur, esse. Ut enim Augustinus alibi ait: Credimus ut cognoscamus, non cognoscimus ut credamus. Quid enim est fides, nisi credere quod non vides? Fides ergo est, quod non vides credere, veritas quod credidisti videre 2. Unde recte fides dicitur argumentum vel convictio rerum non apparentium : quia si fides est, ex eo convincitur et probatur aliqua esse non apparentia, cum fides non sit nisi de non apparentibus.

ARTICULUS XIII.

An fides sit de non apparentibus ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit in hoc capitulo G, ibi, « Notandum quoque est, quod fides proprie, etc. »

Hic ostendit fidem esse de non apparentibus.

Incidit autem hic quaestio circa principium capituli, Utrum fides sit de non apparentibus ?

Et videtur, quod non : quia

et alius est Deum esse creatorem cœli et terrae : et hæc probari possunt per rationem, sicut nos ad hoc in libro primo Sententiarum adduximus rationes 1. Ergo videtur, quod sit de quibusdam apparentibus rationi.

<--- Page Split --->

apparebunt in futuro : hoc nihil est : quia fides secundum hoc tantum esset de futuris, et non de praeteritis, et praesentibus.

Solutio. Dicendum, quod fides est de non apparentibus intellectui, eo quod probari non possunt : et causa hujus dicta est in libro primo Sententiarum, quoniam nos supponimus apud nos quaedam principia quibus accipimus scientiam, quae sunt contraria articulis fidei : sicut est illud, Omne illud quod penitus uno modo se habet, et nulla est in eo variatio essentiae, intelligentiae, vel voluntatis, nec variationis causa : si ipsum movet vel agit, semper agit : sed credimus tamon nos, hoc incepisse modo creare, et ante hoc non. Item, Quod est unius naturae simplicis secundum rationem et esse, nec plurificatur per accidens, nec per formam substantialem distincte, non potest esse hypostasis nisi una. Item, Quod duarum naturarum specie et genere differentium, utrimque salvatarum in esse et proprietatibus, non potest esse hypostasis una. Item, Quod ex puro nihilo in ens aliquod nulla est mutatio. Item, Quod omnis mutatio supponit et relinquit materiam secundum quod hujusmodi. Et ideo in omni articulo oportet captivari intellectum phantasticum in obsequium Christi.

Ad primum igitur dicendum sicut in tertia distinctione primi libri Sententiarum dictum est, quod ratio probans Deum esse et unum esse, non ostendit nisi quia et non quid. Licet autem per fidem non possimus penitus accipere quid est Deus, eo quod ipse solus perfe-

ctus sui contemplator sit, tamen accedimus magis, quam ratio ducat, dicentes etiam cujusmodi unum Deus sit, et cujusmodi substantia, scilicet quod suum unum non repugnat pluralitati personarum, quod sua substantia indistincta manens in se distinctas claudit hypostases : et haec impossibile est probare : et ideo hoc modo fides est de Deo, quod sit substantia, et quod sit unus : et non illo modo quo concluditur, quia est Deus, et substantia, et unus.

Ad aliud solvitur in Littera a Gregorio, quod aliud viderunt discipuli, et aliud crediderunt : quia hominem passum esse non est est articulus fidei, sed Deum esse passum : et hoc probari non poterat.

Ad aliud dicendum, quod signum duplex est, scilicet quod accipitur de natura rei probandae, licet non sit immediata causa ejus : et hoc signum facit opinionem topicam. Aliud est signum persuasivum per modum miraculi, in cujus rationem non possumus ex nobis : et hoc manuducit ad fidem, sicut apparitio signum est resurrectionis, et unum fuit ita latens rationem sicut alterum : et per tale bene probatur fides : sed propter illam probationem non efficitur ipsa de apparentibus : quia et ratio probans et conclusio probata, sunt de non apparentibus, eo quod in neutrum possumus ex ratione.

Ad aliud dicendum, quod illa solutio non valet.

Ad aliud dicendum, quod fides bene contraria est sophismati, et excludit ipsum, sed non potest habere rationem suae existentiae : quia ratio omnis apparens est : et si haberet rationem, esset de apparentibus, et sic fidei meritum evacuaretur, quod esse non potest.

Si autem tu objicias dicens, quod Doctores nostri temporis multas adducunt rationes ab probandum ea quae credimus : dico, quod illae rationes fundatae sunt super principia supposita a fide, et non super principia sophistica (alias, physica)

<--- Page Split --->

eo quod fides sui profunditate omnes excedit scientias : et ideo quaerit sibi principia propria ex quibus probetur : et quia principia sunt non apparentia, non propter illas rationes efficitur fides de apparentibus.

ARTICULUS XIV.

An divisio eorum quæ videntur, sit bona ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit Augustinus, ibi, « Fidem ipsam videt quisque, etc. »

Hic enim datur divisio quaedam eorum quae videntur, quae continet sex membra, quorum primum est eorum quae per essentiam sunt in anima.

Secundum autem, eorum quae videntur in sensibilibus speciebus praesente materia.

Tertium, eorum quae videntur per memoriam retinentem imagines corporalium rerum absentium.

Quartum est eorum quae non videmus, sed formamus ea cogitatione ex his quae videmus.

Quintum est eorum quae cognoscimus ex simili, ut animam alterius ex natura.

Sextum est eorum quae discimus per motum et effectum.

Videtur autem ista divisio esse insufficiens eorum quae videntur, quia

5 Item, Tullius in Rhetorica dicit, quod saepe ex contrario videmus contrarium. Et Aristoteles dicit idem in capitulo quodam de Memoria et Reminiscentia. Ergo videtur, quod illum modum debuit ponere extra istum, qui dicit nos ex simili cognoscere simile.

<--- Page Split --->

sextus modus non habeat cognoscibile proprium.

Si autem tu dicas, quod exemplum Augustini non est homo, sed animal, ut quidam libri habent : tunc videtur, quod nihil dicat in quinto modo, vbi supponit, quod anima se videt, et ex se cognoscit animam alterius.

Solutio. Dicendum, quod isti modi visionis boni sunt. Sed quia Augustinus non intendit omni modo distinguere visiones, sed tantum exempla quorumdam modorum generalium dare : ideo non subdividit modos generales. Et ideo bene concedo, quod primus et quartus subdividuntur, sicut probant objectiones. Ratio autem divisionis Augustini hæc est : Omne quod videtur, aut videtur per speciem propriam, aut in specie alterius. Si autem videtur per speciem propriam, aut ipsa sua species est essentia sua, ut videri et per essentiam esse in vidente sit idem : aut species sua est intentio rei visæ tantum, et non est essentia sua. Si primo modo : tunc est primus modus. Si secundo modo : aut est cum præsentia materiæ, sicut lit visio sensibilis. et tunc est secundus modus : aut est sine præsentia, et tunc est tertius modus. Si autem non videtur in specie propria : aut videtur in eo quod resultat ex speciebus propriis per se, aut quod resultat ex eis eomporarationem ad aliud. Si primo modo : tunc est modus quartus in triplici sua diversitate, sicut patet in objectis : quia objectio docet artem accipiendi modos illos. Si secundo modo : aut est comparatio specierum ex quibus resultat intentio visa secundum comparationem causati ad causam, et tunc est ultimus modus : quia accipimus quamdam causam, quæ per speciem propriam non potest cognosci, sed per speciem sui effectus et operis, sicut motorem per motum, et hujusmodi : aut est secundum collationem similium et proportionabilium, et sic est modus quintus generaliter intellectus.

Et per hoc patet solutio fere ad totum.

DICENDUM enim ad primum, quod ea quae sunt per essentiam in anima : aut sunt de substantia animæ quodammodo, sicut ipsa anima et potentiae ejus : aut sunt illabentia per substantiam animæ, ut Deus : aut informantes eam in potentis, ut habitus.

Ad aliud dicendum, quod visio interior dicitur visio potius quam actus alterius sensus duplici ratione, quarum una tangitur a Philosopho, scilicet quod visus immaterialior est, et plurium differentiarum considerativus, et ideo magis conveniens potentiis interioribus formalibus, et ideo etiam altior est in capite hominis, qui complete habet sensus : et lucidiorem habet spiritum sensibilem, et nervis opticis decurrentem : licet in quibusdam animalibus aliis altior sit auditus, ut in equo, et leone, et fere in omnibus quadrupedibus : sed in volatilibus est sicut in homine quoad auditum, et visum : sed non quoad odoratum, quia ille in volatilibus est altior auditu : cujus inquirere causam est alterius negotii. Alia causa potest esse, quod actus aliorum sensuum non explentur sine agente in materiam corporalem, et corporaliter, non spiritualiter : ut patet in auditu secundum actum, quia non expletur sine percussione pertingente fracturam aeris, ut dicit Philosophus. Odor autem non expletur sine evaporatione fumante. De gustu autem et tactu per se patet : et ideo dicit Commentator, quod species visibiles sunt in medio secundum esse spirituale, species autem aliorum per esse materiale : et ideo iterum magis competit interioribus potentiis nomen visus, quam nomen alterius sensus.

Ad aliud dicendum, quod Augustinus vocat hic generaliter memoriam, omnem thesaurum, sive contineat imagines sensus communis, sive intentiones æstimationsi, sive etiam rationes intelligibiles : quia ipse non intendit distinguere potentias animæ, sed tantum diversas visiones per exempla monstrare, ut probaretur primus esse certissimus.

<--- Page Split --->

Ad 4. Ad aliud patet solutio per ante dicta. Ad 5. Ad aliud dicendum, quod videre contrarium in contrario non facit proprium genus visionis, quod alio modo et magis proprie videri non possit : et de talibus tantum intendit hic Augustinus, quæ certam aliquam habent visionem, ut probat ex ipsis gradibus visionum, quod primum genus visionum est certissimum.

Ad 6. Ad aliud dicendum, quod Augustinus intendit speciale genus visionum, eorum scilicet in quorum substantam non possumus, nisi specie operis vel effectus sui et ideo non subjicit ibi hominem, nisi pro materiali exemplo et communi, et intendit a simili ea quæ cognoscimus per opera, et non aliter, sicut virtutem sapphiri per aurum micans, et virtutem magnetis per attractum ferri, et motorem cœli per motum stellarum.

ARTICULUS XV.

Utrum potest aliquis scire certissima scientia, an sit dgnus vita æterna, vel non ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, G, circa medium : « Non sic videtur fides in corde in quo est, ab eo cujus est, sed eam tenet certissima scientia, etc. »

Hoc enim non videtur esse verum : quia probatum est, quod quilibet qui habet unam virtutem, habet omnes : ergo si video me habere omnes virtutes, et sic certissima scientia scio me esse dignum vita æterna : quod est contra Ecclesiasten, ix, 1 : Nescit homo utrum amore an odio dignus sit. Item, Apostolus : Nihul mihi conscius sum, sed non in hoc justificatus sum 1. Item, in Proverbiis : Est via quæ videtur homini recta, et novissima ejus ducunt ad mortem 2. Item,

Job, iii, 23 : Viro cujus abscondita est via, et circumdedit eum Deus tenebris. Et ibi dicit Glossa Gregorii quod « præ- « cipua causa fletus est sanctis viris, quia « nesciunt de statu suo, utrum placeat « vel displaceat Deo. »

Ad hoc quidam dixerunt, quod bene quidem in corde videtur fides : sed nescitur, utrum gratis data, vel gratum faciens : et ideo nescitur, utrum sic omnes habeantur. Sed hæc solutio mirabilis est : quia de gratia gratum faciente idem objicitur : hæc enim non est nisi per essentiam in anima, si est. Ergo ipsa videtur ab ipsa : ergo certissima scientia scit se esse in gratia gratum faciente, quod omnibus patet esse falsum.

Si autem tu dicas, quod non intelligitur nisi de fide : hoc nihil est : quia in originali, scilicet in libro VIII de Trinitate, dat Augustinus exemplum de fide, de justitia, de charitate, de temperantia. Ergo patet, quod solutio illa nulla est : quia Augustinus intelligit de omnibus quæ per essentiam sunt in anima.

Ideo alii dixerunt, quod in veritate bene scit homo secundum præsentem statum, utrum odio vel amore dignus sit : sed nescit utrum perseveret, an non : et ita intelliguntur supra dictæ auctoritates. Sed hæc solutio iterum stare non potest : quia unusquisque per certissimam scientiam se sciret esse in gratia, vel non : et magis constaret ei de statu gratiae, quam de statu ejus quod videt ante oculis corporis : et hoc dicit unicuique propria conscientia esse falsum.

UNDE videtur mihi tenenda via quorumSolut dam, quod secundum Augustinum, aliud est scire quod convertitur cum nosse : et aliud est scire quod est ex discretione et cogitatione. Dicit enim Augustinus in loco unde trahitur ista auctoritas, quod nosse nihil aliud est quam notitiam rei apud se tenere : cogitare autem est ab aliis rebus notis reu notam discernere.

<--- Page Split --->

Dicatur itaque, quod duplex est certitudo, scilicet certitudo notitiae : et haec fortior est et melior, quanto rei notitia melius et nobilius apud se habetur : et sic nihil adeo certum est, sicut ea quae sunt per essentiam in anima : sed illa inter se habent gradus, ut dictum est. Alia est certitudo scientiae discretiva unius ab altero : et haec fit in consideratione propriarum differentiarum rei secundum actum : et hac certitudine magis est certum cujus differentiae et proprietates naturae magis investigatae sunt.

Si autem tu objicias distinguendo, quod si fides et aliae virtutes sunt in anima, quod anima potest converti super eas quando vult, et videre, et discernere : quia non exigitur ad intelligere secundum actum, nisi assimilatio intellectus : et bene est illi assimilatus quod per essentiam habet apud se. Ego respondco, quod Augustinus movet similem quaestionem de anima, cum sit sibi praesens, quare quaerit se? Et dico, quod hoc eo quod intellectus in hac vita conjunctus est phantasiiis, et non accipit nisi ex phantasmate, et non potest hujusmodi a se separare : et ideo si debeat rem discernere et discretive scire, oportet quod ipse accipiat ejusdem, quod ipse essentialiter apud se habet, aliam scientiam ex phantasmate : et sic discernere fidem discit per opera fidei, et per materiam : et hoc modo est verum, quod anima non possit converti super omne quod apud se habet, et causa hujus dicta est: sed tantum potest converti super id quod accipit per inventionem, vel doctrinam discretivam unius ab alio, et non super alia, nisi imperfecte, eo quod illorum notitiam non habet nisi in universali habitu principiorum confuso, non potente concludere scibile, nisi determinetur ad particularia et specialia accepta per disciplinam. Et hoc est quod dicit Boetius in libro V de Consolatione Philosophiae, de intellectu humano, ponens versus qui ex sententia Augustini extraluntur :

Sed mens caecis obruta membris, Nequit oppressi luminis igne Rerum tenues noscere nexus.

Et infra, alius :

An cum mentem cerneret altam, Pariter summam et singula norat : Nunc membrorum condita nube, Non in totum est oblita sui, Summamque tenet, singula perdens. Igitur quisquis vera requirit, Neutro est habitu : nam neque novit, Nec penitus tamen omnia nescit. Sed quam retinens memnint summam, Consultu alto via retractans, Ut servatis queat oblitas addere partes.

Et vocat summam alte visam, scientiam nubilatam in confuso habitu universalissimorum principiorum, qui innatus est nobis : quia aliter, ut dicit Augustinus, nesciret se invenisse quod quaerit, nisi aliqualiter haberet ejus notitiam apud se, ad quod examinaret quaesitum et inventum : nec quaeroret, nec sequeretur, quia non potest quaerere nec sequi nullo modo scitum : nec appetere scire, quia non est appetitus nisi ejus quod aliquo modo scitur. Et hoc etiam vult Aristoteles in fine II Posteriorum.

ARTICULUS XVI.

Quam conformitatem habent praedictae visiones ad caelum in quod raptus est Paulus ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, G, circa finem : « Non corporaliter, non imaginarie. sed intellectualiter, etc. »

Ex hoc enim videtur, quod

<--- Page Split --->

ponitur in Glossa super verba Apostoli, II ad Corinth. xii, 1 et seq., quod ista tria genera visionum, sunt triplex cœlum in quod raptus est Paulus. Quæritur ergo, Quam conformitatem habent istae visiones ad cœlum ?

ARTICULUS XVII.

An fides habeat certitudinem ante omnem cognitionem ?

Solutio. Ad 1.

SOLUTIO. Dicendum ad primum, quod dividendo penes modos visibilium, sunt generales modi sex supra enumerati : sed accipiendo penes subjecta partium animæ videntis, tunc non sunt nisi tres enumeratae hic visiones. Aut enim est extra, et sic est corporalis visio per sensus : aut intus, et tunc aut corporaliter, aut intelligibiliter : et primo modo est imaginabilis, secundo autem modo intellectualis visio.

Deinde quæritur de hoc quod dicit Augustinus, ibi, G, sub finem : « Credimus ut cognoscamus, etc. »

Huic enim contrarium videtur, quod

Ad ALIUD dicendum, quod ego non puto, quod istae visiones tres omnibus modis cœlum dicantur : sed dicuntur tunc cœlum esse, cum cœlum in eis aperitur, id est, secreta cœli panduntur. Hoc enim fit quandoque ad sensum, sicut Genes. xviii, 1 et seq., ubi Angeli sensibiliter Abrahæ mysterium promissi seminis aperuerunt. Et quandoque imaginatione, ut Ezechieli aperti sunt cœli in mysterio animalium 1. Et intellectualiter, ut Danieli, et Joseph, quibus revelata est intelligentia visionum 2. Et a sola ultima dicitur aperiri simpliciter cœlum : in aliis autem secundum quid tantum : sicut in prophetia simpliciter a sola ultima dicitur, et ab aliis non nisi forte secundum quod intelligentia (ut dicit Damascenus) opus est in visione.

SED CONTRA :

Fundamentum in qualibet scientia est magnæ certitudinis : ergo multo magis in scientia divina. Fides autem fundamentum est et scientiæ divinæ et vitæ, sicut dicit Apostolus, I ad Corinth. iii, 11 : Fundamentum aliud nemo potest ponere, præter id quod positum est, quod est Christus Jesus, id est, ut dicit Glossa Ambrosii, « fides Jesu Christi. » Ergo fides est certissima : quia aliter totum esset irritum.

Solutio. Ad 1.

SOLUTIO. Dicendum, quod fides est certior omni arte et demonstratione, quadam certitudine. Est enim certitudo duplex, scilicet certitudo veritatis intellectivæ, et veritatis affectivæ,sive certitudo veritatis quæ secundum pietatem est, ut dicit Apostolus ad Titum 2. Certitudo

1 Cf. Ezechiel. 1, 1 et seq. 2 Cf. Daniel. ii, 20 et seq. ; Genes. xl et xli. 3 Ad Titum, i, 1 : Paulus, servus Dei, Aposto-

lus autem Jesu Christi, secundum fidem electorum Dei, et agnitionem veritatis quæ secundum pietattem est.

<--- Page Split --->

veritatis intellectivæ : aut est in primis illius scientiæ in qua est veritas illa, aut in demonstratis ex primis, aut ex his quæ per prima et vera acceporunt fidem. Certitudo autem veritatis quæ est secundum picitatem, supra rationem est : et ideo non trahit certitudinem a principiis rationis, sed potius a lumine, quod est simile primæ veritati, quod est simplex quasi aperiens oculum ad videndum primam veritatem, sicut lumen solis incidens oculo, aperit ipsum ad accipiendum quod offertur : et hæc est certitudo ex lumine fidei informante conscientiam, et convincente per affectum de veritate credebilitatis, et quod tendendum sit in ipsum quod creditur, etiam extra metas rationis proprie : et hæc est certitudo fidei : et ideo Sanctus sciens disciplinas

mathematicas, potius abnegat, quod triangulus habet tres angulos æquales duobus rectis, quam neget veritatem fidei.

Et per hoc patet solutio ad duo ultima.

Ad PRIMUM autem dicendum, quod credere dicitur multipliciter, sicut et fides. Et ideo Augustinus sumit ibi credere large, secundum quod credere dicit quemlibet consensum cujuscumque veritatis : sic enim in disciplinalibus simul est credere et intelligere : nisi forte intellectus dicatur cognitio ejus quod dicitur per sermonem. Ille enim intellectus præcedit omnem consensum sive in scientiis intellectivis, sive in scientia quæ est secundum pietatem, sicut est in fide.

H. Descriptio fidei.

Ait Apostolus: Fides est sperandarum substantia rerum, argumentum vel convictio non apparentium 1, quia per fidem subsistunt in nobis etiam modo speranda, et subsistent in futuro per experientiam. Et ipsa est probatio et convictio non apparentium: quia si quide his dubitet, per fidem probantur: ut adhuc probatur futura resurrectio, quia ita crediderunt Patriarchæ et alii Sancti. Vel probatio est et certitudo quod sint aliqua non apparentia, ut supra dictum est. Proprie tamen fides dicitur substantia rerum sperandarum, quia sperandis substat: et quia fundamentum est bonorum, quod nemo mutare potest.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XVIII.

An fides bene diffiniatur ab Apostolo, quod est « substantia rerum sperandarum, argumentum non apparentium ? »

« Ait enim Apostolus : Fides est sperandarum substantia rerum, etc. »

Hic incipit ponere aliam diffinitionem fidei et explanare. Et ideo dividitur haec pars in duas partes : in quarum prima ponit diffinitionem fidei et explanat. In secunda autem objicit contra diffinitionem, et solvit, ibi, I, « Si vero quaeritur, An haec descriptio spei conveniat, etc. »

INCIDIT autem hic prima quaestio de diffinitione data ab Apostolo, et quaestio communiter ab omnibus disputata.

Et potest objici sic :

priora sunt objecta actibus secundum rationem, et similiter habitibus : ergo si diffinitur habitus sicut et potentia per objectum sive oppositum, debet diffiniri per id quod est per se objectum ejus : sed fidei non per se objectum est sperandum : ergo male diffinitur per illud.

<--- Page Split --->

quod consideratur in subjecto per effecctum quem efficit in ipso. Sunt autem duo effectus ejus sese consequentes : quorum unus est, quod res aeternas ostendit, et ita per aliquem consensum ponit eas in fideli. Secundus autem est, quod convincit mentem de veritate illarum rerum : sicut etiam, dicit Apostolus post diffinitionem istam, ad Hebr. xi, 6 : Credere opporiet accedentem ad Deum quia est, et inquirentibus se remunerator sit : sicut etiam in aliis credibilibus primo scimus quid est quod proponitur per sermonem, et postea arguitur mens per consensum : et gratia primi convenit fidei, quod sit substantia rerum sperandarum : et gratia secundi, quod sit argumentum non apparentium, quia speranda sunt non apparentia, ut dicit Apostolus, ad Roman. viii, 24 et 23 : Nam quod videt quis, quid sperat ? Si autem quod non videmus speramus, per patientiam exspectamus. Et hoc est quod communiter dicunt Doctores, quod fides diffinitur ab Apostolo, prout ipsa est fundamentum in aedificio spirituali : quia sic prima est secundum naturam actus sui, ut aicit Magister in Littera sequentis capituli, et substat omnibus aliis, et alias locat in nobis, id est, facit quod locentur.

DICENDUM igitur ad primum, quod illa ratio procedit de diffinitione essentiali, et non de illa quae datur per effectum in sub-jecto consequentem : quia ille effectus semper positerior est illo cujus est effectus.

Ad aliud dicendum, quod substantia non ponitur hic ut genus fidei, sed potius ut proprietas quaedam in comparatione ad effectum inventa in fide. Et similiter argumentum potius est proprietas quaedam hic, quam genus : sed verum est, quod in comparatione ad diversum modum subjecti, accipitur in ista duplici proprietate : secundum enim quod intellectus affectivus est, sic subsistere in eo facit res sperandas circa quas est quis affectus : secundum autem quod habet aliquid cognitionis, sic arguit ipsum de consensu non apparentium.

Ad aliud dicendum, quod objectio procedit de actu essentiali et primo : sed in diffinitione ponitur actus qui est effecctus, non qui est motus et substantialis operatio fidei. Talem autem actum qui est effectus, multiplicem potest habere omnis virtus, quae subjectum habet aliquo modo diversificatum, sicut est intellectus affectivus qui duo dicit, scilicet quod est intellectualus, et quod est affectionis.

Ad aliud dicendum, quod etiam illa objectio non concludit nisi de actu, qui est operatio virtutis et prima et propria : quia illi respondei objectum secundum rationem ut visioni visibile, et fidei credibile : sed non concludit de aciu qui est effectus in subjecto : tamen propositio illa, quod actus sunt praevii potentiiis, non est generaliter vera : sed hoc est alterius considerationis.

Ad aliud dicendum, quod quidam dicunt, quod substantia dicitur ibi ut materia : sed materia dicitur multis modis : dicitur enim materia a subjecto materie, id est, ab eo quod est subjectum primum, et sic dicitur tribus modis, ut patet in objiciendo : et dicitur materia dispositio quae reducitur ad materiam, eo quod ipsa cum materia subjaceat forme, sicut caliditas forme ignis, et hoc modo dicunt, quod fides est subsiantia materialis, quia secundum naturam omnibus aliis substernitur in aedificio spirituali. Sed melius potest dici, quod substantia dicitur hic ab actu substandi, et non a natura substantiae vel quidditatis : et tunc planum est respon&ere : quia tunc sumitur substantia a proprietate actus substantiae, et nullo modo quatuor modorum inductorum dicitur substantia : sed quia substat aedificio spirituali, in quo fides fundat, spes erigit, pietas et charitas concludit testudines.

Ad aliud dicendum, quod ipsa fundat omnes virtutes in nobis : sed virtutes non appetuntur nisi propter res sperandas, et ideo res sperandae sunt finis omnium quae sunt in aedificio spirituali : et ideo potius

<--- Page Split --->

in comparatione ad speranda dicitur tides fundamentum.

Ad 7. Ad aliud dicendum, quod in hoc non consistit fundationis ratio, quod aliquid sit perfectus, sed in hoc quod de se imporiat rationem consummationis totius vitae et ædificii spiritualis : et hoc numquam est in diligendo secundum quod diligendum, quia hoc est commune via et propriæ, et temporale et æternum : sed sperandum semper est æternum, et totum æternum cadit sub sperando : et ideo potius assignatio fidei fit penes sperandum, quam penes diligendum.

Ad 8 et 9. Ad aliud dicendum, quod est de paenis non ut de fine : et ideo non diffinitur penes illas.

Et per idem patet solutio ad sequens.

Ad quest 1. Ad aliud dicendum, quod argumentum ponitur in diffinitione fidei ad similitudinem argumenti quod dicitur principium. Probatio. Ita dici quidam Joannes Episcopus : « Fides locat fideles in veritate, sicut immobile summa veritatis principium. » Sed differentia est, quod principium scientiae arguit meniem lumine compositionis terminorum, sed fides simplici lumine quod informat conscientiam sive intellectum : quia aliter non esset virtus, sed ars, ut supra dictum est.

Ad 1. Et per hoc patet solutio ad id quod contra objicitur de argumento, quod est maxima propositio secundum veritatem, et hoc non est fides.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod argumentum quod constat in complexione et decursu unius in alterum, est fundamentum rationis : sed hoc modo non dicitur fides argumentum, sed modo prædicto : et ideo valet objectio.

Ad 3. Ad aliud dicendum, quod nullum potest esse argumentum non apparentium rationi, quod est per decursum ratiocinationis : sed argumentum quod est lumen veritatis infusa, potest esse non apparentium rationi, quia in ipso incipiunt apparere, sicut articuli apparent in fide, licet non appareant in specie.

Ad aliud dicendum, quod falsa est ista, quod fides nullo modo facit articulum apparere : imo facit in speculo et ænigmate videre credibile et creditum, et asseutire illi quod sic videtur.

Ad aliud dicendum, quod non ordinantur partes diffinitionis illius secundum quod magis substantiales sunt fidei, sed potius secundum quod consequuntur se, non tempore, sed natura in subjecto. Prius autem natura ex parte subjecti est locari in nobis sperandum, quam assentire per conjunctionem conscientiae : sicut prius est intelligere quidem quod dicitur per sermonem, quam assentire illi per credulitatem.

Ad illud quod ulterius quaeritur de Adquæst 2. diffinitione Joannis Damasceni, dicendum, quod in veritate, sicut dicit Augustinus, « Fides est lumen ad primam veritatem ducens, sicut lumen solis ducit ad res visibiles : » et dicitur indijudicabile, eo quod non potest iudicio rationis discutì : et dicitur indistabile lumen, eo quod non consistit in decursu rationis, quia omnis talis discursus est aliquo modo distans, sicut distat magis notum a minus toto. Sed fides lumen est non distans a veritate in quam ducit : quia subjicit eam ut subjectum circa quod est, et finem propter quem est, et exemplar ad cujus similitudinem animæ impressum est.

Ad aliud dicendum, quod fides non Adquæst. 3. dicitur spes essentialiter, sed per causam : quia facit aliquam spei certitudinem, et aperit oculos ad id quod est sperandum et petendum : et ideo prædication est per causam.

Ad in quod ulterius de alia diffinitione Adquæst. 1. quaeritur, dicendum quod alia translatio habet, « inquisitus consensus, » id est, non quaesitus, ita quod præpositio in veniat privative : unde translator in alia littera quam ponit, explanat, id est, non perscrutatus : et sic cessat objectio.

<--- Page Split --->

sus, sed facilioris assensus ad auditum. Si enim fides hoc modo diceretur argumentum, potius esset conclusio, quam argumentum.

ARTICULUS XIX.

Et per hoc patet solutio ad totum quod objicitur de hoc.

An ea qua non apparent de quibus est fides, per fidem possunt probari?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, H, « Si quis de eis dubitat, per fidem probantur : ut adhuc probatur futura resurrectio, etc. »

Hic enim destruitur fere totum quod dictum est : quia

Quæst.

ULTERIUS QUÆRITUR DE ALIA RATIONE QUAM inducit dicens, quod dicitur argumentum, quia probatio est et certitudo quod sint aliqua non apparentia. Quia secundum hoc ista argumentatio esset necessaria, Fides est : ergo aliqua non apparentia sunt : quae nullam videntur habere ha- bitudinem. Utrum autem fidei possit su- besse falsum, infra quaeretur.

Solutio.

SOLUTIO. Dicendum, quod expositio Magistri prima non deservit fidei, nisi in quantum est ex auditu, ut supra dixi- mus : sic enim habet persuasionem in- sufficientem, et præcipue ex auctoritate Patrum : sed hoc non est causa consen-

Ad aliud dicendum, quod argumentum est necessarium necessitate consequen- tiae : sicut si dicatur, divina veritas est de hoc : ergo hoc erit, vel est : et est ibi habitudo causæ ex suppositione alterius : fide enim supposita, necesse est aliquod non apparens esse, cujus sit fides ut causæ : quia non apparentia sunt causa fidei exemplaris, et finalis : et ideo pro- cessus est ab effectu supposito ad cau- sam.

ARTICULUS XX.

An fides sit fundamentum ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, H, in fine « Quia fundamentum est bonorum, quod nemo mutare potest.

Videtur enim fides non esse fundamentum, sed fortitudo : quia

SOLUTIO. Dicendum, quod fides est

<--- Page Split --->

simpliciter prior et fundans. Alie autem non fundant nisi secundum quid : et hoc patet, quia humilitas est post fidem, sed concavum facit cor ut profundius fundetur quod jam per fidem fundamentum est, et ideo quasi parat fossam in qua fundatio fiat. Fortitudo autem fundat per modum fulcimenti contra eminentes tempestates

tentationis et persecutionis. Sed timor fundat per exclusionem subvertentium ædificii structuram, per hoc quod declinat a peccato. Fides autem sola per hoc quod subjicitur et substat substantialiter ut prima in ædificio.

Et per hoc patet solutio ad totum.

I. Si illa descriptio spei conveniat ?

Si vero quaeritur, An haec descriptio spei conveniat : sane concedi potest utrumlibet. Si autem dicatur convenire, sunt et alia plura quibus differunt fides et spes : sed non improbe dici potest soli fidei convenire, non spei : quia fides sola fundamentum dicitur, non quia fides virtus possit esse sine spe et charitate. Unde Augustinus 1 : Fides operans per dilectionem utique sine spe esse non potest, nec amor sine spe, nec sine amore spes, nec utrumque sine fide : et fides sine amore nihil prodest : potest tamen credi aliquid, quod non speratur : nihil autem potesi sperari, quod non creditur. Ideoque credere, quod est actus fidei, naturaliter praecedit sperare, quod est actus spei : quia nisi aliquid credatur, non potest sperari. Creditur enim aliquid, quod non speratur. Inde est quod in Scriptura plerumque reperitur, quod fides praecedit spem, et spes sequitur fidem : non quod virtus fidei praecedat virtutem spei tempore vel causa, sed quia actus fidei naturaliter praecedit actum spei : quod etiam quidam concedunt de ipsa virtute fidei, ut naturaliter praecedat spem, non tempore. Unde et recte ea sola dicitur fundamentum omnium virtutum et bonorum operum : non autem fundamentum est charitatis, quia non ipsa charitatis, sed charitas ipsius virtutis fidei causa est. Charitas enim causa est et mater omnium virtutum : quae si desit, frustra habentur caetera : si autem adsit, habentur omnia. Chariias enim Spiritus sanctus est, ut in superioribus praetaxatum est 2. Ipsa est ergo causa omnium virtutum, non ipsius aliqua virtutum causa est : quia omnia munera excellit. Unde Augustinus : Respiec ad munera Eccle-

<--- Page Split --->

siae, et universis excellentius charitatis munus cognosces: quae, ut oleum, non potest premi in imo, sed superexsilit 1. Non ergo ejus causa vel fundamentum fides est. Gregorius tamen super Ezechielem dicit, quia nisi prius fides teneatur, nullatenus ad spiritualem amorem attingitur. Non enim charitas fidem, sed fides charitatem praecedit: quia nemo potest amare quod non crediderit, sicut nec sperare. Sed hoc accipi potest dictum de fide, quae virtus non est: ipsa enim spem et charitatem frequenter praecedit: vel de actu fidei, qui forte naturaliter actum charitatis praecedit, sicut actum spei: quod verba praemissa diligenter notata innuunt, et ea etiam quae addit dicens: Nisi ea, inquit, quae audis credideris, ad amandum ea quae audis non inflammaberis: quae tantum de non visis est, ut ante diximus. Unde Chrysostomus: Fides in anima nostra facit subsistere ea quae non videntur: de quibus propria 2 fides est: de visis enim non est fides, sed agnitio 3.

ARTICULUS XXI.

An credere quod est actus fidei, naturaliter praecedit sperare ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit in ultimo capitulo, ibi, I, circa initium : « Ideoque credere, quod est actus fidei, naturaliter praecedit sperare, etc. »

Hujus enim contrarium habetur

SOLUTIO. Dicendum meo judicio, quod naturaliter praecedit fides vel actus fidei, sicut dicit Magister hic : quia nisi fides malum ostendat, non fugiet timor ipsum. Similiter nisi fides bonum ostendat, non appetet ipsum amor. Licet igitur tempore simul sint, tamen natura praecedit fides, ut jam dictum est : quia ipsa secundum rationem est ante motum hominis ad justitiam.

Si autem consideramus justificationem, secundum quod est motus quidam : tunc dicemus, quod in illo motu est terminus a quo, et terminus ad quem : et per comparationem ad terminum a quo, id

4 S. AUGUSTINUS, In tract. de Laudibus charitatis. 2 Edit J. Alleaume, proprie.

3 S. J. CHRYSOSTOMUS, Homil. XXI super epist. ad Hebræos.

<--- Page Split --->

est, a peccato quod ordinat ad pœnam, primus motor est tinor : per comparationem autem ad terminum ad quem, primum quidem disponens ipsum mobile, est spes elevans, ut moveatur ex præsuppositione consequendi veniam : amor autem est primum novens. Et sic nihil prohibet diversa esse prima in justificatione. Sed tamen semper fides erit prior omnibus naturaliter : quia ipsa per ra-

tionem intelligendi est ante motum totum, ostendens a quo, et ad quid moveatur, et quomodo.

Et per hoc patet solutio ad totum præter Glossam de Psalmo xxxvi, 1. Et ad illam dicendum, quod fides non accipitur ibi pro habitu quo creditur, sed pro credito ipso, et hoc est æternum bonum, in quod introducit spes, quia ipsa est exspectatio æterni boni.

<--- Page Split --->