DISTINCTIO XXIV.

De adjutorio per quod homo ante lapsum stare potuit, scilicet de libero arbitrio in quantum ad alias potentias comparatur.

A. De gratia hominis, et de potentia ante casum.

Nunc diligenter investigari oportet, quam gratiam vel potentiam habuerit homo ante casum : et utrum per eam potuerit stare vel non. Sciendum est ergo, quod homini in creatione (sicut de Angelis diximus) datum est per gratiam auxilium, et collata est potentia per quam poterat stare, id est, non declinare ab eo quod acceperat : sed non poterat proficere in tantum, ut per gratiam creationis sine alia mereri salutem valeret. Poterat quidem per illud auxilium gratiae creationis resistere malo, sed non perficere bonum. Poterat tamen per illud bene vivere quodam modo, quia poterat vivere sine peccato : sed non poterat sine alio gratiae adjutorio spiritualiter vivere, quo vitam mereretur æternam. Unde Augustinus in Enchiridion : Si factus est homo rectus ut et manere in ea rectitudine posset, non sine divino adjutorio, et suo fieri perversus arbitrio, utrumlibet horum elegisset, Dei voluntas fieret vel ab illo, vel de illo. Et quia suam maluit facere voluntatem quam Dei, de illo facta est voluntas Dei 1. Item, in eodem : Sic hominem prius oportebat fieri, ut et bene posset velle, et male. Nec frustra, si bene : nec impune, si male 2. Idem quoque in libro de Correctione et gratia ait : Si hoc adjutorium vel Angelo vel homini cum primum facti sunt defuisset, quoniam non talis natura facta erat, ut sine divino auxilio posset manere si vellet : non utique sua culpa cecidisset. Defuisset quippe adjutorium, sine quo manere non posset 3. Idem, in eodem : Dederat Deus

<--- Page Split --->

homini bonam voluntatem : in illa quippe eum fecerat rectum : dederat adjutorium, sine quo non posset in ea manere si vellet, et per quod posset. Ut autem hoc vellet, in ejus dimisit arbitrio 1. Idem, in eodem, Acceperat posse si vellet, sed non habuit velle quo posset : nam si habuisset, perseverasset 2. His testimoniis evidenter monstratur, quod homo rectitudinem et bonam voluntatem in creatione accepit, atque auxilium quo stare poterat : alioquin non sua culpa videretur cecidisse.

B. Qualis fuerit illa rectitudo et bonitas voluntatis in qua creatus est ?

Sed quomodo rectam et bonam voluntatem habuit homo, si per eam nec mereri vitam valuit, nec in ea stare voluit : quia nec aliquid mali ea tunc volebat, et ad tempus stare voluit, sed non perseveranter, et ideo recta et bona fuit tunc voluntas hominis.

DIVISIO TEXTUS.

« Nunc diligenter investigari oportet, etc. »

Hic incipit pars illa in qua agitur a quo cecidit Adam per peccatum.

Et habet duas partes : in quarum prima agit, qualiter cecidit a naturalibus in quibus est vulneratus : et in secunda, qualiter cecidit a gratuitis : et haec incipit distinctione XXVI, ibi, A, « Hæc est gratia operans, etc. »

Prima harum subdividitur in duas : in quarum prima agit de libero arbitrio. In secunda, de libertate ejus et statibus, quae incipit distinctione XXV, ibi, A, « Jam vero ad propositum, etc. »

Hæc autem lectio subdividitur in tres :

in quarum prima inquirit, Utrum gratiam aliquam gratis datam homo in primo statu acceperit ? Secundo determinat, quae illa gratia fuerit, quia liberi arbitrii, ibi, D, « Hic considerandum, etc. » Tertio, determinat ordinem tentationis in viribus animæ, ibi, G, « Illud quoque prætermittendum non est, etc. »

ARTICULUS I.

An Adam stare potuit per hoc quod accepit in creatione ?

Circa primam incidunt tria. dubia, scilicet, An stare potuit Adam per hoc quod in creatione accepit ?

Secundo, Utrum potuit proficere ?

<--- Page Split --->

Tertio, An non proficere sibi tunc potuerit imputari ?

AD PRIMUM sic proceditur :

  1. Damascenus dicit, quod omne creabile est veribile : constat autem, quod non in melius : ergo in deterius vertetur. Homo autem primus creatus fuit : ergo sine adjutorio Dei verteretur in deterius : ergo oportuit, quod non staret nisi gratiam aliquam standi acciperet.

  2. Item, Augustinus in libro de Vera innocentia : « Natura humana etsi in illa integritate in qua condita est, permaneret, nullo tamen modo seipsam sine Creatore adjuvante servaret. » Si ergo tunc sine Dei gratia salutem suam quam habebat, servare non potuit, quomodo post casum gratiam recuperare potuit, quam perdidit ? Ergo videtur, quod de se non potuit stare.

SED CONTRA :

  1. Hoc quod non est in potestate nostra, non imputatur nobis : si ergo Adam stare in eo quod accepit sine nova gratia non potuit, si illam non accepit, non fuit ei imputandum quod cecidit : sed non accepit eam : ergo non fuit ei imputandus casus.

SOLUTIO . Dicendum, quod homo nihil potest esse, vel facere sine gratia : sed haec non est gratum faciens semper, sed potius conservatio et influentia divinae bonitatis ad esse et operari, sicut ipse dicit : Sine me nihil potestis facere 1. Et hac gratia potuit primus homo stare in eo quod acceperat : sed non fuit creatus in gratuitis : quod tamen ego non credo, licet sustineam propter Magistrum.

DICENDUMergo ad primum, quod bene 1. Ad 1 et 2. concedo, quod homo indiget continentia sicut alia creatura : sed non indigeret gratia gratum faciente ad hoc. Et hoc modo etiam intelligitur auctoritas sequens Augustini.

ADALIAautemquæincontrarium 1. Adobject objiciuntur , patetsolutio : quiaillanon removentgratiaminfluentiædivinæet superadditoruminnaturalibuspotentiis quædatDeusunicuiquenaturæsecun - dumproportionemcapacitatissuæ : e t talisfuitetiamgratiaquamaccepitAdam . Sedinhomineproprievocaturgratia , quiaordinatadgratiamgratumfacien - t e m : inaliisautemnonproprievocatur nominegratiæ , seddati , velnaturæ .

  1. Item, Natura nulli dat esse quin det ei etiam virtutes conservantes esse quod dedit, nisi ita sit quod esse illius sit continuum fieri : cum igitur Deus non imperfectior sit in operando quam natura, cum dedit esse naturale homini, dedit ei potestatem standi in illo.

ARTICULUS II.

An homo proficere potuit in primo statu ex his quae accepit ?

  1. Item, Asino dedit Deus esse, et potestatem standi in illo : ergo si homini hoc non faceret, deterioris conditionis esset apud ipsum quam asinus.

Secundo quaeritur, Utrum homo proficere potuit in primo statu ex his quae accepit ?

  1. Item, Magister in Littera dicit, quod gratia per quam stare in eo quod accepit poterat, facultas liberi arbitrii et discernendi bonum et malum fuit : constat autem, quod has potestates sive facultates homo primus in creatione accepit, ex quibus stare posset.

Videtur autem quod sic : quia

  1. Luc. x, 30, dicitur in Glossa, quod vulneratus est in naturalibus, et spoliatus gratuitis : sed nullus homo spoliatur hoc quod non habet : ergo habuit gratuita : sed habens gratuita, proficere potest : ergo Adam potuit proficere ad meritum.

<--- Page Split --->

  1. Item, In naturis ita videmus, quod omne illud quod natura perficit in esse, etiam dat illi potentias naturales, quibus proficere potest in bene esse et operari : cum ergo non imperfectior sit Deus quam natura, etiam suo operi dedit potentias quibus proficere potuit in bene esse : ergo Adam etiam proficere potuit. Sed contra. Si concedatur, Contra hoc est quod dicit Augustinus in Littera.

ARTICULUS III.

Utrum posito quod homo gratiam non habuit, an ei fuerat imputandum quod cecidit ?

U L T E R I U S q u æ r i t u r h i c s e c u n d u m a l i a m o p i n i o n e m , q u æ d i c i t A d a m c r e a t u m e s s e i n g r a t u i t i s , q u a l i t e r i n t e l l i g a t u r q u o d A g u s t i n u s h i c d i c i t , q u o d p r o f i c e r e n o n p o t u i t ?

Tertio quæritur, Ex quo gratiam non habuit, utrum ei imputandum fuit quod cecidit ?

Videtur autem, quod non : quia

  1. Plura habuit deprimentia in malum quam elevantia in bonum, quia vertibilitatem naturae, et Angelum adhortantem : ergo non potuit resistere.

  2. Item, Diabolus fortior est homine : ergo homo non potest ei de se resistere : ergo quod succubuit, non fuit ei imputandum, ut videtur.

SED CONTRA :

Discretionem habuit boni et mali, et facultatem arbitrii, quia potuit dissentire : ergo sua culpa cecidit, cum stare potuerit, ut videtur.

Solutio Ad 2.

Solutio . Dicendumadhoc , quodAdamsecundumillamopinionemquodnonfueritcreatusingratiagratumfa - ciente , nonpotuitproficereadmeritum : quiaprofectusmeritinonestconstitutusinfraposseviriumnaturaliumvelpoten - tiarum , sedoportethaberealtiora , utfidem , charitatem , ethujusmodi : sedpotuitproficereinbeneessenaturæ , utcommodisvitæ , etoperibusinfrapossenaturaliumconstitutis : ethocetnonplusprobatsecundaobjectio .

Ad 1. Ad PRIMUM dicendum secundum hanc opinionem, quod non fuit spoliatus gratuitis quae haberet, sed quae habiturus erat si stetisset.

Solutio . Expræhabitisinquæstionedetentatione , istamfacileestsolvere : quialicetnaturasitvertibilis , tamenin - fluentiadivinævoluntatismagissehabetadstandum , quamutvertatur .

Adquæst . Adinquodquæritur , Qualiterrespon - deatursecundumaliamopinionemdictisAugustiniinLittera ?

Dicendum, quod est profectus ad meritum, et hoc modo proficere potuit Adam : et est profectus ad confirmationem secundum statum beatitudinis, et hoc modo proficere non potuit, nisi Deus compleret eum.

Item, Cum Angelum habet tentantem exterius, habet etiam Angelum bonum confortantem : et ideo efficaciora remedia habuit sublevantia quam deprimentia, et ideo sibi est imputandum.

Adalicddicendum , utsupra , quodlicetdiabolusfortissitinse , tamenten - tationonestfortiorquamipsehomovult : quiaipsenonaccipitviresinnosnisiexpermissionevelvoluntatenostra : etideoillaobjectiononcogit .

<--- Page Split --->

C. Oppositio contra illud quod dictum est, hominem non potuisse proficere.

Ad hoc autem quod diximus hominem non potuisse proficere vel mereri per gratiam creationis, solet opponi sic : Per illud auxilium gratiae creationis potuit stare in bono quod acceperat. Potuit ergo resistere tentationi. Sed resistere tentationibus atque suggestionibus malis, meritum est ac bonum remunerabile. Omne autem bonum meritum profectus est. Per gratiam ergo creationis proficere potuit sine adjectione alterius gratiae. Ad quod dicimus, quia resistere malo, et non consentire tentationi, non fecisset illi meritum, etsi non consensisset : quia nihil in eo erat quod ad malum impelleret, sicut Angelis qui non ceciderunt non fuit 1 meritum quod steterunt, id est, quod non corruerunt. Nobis autem meritum est aliquando, si malum non facimus, sed resistimus : ibi dumtaxat, ubi causa subest quae nos id facere movet : quia ex peccati corruptela proni sunt ad lapsum gressus nostri. Ubi autem non intervenit causa nos ad malum impellens, non meremur si ab eo declinamus. Declinare enim a malo semper vitat poenam, sed non semper meretur palmam.

D. De adjutorio homini in creatione dato, quo stare poterat.

Hic considerandum est, quod fuerit illud adjutorium homini datum in creatione, quo poterat manere si vellet. Illud utique fuit libertas arbitrii ab omni labe et corruptela immunis, atque voluntatis rectitudo, et omnium naturalium potentiarum animae sinceritas atque vivacitas.

<--- Page Split --->

ARTICULUS IV.

An homo in primo statu resistendo malo et non consentiendo tentationi, fecisset sibi meritum ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, C, circa medium : « Ad quod dicimus, quia resistere malo, etc. »

Causa enim Magistri nulla videtur esse : quia

  1. Est opus meritorum ex hoc quod procedit ex radice charitatis.

  2. Item, Quod dicit, » Declinare a malo ...non semper meretur palmam, » videtur falsum : quia est pars justitiae, et justitia secundum se totam meretur palmam : ergo et declinare a malo.

magis attendit rationem actus virtutis, quam gratiae. Et verum est : quia virtus est circa difficile, et bonum : et hanc rationem non habuisset resistere primi hominis, licet alias habuisset rationem meriti. Alii aliter dicunt, scilicet quod meritum dimissionis pœenae consistit in difficultate operis, et hoc non habuisset Adam : meritum autem gloriae consistit in quantitate charitatis, et hoc habuisset si habuisset gratiam. Sed hoc non placet pro tanto, quia ipse non indignuisset illo merito, cum nullius pœenae debitor fuerit : et ideo distinctio illa frustra fieret circa opus ejus.

Ad aliud dicendum, quod est declinare quod non dicit nisi privationem' simplicem, sicut declinatur a malo de quo numquam fuit cogitatio : et de hoc loquitur Magister. Est etiam declinare a malo de quo fuit cogitatio, et est voluntas actualis tendens in contrarium illius mali : et haec est pars justitiae, et meretur palmam : et de hac non loquitur.

Solutio. Ad I.

SOLUTIO. Dicendum, quod Magister

E. De libero arbitrio.

Liberum vero arbitrium est facultas rationis et voluntatis, qua bonum eligitur gratia assistente, vel malum eadem desistente. Et dicitur liberum quantum ad voluntatem, quae ad utrumlibet flecti potest. Arbitrium vero quantum ad rationem, cujus est facultas vel potentia illa, cujus etiam est discernere inter bonum et malum : et aliquando quidem discretionem habens boni et mali, quod malum est eligit : aliquando vero quod bonum est. Sed quod bonum est nisi gratia adjuta non eligit, malum vero per se eligit. Est enim in anima rationali voluntas naturalis, qua naturaliter vult bonum, licet tenuiter et exiliter, nisi gratia juvet : quae adveniens juvat eam, et erigit ut efficaciter velit bonum. Per se autem potest velle malum efficaciter. Illa ergo rationalis animae potentia, qua bonum vel malum potest velle, utrumque discernens, liberum arbitrium nuncupatur : quod bruta animalia non habent, quia ratione carent : habent tamen sensum et appetitum sensualitatis.

<--- Page Split --->

ARTICULUS V.

Quid sit liberum arbitrium ? Utrum habitus, vel potentia, vel passio ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicitur, ibi, E, « Liberum vero arbitrium, etc. »

Et quaeruntur hic tria de libero arbitrio, quorum primum est, Quid sit ?

Secundum, Utrum amitti possit vel tolli per aliquid libertas ejus ?

Tertium, de actu ejus de quo mentionem facit in Littera.

AD PRIMUM sic proceditur : 1. Omne quod capit intentionem et remissionem, ex his quae sunt in anima, est habitus, vel passio, et non potentia : liberum arbitrium capit intensionem et remissionem : ergo est habitus, vel passio. PRIMA patet per hoc quod dicit Philosophus, quod tria sunt in anima, potentiae, passiones, et habitus : et potentiae non recipiunt magis et minus, cum sint consequentes substantiam animae : sed alia duo capiunt magis et minus. SECUNDA probatur per Augustinum, et Bernardum, et Anselmum, qui dicunt, quod liberius est in beatis quam in viatoribus, et liberius in viatoribus quam in damnatis.

Item, Libertas dividitur in libertatem a coactione, a peccato, et a miseria : et haec dicunt habitum : ergo liberum arbitrium dicit habitum, et non potentiam.

  1. Item, Hoc videtur per hoc quod dicitur facultas rationis : facultas enim potentiae est habitus, et non potentia : ergo liberum arbitrium est habitus.

Art. 1. ITEM ulterius quaeritur, Qualiter dicatur facultas rationis, et voluntatis ?

Aut enim quia in utroque, aut quia

ex utroque. Si quia in utroque : ergo liberum arbitrium est pars rationis, et voluntatis : et cum unum sit numero, erit unum et idem numero pars essentialis duorum, quod est impossibile. Si autem quia ex utroque : ergo liberum arbitrium est potentia composita ex duabus potentiis, quod est impossible. Et secundum hoc ratio et voluntas non manerent in proprio actu in anima, sed in eo quod componunt.

Praeterea, Duo simplicia non componunt tertium, nisi unum sit materiale ad alterum, et alterum formale : sic autem non se habent ratio et voluntas : ergo videtur, quod male dicitur facultas rationis, et voluntatis.

ULTERIUS quaeritur, Qualiter accipiatur Quaest. 2. ratio in diffinitione liberi arbitrii ?

Constat autem, quod non accipitur pro speculativa : ergo pro practica : ergo aut pro superiori, aut inferiori, aut pro utraque simul. Si pro superiori : tunc non disponerentur inferiora per liberum arbitrium, ut videtur. Si autem pro inferiori tantum : ergo non contingeret per liberum arbitrium inhaerere superioribus, quod etiam falsum est. Si autem pro utraque : hoc non videtur : quia secundum hoc non esset liberum arbitrium potentia specialis, sed plures complectens. Eodem modo potest objici de voluntate.

SOLUTIO. Dicendum meo judicio, quod solutio. liberum arbitrium est potentia specialis completa per habitum naturalem, qui est libertas ejus : unde habet aliquid rationis, et aliquid voluntatis, sicut ostendit nomen ejus : suum enim est velle arbitrium sibi, et hoc dicit eligere, duobus propositis, hoc est, praeoptare et praeeligere : et proponere duo est rationis, praeoptare autem alterum est voluntatis : libertatem autem vocat a voluntate.

Et ut hoc intelligatur, sciendum quod sicut dicit Philosophus, « Liber est qui

<--- Page Split --->

est causa sui, et non causa alterius : et quod est obligatum alteri, non est liberum. » Unde potentiae affixæ organis sunt obligatæ illis, non potentes in actum ultra naturam receptibilitatis organi : sicut visiva potentia alligata pupillæ, non potest ultra hoc quod pupilla nata est recipere, et sic est etiam de aliis. Sed a tali obligatione sunt absolutæ omnes potentiae animæ rationalis, quarum nulla est affixa organo. Altera obligatio alteri est ab objecto, quando convincit potentiam de consensu in ipsum, sicut omnes potentiae apprehensivæ animæ rationalis, ut intellectus, et ratio, et hujusmodi, convincuntur rationibus ad consentiendum in verum : et ideo non sunt causa sui, sed alterius. Sed voluntas neutro modo est obligata : quia non est atfixa potentia organo, nec etiam necessario consentit : quia ratione dictante hoc esse faciendum vel non, adhuc se habet ad quod voluerit, et potest contrarium velle, quam quod ex ratione dijudicatum est : et ideo voluntas libera est, et electio liberi arbitrii ab illa parte habet eamdem libertatem. Unde sciendum, quod liberum arbitrium est potentia animæ rationalis sita in anima in contactu rationis dijudicantis, et voluntatis complete volentis : quia eligere (quod secundum Augustinum est liberi arbitrii) est post judicium, et ante complete velle.

tates dicit habitum recipientem intensionem et remissionem.

Ad aliud dicendum, quod facultas licet dicatur abstracte, tamen nominat potestatem completam per naturam quaest libertas a coactione, quam accipit secundum quod attingit voluntatem.

Ad aliud dicendum, quod dicitur faAdcultas rationis, et voluntatis, sicut ex utroque, non materialiter, sed secundum ordinem : quia unum in actu sibi praeponit et alterum sequitur ex ipso.

Et hoc patet ex Damasceno qui dicit, quod primum inquirit, deinde disponit, tertio ordinat, deinde dijudicat et sententiat, deinde eligit, deinde vult, deinde impetum facit ad opus. Et constat, quod inquirere, disponere et ordinare, dijudicare et sententiaré, actus sunt rationis : velle autem et impetum facere ad opus, actus sunt voluntatis. Sed eligere (ut habemus in Littera) est actus liberi arbitrii : ergo liberum arbitrium est potentia sita in contactu rationis et voluntatis, aliquid habens ex hoc quod ordinatur ad utramque, ad unam consequenter, et ad alteram antecedenter : et ideo utraque ponitur in diffinitione ejus : et non est compacta, ut quidam dixerunt, ex utraque, sed per ordinem respicit utramque.

Ad id quod ulterius quaeritur, Qualiter Ad sumatur ibi ratio ?

Dicendum ergo ad primum, quod triplex est libertas, scilicet a coactione, et a peccato, et a miseria : et illa sola quae a coactione est de substantia liberi arbitrii. Et illa iterum consideratur dupliciter, scilicet in se, et sic non potest intendi et remitti : vel in comparatione ad actum, et sic habet magis et minus, sicut et ipsa potentia naturalis : et ideo per hoc non potest probari, quod non sit potentia, sed quoad alias duas liber-

Dicendum, quod pro practica ratione, quae communiter se habet ad utramque portionem, eo quod arbitrium est in officio utriusque.

Nec sequitur quod objicitur in contrarium : quia non ingrediuntur ratio et voluntas in compositionem ejus, sed exiguntur ad ordinem actus qui est eligere.

De omnibus his et sequentibus multa valde et exquisite disputata inveniuntur in tractatu nostro de Anima, quaestione de potentiis motivis et de libero arbitrio 1.

<--- Page Split --->

  1. In diffinitione praehabita Augustini ponitur.

  2. Item, Philosophus dicit, quod potestas pravorum eligenda est : ergo est bona et de potestate liberi arbitrii.

An liberum arbitrium amitti potuit, et ejus libertas per aliquid tolli ?

SED CONTRA hoc est quod dicit Anselsed contra. mus, quod « posse peccare nec libertas est, nec pars libertatis : » ergo non est de essentia liberi arbitrii.

Secundo quaeritur, Utrum amitti potest ?

Qualiter enim salvetur cum praescientia, in primo libro Sententiarum, tractatu de praescientia, notatum est.

Videtur autem, quod sit amissum per peccatum : quia

  1. Dicit Augustinus in Enchiridion, et habebitur in sequenti distinctione, homo male utens libero arbitrio et se perdit et ipsum : quod autem perditum est, non habetur : ergo videtur, quod post non est habitum ab homine.

  2. Item, Infra dicet, quod post peccatum trahitur et vincitur : quod autem trahitur et vincitur, cogitur : ergo coactum est post peccatum : non ergo est liberum.

  3. Item, Augustinus in libro de Libero arbitrio : « Nulla re fruitur homo cum libertate, nisi qua fruitur cum securitate : » securitatem autem in hac vita homo numquam habebit : ergo nec libertatem : ergo videtur, quod libertatem amiserit.

Sed contra. SED CONTRA hoc est quod dicit Origenes supra illud Deutcr. xi, 26 : En propono in conspectu vestro hodie, etc., sic : « Quae exterius accidunt, in nostra potestate non sunt : bene autem vel male uti his quae incidunt, ea quae intus est ratione discernente et dijudicante quomodo his debeat uti, nostrae potestatis est, dicente Moyse : En propono in conspectu vestro hodie, etc. »

Ulterius quaeritur, Utrum posse malum sit libertas vel pars libertatis ?

Et videtur, quod sic : quia

SOLUTIO. Dicendum, quod libertas ut in sequenti distinctione Magister dicit, triplex est, scilicet a necessitate, et a peccato, et a miseria : et prima non potest amitti, sed secunda, et tertia.

Item, Prima adhuc dupliciter consideratur, scilicet secundum terminum a quo, id est, secundum quod est a necessitate libera, vel absoluta : et sic numquam amittitur, vel diminuitur : quia privatio non recipit intensionem vel remissionem : unde secundum hoc æque est in Deo et in creatura, et æque in beato et misero, et æque in bono et malo. Potest etiam considerari in comparatione ad actum eligendi : et per hunc modum non amittitur, sed diminuitur ex defectu habitus gratiae vel gloriæ.

Ad id ergo quod primo objicitur et Ad 1 et 3. tertio, dicendum quod intelligitur de libertate gratiae et gloriæ sive beatitudinis, et non naturae quæ est a necessitate.

Ad aliud dicendum, quod trahitur et vincitur ut subsit peccato : quia per se non potest exire de peccato, nisi habeat libertatem a peccato, quæ est per gratiam : sed non trahitur neque vincitur, ut cogatur ad sequens peccatum, quia sic amisisset libertatem a necessitate.

Ad id quod ulterius quaeritur, dicendum quod potestas peccandi non est pars libertatis nisi per accidens, scilicet in quantum una numero et substantia est cum potestate non peccandi, et hoc est materialiter : sed in quantum est peccandi, defectus est et infirmitas, et

<--- Page Split --->

non potestas : et primo modo accipit Augustinus : secundo modo Anselmus. Ad 2. Per hoc etiam potest patere solutio ad id quod dicit Philosophus.

ARTICULUS VII.

Quis sit actus liberi arbitrii ? et, Utrum eligere ?

Tertio, Quæritur de actu liberi arbitrii qui est eligere, ut habetur ex diffinitione quam ponit Augustinus.

Sed contra videtur esse actus eligentia :

  1. Eligentia non est liberum arbittrium : ergo eligere non est actus liberi arbitrii. Quod autem eligentia non sit liberi arbitrii patet : quia dicit Philosophus, quod eligentia semper est recta, liberum arbitrium est rectum et non rectum.

  2. Item, Unius simplicis potentiae est unus simplex actus : sed liberum arbitrium est simplex potentia et una : ergo habet actum simplicem. Prima patet per se. SECUNDA accipitur ex praemissis. Inde sic : Eligere non est actus simplex : ergo eligere non est actus liberi arbitrii.

Probatio primae est, quod diffiniens Damascenus eligere, plura ponit in diffinitione, dicens quod eligere est duobus praepositis hoc illi praeoptare.

SOLUTIO. Dicendum, quod eligere dupliciter est, scilicet ex consensu spontaneo, ut Magister dicit in sequenti distinctione : et sic est electio cujus quod vult eligens, et consistit in libertate arbitrii. Est etiam electio determinatio melioris secundum rationem rectam eligibilis, et sic est eligentiae : et sic patet quod electio liberi arbitrii sequitur, consensum spontaneum sine regula aliqua regente : et ideo ille liber est. Electio autem eligentiae sequitur regulas rationis sumptas ex natura eligibilis : et ideo illa non est libera, sed cogitur per rationem rectam, et cadit in considerationes artis topicae, ut patet in II Topicorum : et efficitur causa efficiens virtutis, ut patet in III Ethicorum.

Per hoc patet solutio ad primum.

Ad aliud dicendum, quod licet liberum arbitrium sit una potentia, tamen radicatio ejus non est immediate super substantiam animae, ut prius dictum est, sed potius est super ipsam jam determinatam per alias potentias quas sibi praeponit : et ideo in actu habet etiam aliquid ab aliis, tamen illud est materiale, scilicet proponere duo : sed complementum actus est penes praepptare : et sic invenitur in omnibus actibus qui non sunt unius potentiae secundum quod est sola, sed in comparatione ordinis ad alias, ut frui, uti, scire, et multis talibus, de quibus in primo libro Sententiarum 1 est notatum : et in alio opere ab hoc in quaestione de vita æterna.

<--- Page Split --->

F. De sensualitate.

Est enim sensualitas quaedam vis animae inferior, ex qua est motus qui intenditur in corporis sensus, atque appetitus rerum ad corpus pertinentium. Ratio vero vis animae est superior, quae (ut ita dicamus) duas habet partes vel differentias, superiorem et inferiorem. Secundum superiorem supernis conspiciendis vel consulendis intendit : secundum inferiorem ad temporalium dispositionem prospicit 1. Quidquid ergo in anima nostra nobis considerantibus occurrit quod non sit commune cum bestiis, ad rationem pertinet. Quod autem in ea reperis commune cum belluis, ad sensualitatem pertinet. Et ubi nobis gradatim in consideratione partium animae progredientibus, primum aliquid occurrit quod non est commune cum bestiis, ibi incipit ratio. Hoc autem Augustinus docet in libro XII de Trinitate, ita dicens : Videamus ubi sit quasi quoddam hominis exterioris interiorisque confinium. Quidquid enim habemus in animo commune cum pecore, recte dicitur ad exteriorem hominem pertinere. Non enim solum corpus exterior homo deputabitur : sed adjuncta quadam vita sua, qua compages corporis et omnes sensus vigent, quibus instructus est ad exteriora sentienda. Ascendentibus ergo introrsum quibusdam gradibus considerationis per animae partes, ubi incipit aliquid occurrere quod non sit nobis commune cum bestiis, ibi incipit ratio, ubi homo interior jam possit agnosci. Rationis autem pars superior aeternis rationibus conspiciendis vel consulendis adhaerescit, portio inferior ad temporalia gubernanda deflectitur. Et illa rationis intentio qua contemplamur aeterna, sapientiæ deputatur : illa vero qua bene utimur rebus temporalibus, scientiæ deputatur. Cum vero disserimus de natura mentis humanæ, de una quadam re disserimus, nec eam in hæc duo quæ commemoravimus, nisi per officia geminamus. Carnalis autem vel sensualis animæ motus, qui in corporis sensus intenditur, nobis pecoribusque communis est : qui seclusus est a ratione sapientiæ, rationi autem scientiæ vicinus est 2.

<--- Page Split --->

enim rerum ad corpus pertinentium non est unius vis, sed potius irascibilis, et concupiscibilis : ergo male ponit illum in sensualitate tamquam in vi una.

ARTICULUS VIII.

Quid sit sensualitas ? et, Utrum nominet vim unam sive potentiam unam, aut plures ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, « Est enim sensualitas quaedam vis, etc. »

Et quaeruntur duo de sensualitate, scilicet quid sit? et, Utrum in ea possit esse peccatum?

Ad PRIMUM proceditur sic, supposita diffinitione Augustini quae hic ponitur, scilicet quod « sensualitas est quaedam vis animae inferior, ex qua est motus qui intenditur in corporis sensus. » Et aliam ponit, quod « est appetitus rerum ad corpus pertinentium. »

SED CONTRA :

  1. Vis animae inferior ex qua est talis motus, non est una vis : quia phantasia secundum Philosophum sic movet, et etiam concupiscibilis, et irascibilis : ergo male dicit vis.

Item, In fine istius distinctionis dicit, quod quandoque dicitur sensualitas inferior portio rationis quod temporalium dispositioni intendit 4, scilicet inferioribus quae etiam sunt sensibilia : ergo motus intendens in sensus est ex inferiori portione : et ita erit sensualitas.

  1. Item, Ea de quibus est appetitus vel fuga sensibilis animae, non semper accipiuntur ex sensu, ut dicit Avicenna : sed sunt intentiones boni vel mali, nocivi vel convenientis, quas elicit aestimativa, et non accipit eas a sensu : ergo male dicitur, quod intenditur in sensus.

ITEM, contra secundam : Appetitus

SOLUTIO. Sine praejudicio videtur mihi, quod sensualitas non nominet vim et potentiam unam, sed multas, scilicet omnes illas in quibus perficitur motus ex sensuali apprehensione : ille autem perficitur duabus viis : potest enim incipere a sensu accipienti, et communi componente unum sensibile cum altero, sicut incepit in muliere, sicut dicitur : Vidit igitur mulier quod bonum esset lignum ad vescendum, et pulchrum oculis, adspectuque delectabile 2. Scilicet ibi fuit sensus communis componens visibile cum gustabili. Deinde sequitur actus phantasiae practice componentis et dividentis acceptum a sensu, secundum compositionem ex qua elici possunt intentiones boni et mali, convenientis et non convenientis, sive nocivi vel amici. Et deinde aestimativa informata illis intentionibus, et instigans ad motum vel fugam. Et deinde sequitur affluentia desiderii quod est potentia communis : et habet duas partes, scilicet concupiscibile et irascibile, et affluit per concupiscentiam in delectabile, per iram autem insurgit contra nocivum. Et deinde est tactus delectabilis in anima per delectationem : et ibi completur motus sensualitatis : unde etiam ab illo denominatur, quia sentit conjunctionem delectabilis sensibilis.

Alius modus inceptionis est a memoria quae (sicut dicit Commentator super lib. de Anima) facit stare per reflexio- nem singulare ante sensum : et in pro- gressu nulla est variatio.

Et videtur mihi, quod sensualitas nominet animam sensibilem in omnibus his viribus motivis. Necesse est enim, quod in omni motu fiat nuntiatio per apprehensionem, quae incipit a sensu,

<--- Page Split --->

vel a memoria : et postea decurrit illa via quam diximus : sed tamen principaliter ultimum complens est tactus, vel conjunctio sensibiliis delectabiliter in sensu interioris delectationis.

  1. Pecoribus non inest peccatum : sensualitas autem nobis communis est cum pecore : ergo in sensualitate non potest esse peccatum.

  2. Item, Dicit Augustinus, quod omne peccatum est in ratione.

Ad uD ergo quod primo objicitur, dicendum quod Augustinus in libro XII de Trinitate, unde trahuntur illa, non agit de potentiiis animae ex intentione : et ideo vocat vim in qua completur tota vis illius motus qui est ex parte pecorinae naturae 1 : et ab illa natura dicitur vis una, et non a ratione unius potentiae.

Item, Dicit in Littera, et infra habebitur, quod sensualitas a natura rationis seclusa est : ergo in sensualitate peccatum non est.

  1. Item, Oppositorum est potentia una : virtus et peccatum sunt opposita : ergo potentia ipsorum in qua habent esse, est una : sed virtus numquam habet esse in sensualitate : ergo nec peccatum, ut videtur.

Ad ALIUD dicendum, quod accipi ex sensu dicitur dupliciter, scilicet ex objecto proprio : et sic intentiones non accipiuntur ex sensu, ut dicit Avicenna : quia intentio boni vel mali ut nunc, non est proprium sensibile alicujus sensus. Potest etiam dici ex sensu accipi, quod elicitur ex sensibilium compositione vel divisione, et non separatur ab appenditiis materiae quae facit particulare : et sic intentiones boni vel mali ut nunc, accipiuntur ex sensu : et sic secundum Augustinum, sensualitas intenditur in quinque corporis sensus.

SED CONTRA :

  1. Primi motus sunt peccata, ut dicit ibi Augustinus. Et primi motus sunt in sensualitate : ergo peccatum est in sensualitate.

  2. Item, Motus primus in genere peccati dicitur respectu secundi : secundus autem in muliere peccatum est : ergo et primus in serpente : quia non est primus in genere peccati, qui non est peccatum.

Ad secuntam diffinitionem.

Ad ALIUD patet solutio per antedicta. Multa autem de ista materia et sequenti articulo invenies in alia Summa, quaestione de tentationibus, et viribus animae motivis 1.

ARTICULUS IX.

Utrum in sensualitate possit esse peccatum ?

Secundo quaeritur, Utrum in sensualitate possit esse peccatum ? Et videtur quod non : quia

SOLUTIO. Sine praejudicio dicendum, quod in sensualitate est peccatum quod vocatur primus motus, qui secundum Augustinum, peccatum levissimum est.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod licet nobis secundum substantiam communis sit sensualitas cum pecore, tamen habet in homine ordinem et compositionem ad rationem, quem non habet in pecore, et ex illo ordine habet, quod potest esse subjectum peccati venialis in quantum corrupta est.

Ad ALIUD dicendum, quod omne peccatum est in ratione, non sicut in subjecto, sed sicut in causa : quia quod etiam veniale est in sensualitate, hoc ipsum causatur ex hoc quod ordinatur et unitur rationi.

1 Cf. S. AUGUSTINUM, Lib. XII de Trinitate, cap. 1.

2 Cf. II P. Summae theol. B. Alberti, Q. 92, memb. 1, 2, 3 et 4 ; et Q. 69.

<--- Page Split --->

AD ALIUD dicendum, quod veniale levissimum peccatum non habet oppositionem ad virtutem, sed potius mortale : et ideo cum virtute manet, quia non attingit eamdem partem : et ideo non oportet, quod sensualitas sit subjectum virtutis, si est subjectum hujus peccati.

Nota tamen, quod in sensibili anima sunt quaedam partes secundum Philosophum in fine primi Ethicorum, participantes aliqualiter rationem, concupiscibilis, et irascibilis : et istae secundum hoc quod participant aliqualiter rationem, elevantur supra posse sensualitatis, et efficiuntur subjecta virtutis et vitii.

De hoc iterum quære alibi in assignatis locis 1.

ARTICULUS X.

Quid est ratio divisa in duas partes, utrum scilicet sit potentia una, vel plures ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, E, « Ratio vero vis animæ est superior, etc. »

Et quaeruntur quinque, Primo, Quid sit ratio divisa in duas partes, utrum potentia una, vel plures ?

Secundo, Per quid distinguantur superior et inferior ?

Tertio, de inferiori.

Quarto, de superiori.

Et quinto, Qualiter superior debet regere inferiorem ?

AD PRIMUM sic proceditur :

  1. Dicit Augustinus, quod est vis animæ superior : ergo est vis una, et non plures.

  2. Item, Ratio ponitur in diffinitione liberi arbitrii cum voluntate : ergo sicut

voluntas est vis una, ita et ratio, ut videtur.

Contra :

  1. Vis illa quaecumque est, ab Augustino vocatur multis nominibus, scilicet intellectus, et ratio superior, et appetitus. Item, sapientiae ratio. Et inferiorem vocat multis nominibus, scilicet actionem, rationem scientiae, mulierem. Constat autem, quod non omnia haec dicunt actum unius vis sive potentiae : ergo videtur, quod non supponat vim unam.

  2. Item, Ipse dicit, quod « superior contemplandis æternis inhaerescit : » contemplari autem speculationis practicae est, et inhaerescere est voluntatis et complaciti : ergo nominat superiorem non solum rationem, sed etiam voluntatem.

  3. Item habetur de inferiori : quia inferior ratiocinatur de inferioribus, et agit, ut dicit in Littera : et haec sunt rationis, et voluntatis.

  4. Item, Mulier et vir comederunt : ergo gustaverunt illicitum : hoc autem fit per assensum voluntatis : ergo neutra illarum partium separatur a voluntate.

SOLUTIO. Sine praejudicio videtur mihi esse concedendum, quod ratio quahic dividitur ab Augustino, dicit totum quo perficitur motus ex parte animae rationalis secundum rationem practicam et appetitum voluntatis, sed tamen principaliter quoad rationem practicam : sicut etiam dictum est de sensualitate.

NEC cogit prima objectio : quia in loco illo Augustinus de distinctione virium animæ agere non intendit : et ideo vocat vim communiter id in quo est vis ad motum bonum vel malum : et hoc non est unum.

AD ALIUD diceendum, quod quando ponitur in diffinitione liberi arbitrii, tunc ponitur cum voluntate : et tunc est e diverso divisa : intelligitur tamen communiter ad superius et inferius. Sed Au-

<--- Page Split --->

gustinus hic non videtur hoc attendere, nisi forte principaliter : quia officium hujus duplicis conversionis primo est in ratione, et in voluntate est sicut sequente decretum rationis.

ARTICULUS XI.

Penes quid differunt illæ duæ portiones, superior et inferior ?

Secundo quaeritur, Penes quid distinguuntur illæ portiones ?

Et videtur, quod penes objecta : quia 1. Superius et inferius, æternum et temporale, non habent rationem unam : ergo non movent secundum rationem unam, sed superior movetur ab æternis, et inferior a temporalibus : ergo non sunt potentia una, sed distinctæ per objecta.

  1. Item, Minus differunt temporale et temporale, quam temporale et æternum : sed temporale et temporale quandoque constituunt potentias plures : ergo multo magis temporale et æternum.

SED CONTRA :

  1. Regens et exsequens necesse est quod respiciant ad idem : quia regens in nullo regit, nisi in eodem quod exsequens exsequitur : superior autem est regens, et inferior exsequens : ergo necesse est, quod ambæ respiciant idem, scilicet temporalem actum in quo regit superior, et operatur inferior vel disponit.

tur, et non distinguuntur nisi per habitus et officia : habitus enim superioris est regula divina justitiæ, quæ attenditur in operabilibus penes licitum ex præcepto Dei, vel non licitum, vel expediens ad morum vel fidei ædificationem, vel non expediens, vel secundum quod facit sinceram conscientiam vel non : quia tales rationes sunt divinæ. Habitus autem inferioris attenditur penes turpe vel pulchrum, sive honestum civibus vel non honestum, appropinquans medio virtutis vel non appropinquans : quia tales rationes humanæ sunt, et ambæ rationes, humanæ scilicet et divinæ, sunt respicientes ad eadem operabilia : et ideo dispartiuntur in officio regiminis et recti per habitus istos : sed idem habent opus et objectum, licet non eamdem rationem operis attendant : quia hoc contingit quod unum et idem opus habet diversas regulas, quarum una sub alia est, et imitans aliam : sicut etiam Jurisperiti dicunt, quod leges Imperatorum non dedignantur sacros canones imitari.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod superius ut superius in ratione increati non movet potentiam, sed potius in ratione regulae inferioris : et ideo non valet objectio.

Ad ALIUD dicendum, quod minus differunt secundum naturam, sed quandoque multo plus differunt in ratione movendi : quia æternum et temporale movere possunt ad idem : et tunc attingunt se sicut regens et rectum.

  1. Item, In Littera dicit, quod cum disserimus de utraque parte mentis humanæ, de una quadam re disserimus, nec eam nisi per officia geminamus. Ergo non disserunt secundum rem quæ sit potentia : ergo sunt potentia una.

ARTICULUS XII.

Utrum contingat portionem superiorem peccare venialiter tantum, aut venialiter et mortaliter simul ?

Solutio. Puto dicendum esse, quod sunt potentia una, sicut ultimo proba-

Tertio quaeritur de superiori partitione, Utrum ipsam contingat errare ?

<--- Page Split --->

Et videtur quod non : quia

  1. Cujus officium proprium est semper in æternis inhærere, illud non contingit errare : superioris autem portionis est hoc officium : ergo superiorem portionem non contingit errare.

  2. Item, In anima est pars perpetua perversitatis, ut sensualitas, quae numquam in hac vita ita §anatur quin appetat illicitum : quia ipsa est caro quae concupiscit adversus spiritum.

  3. Item, Est in anima pars, quae potest errare et dirigi, ut mulier, sive inferior portio : ergo ad complementum divisionis videtur, quod sit superior pars, quae numquam possit errare.

  4. Item, Regulam non contingit curvari, manente specie regiminis : superior autem portio est prima regula regiminis mulieris : ergo si ipsa incurvatur, nulla species manet regiminis. Probatio primæ est, quia non est species regiminis nisi ad normam regulæ. Secunda autem supponitur ex Littera, ubi dicit, quod « viri est regere mulierem. »

Sed contra. Sed contra hoc est quod dicitur in Littera, quod vir quandoque comedit cum muliere.

Quaest.

Sed Tunc ulterius quaeritur, Si hoc detur, quod vir peccat, utrum contingat ipsum peccare venialiter et mortaliter, vel mortaliter tantum ?

Videtur, quod mortaliter tantum : quia 1. In serpente est veniale peccatum tantum, in muliere autem veniale et mortale : ergo cum non remaneat nisi tertium membrum, in viro erit mortale tantum : non enim potest esse quartum, quod sit peccatum, et quod nec sit veniale, nec mortale.

  1. Item, Nihil est avertens ab æternis rationibus, et incommutabilibus, nisi mortale : vir autem non peccat, nisi per aversionem ab illis : ergo non peccat nisi mortaliter.

Sed contra.

Sed contra :

Ponatur, quod aliquis moveatur levi motu surreptionis inanis gloriæ de scien-

tia vel sanctitate : constat, quod iste motus non est peccatum mortale. Cum autem nullum habeat objectum in sensu, nec sit aliquid sensibili conjunctum, non potest esse sensualitatis : nec est inferioris portionis rationis, quia illius est disponere temporalia : ergo est in superiori : ergo superior portio potest peccare venialiter.

Solutio. Dicendum, quod superior portio potest venialiter peccare, et mortaliter.

Ad primum ergo dicendum, quod oppositorum semper est potentia una : et ideo potentiae cujus actus et officium est converti in æternas rationes modo supra dicto, illius etiam est converti ad rationes illis contrarias, ut peccatum, et demeritum, et illicitum, et hujusmodi. Sed verum est, quod non peccatur nisi ad optimum : quia illud est finis, et denominatio datur a fine, et diffinitio respicit nomen : et ideo officium etiam respicit finem, quia diffinitio est per officium et actum. Unde licet superioris portionis semper sit converti ad rationes æternas : non tamen convertitur semper, sed quandoque avertitur ab illis.

Ad aliud dicendum, quod in statu via Ad et meriti non potest esse talis corruptio : quia illa contrariaretur possibilitati conversionis ad Deum : sed corruptio ad veniale non contrariatur, et ideo illa est in anima. Et per hoc patet solutio ad sequens.

Ad aliud dicendum, quod superior Ad portio est regens et non regula : regula enim est justitiæ divinæ ratio : et illa non corrumpitur : et etiam quando aversio facta est per rationem, manet possibilitas ad gratiam et conversionis ad regulam : et ideo corrupta superiori parte, adhuc manet species regiminis.

Ad in quod ulterius quaeritur, meo judicio dici debet, quod potest peccare venialiter : et tamen bene concedo, quod potestas peccandi venialiter est a corrup-

<--- Page Split --->

tione sensualitatis : sed haec corruptio duplex est, scilicet quae est sensualitatis ut subjecti et causae, sicut illa quae est in viribus inferioribus conjunctis carnis, et illa quae est sensualitatis ut causae et non subjecti, et illa diffusa est in omnibus viribus animae rationalis propter corruptionem ad colligantiam carnis : et ex illa corruptione procedit instinctus in superiori portione, et in aliis quibusdam partibus animae spiritualium peccatorum, ut cujusdam inanis gloriae et superbiae et infidelitatis, quae nec ex habitu nec ex deliberatione procedunt.

Et per hoc patet solutio ad primum : quia illud peccatum est a serpente ut a causa, non tamen est in eo ut in subjeccto.

Ad aliud dicendum, quod hoc verum est quod non avertit nisi mortale peccatum actuali vel habituali aversione : sed aliquid potest disponere ad aversionem, ut veniale.

Ad aliud dicendum, quod mortale peccatum viri corrumpit totum ordinem secundum actum, sed non veniale.

carnis, mulier in eodem : quae est differentia, vel qualiter cognoscitur, quod mulier comedit ?

Videtur, quod nulla : quia idem est delectabile, et ad idem ordinatum, scilicet ad concupiscentiam.carnis secundum consensum : ergo in nullo est differentia.

Si dicas, quod mulier per rationem componit et dividit formas, quod non facit sensualitas nobis communis cum bestiis. Contra : Sensualitas componit et dividit, et elicit intentiones amici vel nocivi etiam in bestiis : quia aliter ovis numquam fugeret lupum, et sequeretur pastorem, vel canem.

Si autem dicatur, quod videt mulier sub ratione honesti vel turpis, et ita delectatur in eo. Contra : Illa delectatio est post deliberationem : ergo ipsa esset mortale peccatum semper, quod falsum est.

Item, Si dicas, quod consensus facit esse in muliere : hoc nihil est, quia secundum Magistrum consensus pertinet ad virum. Praeterea, Consensus facit mortale peccatum : non autem est mortale semper in muliere.

iilem.

ARTICULUS XIII.

Utrum mulier potest comedere sine viro? et, Quid intelligitur per virum, et quid per mulierem? et, Utrum mulier habeat aliquem consensum, aut solum vir? et, Quae est delectatio morosa?

Item quaeritur ulterius, Utrum mulier habeat aliquem consensum ?

Et videtur, quod non : quia consensus est ultimum quod est ante operis perfectionem : sed ultimum pertinet ad ultimam partem : et hoc est vir : ergo consensus non est nisi viri.

Sed contra est quod habetur in Littesed contra. ra in duobus locis istius distinctionis, quod mulier consensit in delectationem, et vir in opus.

Quarto, Quaeritur de muliere, sive inferiori patre rationis. Et quaeritur, Utrum ipsa potest comedere sine viro ?

Et videtur, quod sic : quia delectari potest cogitatio sine consensu : consensus autem viri est : ergo comestio potest esse in muliere sine viro.

Ulterius quaeritur hic, Quando sit Quest. 3. morosa delectatio ?

Morosum enim respicit tempus, et a tempore dicitur : ergo cui diu injacet delectatio, videtur delectari morose, et ita mortaliter peccat.

Sed contra :

Sed contra.

  1. In vitis Patrum legitur, quod cuidam crevit stimulus per triginta annos :

<--- Page Split --->

et tamen non peccavit, ut dicunt Patres.

  1. Item, Paulus tribus vicibus rogavit ut discederet ab eo stimulus carnis 1, secundum unam Glossam : et non impetravit : ergo a tempore non est morosa.

Solutio.

SOLUTIO. Dicendum videtur, quod mulier comedere potest sine viro, quando delectatur in illicito sine consensu ad opus.

Ad quest. 1.

Ad hoc autem quod quaeritur, Quæ sit differentia inter delectationem sensualitatis et mulieris ?

Dicendum videtur, quod sicut patuit in quaestione de sensualitate, quamdiu actualiter et habitualiter delectabile non accipitur separatim a sensibili apprehensio et appenditiis ejus, quod delectatio semper est in serpente : quandoque autem accipitur actualiter vel habitualiter sub ratione turpis, secundum quod civiles determinant turpe, sicut sub ratione verecundi, vel ejus quod vult occultari : et quia tales rationes non advertit brutum, ideo tunc est in muliere : et bene potest esse talis cogitatio vel habitu vel actu ante consensum in delectationem et in opus : et tunc mulier venialiter comedit.

Ad quest. 2.

Ad id autem quod quaeritur de consensu, dico quod duplex est consensus, scilicet in delectationem interiorem, et in opus exterius : et illa quae est in opus exterius, proprie est viri, quia per illam exhibentur membra arma iniquitatis peccato : illa autem quae est in delectationem interiorem, est quidem principaliter mulieris, sed tamen per ignaviam dissimulationis imputatur etiam viro, un in Littera habetur.

Ad id autem quod contra objicitur, dicendum quod ultimum quod est ante complementum operis, est consensus in opus, et non consensus in delectationem interiorem, et ille consensus est viri.

Ad id quod ulterius quaeritur, dicendum sine prejudiicio, quod delectatio morosa non dicitur a brevitate vel longitudine temporis, sed potius a torpore vel vigilantia rationis. Unde ut magis specificetur, puto quod et multis diebus injaceat concupiscentia delectabilis cum renisu rationis, quod est meritum pugnae, et non peccatum, sicut probatur objiciendo. Sed si non resistit ratio, postquam vidit illud sub intentione turpis, et inhonesti, et peccati, et illiciti, tunc puto quod etiam in parva hora morosa dicitur: quia a turpi et peccato viso ratio non avertitur propter actualem vel habitualem consensum.

ARTICULUS XIV.

Utrum superior ratio habeat regere inferiorem ? et, An serpens absolvitur a regimine rationis ?

Quinto, Quaeritur de regimine inferioris a superiori.

Et proceditur sic :

  1. Quaecumque duo sic se habent, quod unum est regens, et alterum est rectum, necesse est quod regens respiciat per regulas aliquas ad actus recti : inferior et superior portio sic se habent : ergo necesse est, quod superior respiciat actus inferioris per regulas aliquas : ergo vir a et mulier diversimode sunt circa actus eosdem.

  2. Item, In corporibus ita videmus, quod corpus quod quandoque movetur et quandoque non, et quandoque generatur et quandoque non, regitur a corpore semper manente in esse, et quod est perpetui motus, sicut generabilia et corruplibilia regulantur a cœlo moto : ergo videtur, quod cum sit serpens magis muta-

<--- Page Split --->

bilis quam mulier, quod serpens magis debet regi a viro, quam mulier.

  1. Item, Inter regens et rectum in natura talis est habitudo, quod regens est movens et rectum motum : ergo videtur, quod nullus motus surgere potest in sensualitate et inferiori portione, qui non procedat a superiori tamquam a primo movente : et hoc falsum est : ergo non se habent sicut regens et rectum, ut videtur.

  2. Item, Naturaliter sic est, quod omne quod difformiter se habere potest in esse, supponitur alii se regulanti, quod nullo modo in esse difformiter habere se potest : sed superior portio potest se habere difformiter in peccando et non peccando : ergo alii supponi debeta quo reguletur, et non debet regulare alia, ut videtur.

Iolatio. Ad 1.

Solutio. Puto primum argumentum esse necessarium, licet quidam dicant, quod superior portio sit synderesis, de quorum opinione non est modo locus disputandi, quia alibi de hac sententia disputatum est.

Iad 2.

Ad aliud dicendum, quod serpens non absolvitur a regimine rationis : sed hoc est in dissensu eum praeveniente in motibus, eo modo quo dicimus primos motus esse voluntarios, quia voluntate contraria praeveniri potest hic et ille, et ita contineri sensualitas : sed non subditur regimini, ita quod possit sibi imprimi rectitudo regulae secundum rationem virtutis : nec hoc oportet, quia regulata non uno modo se habent ad normam regulae.

Iad 4.

Ad aliud dicendum, quod est regulans in natura universaliter, et est regulans particulariter : universaliter sicut motus primi mobilis, cujus diversitas respondet diversitati regulatorum : diversitas, inquam, proveniens ex diversitate mobilium, et situ diverso stellarum, et huic in homine respondet rectitudo justitiae divinæ descripta in synderesi quæ regit universaliter, non respiciens ita ad particularia : quia multa in particularibus contingunt præter eam. Est etiam regens

particulariter sicut vis regitiva in corpore geniti : et hoc regens est mutabile, et supponitur alii universali et immutabili, et huic respondet in nobis superior portio quæ etiam in nobis supponitur regimini synderesis.

Ad hoc autem quod objicitur, quod non est aliquis motus in recto nisi ex regente. Dicendum, quod falsum est: quia in natura sunt in materia qualitates agentes et patientes, propter quas etiam motu facto a superiori, quandoque non fit generatio et corruptio, corporibus in contrarium dispositis, ut dicit Ptolemaeus : et ita est in istis spiritualibus dispositio corruptionis in serpente abundans et in muliere, post hoc est viro minus, sed tamen est aliqua : et ideo a tali corruptione frequenter fiunt motus inordinati, et etiam motu facto regente secundum rectitudinem regulæ, quandoque tantus est impetus corruptionis, quod motus regulantis excluditur et vincitur.

Et per hoc patet solutio ad totum.

Ad sequentium autem et praecedentium faciliorem intellectum, notanda est divisio virium motivarum animæ rationalis, sicut etiam præsupposita est divisio sensibilis animæ.

Dicendum ergo, quod bonum movet secundum Philosophum : ergo secundum divisionem boni erit divisio motivarum. Potest igitur accipi bonum ut cognitum quod facit nuntiationem de motu, vel ut tangens appetitum : et utroque modo est motivum, et primo movet cognitionem practicam, quæ a Philosopho vocatur practicus intellectus, secundo, proximo motu tangit affectum sive voluntatem. Hæc igitur conjunctim accepta : aut sunt respectu increati boni tantum, aut increati prout regulat bonum creatum, aut respectu creati tantum, quia quartum membrum nullum est, eo quod creatum non regulat increatum, sed e converso, ut supra diximus. Si increati tantum : tunc sunt potentiae imaginis, de quibus alibi dictum est qualiter sumantur, et in

<--- Page Split --->

hoc opere, et in alio. Si autem objicitur, quod imago etiam est quando anima meminit se, intelligit se, diligit se: et ita non est respectu Dei tantum: solutum est supra totum 1 : quia non est imago in hoc nisi prout ipsa potentia imago est: et ita intellectus et affectus tunc ab ea incipiunt, et in bonum increatum terminantur. Si autem est respectu boni increati prout est regula boni creati, non est nisi secundum rationes rectissimi juris divini. Hoc igitur duplex est, scilicet in principiis universalibus in quibus nullus est error, ut fornicationem esse peccatum mortale: et sic est syntderesis quae non errat, ut dicunt Sancti. Aut est secundum rationes applicabiles particularibus in opere: et sic est portio superior quae respicit particulares actus inferioris, et tamen secundum rationes superiores. Aut ex utraque est, scilicet syntderesi proponente, et ratione assumente: et tunc est conscientia, quia conscientia est proprie conclusionis quae sequitur ex majori synderesis, et minori rationis: ut cum dicit conscientia haeretici, quod moriendum est antequam juretur: hoc ideo dictat con-

scientia, quia syntderesis proposuerat ante moriendum esse, quam praeceptum quis transgrediatur: et ratio assumpsit, quod praeceptum Domini est non jurare: ex quibus sequitur, quod moriendum sit ante tequam juretur: et circa syntderesim non erit error, quoniam illa in universalibus est principiis per se notis, et in quibus nulla est exceptio. Sed ratio respiciens particularia opera in quibus plurimus incidit error, decipitur et errat: et ideo provenit error conscientiae in conclusione. Si autem est boni creati: aut est per modum nuntiantis motus: et tunc est ratio practica, et intellectus practicus: aut per modum eligentis, et sic egreditur liberum arbitrium: aut per modum complentis et elicientis per imperium, et sic est voluntas: et sub his sunt motiva sensibilis animae, de quibus prius habitum est .

Sunt stiam multi actus rationis, sicut et singr aris, de quibus etiam satis habitum est n quaestione de libero arbitrio : sed haec omnia cum studio et probatione diligenti exposita sunt in alio opere ab isto .

G. Quod talis est ordo peccandi vel cadendi in nobis, qualis fuit in primis hominibus.

Illud quoque praetermittendum non est, quod talis nunc in uno homine tentationis est ordo est progressio, qualis tunc in primis praecessit parentibus. Ut enim tunc serpens malum suasit mulieri, ipsaque consensit, deinde viro suo dedit, sicque consummatum est peccatum : ita et nunc in nobis pro serpente est sensualis motus animae, pro muliere inferior portio rationis, pro viro superior rationis portio. Et hic est vir,

<--- Page Split --->

qui secundum Apostolum dicitur imago et gloria Dei : et illa est mulier, quae secundum eumdem dicitur gloria viri ' . Atque inter hunc virum et hanc mulierem est velut quoddam spirituale conjugium naturalisque contractus, quo superior rationis portio, quasi vir, debet praeesse et dominari : inferior vero, quasi mulier, debet subesse et obedire. Ideo vir secundum Apostolum non debet habere velamen, sed mulier 2. Et sicut in cunctis animantibus non est repertum homini adjutorium simile sibi, sed de illo sumptum quod ei formaretur in conjugium : ita et in partibus animae quas cum pecoribus habemus communes, nullum menti nostrae simile est adjutorium. Unde Augustinus in eodem 3 : Illud nostrum quod in actione temporalium tractandorum ita versatur, ut non sit in nobis commune cum pecore, rationale est quidem, sed ex illa rationali mente qua subhaeremus intelligibili et incommutabili veritati, tamquam ductum, et inferioribus tractandis gubernandisque deputatum est. Sicut enim in omnibus pecoribus non est inventum viro adjutorium simile sibi, nisi de illo detractum in conjugium formaretur : ita menti nostrae qua supernam consulimus veritatem, nullum est ad usum rerum temporalium, quantum naturae hominis satis est, simile adjutorium ex animae partibus quas communes cum pecoribus habemus. Ideoque rationale nostrum non ad unitatis divortium separatum : sed in auxilium societatis quasi derivatum, in suo dispartitur officio. Et sicut una caro est duorum in masculo et in femina : sic intellectum nostrum et actionem sive rationem et appetitum rationalem, vel si aliquo modo significantius dici possunt, una mentis natura complectitur : ut sicut de illis dictum est, Erunt duo in carne una 4 : sic et de his dici possit, duo in mente una 5 . Ecce ex his verbis aperte intelligi potest qualiter in anima hominis existat imago illius conjugii, et qualiter in singulis nostrum spiritualiter sint illa tria, scilicet vir, mulier, serpens.

<--- Page Split --->

H. Qualiter per illa tria in nobis consummetur tentatio ?

Nunc superest ostendere quomodo per hæc tria in nobis consummetur peccatum : ubi agnosci poterit, si diligenter intendatur, quid sit in anima mortale vel veniale peccatum. Ut enim ibi serpens suasit mulieri, et mulier viro : ita et in nobis sensualis motus cum illecebram peccati conceperit, quasi serpens suggerit mulieri, scilicet inferiori parti rationis, id est, rationi scientiæ : quæ si consenserit illecebræ, mulier edit cibum vetitum : post de eodem dat viro, cum superiori parti rationis, id est, rationi sapientiæ eamdem illecebram suggerit : quæ si consentit, tunc vir etiam cum fæmina cibum vetitum gustat. Si ergo in motu sensuali tantum peccati illecebra teneatur, veniale ac levissimum est peccatum. Si vero inferior pars rationis consenserit, ita ut sola cogitationis delectatione sine voluntate perficiendi teneatur, mulier sola manducavit, non vir : cujus auctoritate cohibetur voluntas, ne ad opus usque perveniat. Si vero adsit plena voluntas perficiendi, ut si adsit facultas ad effectum perducatur, vir quoque manducat, quia superior pars rationis illecebræ consensit : et tunc est damnabile et grave peccatum. Quando autem mulier sine viro gustat, aliquando est mortale, aliquando veniale peccatum. Ut enim dictum est, tunc mulier sine viro gustat, cum ita delectatione cogitationis peccatum tenetur, ut faciendum non decernatur : vel cum quidam terminus et mensura a peccato adhibetur a viro, ut non liceat mulieri effrænata libertate in peccatum progredi. Si ergo peccatum non diu teneatur delectatione cogitationis, sed statim ut mulierem tetigit, viri auctoritate repellatur, veniale est. Si vero diu in delectatione cogitationis teneatur, etsi voluntas perficiendi desit, mortale est : et pro eo damnabitur simul vir et mulier, id est, totus homo, quia et tunc vir non sicut debuit, mulierem cohibuit : unde potest dici consensisse.

I. Repetitio summam perstringens.

Itaque ut breviter summam perstringam, quando peccatum ita in anima concipitur, ut illud facere disponat, vel etiam perficiat aliud frequenter, aliud semel : vel etiam quando delectatione cogitationis diu teneatur,

<--- Page Split --->

mortale est. Cum vero in sensuali motu tantum est, ut prædiximus, tunc levissimum est: quia ratio tunc non delectatur. Ideo autem supra dixi aliud frequenter, aliud semel: quia quædam sunt, quæ si tantum semel fiant, vel facienda disponantur, damnant: quædam vero non, nisi sæpius fiant, vel facienda decernantur, ut de otioso verbo, et hujusmodi. Hæc Augustinus in libro XII de Trinitate tradit ita: Sicut in illo conjugio primorum hominum serpens manducandum persuasit, mulier autem non manducavit sola, sed viro suo dedit, et simul manducaverunt: ita et in quodam secreto conjugio, quod in uno homine geritur et dignoscitur, cum rationi scientiæ, quæ in rebus temporalibus agendis ratiocinandi vivacitate versatur, animalis sensus ingerit quamdam illecebram, tunc velut serpens alloquitur fœniman. Huic autem illecebræ consentire, de ligno vetito est edere. Sed iste consensus si sola cogitationis delectatione contentus est, superiori vero auctoritate ita retinentur membra, ut non exhibeantur arma iniquitatis peccato 1: sic habendum existimo, velut lignum vetitum mulier sola comederit. Si autem in consensu illo ita decernitur quodque peccatum, ut si sit potestas etiam opere impleatur: intelligenda est mulier dedisse viro suo simul edendum illicitum cibum. Neque enim potest peccatum non solum cogitandum suaviter, verum etiam perpetrandum efficaciter mente decerni: nisi et illa mentis intentio, penes quam summa potestas est, membra in opus movendi, vel ab opere cohibendi, malæ actioni cedat. Nec sane cum sola cogitatione mens oblectatur illicitis, non quidem decernens esse facienda, tenens tamen et volens libenter quæ statim ut attigerunt animum, respui debuerunt, negandum est esse peccatum: sed longe minus, quam si et opere statuatur implendum. Et ideo de talibus quoque cogitationibus venia petenda est, pectusque percutiendum, et dicendum: Dimitte nobis debita nostra 2. Neque enim sicut in illis duobus primis hominibus personam suam quisque portabat, et ideo si sola mulier cibum edisset illicitum, sola utique mortis supplicio plecteretur: ita dici potest in homine uno, si delectationibus illicitis, a quibus continuo se deberet avertere, cogitatio libenter sola pascatur, nec facienda decernantur mala, sed tamen suaviter in recordatione teneantur, quasi mulierem sine viro posse damnari. Absit hoc credere. Hic quippe una persona est, unus homo est, totusque damnabitur: nisi hæc quæ sine voluntate operandi, sed tamen cum voluntate animum talibus oblectandi, solius cogitationis sentiuntur esse peccata, per mediatoris

<--- Page Split --->

gratiam remittantur 1. Idem quoque in libro contra Manicheos 2 de hoc eodem sic ait: Apostolus dicit, Secundum principem potestatis aeris hujus, spiritus qui nunc operatur in filiis diffidentiae 3. Numquid ergo visibiliter eis apparet, aut quasi corporeis locis accedit ad eos, et operatur? Sed miris modis per cogitationem 4 suggerit quidquid potest: quibus suggestionibus resistendum est. Non enim ignoramus astutias ejus. Quomodo enim accessit ad Judam, quando ei persuasit ut Dominum traderet? Numquid in locis, aut per hos oculos ei visus est? Sed utique, ut dictum est, in cor ejus intravit 5. Repellit autem illum homo, si paradisum mentis custodiat. Posuit enim hominem Deus in paradiso, ut operaretur et custodiret 6 : quia sicut Ecclesiae dicitur in Canticis canticorum, Hortus conclusus, fons signatus 7, quo utique non admittitur perversitatis ille persuasor, sed tamen per mulierem decepit. Non enim etiam ratio nostra deduci ad consensum peccati potest, nisi cum delectatio mota fuerit in illa parte animi, quae debet obtemperare rationi, tamquam rectori viro. Etiam in unoquoque nostrum nihil aliud agitur, cum ad peccatum quisque dilabitur, quam tunc actum est in illis tribus, serpente, muliere, et viro. Nam primo fit suggestio, sive per cogitationem, sive per sensus corporis, vel videndo, vel tangendo, vel audiendo, vel gustando, vel olfaciendo: quae suggestio cum facta fuerit, si cupiditas nostra non moveatur ad peccandum 8, excluditur serpentis astutia. Si autem mota fuerit, quasi jam mulieri persuasum erit: sed aliquando ratio viriliter etiam commotam cupiditatem refrenat et compescit. Quod cum fit, non labimur in peccatum, sed cum aliquanta lucratione 9 coronamur. Si autem ratio consentiat, et quod libido commoverit faciendum esse decernat, ab omni vita beata, tamquam de paradiso, expellitur homo. Jam enim peccatum imputatur, etiamsi non subsequatur factum, quando rea tenetur in consensione conscientia.

<--- Page Split --->

K. Quare hæc de partibus animæ dixit ?

Hæc de animæ partibus inseruimus, ut ipsius animæ natura plenius cognosceretur, et secundum quam sui portionem in ea sit liberum arbitrium intelligatur : scilicet secundum rationem, qua omne peccatum mortale geritur, sed non omne veniale : illud scilicet quod in solo motu sensualitatis existit.

ARTICULUS XV.

Utrum nunc in uno homine sit ordo tentationis et progressio, qualis præcessit in primis parentibus ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, G, « Illud quoque prætermittendum non est, etc. »

Remanet enim adhuc quærendum, Utrum iste progressus sit secundum omne peccatum ?

Et videtur, quod non : quia in otioso delectatio morosa non est peccatum mortale : et etiamsi vir comedat, tota anima non damnatur propter hoc.

Sed contra hoc Doctores objiciunt, quod

  1. Species non permutantur : veniale autem et mortale sunt diversæ species peccatorum : ergo non permutantur ad invicem : ergo veniale non fit mortale.

  2. Item, Quæcumque sine proportione distant, eorum non est permutatio ad invicem : sed veniale et mortale sic distant : quod probatur per pœnas debitas eis : ergo non est eorum permutatio ad invicem.

  3. Item, Nulla circumstantia aggravat in infinitum : iteratio aut actus sive consuetudo est circumstantia : ergo non aggravat in infinitum : sed in infinitum aggravaret, si efficeret mortale : quod probatur per pœnam : ergo non facit ipsum mortale.

30ntra. SI CONCEDITUR HOC.

  1. Videtur esse contra Litteram ubi Magister dicit, quod potest esse mortale si sæpius decernatur esse faciendum.

  2. Item, In Evangelio habetur, quod reddetur ratio de ipso in judicio 1 : cum ibi igitur non quæratur ratio de modico, videtur quod mortale possit fieri.

ULTERIUS quæritur, Utrum iste processus sit in omni mortali ?

Et videtur, quod non : quia quædam mortalia sunt quæ nihil rationis habent in sensualitate, ut multa genera superbie, infidelitatis, et inanis glorie, et hujusmodi : ergo in his non possunt salvari gradus illi.

1 Matth. xii, 36 : Dico vobis, quoniam omne verbum otiosum quod locuti fuerint homines, reddent rationem de eo in die judicii. Cf. etiam

Matth. xviii, 23 et seq., xxv, 19 et seq.; Luc. xv, 2 et seq., ad Roman. xiv, 12.

<--- Page Split --->

Solutio. Solutio. Dicendum, quod in omnibus peccatis sunt isti gradus quoad primum motum, et secundum, et tertium: sed non sunt ejusdem ponderis motus illi: quia non puto hoc quod in veniali, quod ex genere est veniale, etiam in superiois portionis consensu sit mortale, nisi accedat aliquid aliud.

Ad object. 1. Ad nq quod contra objicitur, dicendum secundum Doctores, quod conversio ad bonum commutabile in veniali, est proportionata conversioni ad idem in mortali: sed non aversio aversioni: et ideo ex parte conversionis potest crescere placentia in tantum, quod in contemptu Dei quandoque fiat, quod modo fit ex infirmitate, vel levitate : et tunc est mortale non ex iteratione, sed ex contemptu accedente.

Ad object. 2. Ad aliud dicendum, quod ratio reddetur in die judicii de parvo et magno, quod per pœnitentiam non deletum est: et ideo Sancti tunc de nullo reddent ra-

tionem, quia cremabilia sunt purgata tunc per ignem quo exuretur facies mundi et purgatorii. Sed impiis et venialia et mortalia sunt servata: quia per pœnitentiam non sunt deleta: et ideo reddent rationem de utrisque: sed tamen alia ratio tenetur de quadrante, et alia de centum marcis, et pro ratione quadrantis non truderetur balivus in careerem si non cum quadrante abstulisset centum marcas: et iste est sensus Evangelii secundum litteram.

Ad nq quod ulterius quaeritur, dicendum quod in omni peccato mortali possunt esse gradus isti: sed, sicut supra diximus, primus motus erit serpentis non ut subjecti, sed ut originantis corruptionem ex qua quasi exhalat corruptio illa. Et hoc dico in via in qua habet locum status tentationis: quia in damnatis non est sic: quia in illis motus procedunt ex malitia radicata et confirmata.

L. Quod sensualitas saepe in Scriptura aliter quam supra accipitur, scilicet ut etiam inferior rationis portio ejus nomine intelligatur.

Non est autem silentio prætereundum, quod sæpe in Scriptura nomine sensualitatis, non id solum in anima quod est nobis commune cum pecore, sed etiam inferior portio rationis quæ temporalium dispositioni intendit, intelligitur. Quod diligens lector in locis Scripturæ, ubi de ipsa fit mentio, vigilanter annotet.

<--- Page Split --->

traducta, sicut inferius a superiori, cum quo est ejusdem naturae.

ARTICULUS XVI.

Quare inferior portio dicitur sensualitas ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, « Non est autem silentio praetereundum, etc. »

  1. Non enim videtur esse ratio, quare inferior portio sensualitas vocetur, cum Magister ex verbis Augustini dicat, quod non est de pecorina, eo quod aliter in conjugium viri non posset assumi.

  2. Item, Ipse dixit, quod ex ipso est

S O L U T I O . D i c e n d u m , q u o d s e n s u a l i t a s p o t e s t d i c i a s e n s u a l i t a t e n a t u r æ , v e l a s e n s u a l i t a t e o b j e c t i , v e l u t r o q u e m o d o s i m u l . P r i m o m o d o n o n c o n v e n i t i n f e - r i o r i p o r t i o n i r a t i o n i s : q u i a i p s a n o n e s t s e n s i b i l i s n a t u r æ , s e d s p i r i t u a l i s e t r a - t i o n a l i s . S e c u n d o m o d o c o n v e n i t e i : q u i a i p s a e s t o p e r a n s c i r c a p a r t i c u l a r i a s e n s i b i l i a , i n q u i b u s e s t v i t a n a t u r æ , l i - c e t d i s p o n a t e a s e c u n d u m r a t i o n e s n o n s e n s i b i l e s , s e d a b s t r a c t a s , q u æ s u n t r a - t i o n e s h o n e s t i , e t b o n i c i v i l i s , u t p r i u s h a b i t u m e s t . T e r t i o m o d o i t e r u m n o n c o n v e n i t e i , s e d s e n s u a l i t a t i t a n t u m : e t p e r h o c p a t e t s o l u t i o a d t o t u m .

<--- Page Split --->