DISTINCTIO XVI.

De productione creaturae compositae ex spirituali et corporali, scilicet de homine in comparatione ad principium effectivum.

A. De hominis creatione, ubi considerandum est quare creatus sit homo, et qualiter sit institutus ? quae duo^supra tractata sunt. Et, Qualis factus et qualiter lapsus? postremo, Quomodo sit reparatus ? quae discutienda sunt.

His excursis quae supra de hominis creatione praemisimus, effectui mancipare atque ordine explanare nunc suscipimus, ubi haec consideranda videntur, scilicet quare creatus sit homo, et qualiter institutus, et qualis et quomodo factus ? deinde, qualiter sit lapsus ? postremo, qualiter et per quae sit reparatus ? Horum autem primo et secundo posita, id est, causam creationis humanae, et modum institutionis, superius pro modulo nostrae facultatis tractavimus : ideoque superest, ut qualis vel quomodo factus sit discutiamus.

In Genesi legitur, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram, etc. 1. In eo quod dicit faciamus, una operatio trium personarum ostenditur : in hoc vero quod dicit ad imaginem et similitudinem nostram, una et æqualis substantia trium personarum monstratur. Ex persona enim Patris hoc dicitur ad Filium et Spiritum sanctum, non, ut quidam putant, Angelis, quia Dei et Angelorum non est una 3 eadem imago, vel similitudo.

<--- Page Split --->

B. Quod imago et similitudo hic a diversis accipitur varie : a quibusdam increata, et ab aliis creata et increata, vel essentia Trinitatis, vel Filius et Spiritus sanctus.

Imago autem et similitudo in hoc loco vel increata intelligitur, id est, Trinitatis essentia, ad quam factus est homo : vel creata, in qua factus est homo, et ipsa homini concreata. Increatam enim imaginem quae Deus est, intellexisse videtur Beda cum dicit, non esse unam imaginem Dei et Angelorum, sed trium personarum : et ideo personis non Angelis fit ibi sermo 1. Improprie tamen imago dicitur : quia imago relative ad aliud dicitur cujus similitudinem gerit, et ad quod repraesentandum facta est : sicut imago Cæsaris quae ipsius similitudinem præferebat, ipsumque quodammodo repraesentabat. Proprie autem imago dicitur id ad quod aliud fit : sicut exemplum proprie dicitur quod sumitur ex aliquo, et exemplar ex quo sumitur aliquid. Ponitur tamen et aliquando abusive alterum pro altero : ita et minus proprie accipitur imago essentia Trinitatis, si tamen ea nomine imaginis in hoc loco intelligitur.

C. Opinio eorum qui putaverunt Filium per imaginem et similitudinem hic accipi.

Filius vero proprie imago Patris dicitur, sicut supra in tractatu de Trinitate diximus 2. Unde fuerunt nonnulli qui ita distinxerunt ut imaginem in hoc loco intelligerent Filium : hominem vero, non imaginem, sed ad imaginem factum dicerent 3. Quos refellit Apostolus, dicens : Vir quidem imago et gloria Dei est 4. Hæc namque imago, id est, homo, cum dicitur fieri ad imaginem, non quasi ad Filium dicitur fieri : alioquin non diceretur ad

<--- Page Split --->

imaginem nostram. Quomodo enim nostram diceret, cum Filius solius Patris imago sit ? Fuerunt autem et alii perspicacius haec tractantes, qui per imaginem Filium, et per similitudinem Spiritum sanctum intelligerent, qui similitudo est Patris et Filii. Et ideo pluraliter putaverunt dici nostram, id referentes ad similitudinem tantum : ad imaginem vero, subintelligendum esse meam. Hominem vero et imaginem esse, et ad imaginem et similitudinem factum esse tradiderunt : et imaginem imaginis esse et similitudinis.

DIVISIO TEXTUS.

« His excursis qua supra de hominis, etc. »

Hic incipit tertia pars istius tractatus de creaturis: in quo agit Magister de creatura quae composita est ex spirituali et corporali.

Et dividitur in duas partes : in quarum prima ponit statum ejus ante peccatum. In secunda autem casum ejus in peccatum, et statum in peccato, quae incipit infra, Distinct. XXI, ibi, A, « Videns igitur diabolus, etc. »

Prima harum dividitur in tres : in quarum prima agitur de formatione viri. In secunda, de formatione mulieris, Distinct. XVIII, ibi, A, « In eodem quoque paradiso, etc. » In tertia, de generatione qua fuisset ex utroque, si non pecassent, Distinct. XX, ibi, A, « Post hoc videndum est, etc. »

etc. » In tertio, excludit quasdam expositiones falsas de conformitate imaginis, et ponit veram, ibi, C, circa principium: « Unde fuerunt nonnulli, etc. » In quarto et ultimo, dicit differentiam inter imaginem qua est Filius, et imaginem qua est homo, ibi, E, « Quorirca homo et imago dicitur, etc. »

Et per hoc patet sententia de hac materia quoad imaginem creatam, de qua plurima dicta sunt in I libro Sententiarum, Distinct. III : et de imagine increata in eodem libro, Distinct. XXXI : et, Utrum Angelus sit ad imaginem ? supra, in hoc II libro Sententiarum, Distinct. VI, et hoc nolo replicare.

ARTICULUS I.

Utrum aliqua creatura sit conformis Deo secundum imaginem ?

Prima harum habet duas distinctiones, in quarum prima agit de formatione hominis quantum ad conformitatem inaginis, quam accipit opus ab opifice. In secunda, de origine materiali secundum animam et corpus, ibi, Distinct. XVII, A, « Hic de origine anima, etc. »

In hac distinctione quatuor continentur : in quorum primo dicit, quod homo factus est ad imaginem. In secundo capitulo, quid dicatur et quot modis imago et similitudo? ibi, B, « Imago autem,

Quæruntur autem hic circa hoc primum quatuor, scilicet, An aliqua creatura sit vel possit esse conformis Deo secundum imaginem ?

Secundo, Utrum omnis creatura sit conformis Deo secundum imaginem ?

Tertio, Utrum æqualiter omnis creatura rationalis sit ad imaginem ?

Quarto, Utrum æqualiter vir et mulier ?

Ad PRIMUM sic proceditur : quia

<--- Page Split --->

imitatur species indifferens. » Homo autem non est species indifferens ejusdem rei ad quam imitatur. Ergo non est Dei imago, nec potest esse.

Ad contra. SED CONTRA: Faciamus hominem' ad imaginem, etc. 1. Et plurimæ aliæ auctoritates de hoc inveniuntur.

Solutio. Solutio. Ad hoc dicendum, quod est imago æquiparantiæ, et imago similitudinis per imitationem. Dicendum ergo, quod creatura non potest esse imago æquiparantiæ, sed imago similitudinis per imitationem hoc modo quo supra dictum est, quod hierarchia est in Dei similitudinem ascendens proportionaliter et ad Deum similitudo et unitas. Et per hoc patet solutio fere ad totum.

Ad 1. AD PRIMUM autem dicendum, quod species indifferens dicitur dupliciter, scilicet

indifferens in contactu imitantis ad id quod imitatur: et sic homo est species indifferens: quia ducendo in exemplar, attingit illud imitando proportionaliter sibi. Dicitur etiam species indifferens per substantiam et essentiam: et sic solus Filius est species indifferens cum Patre.

Ad aliud dicendum, quod est coequatio sufficientiæ ad ducendum in aliud: et est coequatio implicationis æquiparantiæ. Coequatio sufficientiæ ductionis in aliud est in re, quando habet ea quibus sufficienter ducit in aliud. Sic imago similitudinis coequatur exemplari: quia est in ea aliquid respondens discretioni personarum, et aliquid ordini naturæ, et aliquid æqualitati, et aliquid identitati essentiæ, ut habitum est in I libro Sententiarum 2: sed coequationem æquiparantiæ non habet nisi imago quæ est Filius.

Ad aliud dicendum, quod indiscreta similitudo est quæ repræsentando proportionaliter ostendit exemplar: et hæc est imago creata vel indiscreta per substantiam: et sic solus Filius. Unde quidam dicunt, quod diffinitiones Hilarii non intelliguntur de imagine creata, sed increata tantum. Et hoc verum est si stricte et proprie accipiantur. Si autem large sumantur vocabula, nihil prohibet etiam de creata intelligi.

Ad aliud dicendum, quod est æqualitas configurationis, et æqualitas naturæ. Æqualitas configurationis exterius sufficit rationi imaginis. Ad hoc enim quod statua sit imago Herculis, non oportet, quod ejusdem naturæ sit et vivat: sed quod minor existens, et inferioris naturæ, similiter illi sit figurata. Et sic homo dicitur habere æqualitatem quæ imitatur in configuratione spirituali potentialum animæ. Filius autem habet figuram et naturam substantiæ.

Ad aliud dicendum, quod Isaias loquitur de imagine corporali.

Ad aliud dicendum, quod Deus et

1 Cenes. 1, 26.

2 Cf. I Sententiarum, Dist. III.

<--- Page Split --->

reatura, ut Creator et creatura distant in infinitum : sed in ratione exemplaris dicit accedens ad nos, et appropinquans nobis.

ARTICULUS II.

Utrum omnis creatura sit conformis Deo secundum imaginem, vel sit ad imaginem Dei ?

creaturis venerunt Philosophi in Deum non confuse : ergo in creaturis etiam omnibus non est confusa similitudo, sed discreta. Si dicatur, quod Philosophi non cognoverunt Trinitatem, sed divinitatem : hoc videtur esse contra Augustinum, qui dicebat eos cognovisse Patrem, et Filium.

SOLUTIO. In I libro Sententiarum 1 ostensum est, quid vocetur vestigium, et in quo differat ab imagine. Unde dico, quod in creatura irrationali non est nisi confusa similitudo personarum, sed expressa notitia divinitatis.

Secundo quaeritur, Utrum omnis creatura sit ad imaginem Dei ?

Et videtur, quod sic :

O qui perpetua mundum ratione gubernas. Et infra :

Tu cuncta superno Ducis ab exemplo. Pulchrum pulcherrimus [ipse Mundum mente gerens, similique ab imagine [formans, Perfectasque jubens perfectum absolvere par- [tes.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod unum, verum, et bonum, prout sunt de primis (sicut in fine primi libri Sententiarum notatum est) non differunt nisi per relationem ad efficientem, vel formalem, exemplarem, vel finalem, disponentem, efficientem : et ideo unum non addit super aliud nisi rationem respectus, et ideo non sunt vere illa tria : sicut memoria, intelligentia, et voluntas.

Item, Unum non addit super ens nisi in divisionem, et non formam aliquam : sed memoria addit supra mentem quamdam proprietatem, qua efficitur determinata potentia : et ideo patet confusionem esse in discretione horum trium.

Praeterea, Imago dicitur anima, eo quod est capax Dei per beatitudinem, et uniri potest in actibus gratiae : et haec non inveniuntur in irrationali creatura.

Item, Augustinus dicit, quod imago est in anima in quantum est immortalis : et si non esset immortalis, non esset imago : et hoc iterum non invenitur in illis tribus. Patet igitur, quod confusam dicunt similitudinem.

Item, Unum in ordine non procedit ex alio, sed potius addit alii : et unum se habet ad aliud ut subjectum, et unum est in vero et bono, et verum in bono, ut subjectum : et talis ordo non est in personis divinis secundum ordinem natura

<--- Page Split --->

qui ibi est. Unde patet etiam confusionem in ordine horum trium esse.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod Boetius extenso nomine sumit imaginem pro ideato traducto ab idea.

Ad 3. Ad aliud dicendum (ut primo 1 probatum est) quod Philosophi numquam cognoverunt personas nisi cunfuse, et non sub ratione propria.

ARTICULUS III.

Utrum æqualiter omnis creatura rationalis sit ad imaginem Dei ?

Solutio. Dicendum, quod hæc tota quæstio ex superius dictis in distinctione VI determinatur : quia si attenditur imago similitudinis tantum, tunc Angelus secundum dictum Gregorii est imago etiam expressior quam homo : et falsum est quod quidam dicunt, quod Angelus est signaculum pro expressori imagine. Si autem attendatur non in potentiis naturalibus tantum, in quibus spiritualis substantia capax est Dei, sed in conformitate ad rationem principii quod est Deus secundum quod ipse est α et ω, tunc homo est magis imago quam Angelus : quia homo est ex quo omnia sui generis, et per quem omnia secundum aliquem modum : et ita procedunt objectiones : unde jam solutum est ad totum.

Tertio quæritur, Utrum æqualiter omnis creatura rationalis sit ad imaginem ?

Videtur autem quod non : quia

Sed contra. SED CONTRA est quod habetur infra 3, ubi dicit Magister, quod mulierem ideo de latere viri formavit, ut imago Dei in hoc in homine appareret, quod sicut Deus est principium ex quo omnia, ita homo esset principium ex quo omnia sui generis: hoc autem in nullo Angelo invenitur: ergo videtur, quo Angelus non ita sit ad imaginem sicut homo.

ARTICULUS IV.

Utrum æqualiter vir et mulier sint ad imaginem Dei ?

Quarto quæritur, Utrum æqualiter vir et mulier sint ad imaginem Dei ?

<--- Page Split --->

Sed contra.

Solutio. Solutio. Levis est hæc quæstio. Dicendum, quod imago attenditur dupliciter : scilicet in interioribus potentiis mentis, vel in convenientia in ratione principii naturae. In interioribus iterum dupliciter, scilicet in distinctione, et ordine, et æqualitate, et consubstantialitate potentiarum : et sic mulier est æque imago sicut et vir. Vel in vigore et nobilitate potentiarum comparatarum ad actum secundum naturam sexus : et sic vir ma-

gis est ad imaginem, quam mulier. Si autem attenditur in ratione principii respectu naturae universalis : hoc contingit quatuor modis, scilicet universaliter et effective et materialiter : et sic solus Adam est ad imaginem. Vel effective et materialiter tantum : et sic omnes viri sunt ad imaginem tantum. Vel materialiter et universaliter respectu omnium propagatorum, et non effective : et sic Eva sola est ad imaginem. Vel materialiter et non universaliter respectu propagatorum : et sic omnis mulier est ad imaginem.

Ad primum ergo dicendum, quod hoc dicitur per subjectionem sexus, et vigorem naturalium.

Ad aliud dicendum, quod regimen attenditur penes facilitatem deflectendi in vitium ex imbecillitate naturalium.

Ad aliud patet solutio per distinctionem positam.

D. Nec horum sententiam approbat, sed imaginem et similitudinem Dei in homine quærendam et considerandam docet, ut imago et similitudo creata intelligatur.

Verumtamen hæc distinctio, licet reprobabilis penitus non videatur, quia de medio montium, id est, auctoritatibus Sanctorum non manat, congruentius in ipso homine imago et similitudo Dei quærenda est et consideranda. Factus est ergo homo ad imaginem Dei et similitudinem secundum mentem, qua irrationabilibus antecellit : sed ad imaginem, secundum memoriam, intelligentiam, et dilectionem. Ad similitudinem, secundum innocentiam et justitiam quæ in mente rationali naturaliter sunt. Velimago consideratur in cognitione veritatis, similitudo in amore virtutis : vel imago in aliis omnibus, similitudo in essentia : quia et immortalis et indivisibilis est. Unde Augustinus in libro de Quantitate animæ : Anima facta est similis Deo, quia immortalem et indissolubilem fecit eam Deus 1. Imago

<--- Page Split --->

ergo pertinet ad formam, similitudo ad naturam. Factus est ergo homo secundum animam, ad imaginem et similitudinem non Patris vel Filii vel Spiritus sancti, sed totius Trinitatis : ita et secundum animam dicitur homo esse imago Dei, quia imago Dei in eo est 1 . Sicut imago dicitur et tabula et pictura quae in ea est, sed propter picturam quae in ea est, simul et tabula et imago appellatur : ita propter imaginem Trinitatis etiam illud in quo est imago, nomine imaginis vocatur.

ARTICULUS V.

Utrum illa in quibus dicitur esse imago et similitudo, sint bene assignata ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Verumtamen hæc distinctio, licet reprobabilis, etc. »

In illo enim tripliciter exponit imaginem et similitudinem, scilicet quod sit imago secundum tres potentias mentis, et similitudo secundum innocentiam et justitiam. Secundo modo, quod imago sit in cognitione veritatis, et similitudo in dilectione bonitatis vel virtutis. Tertia est, quod imago sit in omnibus aliis præterquam in essentia, qua immortalis et indissolubilis vel indivisibilis est anima, et in his est similitudo.

Videtur enim, quod illæ expositiones non sunt convenientes : quia secundum Magistrum infra et multos Doctores, homo non est factus in gratia : ergo non habuit justitiam : ergo similitudinem non habuit in innocentia et gratia.

CONTRA SECUNDAM similiter objicitur :

Boetius, est rerum differentium eadem qualitas.

P R Ē TEREA , Objicitur de tertia expositione. Imago enim magis propinquior videtur esse essentiae quam similitudo : ergo nihil dicit, quod imago sit in aliis .ab essentia, et similitudo in essentialibus.

P R Ē TEREA , Penes quid accipiuntur illae tres expositiones ?

SOLUTIO. Dicendum ad primum, quod Magister bene exponit : quia aut intelligitur de innocentia et justitia naturalibus, si homo ponatur non esse factus in gratuitis : et tunc innocentia naturalis nihil aliud est quam status qui ex hoc non nocuit quod per peccatum non meruit, ut Deus per pœnam sibi noceat : pœna autem, ut dicit Augustinus, non est malum, nisi quia nocet. Justitia autem naturalis dicitur ordo rectus virium

<--- Page Split --->

inferiorum ad superiores, et superioris in Deum, et corporis ad animam, et mundi ad corpus : et in hoc ordine creatus est homo : et tunc nihil valet objectio prima. Si autem justitia et innocentia accipiuntur pro gratuitis : tunc secundum illam opinionem, quod creatus est in gratia, objectio nihil inconveniens concludit : tamen infra erit disputatio de hoc. Secundum aliam autem opinionem dicemus, quod similitudo est in innocentia et justitia in gratuitis : non quas haberet, sed quas habuisset, si stetisset : et tunc est similitudo in potentia et ordine potentiae ad habitum.

Ad expos. 2. Ad aliud dicendum, quod cognitio veritatis non expletur potentia una : oportet enim unam esse tenentem notitiam, et haec est memoria : et aliam intuentem, et haec est intelligentia : et has concomitatur amor naturalis noti qui continuat intuitionem ne avertatur : et quoad illam discretionem quam sup-

ponit cognitio veritatis, innuitur quantitas spiritualis discreta quae exigitur ad ea quae sunt imaginis. Et sic non consistit in sola qualitate cognitionis. Et per hoc patet etiam solutio ad sequens : quia amor non est quantitas quam exigit imago, sed est quantitas valoris animae quando est gratuitus : et de illa quantitate loquitur Bernardus.

Ad id quod ulterius quaeritur, dicenAdudum quod imago dicit convenientiam in exterioribus : et ideo non competunt ei substantialia intrinseca : sed similitudo est in qualitate, et quantitate : omnis autem forma sive substantialis sive accidentalis praedicat quale : et quoad hoc dicit Boctius quod species est essentialis similitudo individuorum : et ideo in essentia nihil prohibet esse similitudinem et imaginem in proprietatibus consequentibus, ut sunt memoria, intelligentia, et voluntas.

E. Quod homo dicitur imago, et ad imaginem : Filius vero imago, non ad imaginem.

Quocirca homo et imago dicitur, et ad imaginem : Filius autem imago, non ad imaginem : quia natus, et non creatus : æqualis, et in nullo dissimilis : homo creatus est a Deo, non genitus, non parilitate æqualis, sed quadam similitudine accedens ei. Unde Augustinus in libro VII de Trinitate : In Genesi legitur, Faciamus hominem cid imaginem et similitudinem nostram 1. Faciamus et nostram pluraliter dixit: et nisi ex relativis accipi non oportet ut facere intelligantur Pater et Filius et Spiritus sanctus ad imaginem Patris et Filii et Spiritus sancti, ut subsisteret homo imago Dei. Sed quia non omnino æqualis fiebat illa imago, tamquam non ab illo nata, sed ab eo creata, ideo ita imago dicitur quod et ad imaginem : quia non æquatur parilitate, sed accedit quadam similitudine. Filius autem est imago,

<--- Page Split --->

sed non ad imaginem, quia æqualis Patri. Dictus est ergo homo ad imaginem, propter imparem similitudinem. Et ideo nostram, ut imago Trinitatis esse homo intelligatur, non Trinitati æqualis, sicut Filius Patri '. Ecce ostensum est, secundum quid sit homo similis Deo, scilicet secundum animam. Sed et in corpore quamdam proprietatem habet quæ hoc indicat : quia est erecta statura, secundum quam corpus animæ rationali congruit, quia in cœlum erectum est.

rum : ergo in homine est ut in arte, et in Filio sicut in re naturali : ergo æquivoce.

ARTICULUS VI.

Utrum imago dicitur de homine et de Filio Dei univoce, æquivoce, vel analogice ?

Deinde quæritur de ultimo capitulo, ibi, « Quocirca homo et imago dicitur, etc. »

Ex hoc enim oritur quæstio, Utrum imago de homine et Filio Dei dicatur univoce, vel æquivoce?

Videtur, quod æquivoce : quia

Sed contra : Sed contra. Æquivoca nec unius rationis sunt, nec attingunt unum in ratione : imago in homine attingit unitatem essentiae in tribus, et rationem principii in Patre : quia sicut Pater est principium totius deitatis, ita homo totius humanitatis principium : et idem imitatus Filius unus in essentia cum Patre : ergo non sunt æquivoce dicti imago homo et Filius Dei.

SOLUTIO. Dicendum, quod per analogiam dictum est, nec proprie æquivoce, nec proprie univoce : tali, inquam, analogia quæ nihil unum ponit in utroque, sed potius ponit totum in uno, et in alio ponit ab illo et ad illud esse : et sic homo est imago.

DICENDUM ergo ad primum, quod nihil est commune genere vel specie : sed per talem analogiam aliquid est in homine a Deo, quod per prius in Deo invenitur.

Ad aliud dicendum, quod deceptoria est illa argumentatio : quia Augustinus non vult dicere, quod homo sit opus artis, sed quod imitationis ratio sit in eo in diversitate essentiae : in Filio autem non.

Ad aliud dicendum, quod est voluntas transmutans materiam et inducens formam per principia naturalia, et talis non

1 S. AUGUSTINUS, Lib. VII de Trinitate, cap. 6.

<--- Page Split --->

inducit opus artis, sed naturae, ut voluntas divina. Est autem voluntas non transmutans materiam, sed incisionis figuram ablatione vel transpositione partium faciens : et talis est principium artis, ut voluntas hominis. Tamen bene concedo, quod non univoce dicitur, sed non sicut artificiale et naturale.

Et si objicitur, quod omnia naturalia sunt opera artis primae. Dico idem de illa arte quod de illa voluntate : illa enim ars non tollit rationem operis naturae, sed ponit diversitatem substantiae in natura creata et creante.

<--- Page Split --->