DISTINCTIO I.

A. Unum esse rerum principium ostendit, non plura, ut quidam putaverunt.

Creationem rerum insinuans Scriptura, Deum esse Creatorem initiumque temporis, atque omnium visibilium vel invisibilium creaturarum, in primordio sui ostendit, dicens: In principio creavit Deus cœlum et terram 1. His etenim verbis Moyses Spiritu Dei afflatus, in uno principio a Deo creatore mundum factum refert, elidens errorem quorumdam plura sine principio fuisse principia opinantium. Plato namque tria initia existimavit, Deum scilicet exemplar, et materiam : et ipsa increata sine principio, et Deum quasi artificem, non creatorem. Creator enim est, qui de nihilo ali quid facit.

Et creare proprie est de nihilo aliquid facere. Facere vero non modo denihilo aliquid operari, sed etiam de materia. Unde et homo et Angelus di-

<--- Page Split --->

citur aliqua facere, sed non creare : vocaturque factor, sive artifex, sed non creator. Hoc enim nomen soli Deo proprie congruit, qui et de nihilo quaedam, et de aliquo aliqua facit. Ipse est ergo creator, et opifex, et factor : sed creationis nomen sibi proprie retinuit, alia vero etiam creaturis communicavit. In Scriptura tamen saepe creator accipitur tamquam factor, et creare tamquam facere, sine distinctione significationis.

DIVISIO TEXTUS.

ARTICULUS I.

Pars procemialis dividitur in duas partes secundum duo opera sapientis, scilicet, non mentiri de quibus novit, et mentientem posse manifestare : sed primo Magister excludit errores circa principium universitatis, et secundo ostendit exitum omnium creaturarum in generibus suis ab uno principio, ibi, C, circa medium : « Credamus ergo rerum, etc. »

Prima harum subdividitur in duas : in quarum prima specialiter excludit Magister errorem Platonis : in secunda autem errorem quem dicunt esse Aristotelis, ibi, B, circa finem : « Aristoteles vero, etc. »

Item, prior harum habet tres partes : in quarum prima ostendit qualiter per dictum Moysi error excluditur in genere : et errores aliorum. In secunda autem ostendit quid sit creare, et quid creatio : et distinguit ipsam a facere, et operari, ibi, A; § 2 : « Et creare proprie, etc. » In tertia autem redit ad propositum, ostendens quid intelligatur quando Deus aliquid facere dicitur, ibi, B, « Verumtamen sciendum est, etc. »

Incidunt hic quaestiones : et primo de triplici expositione ejus quam ponit Magister pro fundamento totius suae intentionis, scilicet, « In principio creavit Deus cælum et terram. »

Quot modis exponitur illa auctoritas : « In principio creavit Deus cœlum et terram ? »

Est enim una expositio, id est, in Filio qui est principium, creavit Deus cœlum et terram, id est, superiora et inferiora, id est, visibilia et invisibilia.

Alia est, In principio temporis creavit Deus cœlum et terram, id est, angelicam et corporalem naturam.

OBIICITUR autem de prima sic :

<--- Page Split --->

inclinans ad agendum secundum actum. Item, non ratione praepositionis : quia illa nominat continentiam, et hoc convenit Spiritui sancto, sicut habetur in Glossa super verba Apostoli ad Roman. XI, 36, super illud : Ex ipso, et per ipsum, et in ipso. Quod in ipso, dicit propter Spiritum sanctum : ergo ratione illius non fit appropriatio Filio.

Mestimucla.

OBJICITUR etiam contra secundam expositionem quae est, In principio temporis creavit, etc.

Videtur enim hoc esse falsum : quia 1. Tempus (ut dicit Boetius) est mensura motus mobilium : sed motus nullus fuit in principio, quia omnis motus (ut dicit Philosophus) est de subjecto in subjectum, nec potest aliquid moveri quod non est actu, eo quod motus sit conse-

quens formam, et non ante ipsam (ut dicit Philosophus) : ergo nec tempus fuit a principio : non ergo omnia facta et creata sunt in principio temporis.

Posset autem hic inquiri, In quo incepit tempus? sed de hoc secundum meum posse dictum est in primo libro Sententiarum1.

OBJICITUR etiam contra tertiam expositionem quae est, quod ante omnia creavit Deus cœlum, id est, angelicam naturam : et terram, id est, materiam quatuor elementorum. Et pauca objiciam : quia secundum illa locum habebit quaestio ista.

Objicitur autem :

SOLUTIO. Dicendum, quod omnes ista expositiones convenientes sunt, et fundant in veritate firmam istam propositionem : ut per ipsam possit excludi omnis error. Prima enim quae dicit causam, excludit omnem errorem ponentem plura principia. Secunda autem quae ponit initium temporis et temporalium, excludit æternitatem mundi, et materiae, et exemplarium, et atomorum, et inanis, de quibus infra dicetur. Tertia autem quae ponit Angelos creatos cum corporibus, excludit subtilem errorem Philosopho-

<--- Page Split --->

Philosopborum est, quod intelligentia prima sit primum causatum a Creatore universitatis. Quod autem illi intelligentias, nos vocamus Angelos : et tunc stat expositio illa, quia creatio potius respicit esse, quam ordinem simplicitatis. In abstractione autem fit per intellectum.

Si autem objicitur, quod tunc non est conveniens expositio secundum hoc quoad alteram partem, scilicet, de terra: Dicendum, quod imo : quia etiam secundum Philosophos materia ponitur primo antequam aliquid fiat ex ipsa.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod intelligit omnia simul in materia creata, et non in formis distinctis : de hoc tamen infra quaeretur in operibus sex dierum, cum praeconferetur opinio Augustini opinionibus aliorum Sanctorum.

ARTICULUS II.

An error Manichæi qui posuit plura principia, bene elidatur a Magistro in Littera ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, « Moyses... elidens errorem quorumdam plura sine principio fuisse principia opinantium. »

Hic autem error est Platonis quem Magister ponit in Littera, et quia aliquo modo omnia retorquet in principium unum, disputandum videtur contra Manichæum, qui plura posuit principia secundum idem genus causalitatis, scilicet, secundum rationem causæ efficientis, quem errorem probabat sic :

<--- Page Split --->

quia non est veritas in eo : cum loquitur mendacium, et propriis loquitur, quia mendax est, et pater ejus.

Et similes his rationes non est difficile multas adducere.

Sed contra. SED CONTRA :

Solutio. Solutio. Dicendum, quod hæresis Manichæi numquam habuit in scientia de-

fensorem : quia numquam habuit rationabilem positionem, quae etiam satis parum litterato probabilis possit videri.

UNDE dicendum ad primum, quod hoc nihil valet, quia bonum substantialiter per se est substantialiter bonum, et illud non habet oppositum.

Praeterea, Malum non recipit intensionem ad terminum aliquem, cum sit privatio : sed potius per recessum a bono : et ideo licet sit malo pejus, non tamen est summum malum quo nihil posset esse pejus : et potest habere aliquod pejus, quia recessus a bono potentia est infinitus.

Ad aliud dicendum, quod malum non est causa, nec habet causam, sed est defectus incidens. Unde ratio illa fundatur supra falsum.

Ad aliud dicendum, quod malum nihil dicitur participative, sed potius privative : ex hoc enim est malum, quia non participat bonum, quod natum est participare.

Ad aliud dicendum, quod hoc est verum de agente primo et per necessitatem naturæ, sed non de agente per voluntatem et intellectum, hoc enim potest facere malum et bonum.

Ad aliud dicendum, quod Deus non est auctor culpæ, unde est opus suum deterius quia illud est primum : et hoc satis probatum est in primo libro Sententiarum 1.

Ad aliud dicendum, quod hoc est falsum : quia spiritualia et corporalia possunt esse ab eodem agente per voluntatem et electionem : sed bene concedo, quod privatio non est ab ipso : quia privatio nihil est.

Si autem objicitur, quia privatio videtur esse aliquid : quia Philosophus ponit eam principium. Dicendum, quod non est aliqua essentia in se, quæ sit privatio, sed relinquit subjectum cum ordine ad formam : et ideo privatio causa potentiæ est, quia nihil est in potentia nisi

<--- Page Split --->

per privationem illius ad quod est in potentia.

Ad 8. Ad aliud dicendum, quod litem et amicitiam non ponebant Philosophi ut movens extra, sed intra in mixtura contrariorum : quoniam amicitia et dilectio est in actu mixti medio, sed lis in extremis miscibilibus pugnantibus.

Ad 9. Ad aliud dicendum, quod arbor mala non nominat hic principium, sed voluntatem sub malo : et haec in eo quod hujusmodi non est causa, nisi mali actus. Eodem modo arbor bona nominat voluntatem sub gratia. Et tunc neutra ponitur ut principium primum. Et haec est intentio Rabani.

ARTICULUS III.

An error Platonis qui posuit tria principia, bene elidatur a Magistro ? et, An materia sit aeterna ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Plato namque tria esse principia existimavit, etc. »

Hic enim incidit quaestio de errore Platonis. Videtur enim Plato non convenienter posuisse materiam aeternam, nec exemplar. Et quia error Platonis circa materiam duo supponit, scilicet, quod sit aeterna, et quod sit omnium una : initio quaeremus tria, scilicet, Utrum materia sit aeterna ?

Et secundo, Utrum sit omnium una? Et tertio, de exemplaribus quae posuit Plato.

Ad PRIMUM sic proceditur :

ratio materiae : ergo materia praesupponitur ante creari, et ante omne fieri. Quod autem materia subjiciatur in fieri et mutari, accipitur a Philosopho in primo de Generatione et Corruptione, qui dicit, quod hyle primo et per se est subjectum generationis, et corruptionis : si igitur materia semper est posita ante creari, ipsa numquam est creata.

Sed contra :

<--- Page Split --->

sine forma fuit. CONTRA : Sic est tantum in potentia, et quod tantum in potentia est, non est : ergo materia prima non fuit ab aeterno.

Solutio. Solutio. Dicendum, quod materia non est aeterna, licet hoc multi Philosophi posuerunt, et rationem eorum infra in opinionibus eorum magis prosequemur.

Ad 1. DICENDUM ergo ad primum, quod creatio non dicit actum, vel passionem qua medià sit inter Deum agentem, et id quod educitur de non esse : sed potius relationem consequentem ipsum quod nunc primo de nihilo est, et ante non fuit : et tunc de plano cessat objectio, Et hujus haec est ratio : quia perfecti agentis est agere non actione media, in qua res prius sit in fieri quam in esse. Sunt autem alii qui dicunt aliter, scilicet, quod creari sit fieri, et quod fieri sit accidens : et tamen non sit aliquid in aliquo subjecto, sed est in aliquo ut in causa : hoc autem ego non intelligo, quod accidens esse habeat, et non sit in subjecto, nisi hoc sit divino miraculo. Alii dicunt, quod creari sit fieri, et'sit simul cum esse, et sit concreatum ipsi rei creatae : utrum autem hoc verum sit, infra quaeretur. Via planior est, quod vere creantis nihil aliud est, quam quod esse faciat rem postquam non fuit sine mutatione media.

Ad 2. Ad aliiud dicendum, quod hoc est verum de agente composito, in quo est ali-

quid potentiae quod non agit, sicut est natura et artifex : quia in illis non est principium agendi nisi forma, et ideo non agunt nisi producendo formam super materiam, et ideo actio eorum necessario terminatur semper ad esse compositi. Sic autem non est de Creatore in quo nihil est in potentia, et ideo ipse agit totum secundum suam voluntatem. Haec autem responsio obligabit nos infra in quaestionibus de erroribus Aristotelis ad difficiliorem quaestionem : quia ex ipsa videtur sequi mundi totius aeternitas, ut infra patebit.

Ad aliud dicendum, quod hoc parum valet, quoniam perfectissimum agens non agit per necessitatem naturae, sed per voluntatem et sapientiam : sapientiae autem perfectio consistit in ordine secundum optimum modum universi : et hoc est facere ens incompletum, quod potentia sit omnis forma, et actu nulla : quia aliter referri non posset ad totum universum.

Ad aliud dicendum, quod materia non est ante omne fieri, si fieri dicatur actio creantis : quia cum illa nihil sit nisi facere ex imperio suo rem nunc esse postquam non fuit de ea aliquid nec potentia nec actu, illud fieri non praesupponit sibi potentiam aliquam : quia nec est proprie fieri, eo quod omne fieri sit inter duos terminos quorum unus est privatio et alter forma, et supra subjectum unum numero sub privatione et forma, sive secundum esse privationis et forma, sicut habitum est. Sed ex illa ratione non potest concludi plus,nisi quod materia prima non sit ingressa in esse per generationem, nec egrediatur ab esse per corruptionem, et hoc quidem verissimum est, et in hoc sensu probatur materia ingenerabilis a Philosopho, et conceditur verum esse ab omnibus intelligentibus veritatem, et in nullo obviat inceptioni materiae per creationem.

<--- Page Split --->

tura, videtur quod omnibus quae vere sunt in natura, ponitur una materia.

ARTICULUS IV.

An verum sit quod Plato supposuit, omnium esse materiam unam ?

Deinde quaeritur secundo de hoc quod supponit Plato, omnium materiam esse unam.

Quod enim hoc supponat probatur ex illo : qua aliter oporteret eum dare quartum principium, quod quaedam exemplaria reciperet ab opifice, eadem necessitate qua ipse ponit materiam res pectu formarum. Et videtur, quod bene ponat :

Si dicas, quod istae rationes nullo modo concludunt : quia etiam cum dico, haec albedo, dico incommunicabile : et cum dico, albedo, dico communicabile : et iterum dico, quod genus in specie determinatur, et sustinet differentiam ut potentia actum : et tamen non dico, quod in aliquo istorum sit materia. Illud nihil est : quia objicitur de his quae vere sunt : haec autem albedo in natura non erit haec albedo, nisi quia est in hoc subjecto ut in materia. Et hoc patet : quia si abstrahatur, conjungibilis erit pluribus, et ita communis. Similiter instantia de genere non est ad propositum : quia nos loquimur secundum esse in natura : species autem non est hoc aliquid, sed potius quale quid : tamen propter illud quod dicitur sustinere differentiam ut potentia actum, est genus loco materiae, ut dicunt Philosophi, licet nullum genus materia sit vere.

<--- Page Split --->

nebit nisi solum commune quod est materia. Constat autem quod omnium entium distinctio abstrahi potest : ergo in omnibus entibus remanet unum et vere quod est materia : ergo omnium est materia una.

Sed contra. SED CONTRA :

Si dicas, quod hæc est opinio Aristotelis, et non loquitur de materia prima, sed potius de secunda quæ non est una in omnibus. CONTRA : Prima materia est prima potentia ad ens actu in natura, quia de illa tantum loquimur : nulla autem potentia scibilis est nisi per actum et motum : dicit enim Philosophus, quod motus indicat potentiam, et ratio sua est : quia potentia non est nisi ejus quod non habetur, et hoc non acquiritur nisi per motum : ergo cujus non est motus unus vel unius rationis in genere ad actum, illius cum alio non erit materia una. Constat autem, quod non est motus unus spiritualium et corporalium, et corporalium, et incorporalium : ergo non est materia una ipsorum.

sona Christi : « Omnis enim natura incorporeæ substantiæ nullo materiæ fundamento innititur : nullum vero est corpus cui non sit materia subjecta. »

Solutio. Non fuit opinio Philosophorum magnorum umquam, quod omnium esset materia una. Et si objicitur de Platone in libro Fontis vitæ, respondeo quod apud me non habent auctoritatem aliquam libri illi : quia non procedunt ex propriis disciplinæ sive scientiæ naturalis. Qui enim in natura rationes motus et sensus negligit, cum tota natura sit de sensibilibus, et mobilibus, parat se ad decipiendum se et alios. Unde dico non solum esse hoc aliquid, quod est ex materia et forma, sed quod est ex potentia et actu. Quia apud me omnis potentiæ causa est privatio, et quod non subjacet privationi aliquo modo, ibi nulla est potentia : et quantum subjacet privationi, tantum habet de potentia et non plus : et ideo dicit Philosophus quod generabilium et incorruptibilium non est materia una, nec genus unum : cum tamen utrorumque sit materia et genus, sed non unius rationis. Quia potentia ad situm sive ubi, et potentia ad formam non est unius rationis : sicut nec motus ad ubi, et motus ad formam. Confirmat hoc dictum Boetius in libro de Duabus naturis in una persona Christi. Spiritualium autem quæ sunt hoc aliquid, nulla est materia meo judicio : sed in ipsis est quod est, et quo est : quorum neutrum numquam separatur ab altero, ut quod est dicat hoc aliquid quod vere est in natura, quo est dicat principium intelligendi et subsistendi ipsum in tali esse : et hujus nulla est potentia ad mo-

<--- Page Split --->

tum vel mutationem, nisi æquivoce cum aliis quæ moventur et mutantur : quia scitum est apud sapientes, quod illo modo per scientiam et ignorantiam non sunt proprie motus et mutationes.

1, 2 et 3. SECUNDUM hoc igitur dico ad primum, quod bene concedo, quod hoc aliquid dicit substantiam : sed hoc non voco materiam, nec etiam est materia.

Per idem respondeo ad sequens : quia non est hoc materia quod facit hoc aliquid tantum, sed ejus quod est id quod est in spiritualibus.

Per id patet solutio ad sequens.

Ad 4. Ad ALIUD dicendum, quod substare et sustinere non dicuntur univoce de omnibus sustinentibus et substantibus, et hoc solum deesse illi rationi, quod si haberet, concluderetur necessario quod omnium est materia una. Et in isto etiam deficit Auctor Fontis vitae : non enim una ratione substat quod per se est in esse, et nullo modo in potentia ad motum est, cum eo quod semper est in esse, sed in potentia ad ubi : et cum eo quod est in potentia ad esse, et ubi. Et hoc ideo est, quia in naturis rerum non sumitur secundum intentiones logicas, sed potius secundum esse ipsius rei, ut vult. Hoc enim (meo judicio) omnis causa fuit controversiae inter Platonem et Aristotelem, quod ille rationes universalium sequi voluit, et ex illis rerum principia quæsivit. Aristoteles autem non sic, sed ex naturis rerum quæsivit principia rei.

raliter est dictum : quia ad minus instantia est de Deo qui est unum numero, nec tamen est unum in materia hac vel illa. Unde hoc intelligo de his quae individuantur per materiam. Unde alius Philosophus dicit, quod in his quae non sunt ex materia et non habent materiam, numerus non est nisi per causam et causatum. Nec tamen etiam illius dictum approbo in toto, ut infra patebit : quia omnes Philosophi errant generaliter in positione Angelorum. Sed dicimus, quod numerus in talibus est ab eo quod est principium distinctionis et incommunicabilitatis sive singularitatis.

ARTICULUS V.

Utrum Plato bene posuit exemplar esse unum principium, et in quo erravit Plato ?

Tertio, Quæritur de exemplaribus quæ Plato posuit.

Hoc enim non videtur absurdum :

Ad ALIUD dicendum, quod si per intellectum separarentur forma rerum, non remanebit idem substans, sed duo, vel tria. Unde notandum, quod aliud est resolvere particulare in universale, et aliud est resolvere rem in sua principia essendi : et tunc non erunt eadem principia quae semper sunt in esse et numquam in potentia ad esse, et quae sunt in potentia ante esse : et tunc non concluditur, quod sit materia una.

Ad 6. Ad ULTIMUM dicendum, quod unum numero et materia sunt unum, hoc non potest esse generaliter verum, nec gene-

<--- Page Split --->

illa præcesserit secundum rationem in primo motore, cum in ipso sit mundus archetypus : ergo ponere exemplar per hunc modum non est inconveniens.

Quem non externæ pepulerunt fingere causæ Materiæ fluitantis opus : verum insita summi Forma boni, livore carens. Cum 'cuncta superno Ducis ab exemplo, pulchrum pulcherrimus ipse Mundum mente gerens, similique imagine formans : Perfectasque jubes perfectum absolvere partes.

Patet igitur quod exemplaria rebus inferioribus præponenda sunt : ergo in hoc non peccavit Plato, ut videtur.

Si dicas, quod in hoc peccavit quod non posuit exemplaria in mente divina, sed extra ipsum Deum : hoc erit contra Priscianum, qui in minori volumine dicit, quod posuit ideas in mente divina antequam prodirent in corpora : ergo videtur, quod in nullo peccavit.

facit asinum, et idea hominis hominem, et sic de aliis.

Sed contra. Sed contra est hoc, quod Plato ponit ideas propter duo, scilicet, propter principium scientiæ, et propter principium generationis, et ad primam partem sic processit ratio ejus :

Præterea , Quid coegit Platonem poc u l a , nere materiam, et opificem et exemplar, et non finem ?

Reducitur enim opifex ad efficientem, exemplar ad formam, et materia ponitur proprio nomine. Videtur enim, quod efficiens principium et materia prima possunt reduci in idem. Et ille est error David de Dinanto, et objecit sic :

<--- Page Split --->

3, Item, Non fit abstractio nisi formae : ergo id quod remanet post omnes formas, est idem in omnibus. Constat autem, quod ens per intellectum est ante omne ens determinatum : ergo ante creatum, et increatum : ergo idem est in creato, et in increato : hoc autem probatum est esse materiam : ergo videtur, quod opifex et materia reducantur in idem, et hoc concessit ille stultissimus, qui numquam aliquid vere et bene intellexit : et ideo dixit, quod materia prima et Deus et vos sive mens essent idem, et nihil esset principium universi nisi illud, cum tamen sit omnium indivinius et imperfectius.

Sed contra. SED CONTRA illum errorem sic objicitur :

actu agens : nihil actu agens nisi ens actu : ergo primum faciens est primum agens actu, et primum actu ens et prius habitum quod est in potentia ens : sed in potentia ens est non actu ens : ergo primum actu ens est non actu ens : ergo contradictoria verificantur de eodem.

Solutio. Dicendum, quod Plato absque dubio errat in modo ponendi exemplaria, et hoc quatuor modis : quorum unus est, quod ipse putabat Dei scientiam sicut aliorum causari ex illis, et esse formas in Deo distinctas ab intellectu Dei : quod improbat Aristoteles in XI primae Philosophiae. Secundo, quia putabat quod illae non tantum essent in Deo, sed etiam cum ipso generantes entia secundum naturam in propriis formis. Et illas posuit ab aeterno esse cum Deo : quia non vidit qualiter causa proximae educerent aliquam formam, quae non esset sua speciei. Tertio, quia dixit non tantum sic esse, sed etiam mathematicas esse sub illis quae abstrahuntur a rebus naturalibus, et sunt principium scientiae in his quae habent scientiam rerum : si hoc est verum quod ipse dixit, discere esse recordari. Si vero posuit discere esse accipere disciplinam, illa non habebatur. Quarto, quia ipse ponebat quod illae formae manent in corporalibus, etiam destructis particularibus in quibus sunt : eo quod aliud sit esse particularium, et aliud esse illarum formarum. Et haec colliguntur ex diversis libris Ari-

<--- Page Split --->

stotelis qui hæc imponit ei : et videtur etiam extrahi ex Timæo, sicut patet inspicienti capitulum de diis deorum.

DICAMUS ergo ad primum, et quatuor sequentia, quod illo modo ponere ideas verum est et sanctum : et ratio qualiter ponantur, expedita est in primo libro Sententiarum 1.

recipiendo : quia non quodlibet est cujuslibet formæ receptivum, sed sibi proportionatæ per virtutem et temperamentum complexionis, et compositionem dissimilium partium si est ex dissimilibus : et ideo nihil prosunt, ut dicit Philosophus, exemplaria ad generationem posita extra materiam : quia si non tangunt, non agunt ; et nulla sequitur transmutatio : ergo nec generatio.

Ad object. 1. Ad rationes autem probantes suum errorem, dicendum ad primum, quod cum dicitur quod scientia non est nisi universalium et incorporalium, hoc intelligitur secundum rationem, et non secundum esse : ipse autem secundum esse accipiebat. Est enim rei corporalis ratio incorporalis quæ sumitur per ea quæ sunt speciei, et non materiæ.

Ad object.2. Ad aliud dicendum, quod scientiae rerum non sunt una, si accipiantur res in parte : sed tamen scientiae in causa omnium per causam illam sunt una et unum : et sic scientia Dei de omnibus est una et unum, ut in primo libro Sententiarum disputatum est.

Ad object. 3 et 4. Ad aliud dicendum, quod hoc est falsum, Nihil agit ultra suam speciem : verum tamen est quod dicit Philosophus, quod omnis generatio est ex convenienti : quia inter agens et actum proportio est virtutis activæ et receptivæ sive passivæ : unde agens in semine hominis vel alterius, triplex est : elementale, et specificum, et cœleste : et his virtutibus conjunctis agenti est virtus formativa seminis. Elementale est ut calidum ignis dirigens et dissolvens, humidum continuans et miscens, et siccum terminans et figurans, frigidum autem tenens et coagulans. Specificum autem est : quia semen virtutis in se habet anima hominis, et semen alterius habet in se virtutem consequentem ipsum ex hoc quod est semen talis speciei vel talis. Cœleste autem est ut vis solis, vel lunæ, et aliorum planetarum, et stellarum : et ex his proportionatur activum ad hanc formam, vel illam. Passivum autem proportionatur in

Ad hoc autem quod quaeritur, Quid coegit Platonem ponere opificem, et materiam ? Dicendum, quod Plato bene vidit, sicut probant ultimæ rationes, quod materia et efficiens numquam coincidunt in idem secundum rem : et cum ipse videret, quod primum efficiens nihil habeat de potentia, nec sit compositum : ipse putabat, quod licet in se non impediri posset ab actu, tamen impediri posset ex defectu recipientis operationes ejus. Cum igitur forma aliquo modo sit in efficiente, vidit bene quod ipse illam ex se aliquo modo dare potuit. Quia autem nihil sibi est in potentia, potentia non fuit in ipso : et ideo illam, ut sibi videbatur, ex se producere non potuit, et ideo dedit eam sibi ab æterno. Et hæc ratio omnes Philosophos coegit ad ponendum materiam esse æternam. Sed deceptio est in hoc, quia procedunt ac si Deus agat per necessitatem naturae : quia tunc absque dubio impediretur si non haberet in quid actiones imprimeret suas. Sed nos ponimus quod agit per imperium, et ita de nihilo educit eam. Et hac positione facta, nihil sequitur impossibilium quæ timuerunt omnes Philosophi. Finem autem bene viderunt sequi secundum esse id cujus est finis : et ideo eam nullus posuit esse principium.

Ad aliud autem quod objicitur de errore David de Dinanto, dicendum quod stultissimum ridiculum est : quia nihil ita differt ab aliquo, sicut Deus et materia prima : cum utrumque sit simplex suo

<--- Page Split --->

modo, quia eorum simpliciter non est unius rationis : et differunt seipsis sicut omnia prima differunt ab invicem, ut diximus in primo libro Sententiarum.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod ens quod abstrahit ab omni ente, non abstrahit ab efficiente primo : quia nihil est simplicius illo : sed hoc est ens quod ipse est, et alia habent esse in proportione ad ipsum : etideo illa ratio nulla est.

ARTICULUS VI.

An diffinitio creationis qua dicitur, Creare est aliquid de nihilo facere, sit bona ?

Item, ens creatum quod abstrahit ab omni ente creato non dicitur univoce de omni ente creato : ergo sic duplici impedimento non procedit illa ratio, quod aliquid sit commune, ut prius, efficienti primo et materiae prime.

Ad 3. Et ideo patet solutio ad sequens : quia est duplex separatio sive abstractio, scilicet, formae a materia, et haec non convenit nisi compositis, et intentionis ab eo cujus est illa intentio : et haec omnibus convenit, et nullam indicat compositionem. Nihil enim est adeo simplex, cujus intentio non abstrahitur ab intellectu quando intelligitur : tamen haec abstraction non fit a creato, et increato : quia ante increatum nihil est omnino : et ideo esse quod abstrahitur non est univocum, sed secundum proportionem dictum de increato et de aliis, sicut saepius in primo libro Sententiarum dictum invenitur.

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, A, § 2 : « Creare proprie est de nihilo aliquid facere, etc. »

Et quaeruntur tria, scilicet, de ista diffinitione creationis. Et secundo, Utrum creatio sit actus communicabilis alteri ? Et tertio, Utrum sit miraculosum vel naturale creare ?

Ad primum sic proceditur :

Ad ultimum dicendum, quod haec non fuit intentio Poetarum velantium Palladem : sed hoc quod dixit Augustinus, quod viderunt Deum, sed non cognoverunt ad plenum : sicut habetur in Act. XVII, 23, quod transiens Apostolus vidit aram in qua erat scriptum, Ignoto Deo : quia sufficienter non cognosci potest. Et ille, sicut dicit Bernadus super Cantica, est esse omnium, non materiale, sed causale. Velum autem significabat ignorantiam ipsius, et elongationem ab humana notitia. Vel si dicatur, quod illi idololatre errabant, non est inconveniens, cum in multis erraverunt.

<--- Page Split --->

ratione termini. Si ut subjecti, CONTRA : Creatura est id quod fit per creationem : ergo creatura dicit factum creationis. Factum autem est terminus fieri : ergo creatum dicit terminum, et non subjectum. Si hoc concedatur, CONTRA : Omne factum praeedit fieri : illud autem fieri est creatum, et non Creator : ergo aliquid creatum praeedit omne creatum, quod est falsum.

Solutio. Solutio. Dicendum, quod creare est de nihilo aliquid facere, hoc modo quo facere convenit Deo. Dicit enim Magister in Littera de Deo, quod sibi voluisse fecisse est : eo quod sua voluntas ad omnia sufficiens est. Et ideo videtur mihi dicendum, quod sicut non operatur praesupponendo sibi subjectum, nec praesupponendo instrumentum : ita non est actio media inter Deum agentem, et inter creaturam factam : sed facere suum est completa voluntas ad hoc quod res sit quae modo non est, vel ante non fuit : et hoc agere dicit creare : et non secundum rem magis dicit relationem quam actionem, sed secundum rationem dicit hoc magis agere.

Ad 1. Si autem objicitur, quod relatio sequitur sua extrema, et ita creatio est post creaturam, dicendum, quod hoc verum est de quadam relatione : sed de relatione quae est penes actionem Dei creantis non est verum. Et per hoc patet solutio ad primum.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod factio ista nihil aliud est quam factum esse post nihil, quod numquam fuit in fieri. Et ideo in ipso facto incipiente nunc primo esse, id est, quod nunc est, et ante non fuit, est factio, ut in subjecto, et concrea-

tur illi : et ideo non oportet illi præponi subjectum.

Ad aliud dicendum, quod ipsa creatio concreata est creatio, et non alia creatione, sed seipsa. Nec objectio procedit, nisi daremus quod est fieri cujus creaturaest terminus : et hoc non concedimus, ut patet ex prius dictis.

Ad aliud dicendum, quod ratio termini hic et ratio subjecti est una, et ideo hoc : quia creatio non dicit motum fieri secundum rem, sed secundum rationem existendi, scilicet, secundum quam aliquid est post nihil : et in illa ratione creatura est ut terminus, secundum quod ponit factionem Dei : et est ut accidens rei creatae, et tunc d cit relationis proprietatem, et tunc creatura est ut subjectum. Nihil autem prohibet idem construi in diversis habitudinibus, secundum quod ipsum diversimode accipitur. Et per hoc etiam ipatet solutio ad sequens.

ARTICULUS VII.

An creatio sit alteri communicabilis ?

Secundo quaeritur, Utrum creatio sit communicabile alii ?

Et videtur, quod sic : quia

<--- Page Split --->

et una intelligentia aliam : sicut prima secundam, et secunda tertiam, et ita deinceps : ergo videtur, quod possit communicari.

ordinem Angelorum ad animas, et quod causant eas in bene esse, et non in esse : sic etiam dicit Alpharabius, quod anima est instrumentum intelligentiae, cui communicat de lumine sui splendoris.

ad contra.

SED CONTRA :

ARTICULUS VIII.

An creare sit opus miraculi ?

Tertio quaeritur, Utrum creare sit opus miraculi ?

Videtur autem quod sic : quia

Iolito.

Ad 1.

Et hoc videtur concedendum.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod gratia in justificatione impii non creatur nisi a solo Deo : sed ad dispositionem subjecti potest operari meritum Sanctorum, vel sacramentum : sicut etiam ipsam animam rationalem non creat nisi Deus, sed ad eam potest operari natura 'praeparando corpus.

Ad id quod dicit Magister, dicendum quod ipse loquitur de operatione per voluntatem vel preces, hoc est, quod ad voluntatem creaturae vel preces aliquid crearetur : non tamen per ipsam creaturam, sicut virtute sua operantem, vel virtute sibi conjuncta : quia illa etiam esset creata : eo quod dona Dei omnia praeter Spiritum sanctum, creata sunt et finita virtutis.

Ad 3.

Ad ALIUD dicendum, quod non fuit, ut puto, intentio illorum Philosophorum dicere, quod Angeli essent creatores, sed potius quod illuminatores illorum quae sub illis erant, et motores quodammodo : et ideo illi intenderunt exprimere

SED CONTRA :

Opus creationis est ad instaurandum naturam mundi : per miraculum autem non instauratur natura : quia miraculum raro fit, natura autem semper uno cursu fit : ergo videtur, quod non sit opus miraculi.

<--- Page Split --->

Quest.

ITEM, QUÆRITUR juxta hoc, Quare dicit: Damus quod est opus voluntatis, non naturae : cum creare sit commune tribus : et quidquid convenit tribus, convenit eis gratia naturae, ut saepe probatum est in principio libri ?

ARTICULUS IX.

Solutio.

SOLUTIO. Dicendum, quod creatio proprie est opus divinum. Nobis autem videtur mirabile, eo quod non possumus in id, quia non subjacet demonstrationi rationis : et ideo etiam Philosophi non cognoverunt ipsum, nisi forte aliquis ex dictis Prophetarum : sed per demonstrationem nullus umquam investigavit ipsum. Apud aliquos quidem inveniumtur quaedam rationes probabiles : sed non probant sufficienter : et sic procedunt prime rationes. Bene enim concedo, quod nobis est mirabile, et supra nostram facultatem apparens.

An facere et creare sint idem, aut unum sit in plus quam alterum ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit ibi, A, § 2 : « Facere vero non modo, etc. »

Ad object.

AD ALIUD dicendum, quod est ad instaurandum naturam, sed non ex parte naturali : et ideo mirabile. Sicut enim illuminatio cæci instaurat naturam oculi in isto, et instauratio est mirabilis, visus autem est naturalis : ita creatio instaurans totam naturam est mirabilis, sed operatio creati naturalis.

Ad quest.

AD ALIUD dicendum, quod dicitur opus voluntatis secundum quod dividitur contra generationem Filii, et processionem Spiritus sancti : quia voluntas est respectu voliti quod aliquo modo est extra naturam volentis : sed natura est respectu illorum quae intra sunt.

SOLUTIO. Dicendum, quod si ista proprie considerentur, tunc facere ponit motum, ut dicit Magister in Littera, et sic proprie est naturae quae facit cum motu et cum mutatione, secundum quod dicitur in libro de Sex principiis : quia omnis motus in actione, et omnis actio in motu firmabitur : operari autem tantum erit voluntatis vel intellectus in mechanicis et voluntariis, creare autem Dei. Si autem large ista considerentur, tunc quodammodo commune est facere, et suae species erunt creare et operari : tamen interdum operari etiam sumitur communiter.

Et hoc sufficienter discussum est in primo libro Sententiarum 4, ubi quaeritur, Quid sit generatio Filii ?

Ad OBJECTUM dicendum, quod non est aliquid commune univocum : quia facere non univoce dicitur de facere Dei, et creaturae.

<--- Page Split --->

B. Quod hæc verba, scilicet agere et facere, et hujusmodi non dicuntur de Deo secundum eam^rationem qua dicuntur de creaturis.

Verumtamen sciendum est, hæc verba, scilicet creare, facere, agere, et alia hujusmodi de Deo non posse dici secundum eam rationem qua dicuntur de creaturis. Quippe cum dicimus eum aliquid facere, non aliquem in operando motum illi inesse intelligimus, vel aliquam in laborando passionem, sicut nobis solet accidere : sed ejus sempiternæ voluntatis novum aliquem significamus effectum, id est, æterna ejus voluntate aliquid noviter existere. Cum ergo aliquid dicitur facere, tale est ac si dicatur, juxta ejus voluntatem, vel per ejus voluntatem aliquid noviter contingere, vel esse : ut in ipso nihil novi contingat : sed novum aliquid, sicut in ejus æterna voluntate fuerat, fiat sine aliqua motione, vel sui mutatione. Nos vero operando mutari dicimus 1, quia movemur. Non enim sine motu aliquid facimus. Deus ergo aliquid agere vel facere dicitur, quia causa est rerum noviter existentium : dum ejus voluntate res novæ esse incipiunt, quæ ante non erant, absque ipsius agitatione, ut actus proprie dici non queat : cum videlicet actus omnis in motu consistat : in Deo autem motus nullus est. Sicut ergo ex calore solis aliqua fieri contingit, nulla tamen in ipso vel in ejus calore facta motione, vel mutatione : ita ex Dei voluntate nova habent esse sine mutatione Auctoris, qui est unum et solum et omnium principium.

Aristoteles vero duo posuit principia, scilicet, materiam et speciem, et tertium operatorium dictum : mundum quoque semper esse, et fuisse.

<--- Page Split --->

ARTICULUS X.

An Aristoteles sufficienter determinavit mundum esse æternum sicut ei imponitur ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, § 2 : « Aristoteles vero posuit duo principia, etc. »

Hic ut sciatur opinio Aristotelis, necesse est quaerere duo. Primum, Utrum Aristoteles sufficienter determinaverit mundum esse æternum sicut imponitur ei ? Secundo, de ratione principiorum duorum, quae posuisse ab æterno hic dicitur a Magistro.

Quia vero de hac materia alibi tractavimus, tenebimus hic viam breviorem, et ponemus septem vias quas collegit Rabbi Moyses in secunda collatione libri Ducis neutrorum 1, et videbimus quantum concludere possunt.

Prima via. PRIMA via est ex natura motus circulorum, et est in principio VIII Physicorum, et colligitur in quatuor rationibus.

Prima est, quod auctoritas omnium veterum concordat in hoc, quod motus cœli non incepit, præter unum, scilicet Platonem. Et ista ratio antiquorum fundatur super duas propositiones. Una est, quod motus cœli sit principium, et causa omnium quæ moventur, et fiunt postquam non fuerunt.

Secunda autem est, quod quidquid est principium primum omnis factionis et inceptionis omnis rei, quod hoc nec factum est, nec incepit : quia aliter iretur in infinitum.

Et has propositiones leve est probare : sed quia conceduntur fere ab omnibus intelligentibus, ideo procedatur ex eis

sic : Quidquid est principium et causa omnis factionis et inceptionis, ipsum nec factum est, nec incipit : motus primi mobilis principium est omnis factionis et inceptionis : ergo nec factus est, nec incepit.

Alia ratio penes eamdem viam, est ducens ad impossibile. Detur enim, quod incepit : aut igitur incepit sicut posuit Empedocles, aut incepit sicut posuit Anaxagoras. Empedocles ponit multoties incipere motum universæ substantiæ, et multoties desinere : quia ipse dicebat, quod materiale principium est mixtum ex omnibus, et moventia erant duo, scilicet lis et amicitia : et amicitia movente conveniunt diversa mixta et contraria in actum unius generati per casum et fortunam : et ideo hoc casu factum est cœlum, et hoc terra, et sic de aliis. Unde est illud quod ipse dixit ibi, capita Germanorum esse sine cervice, quæ postea per litem et amicitiam distincta sunt. Lis autem movet secundum eum, quando resolvuntur contraria in corrupzione generati : et hoc dicebat multoties fieri, etiam secundum universum mundum : sicut dicitur de eo, quod ipse ponebat hoc fieri in anno magno qui vocatur annus Empedoclecius, et constat ex triginta sex millibus annorum, ut dicunt (sed hoc non est authenticum sed fictum), propter hoc quod motus stellarum fixarum, qui est motus octavæ sphæræ, secundum Ptolemaum est super polos circuli signorum ab Occidente in Orientem, centum annis, secundum divisionem circuli, in trecentesimo gradu uno, et completur in triginta sex millibus annorum secundum divisionem circuli in trecentas et sexaginta partes, quæ gradus vocantur. Annaxagoras autem ponebat omnia esse mixta, præter agentem intellectum, et semel tantum incepisse motum agente intellectu in ipso mixto faciente distinctionem, et faciente

<--- Page Split --->

mobile et motum ejus primum. Igitur isti ambo concordant in hoc, quod motus incepit ex defectu mobilis : quia enim mobile non semper fuit, ideo motus ejus non semper fuit, sed incepit. Sed differebant isti duo : quia unus ponebat moventia duo non semper eodem modo se habentia, scilicet Empedocles, litem, et amicitiam. Alter autem, scilicet Anaxagoras, ponebat movens unum et uno modo se habens : sed quod non semper movet propter defectum mobilis.

mobile, cum motus sit passio mobilis.

Quarta ratio est ad hoc quod non destruitur per eamdem rationem : quia incideret idem inconveniens, scilicet, quod post motum localem esset motus, propter alterationem vel corruptionem mobilis, vel motorum : quia non deficit nisi aliter se habente motore, vel mobili, vel utroque.

Iste quatuor rationes inveniuntur in principio VIII Physicorum.

Et contra hoc objicit Aristoteles sic: Si motus non semper fuit : aut hoc fuit quia mobile non erat, et ideo non erat motus, sicut dicebant ambo illi : aut quia et si mobile erat, tamen non movebatur, eo quod movens non uno modo se habuit ad ipsum semper : sicut dicebat solus Empedocles. Si primo modo : ergo oportebat mobile prius fieri, quod non fuit sine mutatione sui ad esse : ergo mutabatur ad esse, sive ad formam suae speciei. Omnis autem mutatio causatur a motu locali : ergo motus localis fuit movens ad esse primum mobile : ergo motus localis fuit antequam inciperet motus localis primus, quod est impossibile : ergo non incepit per hunc modum. Si autem incepit secundo modo, tunc fuit mobile et movens : sed non movit, quia non erat dispositum ad motum : ergo oportuit ipsum disponi : sed disponi est alterari : ergo alterabatur. Et quidquid alteratur, movetur ex alio motu primo causante alterationem, qui est localis : ergo iterum sequitur motum fuisse ante primum motum : quod est impossibile : ergo non incepit motus.

Tertia ratio sive via est a natura temporis ibidem sumpta : quia tempus est passio motus, et nihil est de tempore accipere nisi nunc : nunc autem medietas semper est inter præteritum et futurum : ergo ante quodlibet nunc, est accipere præteritum : et post quodlibet, est accipere futurum : ergo numquam incepit, et numquam desinet : ergo nec motus, cum tempus sit passio motus : ergo nec

SECUNDA via etiam vadit ad utrumque, secundavi. scilicet, quod motus non inceperit, nec desierit : et est per rationem materiae, et ponitur in fine primi Physicorum sic : Detur quod materia inceperit esse. Quidquid autem incepit esse, movetur et mutatur ad esse, et non mutatur nisi ex privatione et super materiam : cum igitur esse rei præcedat fieri, et fieri ponat materiam supra quam sit, materia erit antequam incipiat esse materia, quod est impossibile : ergo non incepit. Eodem modo probatur, quia non desinit. Quia omne quod corrumpitur, in materiam corrumpitur : ergo est in materia postquam corrupta est natura, quod est impossibile : ergo materia est ingenerabiliis et incorruptibilis : ergo et mundus secundum sua principia prima.

TERTIA via est collecta de natura cœeli, Tertia via. cujus materia elongata est a generatione et corruptione : sicut omnes ratiocinantes concorditer dicunt, quod propter hoc sit locus Dei incorruptibilis. Et fundatur hoc super tres rationes : quarum una est, quod omne quod generatur, corrumpitur determinato tempore. Secunda est, quia cœelum non est corruptum, nec aliter se habens a primo tempore considerationis Philosophorum. Tertia, quod manente cœelo, est motus ejus, et totus mundus manens. Ex his arguitur sic : Omne generatum corrumpitur determinato tempore : cœelum non corrumpitur tempore determinato : ergo cœelum non est generatum : ergo non incepit. Cum igitur ipsum per motum suum producat anima-

<--- Page Split --->

lia et plantas, et sit ut vita quaedam existentibus omnibus, etiam generatioinferiorum non incepit. Et haec trahitur de fine primi Cæli et Mundi, et multipliciter ibi probatur.

Unde etiam admirantes dilatant os contra fidem, dicentes: Quid causæ est quod heri creavit mundum, et non pridie, vet ante unum annum?

Quarta via non est Aristotelis, sed est Commentatorum ejus Graecorum quorumdam, ut Alexandri, et Themistii, et quorumdam Arabum, ut Averrois, et aliorum, et est haec: Nihil incepit esse quod prius non fuerit in possibilitate: omnis autem possibilitas est in materia: ergo nihil incepit esse, quod non exeat de potentia ad actum: ergo movetur: et sic ante primum motum erit motus, quod est inconveniens: ergo non incepit mundus.

Quinta via est eorumdem: Si Creator modo creat, et ante hoc non creavit, est in potentia ad creandum. Nihil autem in potentia ens, extrahit seipsum de potentia ad actum: ergo Creator habet alium nobiliorem se qui extrahit eum de potentia ad actum, quod est inconveniens: ergo ab æterno creavit mundum, et non incepit.

Sexta via est eorumdem: quia omne agens per voluntatem, nunc agens, et ante non agens, indiget altero duorum, scilicet, aut removente impedimentum sua actionis cum velit agere, si sit quod prohibeat: aut expergefaciente voluntatem, cum modo velit, et ante hoc non voluerit. Et hoc probant per simile in nobis agentibus aliquid per voluntatem. Sed utrumque illorum absurdum est credere de Deo: quia ad unum sequitur quod sit impotens, et ad aliud sequitur quod sit alio modo se habens et alterabilis: ergo non incepit creare.

Septima via. SEPTIMA via sumitur ex eisdem: et tamen fundatur super quasdam propositiones primae Philosophiae, quod scilicet ordo primi motoris ad motum est substantia sua et voluntas sua. Sicut ergo numquam defuit ei substantia sua, ita numquam defuit ei motus et mobile. Prima autem probatur ex hoc: quia quidquid est in Deo, Deus est, cum ipse sit simplex.

Ad idem Doctores afferunt plures rationes: sed duas ponam, scilicet, quod infiniti motoris est infinitus motus: Deus autem est motor infinitus: ergo infinitus est motus: et non est infinitus velocitate: ergo necesse est quod sit infinitus in tempore. Et hoc fundatur super finem VIII Physicorum, et super quasdam propositiones penultimi capitis libri XI primæ Philosophiæ. Secunda est quod idem eodem modo se habens, semper facit idem: ergo ab æterno movit ut modo.

ITEM, Hoc videntur dicere quaedam auctoritates Catholicorum Doctorum. Dicit enim Boetius in quinto de Consolatione, quod temporis patitur conditionem: licet illud (sicuti de mundo censuit Aristoteles) nec coeperit umquam esse, nec desinat, vitaque ejus cum temporis infinitate tendatur: nondum tamen tale est ut æternum mensura credatur. Ergo videtur, quod mundus et tempus non inceperunt: et tamen non sequitur quod sint æterna.

Idem, infra parum: « Unde non recte qui cum audiunt visum Platoni mundum hunc non habuisse initium temporis, nec habiturum defectum: hoc modo mundum conditori conditum coæternum fieri putant. Aliud enim est per interminabilem duci vitam, quod mundo Plato tribuit. Aliud interminabilis vitæ totam pariter complexam esse præsentiam, quod divinæ mentis proprium esse manifestum est. Neque Deus conditis rebus antiquior videri debet temporis quantitate, sed simplicis potius proprietate naturae. » Ex hoc accipitur, quod non duratione habente aliquam processivam quantitatem Deus fuit ante mundum, sed simplicis proprietate naturae, ut causa totum sibi præsens habens causatum. In hac autem auctoritate etiam aliud difficile

<--- Page Split --->

est, scilicet, quod dicit secundum Platonem tempus non incepisse : cum haec opinio non fuit Platonis, sed Aristotelis : Plato autem dicebat tempus incepisse cum cœlo : sicut etiam apparet in Timæo.

Item, Objiciunt quidam sic : Deus bonitate creat mundum : sed ab æterno est bonum : ergo ab æterno creat.

Item, Non est necesse, quod causa causatum durationis quantitate praecedat : sicut apparet in duobus exemplis Augustini, scilicet, de pede in pulvere et vestigio : vestigium enim esset æternum, si pes in pulvere esset æternus.

Item, de radio super Oriente et elevatione solis. Dies enim fit a sole ascendente super hemisphaerium : et tamen non est post solis ascensionem : ergo etiamsi concedunt Philosophi quod Deus est principium totius mundi, sicut omnes concedunt, non est necesse ponere propter hoc mundum incepisse.

ed contra.

Sed contra hoc sunt rationes, quarum etiam examinabimus virtutem inferendi, propter hoc ne simplicites ab infidelibus confundantur, si forte eas incaute proponant.

cenna dicit, quod est opinio Aristotelis et omnium Philosophorum.

Si autem dicas, quod verum est, si ista sunt facta : sed ego dico, quod esse eorum est fieri. CONTRA : Cœlum et intelligentia quæ prima est inter eas quas ponunt Philosophi, sunt completa in se completione maxima : ergo ab eisdem universaliter removetur fieri : quia hoc est imperfectum : ergo necesse est, si sunt causa, quod sint quandoque causata.

Si dicas, quod causa prima est intelligentia omnino simplex, et agit per necessitatem naturae, sicut lux, et actus ejus est intelligentia prima post eam, et post actum illius est intelligentia tertia, et illæ non sunt æque simplices cum prima intelligentia quæ est causa omnium : tunc necessario habebo propositum, quod omnia inceperunt.

Et ut hoc liquidius videatur, videamus opinionem Philosophorum. Dicunt enim, quod intelligentia prima propter hoc quod nihil sui est potentia, non producit nisi intelligentiam quæ est post eam et primi ordinis inter motores. Illa vero probatur distare a causa prima quæ non est composita, per hoc quod redit super essentiam suam, quia intelligit seipsam : et ita est composita, et habet aliquid potentiæ, quod est intellectum, et aliquid splendoris primi, quod est intellectus et de natura intelligentiæ agentis universaliter : et ideo illa intelligentia potest producere duo, scilicet, orbem quem movet, et intelligentiam secundi ordinis : et ideo quia primus orbis fluit secundum causalitatem ab intelligentia primi ordinis, movetur motu uno tantum. Intelligentia autem secunda iterum compositior fit, quam illa quæ est ordinis primi inter causatas. Et ideo ex parte illa qua est in potentia producit orbem secundum, qui movetur duobus motibus : et ex parte illa qua est in ea natura universaliter agentis intelligentiæ, fluit ab ea intelligentia tertii ordinis, et sic deinceps usque ad sphæram lunæ, cu-

<--- Page Split --->

jus motor producit intelligentiam dicti ordinis, quæ irradiat super animas rationales.

Sed quod hoc totum absurdum sit, de facili probatur. Quæritur enim, Unde venit materia quæ potentia est ad situm intelligentiæ primi ordinis, cum ipsa non sit possibilis ad motum in loco et non erit assignare. Item quæritur, Unde veniat materia difformis in partibus cœli, ut quædam sit stella pervia, quædam similiter, quædam aliter naturaliter intelligentiæ secundi ordinis? et iterum non est assignare. Item quæritur, Utrum illæ materiæ, scilicet cœli et stellæ, sint una materia secundum naturam, vel diversæ? Si una: ergo unum habet motum, cum motus indicet naturam materiæ etiam secundum eosdem Philosophos. Si autem diversa: ergo non fluit ab una simplici intelligentia secundum ordinem quem ipsi ponunt: ergo patet, quod positio nulla est. Ponunt enim illi quod ab uno simplici non est nisi unum duplex: et ab illo aliqualiter duplici causantur duo, secundum naturæ ordinem, et non duæ materiæ unius causati. Si dicas, quod non est probatum, quod duæ materiæ sint secundum naturam stellarum, et cœli, hoc nihil est: quia jam præsuppositum est ab eis quod motus indicat materiam, et compertum est, quod diversi sunt motus uniuscujusque cœli, et suæ stellæ, vel suarum stellarum, quæ sunt in ipso.

Quæro ergo, Quod sit principium istius diversitatis, quod in loco uno quædam stellæ propinquæ sunt et multæ sicut in Galaxia : in alia autem sunt plures et distantes, et majores et minores diversorum effectuum? Aut enim hoc est a principio agente eas et ordinante : aut a casu et fortuna : aut ipsum est principium. Si autem primo modo : aut illud principium facit hoc per necessitatem naturæ, ut urit ignis, aut per electionem. Si per necessitatem naturæ : cum illud principium sit intelligentia, oportet quod intelligentia esset magis multiplex quam mixtum : quia mixtum minus est compositum quam compositum ex diversis partibus in forma, ut caro, et os : et cœlum, et stellæ diversæ. Si autem per electionem et sapientiam facit, tunc concluditur propositum fidei nostræ, quod Deus facit illud ut vult, et quando vult, et non ab æterno. Si autem est casu, hoc non dicit Aristoteles : quia ipse vult, quod nihil fiat casu nisi quod raro fit : sed in superioribus semper est unus modus : ergo nihil ibi fit casu. Si autem esset per se principium, tunc multæ formæ essent principium primum, quod falsum est : ergo relinquitur, quod agat et faciat illud Deus per liberam voluntatem, sicut vult, et quando vult : ergo non concluditur æternitas. Et istæ rationes sunt collectæ ex Philosophis, scilicet Moyse, et aliis.

<--- Page Split --->

lege, illam Philosophis objecerit, et nititur eam dissolvere quantum potest : et tamen non potest evadere quin dicat infinita praecessisse in revolutionibus et factis, sed per accidens : quia revolutiones distinguuntur quoad nos, et facta praecedentia non habent ordinem substantialem ad factum istud : et ideo concedit, quod facta infinita per accidens bene praecedunt id quod fit modo : quia sic per ordinem substantialem non est transitus per omnia illa usque ad istud. Et satis patet, quod solutio est debilis.

Hæc autem hic sufficiant : quia alia omnia loca ubi Aristoteles aliud de hoc dixit, inquisita sunt : et ostensum quid potest, et quid non potest concludi ex illis.

teriam ordinatam aliquo modo ad formam illam ad quam esse dicitur in potentia : quia dat regulam Commentator super nonum prima Philosophiæ, quod nihil est in potentia in alio, nisi quod uno motore educitur de illo : ut idolum in cupro in potentia, quia motore artis educitur : et cuprum in argento vivo et puro et sulphure puro, quia calore solis in visceribus montis minerale educitur de illo, et sic de aliis.

Ad QUINTAM viam dicendum, quod est instantia intellectus agentis universaliter in nobis, qui quandoque extrahit species intelligibiles, et quandoque non : absque eo quod sit in potentia. Si dicas, quod intellectus universaliter agit, sed non sunt semper phantasmata præsentia : et ideo quod non semper ea intelligit, hoc non est ex defectu suo, sed ex absentia ejus in quod agat, non facio de hoc vim : quia sive sic sit, sive aliter, propositio illa habet instantiam : et dico, quod in Deo non concludit qui agit quando vult, et non est in potentia.

Solutio. Absque dubio nihil probabilius etiam secundum rationem est, quam quod mundus inceperit, sicut dixit Moyses, et hoc fide tenendum. Sed hoc impossibile est, quod inceperit per motum et generationem : vel desinat per motum ad aliam formam, vel corruptionem ad aliam materiam : et hoc solum probant illæ rationes, quæ sunt Aristotelis : unde illæ nihil contra fidem concludunt.

Et per hæc patet solutio ad omnia illa quæ sunt adducta usque ad quartam viam, quæ non est Aristotelis, sed Commentatorum qui absque dubio hæreses induxerunt. Et ad illam dicendum est, quod hæc est falsa. Nihil incipit esse nisi quod ante est in possibilitate. Sed vera est in his quæ incipiunt esse per generationem supposita materia. De creatis autem quæ incipiunt per voluntatem et electionem creantis, falsa est : nisi intelligatur possibilitas potentiae creantis : sed hoc est improprie : quia nihil proprie secundum Philosophos est in potentia secundum causam efficientem, sed secundum ma-

Ad SEXTAM viam sæpe responsum est in primo libro Sententiarum, quia voluntas Dei ab æterno determinata est ut sit hujus, et ut modo, vel tunc fiat : et ideo nullo indiget removen te impedimentum : et tamen nova non est secundum volita.

Ad SEPTIMAM dicendum, quod licet substantia Dei sit voluntas ejus, et e converso, et per suam substantiam moveat : tamen aliud est connotativum voluntatis, et aliud substantiæ : et ideo ratio illa est infirma nihil concludens.

Ad ADMIRATIONEM eorum dicendum, quod magis sunt deridendi qui quærunt contra artem ab eis traditam : quia soluta quæstione remanet eadem quæstio. Ponamus enim, quod mundus duraverit mille annis, vel quantumvis quam modo : adhuc omnino idem quæritur.

Ad ALIUD dicendum, quod infiniti motoris moventis secundum infinitum posse, debet esse actus infinitus : sed moventis per electionem et voluntatem est motus prout voluerit, et quamdiu voluerit.

<--- Page Split --->

cipium omnium non movetur nec substantialiter, nec accidentaliter, sed movet : et facit primum motum æternum.

Ad 3. Ad aliud dicendum, quod Epicurus ponebat inane, et atomos : et non dice-

bat generationem esse et corruptionem, nisi congregationem et segregationem : et ideo quia leve hoc est repellere, Magister non posuit.

C. Quod Catholicum est docet.

Horum ergo et similium errorem Spiritus sanctus evacuans, veritatisque disciplinam tradens, Deum in principio temporum mundum creasse, et ante tempora æternaliter exstitisse significat, ipsius æternitatem et omnipotentiam commendans. Cui voluisse, facere est : quia (ut prædiximus) ex ejus voluntate et bonitate res novæ existunt.

Credamus ergo rerum creatarum coelestium vel terrestrium, visibilium vel invisibilium, causam non esse nisi bonitatem Creatoris, qui est Deus unus et verus. Cujus tanta est bonitas, ut summe bonus beatitudinis suæ qua æternaliter beatus est, alios velit esse participes : quam videt et communicari posse, et minui omnino non posse. Illud ergo bonum quod ipse erat, et quo beatus erat, sola bonitate non necessitate aliis communicari voluit : quia summe boni erat prodesse velle, et omnipotentissimi nocere non posse 2.

DIVISIO TEXTUS.

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, C, § 2 : « Credamus ergo rerum creatarum, etc. »

Hic incipit secunda pars in qua Magister tangit qualiter creaturae exeunt a Deo.

Et dividitur in quinque partes: in quarum prima agit Auctor de causa universi esse in communi. In secunda, agit spe-

cialiter de causa rationalis creaturae in genere, ibi, D, « Et quia non valet ejus beatitudinis, etc. » In tertia, specialiter de modo creationis, ibi, H, « Et sicut factus est homo, etc. » Et in quarta agit specialiter de creatione animae rationalis, et quare conjuncta est corpori, ibi, K, « Solet etiam quaeri, Cum majoris, etc. » In quinta, finit partem procemialem, et continuat se ad tractatum sequentem, ibi, L, « Ex praemissis apparet rationalem creaturam, etc.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XII.

Quid sit causa creationis totius universi esse?

Gravis autem quaestio incidit circa primum, de fluxu omnium creatorum a Deo, et tenet haec quaestio fructus totius scientiae istius, si posset bene investigari.

in materia, sunt accidentia : ergo non faciunt formam substantialem. Nec aliquid movet materiam et transmutat, nisi illae : quia nihil tangit materiam, nisi illae : ergo videtur, quod ab illis non potest induci. Cum igitur nihil aliud sit in facto, nisi Deus solus qui est ubique, videtur quod omnis forma detur ab ipso per creaticnem.

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

non motum : ergo videtur si hoc est verum, quod non immediate ipse operetur omnia.

Si dicas, quod natura operatur formam educendo ipsam de materia, et Deus, et immediatius Deus quam natura : hoc nihil videtur esse, quia

causa efficiens alicujus proxima, quaecumque illa est, differunt specie et genere, et utrumque agit per se : ergo impossibile est ipsorum factum vel actum unum esse : ergo falsum est, quod ambo agant aeque immediate.

SOLUTIO. Prænotandæ sunt opiniones tam Philosophorum quam Doctorum sacræ Scripturæ circa quæstionem istam.

Nota igitur, quod antiquorum Philosophorum qui fuerunt ante Aristotelem opinio dividitur per quatuor vias : et omnes supponebant duas propositiones, quæ male intellectæ fuerunt eis fomes erroris. Una illarum est, quod ex nihilo nihil fit. Alia fuit, Omne quod extrahit aliquid de potentia ad actum, simile est illi in actu secundum speciem. Venerunt igitur primo Epicurei dicentes : Si ex nihilo nihil fit, necesse est supponere materiam, et locum illius, et ideo posuerunt inane et atomos. Item, si non fit res in actu nisi per id quod est in actu : cum nulla res sit in actu antequam fiat, sequitur quod nulla res veram formam substantialem habeat : et generatio non sit nisi congregatio atomorum, in corruptio disgregatio eorumdem : et formæ quæ videntur sunt ex ordine atomorum in composito congregatorum : ut atomi rotundi acuti constituunt ignem, et lati quadrati terram, et sic de aliis. Et illius defensores fuerunt Democritus, et Leucippus.

Alii propter easdem propositiones dixerunt non esse nisi mixturas elementorum, et in quadam ratione constitui os, et in quadam carnem, et sic de aliis : quorum nihil vere forma est : sed lite et amicitia moventibus conveniunt. Et illius opinionis sectator fuit Empedocles.

Alii viderunt res vere habere formas, et quia non viderant quod ex potentia possent educi, sed si fierent cum ante non erant, sequeretur quod aliquid fieret ex nihilo, concesserunt omnes fuisse ab æterno in materia actualiter, sed latere : et tunc fieri rem, quando incipit discerni forma ejus, aliis obscurantibus eam divisis

<--- Page Split --->

ab ea. Et illi ponunt omnia esse in omnibus, et elementa infinita esse : quia omne homogeneum in partibus est elementum secundum eos. Et hanc opinionem defendit Anaxagoras. Et si quaeritur, Quid discernit formas quae latuerunt? dicunt quod intellectus agens purus et immixtus.

Quarti propter eamdem causam posuerunt formas omnium rerum triplices, scilicet, aeternas generantes, et mathematicas quae sunt principium scientiarum, et particulares generatas. Et hanc tenuit Plato et praevaluerat usque ad tempus Aristotelis. Scientia autem quae habebatur istius opinionis, est ex quodam antiquo Philosopho, nomine Pythagoras.

Illi autem qui incedunt via Aristotelis, et nituntur exponere eum, sicut Alexander, et Avicenna, et Averroes, et alii, diversificati sunt in duas partes : et conveniunt tamen in uno, et differunt in duobus. Avicenna enim et fere omnes alii concedunt istam, quod illud quod est in potentia non fit in actu, nisi per id quod est in actu semper. Et illam negat Averroes, et quidam alii secum : sed differunt etiam in hoc quod Avicenna supponit, quod omnis forma sit data ab intelligentia ex qua fluunt omnes formæ, et illa sit plena formis, et habet influentiam super naturam, quando per motum cœli et causas proximas præparata est materia : et etiam habet influentiam super intellectum possibilem in nobis ; et omnis forma est irradiatio splendoris ejus. Et hanc intelligentiam vocat intelligentiam decimi ordinis : quia ipse supponit, quod novem sint causata prima per ordinem ante elementa et elementata, scilicet novem sphæræ, et decem intelligentiae. Et qualiter hoc probetur, longum esset valde. Sed Averroes non convenit secum in hoc : quia ipse dicit Aristotelem sentire, quod omnes formæ sunt potentia in materia, et omnes extrahuntur ex ipsa per motores proximos, secundum communicationem triplicis virtutis, scilicet elementalis, et cœli, et formativæ virtutis

in semine, sicut supra dictum est : et hoc est magis probabile.

Nostri autem Doctores habent duas vias, scilicet, quod omnes formæ creantur, et quod actus creationis compleat omnem naturæ motum, et quod natura non faciat nisi præparando materiam. Et hæc opinio in paucis defenditur. Secunda est, quod Deus operetur in natura et cum ipsa, in hoc quod dat ei esse et operari et continet ipsam principaliter in ipsa : et quod sua operatio non est separata ab opere naturæ, ut ipse agat in parte una, et natura in alia. Et hæc est probabilior. Et puto, quod vera est. Secundum hanc dicendum, quod post opera sex dierum nihil de novo creatum est : quia creatio nihil supponit. Propagatio autem supponit opus naturæ : et bene concedo, quod hoc est ordinatum, ut inferiorum diversitas et feratur in motum cœli diversimode accedentem et recedentem ad inferiora propter diversitatem et obliquitatem et rectitudinem circulorum, et hæc rursus diversitas in motores a motorum posteriori ad primum usque ad Deum, cujus virtus et essentia non separatur ab aliquo usque ad ultimum, quod est ita motum quod nullo modo movet. Et sic consistit universalitas in ipso, quasi in fonte et corde suo : quia tota fluit ab ipso, et continetur ab ipso, et regitur, et retorquetur in ipsum.

Et hæc est causa quod dicit Augustinus, quod sua bonitas est causa omnium, et non excludit propter hoc secundas causas, quæ non habent virtutem causandi nisi ab ipso continente.

Ad aliud dicendum, quod Angeli dicuntur non esse creatores, sed bene sunt causæ per multorum naturalium motum.

Ad aliud dicendum, quod hæc propositio est falsa : Nihil fit in actu nisi per id quod est in actu, et supra responsum est ad eam, nisi forte dicatur quod ratio exemplaris qua id quod fit, est in mente divina actus ejus : sed hoc dicitur improprie.

Ad aliud dicendum, quod accidens ut

<--- Page Split --->

accidens non facit substantiam : sed secundum quod est proprietas naturalis elementi conjuncta virtuti coelesti, et formativæ virtuti in semine bene facit formam substantialem, transmutando materiam ex qua educitur.

Ad aliud responsum est supra qualiter

aliquid agit vel non agit ultra speciem. Ad omnes autem auctoritates inductas dicendum, quod non estendere intendunt nisi quod Deus principaliter agit, quo subtrahente suam actionem, nullum illorum ageret vel permaneret in esse. Et hoc verum est secundum Philosophos.

D. Quare rationalis creatura facta sit ?

Et quia non valet ejus beatitudinis particeps existere aliquis, nisi per intelligentiam, quae quanto magis intelligitur, tanto plenius habetur: fecit Deus rationalem creaturam, quae summum bonum intelligeret, et intelligendo amaret, et amando possideret, ac possidendo frueretur. Eamque hoc modo distinxit ut pars in sui puritate 1 permaneret, nec corpori uniretur, scilicet Angeli, pars corpori uniretur 2, scilicet animæ. Distincta est utique rationalis creatura in incorpoream, et corpoream: et incorporea quidem Angelus, corporea vero homo vocatur ex anima rationali et carne subsistens. Conditio ergo rationalis creaturæ primam causam habuit Dei bonitatem.

E. Quare creatus sit homo, vel angelus ?

Ideoque si quaeratur, Quare creatus sit homo, vel Angelus? Brevi sermone responderi potest, Propter bonitatem ejus. Unde Augustinus in libro de Doctrina Christiana: Quia bonus est Deus, sumus: et in quantum sumus, boni sumus 3.

<--- Page Split --->

F. Ad quid creata sit rationalis creatura ?

Et si quaeritur, Ad quid creata sit rationalis creatura ? Respondetur, Ad laudandum Deum, ad serviendum ei, ad fruendum eo : in quibus proficit ipsa, non Deus. Deus enim perfectus, et summa bonitate plenus, nec augeri potest, nec minui. Quod ergo rationalis creatura facta est a Deo, referendum est ad Creatoris bonitatem, et ad creaturae utilitatem.

G. Brevissima responsio cum quaeritur, Quare, vel ad quid facta sit rationalis creatura ?

Cum ergo quaeritur, Quare, vel ad quid facta sit rationalis creatura? brevissime responderi potest, Propter Dei bonitatem, et suam utilitatem. Utile nempe ipsi est servire Deo, et frui eo. Factus ergo Angelus sive homo propter Deum dicitur esse : non quia creator Deus, et summe beatus, alterutrius indiquerit officio, qui bonorum nostrorum non eget : sed ut servire t ei, ac frueretur eo, cui servire regnare est. In hoc ergo proficit serviens, non ille cui servitur.

H. Sicut factus est homo ut serviret Deo, sic mundus ut serviret homini.

Et sicut factus est homo propter Deum, id est, ut ei serviret, ita mundus factus est propter hominem, scilicet ut ei serviret. Positus est ergo homo in medio ut et ei serviretur, et ipse serviret : ut acciperet utrumque, et reflueret totum ad bonum hominis, et quod accepit obsequium, et quod impendit. Ita enim voluit Deus sibi ab homine serviri. ut ea servilute non Deus, sed homo serviens juvaretur : et voluit ut mundus serviret homini, et exinde similiter juvaretur homo. Totum ergo bonum hominis erat, et quod

<--- Page Split --->

factum est propter ipsum, et propter quod ipse factus est. Omnia enim, ut ait Apostolus, nostra sunt, scilicet, superiora, et æqualia, et inferiora 1. Superiora quidem nostra sunt ad perfruendum, ut Deus Trinitas. Æqualia ad convivendum, scilicet, Angeli : qui etsi nobis modo superiores sint, in futuro erunt æquales : qui et modo nostri sunt, quia ad usum nobis sunt, sicut res dominorum dicuntur esse famulorum, non dominio, sed quia sunt ad usum eorum. Ipsique Angeli in quibusdam Scripturæ locis nobis servire dicuntur, dum propter nos in ministerium mittuntur 2.

I. Quomodo dicitur aliquando in Scriptura, Homo factus est propter reparationem angelici casus ?

De homine quoque in Scriptura interdum reperitur, quod factus sit propter reparationem angelice ruine: quod non ita est intelligendum, quasi non fuisset homo factus, si non peccasset Angelus: sed quia inter alias causas, scilicet praecipuas, haec etiam nonnulla causa exstitit. Nostra ergo sunt superiora, et æqualia. Nostra etiam sunt inferiora, quia ad serviendum nobis facta.

ARTICULUS XIII.

An anima et Angelus specie conveniant, vel specie differant ?

. Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, D, « Eamque hoc modo distinxit, ut pars in sui puritate 3 maneret, etc. » Quia enim pars dicit, videtur quod angelica natura pars nature animae sit :

<--- Page Split --->

bus, vivit cum arboribus et plantis, sentit cum brutis, et ratiocinatur cum Angelis : ergo homo et Angelus conveniunt in ultima differentia constitutiva. 4. Item, Eadem est impressio imaginis (ut dicit Gregorius) in anima rationali, et in Angelis : ergo species una.

Si dicas, quod intellectus Angeli est deiformis, sed intellectus hominis non : quia iste educitur de potentia ad actum, sed non intellectus Angeli qui habet species concreatas. Contra : Perfectum et imperfectum secundum eamdem formam non variant speciem : quia aliter debilis oculus et fortis essent diversa specie, quod falsum est : ergo videtur, quod hoc non impediat.

. Si dicas, quod Angelus non est unibilis corpori, anima rationalis sic : hoc videtur primo falsum, quia

quitur esse (ut dicit Boetius) est de accidentalibus : ergo nec constituit speciem, nec constituam diversificat.

SED CONTRA :

SOLUTIO. Dicendum, quod anima et Angelus differunt specie : et hoc qualiter sit ut intelligatur notandum, quod in toto potestativo partes specierum distinguunt secundum ordinem potestatis in plus et plus : et ideo sicut rationale dicit speciem animæ ultra sensibile

<--- Page Split --->

secundum quod est in bruto, in quo sensibile est ut species : cum tamen in homine sit ut potentia, sicut trigonum in tetragono : ita intellectuale constituit speciem ultra speciem rationalis, licet rationale sit in ipso secundum rationem potentiae. Et hoc scitur per actum et medium intelligendi : intellectus enim Angelorum sine collatione et inquisitione est, et perficitur formis universi ordinis causarum naturalium in primo instanti creationis suae : noster autem intellectus non perficitur nisi collatione et inquisitione : et ideo est in umbra respectu illius, et non habet species nisi acceptas ad perfectionem scientiae. Et hoc est quod dicit Isaac in libro de Diffinitionibus, quod ratio creatur in umbra intelligentiae, et anima sensibilis in umbra animae rationalis, et vegetabilis in umbra animae sensibilis, et orbis in umbra animae, et elementa in umbra orbis : quia perspicacitas intelligentiae est sine collatione et inquisitione, et ideo occasus ejus cum remanentia cognitionis veri simpliciter est posse rationis quae inquirit et confert. Et hoc vocat Dionysius discursas scientias, vel disciplinas 1 : quia conferendo discurrunt de uno ad aliud. Et tales scientias non dicit habere Angelum, sed simplices deiformes. Et ubi occumbit ratio, ita quod non est acceptio boni et veri simpliciter, sed ut nunc in appenditis materialibus et. sensibilibus, ibi incipit posse sensibilis animae : et iterum in occasu illius et retinentia motus naturalis tantum, inducit vegetabilem : et ite-

rum simplicitas animae in quantum quae prima est sub illo inducit orbes, et sic de aliis.

DICENDUM ergo ad primum, quod est pars secundum genus remotum, et non secundum speciem.

Ad aliud dicendum, quod differentia constitutiva ultima non est una sicut jam patuit, sed adjicit gradum qui variat speciem.

Ad aliud dicendum, quod per dictum Gregorii non ponitur convenientia nisi in genere : et hoc patet per hoc, quod sensibile in homine et bruto non sunt ejusdem speciei : cum sit in bruto sicut forma et differentia specifica, in homine autem sicut potentia tantum.

Ad aliud dicendum, quod debile et forte non diversificant speciem, sed alia et alia nomina, ut jam patuit.

Ad aliud dicendum, quod unio fundatur super naturam animae : quia ipsa naturaliter dependet ad corpus, et hoc patet : quia in comparatione ad corpus diffinitur, et ideo non dicit solam relationem, sed etiam differentiam specificam : sed quia specificae differentiae ultimae frequenter sunt nobis incognitae, ideo nominamus eas per signa convenientia, et quandoque per duas remotiores differentias conjunctas conscribimus unam.

Ad aliud dicendum, quod licet separabilis sit, tamen adhuc per proportionem unbilitatem habet ad corpus : et cum separata est a corpore, non separata est ab unbilitate.

K. Quare ita sit homo institutus, ut anima sit unita corpori ?

Solet etiam quaeri, Cum majoris dignitatis videtur esse anima si absque corpore permansisset, cur unita sit corpori ? Ad quod primo dici potest :

<--- Page Split --->

Quia Deus voluit, et voluntatis ejus causa quaerenda non est. Secundo autem potest dici, quod ideo Deus voluit eam corpori uniri, ut in - humana ostenderet conditione novum exemplum beatae unionis quae est inter Deum et spiritum, in qua diligitur ex toto corde, et videtur facie ad faciem. Putaret enim creatura se non posse uniri Creatori suo tanta propinquitate ut eum tota mente diligeret et cognosceret, nisi videret spiritum qui est excellentissima creatura tam infima, id est, carni quae de terra est, in tanta dilectione uniri, ut non valeat arcari ad hoc ut velit eam relinquere : sicut ostendit Apostolus, dicens : Nolumus corpore exspoliari, sed supervestiri 1 : per quod ostenditur spiritum creatum Spiritui increato ineffabili amore uniri. Pro exemplo ergo futurae societatis, quae inter Deum et spiritum rationalem in glorificatione ejusdem perficienda erat, animam corporeis indumentis et terrenis mansionibus copulavit : luteamque materiam fecit ad vitae sensum vegetare : ut sciret homo, quia si potuit Deus tam disparem naturam corporis et animae in federationem unam et in amicitiam tantam conjungere, nequaquam ei impossibile futurum, rationalis creaturae humilitatem, licet longe inferiorem, ad suae gloriae participationem sublimare 2. Quia ergo pro exemplo rationalis spiritus in parte usque ad consortium terreni corporis humiliatus est : ne forte in hoc nimis depressus videretur, addidit Dei providentia, ut postmodum cum eodem corpore glorificato ad consortium illorum, qui in sua permanserunt puritate, sublimaretur : ut quod minus ex dispensatione Creatoris sui acceperat conditus, postmodum per gratiam ejusdem acciperet glorificatus. Sic ergo conditor noster Deus rationales spiritus varia sorte pro arbitrio voluntatis suaes disponens, illis quos in sua puritate reliquerat, sursum in coelo mansionem : illis vero quos corporibus terrenis sociaverat, deorsum in terra habitationem constituit : utrisque regulam imponens obedientiae, quatenus et illi ab eo ubi erant non caderent, et isti ab eo ubi erant ad id ubi non erant ascenderent. Fecit itaque Deus hominem ex duplici substantia : corpus de terra componens, animam vero de nihilo faciens. Ideo etiam unitae sunt animae corporibus, ut in eis Deo famulantes majorem mereantur coronam.

<--- Page Split --->

L. Post sacramentum Trinitatis de creatura tripartita agendum est, et prius de digniori, id est, Angelica.

Ex praemissis apparet rationalem creaturam in Angelicam et Humanam fuisse distinctam : quarum altera est tota spiritualis, id est Angelica : altera ex parte spiritualis et ex parte corporalis, id est, Humana. Cum itaque de his tractandum sit, scilicet, de spirituali et corporali creatura, de rationali et de non rationali : primo de rationali et spirituali, id est, de Angelis agendum videtur 1 : ut a contuitu Creatoris ad cognitionem creaturae dignioris ratio nostra intendat : deinde ad considerationem corporeae, tam illius quae est rationalis, quam illius quae non est rationalis descendat, ut Trinitatis increatae sacramentum tripartita creaturae, eique concretorum atque contingentium sequatur documentum.

ARTICULUS XIV.

Quare anima unita sit corpori, cum majoris fuisset perfectionis animam fuisse sine corpore ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, K, « Solet etiam quæri, Cum majoris, etc. »

Videtur enim prima ratio Magistri nulla : quia si non univisset animam corpori, eadem omnino ratio assignari posset.

SOLUTIO. Dicendum, quod tertia causa solutio. bona est, et aliae causae possunt assignari, scilicet, ut mediante homine natura corporalis a Deo posset participare quae per se non poterat : quia aliter non tota universitas in Deum referretur. Quia sicut homo in anima vegetabile, sensibile, et rationale habet, quae sunt omnes gradus vitae : ita secundum corpus habet elementa, et mixtiones, et complexiones, et compositiones, quae sunt omnes gradus materiae corporalis : et ideo mediante homine omnia in Deum referuntur.

Alia causa est : quia anima rationalis nata est perfici per sensum, quamvis post mortem aliam habitura sit perfectionem : et ideo secundum ordinem nature corpori uniri debuit.

<--- Page Split --->