ARTICULUS I.

An aeternitas sit essentia divina ?

Hic ante Litteram oportet quaerere, si aeternitas est essentia divina : et si est, qualiter intelligitur adjacere processioni personarum : et tertio, secundum quem modum distinguitur ab aevo, et tempore : ut sciatur generatio Filii non esse aeviterna vel temporalis, sicut dixerunt haeretici.

AD PRIMUM proceditur sic :

SOLUTIO. Dicendum, quod aeternitas Solut secundum rem idem est quod essentia diAdobjvina durans, et duratio ipsa, quia quidquid est in Deo Deus est : sed alium habet modum significandi. Sicut scientia Dei et quodlibet aliud attributum divinum licet sit essentia Dei, tamen non sequitur, quod quidquid est in scientia, sit in essentia Dei vel voluntate. Similiter licet essentia Dei durans sit idem quod aeternitas, non tamen sequitur, quod quidquid est in aeternitate, sit in essentia Dei durante. Et mutatur in talibus modus praedicandi, qui inducit fallaciam figurae dictionis, vel quod verius est, accidentis. Quia licet idem sint re, non tamen sequitur, quod quidquid convenit uni, conveniat et alii. Non enim est inconveniens, quod essentia divina non in ratione essentiae, sed in ratione durationis sit mensura durantium.

Ad aliud dicendum, quod aeternitas Adobjetnon extrinsecus adjacet, nisi secundum rationem : secundum rem enim est intus, eo quod Deus est sua duratio.

Ad aliud dicendum, quod hoc tenet in Adobjetinferioribus, quod mensura non est mensuratum ipsum essentialiter. In superiori autem natura in qua nihil est quod non sit ipsa, non tenet, nisi secundum rationem : quia mensura et mensuratum sunt idem re, licet differant ratione.

Sed contra. SED CONTRA :

ARTICULUS II.

Qualiter aeternitas intelligatur adjacere processioni personarum ?

Deinde quaeritur, Qualiter adjacere intelligatur processioni personarum ?

<--- Page Split --->

sentia divina : ergo videtur, quod nullum illorum adjacet alteri ut mensura.

ARTICULUS III.

Quomodo distinguatur aeternitas ab aevo, et tempore, et utrum aliqua non viva mensurantur aevo, et utrum aevum sit in uno sicut aeternitas et tempus?

Solutio. Dicendum, quod aeternitas est quodammodo infinita, et quodammodo non infinita, et similiter Deus vel durans esse divinum. Si enim accipiatur esse divinum infinitum privative, scilicet quod aptum natum est habere finem et non habens : sic nec Deus nec aeternitas sunt infinita. Si autem accipiatur negative, id est, non finitum : iterum potest accipi dupliciter, scilicet quod non finitur, eo quod sit in partibus sine fine protensum : et hoc modo non dicitur infinitus Deus vel aeternitas ejus. Sed dicitur infinitus Deus et aeternitas ejus, eo quod utrumque totum simul existens, non defuit, nec deest, nec deerit, et hoc est infinitum quod conficitur statu perfectissimi quod nihil a se abjicit, nec aliquid accipit : et hoc infinitum non contrariatur rationi mensura et mensurati, sed infinitum primo et secundo modo acceptum.

Ad aliud dicendum, quod indivisibile in ratione indivisibilis non mensurat : quia ipsum est certum, non secundum quantitatem, sed in se : aeternitas autem est indivisibile habens protensionem, non quidem in partibus secundum successionem vel potentiam, sed potius ut non deficientis alicui quod stat vel currit sub ipso : et sic licet sit indivisibilis, non tamen accipitur ut indivisibilis, imo in ratione durationis hoc modo protensae, et sic mensurat. Et esse divinum hoc modo acceptum ut durans, mensuratur duratione sua, quae est idem quod ipsum esse vel essentia divina.

Tertio, Quæritur de distinctione æternitatis ab ævo, et tempore. Ævum enim est mensura eorum quae in toto sunt simul : ergo videtur, quod sit idem cum æternitate.

PROBATIO quod ævum est totum simul. 1. Sicut videmus quod prius et posterius in tempore causantur a priori et posteriori in motu, et totum esse simul in æternitate causatur a simplicitate æterni, ita necesse est proprietates ævi extrahere a proprietate æviternorum : æviternorum autem esse non habet posse ante esse, nec potentiam sine actu aliquo modo : ergo cum non esse simul causetur a potentia abjiciente, et accipiente actum, ipsa erunt tota simul, quorum posse semper est in actu vel in esse.

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

suæ Angelus, quam habebit post mille annos : ergo tota duratio sua non est simul : ergo æviternas non est tota simul, cum ipsa sit duratio illa vel adjacens illi.

Quæst. 1. JUXTA hoc ulterius quæritur, Utrum aliqua non viva mensurentur ævo ?

Quæst. 2. CONTRA quæritur, Si ævum sit in uno, quemadmodum æternitas et tempus ?

Videtur, quod sic : quia dicit Philosophus, quod unumquodque mensuratur minimo sui generis : sed æviterna in quantum hujusmodi sunt in genere uno : ergo mensurantur aliquo minimo illius generis : ergo ipsum erit in illo sicut in subjecto et causa.

Sed contra. SED CONTRA :

Angeli, et corporum quæ Boetius dicit immortalia : ergo non omnia æviterna possunt reduci ad unum ævum, ut videtur.

SOLUTIO. Dicendum sine præjudicio, quod ævum est totum simul, sicut et æviterna. In æviternis enim non est ratio indeficientiæ, quod potentia continue æcipiat actum : sed potius ipsa necessitas continuationis et indeficientiæ est, scilicet quod ita completa sunt, quod nihil de potentia ad esse est quod non sit completum : et ideo potentia eorum stat in esse inmobiliter durante. Sed tamen esse simul æternitatis et ævi est æquivocum duplici de causa : quarum una est, quia in æterno potentia stans immobilis est idem quod actus : vel quod magis proprium est, quia nulla in eo est potentia perfecta vel perfectibilis, sed simplex esse durans : sed in æviternis est potentia perfecta, licet non perfectibilis, et non simplex esse durans. Secunda est, quia æternum a se habet quod est esse stans, et non movens se in esse durante : sed æviternum habet hoc a manu omnia continentis Dei : sed in hoc abundat super alia, quia in se non habet causam pugnae quare esse suum in se distare incipiat, sicut habet mobile in quantum mobile. Et ex hoc patet, quod non sequitur si ævum est simul, quod ipsum sit æternitas : quia esse non est ejusdem rationis in utroque, nec ipsum æviternum est de natura sua incommutabile in esse sicut æternum : et ideo non habet veram æternitatem sicut æternum.

Ad aliud dicendum, quod esse durans

<--- Page Split --->

civiterni non est sua duratio, nec tamen duratio sua habet partes : quia duratio non potest habere partes nisi successivas, et tunc aliquid ex parte durantis erit causa durationis, quod non est æviternis : quia necessitas essendi in ipsis immobilis est, nullo faciente distare a seipsa essentialia principia : sed duratio ipsorum per modum indeficientiae stantium et immobilium cadit in ratione protensi et mensurati : quae tamen necessitas essendi aliunde est in eis quam a seipsis, ut dictum est : unde causam durationis indeficientiae post mille annos jam habent.

mensura : corporalia enim ut diuensa sunt, ordinantur ad motum localem qui habet prius et posterius : sed esse corporalium prout sunt essentia necessaria, in quibus nihil abscedit vel recedit, ad idem genus potentiae reducuntur cum spiritualibus, quæ potentia non est potentia materiae ordinata ad motum, sed potentia stans in actu completi immobiliter.

Ad ALIUD dicendum, ut jam dictum Adobjet. 3. est, quod corporalia, ut jam dictum est, per quantitatem dimensivam non reducuntur ad ævum, sed potius per potentiam quæ est continuationis esse necessitas.

Ad ALIUD dicendum, quod esse tempoAdobjet 4. ralium, vel essentia, vel quocumque alio nomine nominetur, non mensuratur ævo, sed nunc temporis ut est temporis : et hoc duabus de causis : quarum una esl, quoniam ipsum est unum in quo est variatio propter continuam deperditionem, sicut nunc temporis non est unum in substantia conjunctum priori et posteriori et secundum esse. Alia causa est : quia licet ipsum in se sit simplex et manens, tamen secundum esse quod habet in subjecto quod est materia permixta contrariis, ordinem habet ad motum et mutationem, et non stat posse suum completum cui nihil adveniat, sicut stat posse æviternorum.

Sunt autem quidam dicentes aliter in ista quaestione, scilicet quod æternitas nec prius habet, nec posterius habet : tempus autem prius habet, non posterius : ævum autem habet ante, et non habet post. Et hoc non bene est intelligibile, si debemus causare ævum a potentia æviterni, sicut docet Philosophus causare tempus a mobili quod est in motu, et æternitatem ab æterno. Cum enim ævum sit proprietas æviterni, sicut tempus motus, et æternitas æterni, oportet quod causetur a principiis æviterni. Et tunc non potest intelligi quod dicunt, quia qualiter potentia ad esse durans habeat aliquid ante et nihil post in æviterno, non potest bene etiam fingi.

<--- Page Split --->

nisi modum : ergo non mutat verum significatum : si igitur alietas notet in se diversitatem substantiae, ita notabit in masculino, sicut in neutro, ut videtur.

ARTICULUS IV.

P R E T E R E A , B e n e c o n c e d i m u s d e a l u q u o , Q u e s t , q u o d s u i c a u s a e s t , s i c u t d e l i b e r o : q u i e n i m l i b e r e s t , s u i c a u s a e s t , u t d i c i t P h u - l o s o p h u s : p o s s u m u s n e e o d e m m o d o c o n - c e d e r e d e P a t r e , q u o d s u i c a u s a e s t ? V i - d e t u r q u o d s i c : q u i a d i c i t A u g u s t i n u s q u o d e s t a s e i s p o : e r g o s u i c a u s a e s t .

Deinde quaeritur de hoc quod dicit in Littera : « In qua non est aliud Pater, aliud Filius, aliud Spiritus sanctus : quamvis personaliter sit alius, etc. »

. Si enim Filius est alius a Patre, hoc contingit ratione principii : quia Pater scilicet est principium Filii : cum ergo concedatur quod Pater est principium divinitatis totius, et sit principium divinitatis in seipso, videtur quod Pater sit alius a divinitate tota, et alius a seipso.

PRETEREA , Siestaseispo , potestneconcedi , quodPatersitprincipiumsuiipsius ? Videtur , quodsic : quiapræposi - sitionotathabitudinemalicujusprincipii : ergoprincipiumlocosuipotestponi .

SEDCOTTRA : Supra habitum est, quodSelrelnulla res seipsam generat ut sit. Præterea, nulla persona in divinis a seipsa distinguitur : ergo nec aliqua est a se, nec generatur a se, ut videtur.

SOLUTIO . Dicendumsinepræjudicio , quodhæcestimpropria , Paterestuse , etperpræpositionemnonpouituraliquahabitudocausæadeispusm : etideononhabetaliquamaffirmationemperquamhabitudopræpositionisexponatur , sednegativetantumexponitur , Paterestase , idestnonestabalio .

DICENDUMergoadprimum , quodcumAddicitur , Paterestprincipiumtotiusdivi - nitatis , lytotiusnonhabetdistributio - nemgratiaaliquarumpartium : quiapersonænonsuntpartesdivinitatis , sedtotumibictperfectumsuntidem : etideoexponitMagisterinfra , quiaprincipiumdivinitatisinFliiopergenerationem , etdivinitatisinSpirijusanctoperproces - sioncm : undecumdicitur , quodestprincipiumdivinitatis , nonestdivinitascadenssubhabitudinevelactuprincipii , sicutsuperidquodestterminusactus , sedsicutsuperidquodestinipso , quiestterminusactus : quiaestprincipiumFliiinquoesttotadivinitas , etSpiritussanctiinquoesttotadivinitas : habitudoautemprincipiiadscipsumnonexpo -

<--- Page Split --->

nitur nisi negative, scilicet quod non sit ab alio : et non sequitur, quod distinguatur a se, vel a divinitate.

Vel, subtilius potest dici, quod sicut in inferioribus pater generans est principium nati, et ad hoc sequitur, quod ipse est principium communicationis suae naturae, eo quod natus accipit naturam patris ab ipso patre : ita secundum modum intelligendi est in divinis, unde cum dicitur, Pater est principium divinitatis, potest esse sensus, ut a quo communicatur divinitas, et sic vera est, quia Pater per generationem suam divinitatem communicando dat Filio, et per processionem suam dat eam Spiritui sancto : licet enim non distincta sit divinitas, tamen ad actum distinctionis secundum intellectum sequitur actualis communicatio divinitatis : et hoc modo non sequitur quod ipse Pater distinguatur a divinitate, sed potius, quod in divinitate uniatur et communicet qui ab ipso est, et ab ipso distinguitur.

tur ad substantiam quae accipitur ut indistincta : masculinum autem et femininum, quia dicunt essentiam formatam, referuntur ad personam : et ideo quod sequitur in humanis, non sequitur in divinis : sed mutaretur quis in quid, et accideret fallacia figuræ dictionis.

Ad 1D autem quod objicitur de modo, dicendum quod in translativa significatione modus multum facit : licet in propria significatione, retentis terminis, non variet significationem : et hoc ideo fit, quia translatio fit gratia modi principaliter : et ideo cum ista sint in divinis prædictionibus ex translatione, gratia formati generis ponitur distinctio, et gratia informis ponitur divina natura, eo quod illa nullo modo distinguitur.

Ad aliud dicendum, quod cum diciad quest 1. tur, quod liber sui causa est, intelligitur de causa finali, scilicet quod non est propter alium : et hoc modo quælibet persona sui causa est, quia propter se est, et non propter alium finem. Sed cum dicitur, sui causa, absolute non debet concedi, meo judicio : quia notat habitudinem causæ efficientis principaliter : et ideo per se dictum notaret, quod idem esset causa efficiens suiipsius, quod falsum est.

Ad aliud patet solutio per ante dicta. Ad aliud dicendum, quod alius est relativum diversitatis : tamen quia adjectivum est, substantiam recipit a suo subjecto, et circa illam ponit formam suam, et cum illa sit substantia quæ est hypostasis, et non natura, non notat nisi distinctionem personæ et non naturæ.

Præterea, Licet sit nomen essentiale per se sumptum, per adjunctum tamen personale trahitur ad standum pro persona, et iterum secundum hanc rationem non notat alietatem nisi personæ.

Ad aliud dicendum, quod secus est de Socrate albo, et Socrate nigro, quia non supponuntur ibi diversi subsistentes : sed Pater et Filius non differunt per aliquod accidens, sed potius suis subsistentibus personis distinguuntur.

Ad aliud dicendum, quod secus est in inferioribus in quibus natura communis multiplicatur, et dividitur secundum esse. In divinis autem non fit hoc : sed potius una numero manet in tribus : neutrum autem genus, eo quod informe est, refer-

Ad aliud dicendum, quod non puto Ad quest 2. esse concedendam hanc, Pater est principium suiipsius : licet hæc quodammodo concedatur, Pater est a se, ergo non ab alio : quia principium non tantum dicit ordinem privationis ad ante, sed etiam habitudinem actus ad sequens : et ideo non est idem esse a se, et esse principium suiipsius. Unde hæc est inpropria, Pater est a seipso : hæc autem falsa, Pater est principium suiipsius : sed ista falsior est adhuc, Pater est causa suiipsius, ita quod causa dicat causam efficientem. Unde cx illa, Pater est a se, non potest inferri : ergo generat se, vel procedit a se, vel distinguitur a se, vel est alius a se : sed secundum sensum dictum potest concludi, est a se, ergo non est ab alio.

<--- Page Split --->

B. Hic de coæternitate Filii cum Patre.

Genitus est enim a Patre Filius, et ideo alius : nec tamen ante fuit Pater, quam Filius : coæternæ enim sunt sibi tres personæ.

ARTICULUS V.

Utrum Pater sit ante Filium ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit in prima ratione : « Nec tamen ante fuit Pater, quam Filius, etc. »

luminoso procedente, nulla est objec t i o : quia non est substantialis ista processio : sed esset simile si unum corpus luminosum procederet ab alio : ergo videtur, quod non attribuendum Deo.

Si forte dicas, quod in inferioribus causa et causatum sunt correlativa : et dicit Philosophus, quod correlativa simul sunt : hoc iterum nihil est : quia licet causa in quantum causa sit cum causato, tamen substantia causæ necessario est ante id quod est causatum, et sic iterum patet quod est contra.

Præterea, Simile quod adducitur, nullum est : quia etiam cum splendor procedit ab igne vel a sole, secundum rationem objectio corporis luminosi prior est quam splendor. Probatio. Detur enim corpus luminosum objectum non esse, non erit splendor in eo cui objicitur : ergo sequitur, si splendor est, corpus luminosum objectum est : et non e converso, quia potest impediri : ergo objectio corporis est prior natura : quia prius natura est a quo non convertitur consequentia : et si adhuc convertatur, eo quod nihil impediat, adhuc objectio directa corporis luminosi causa est splendoris : et dicit Philosophus, quod prius natura est causa : ergo Pater secundum naturam est ante Filium, et sic tunc tenet objectio hæretici quantum ad hoc.

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

secundum rationem intelligendi praecedit aliud : sed generatio, et generans, et genitus sunt aeterna et in aeternitate et aeternitas : ergo nullum illorum etiam secundum naturam praecedit aliud, nec etiam secundum rationem.

SED CONTRA : Quia unius naturae numero [sunt, cui nihil accidit nec in Patre nec in Filio : ergo erunt secundum hoc aequales, et non unus prior altero : ergo remanent duo modi secundum intellectum et causam. Secundum intellectum autem prius est a quo non convertitur consequentia : hoc autem prius est simplicius et generalius quam suum posterius : sed inter Patrem et Filium est eadem simplicitas : ergo hoc modo non distant per prius et posterius : ergo non remanet modus nisi prius sit causa, quod etiam haeretici posuerunt.

SED CONTRA : In quibuscumque causa prior est quam causatum, causa illa ab alio habet quod subsistit, et ab alio quod causa sit. Detur enim, quod ab eodem habeat quod subsistit, et est hoc signatum sive hoc aliquid, et quod causa est : cum a causalitate habeat quod causa est, ab eadem habebit quod est hoc aliquid : et cum ipsa causalitas simul sit natura cum causato, ipsa in eo quod subsistit et est hoc aliquid, simul erit cum causato, et sic nullo modo prior est, quod est contra positum : ergo si prior est, ab alio habet quod hoc aliquid est, et ab alio quod causa est : ergo a destructione consequentis, si ab eodem habet, ipsa secundum esse et secundum intellectum simul est : sed Pater ab eodem habet quod est suppositum divina naturae sive hypostasis sive persona, et quod Pater est : ergo si ipse in eo quod Pater, secundum naturam et intellectum est simul cum Filio, ipse etiam in eo quod hypostasis et persona est, est simul cum ipso. PROBATIO MEDLE, quia prima satis probata est. Nihil est distinquens in divinis nisi relatio : sed distinguente cessante tollitur distinctio et distinctum : ergo sublata relatione a divinis, non erit ibi aliquid distinctum : ergo non erunt ibi supposita vel hypostases : ergo quod Pater est hypostasis naturae divina habet a paternitate : ergo probata est minor, scilicet quod ab eodem est hypostasis et Pater : ergo ipse omni modo natura et intellectu est simul cum Filio, et numquam potest intelligi ante eum esse. Et ista ratio est bona valde et notabilis : quia multa facit intelligere de distinctione personarum.

<--- Page Split --->

non potest simul esse cum suo agente tempore. Video alia quae non agunt nisi actione formae suae, sicut lux in luminoso, et similiter ea quae procedunt actu lucis, ut colores ad oculum vel ad speculum : et video, quod illa non indigent tempore, propter hoc quod praesentia eorum sufficit generationi, et illorum generata sunt simul tempore cum ipsis : ergo cum incomparabiliter formalior sit essentia divina istis, in essentia divina principium generans et genitus, non tantum simul erunt tempore vel spatio aeternitatis, sed etiam natura secundum intellectum.

3 Item, In natura intellectuali sunt gradus : est enim intellectus hominis scientiam sui inquirens et inveniens, ut dicit Augustinus, eo modo quo intelligere se est discernere se, et cogitare de se : est etiam intellectus angelicus sine inquisitione sciens se, ita quod scire in ipso non est post intellectum scientem tempore : ergo cum incomparabiliter simplicior et perfectior sit Deus in suo intellectu, simul erit aeternitate et natura ipse intellectus, et dicere se per intellectum : sed dicere se per intellectum est generare Filium : ergo simul intellectu et natura sunt Pater et Filius.

qua est generatio, et quod sit Pater : et ideo secundum intellectum nec ut agens nec ut Pater est ante Filium : sed in inferioribus secus est, ut dicit Ambrosius, quia non ab eodem habet pater carnalis quod sit generans hypostasis, et quod sit pater : et ideo pater in inferioribus substantia quae est hypostasis est ante filium.

Ad aliud dicendum, quod principium non de principio et principium de principio non ponit prius et posterius, ut jam probatum est, sed potius simultatem ex ratione relationis : et si ponunt ordinem, non erit ordo simpliciter, sed ordo naturae de quo infra habebitur 1 : et ille est ordo quo alter sit ex altero, non quo alter prior est altero.

Ad aliud dicendum, quod Ecclesia id quod sine ordine prioris et posterioris est, sine ordine verborum non potest exprimere : et hoc contingit hic, sicut in ista distinctione dicit Gregorius, quod balbutiendo excelsa Dei resonamus. Quia silet vox non hominum tantum, sed etiam Angelorum in expressione processionis personarum, ut dicit Ambrosius. Unde sicut simplicia complexis verbis et compositis, et aeterna temporalibus, ita et ea quae sunt simul enuntiamus verbis ordinatis, quorum unum praeedit et alterum sequitur. Intendit tamen Ecclesia per suum ordinem quem tenet pronuntiando tres personas, docere ordinem naturae, quo alter est ex altero, non quo alter prior altero.

Ad aliud dicendum, quod creaturae imperfectae sunt ad Creatorem repraesentandum : et ideo aliquo utrique simili invento, oportet per intellectum exaltare et attribuere Deo eminentius, sicut docet Psalmus lxiii, 7 : Accedet homo ad cor altum, etc. Unde coevitas creaturarum, licet non sit similis ibi secundum intellectum : indicat tamen in Creatore coaternitatem secundum intellectum et rem ipsam.

Solutio. Ultimis rationibus est consentiendum, quia illae necessarie sunt : non est enim dicendum, quod etiam Pater intellectu sit ante Filium : quia tunc non valerent rationes hic inductae Sanctorum, sicut illa. Si fuit quando erat, et Pater non erat, mutatus est de non Patre in esse Patrem, et hujusmodi. Unde Catholica fides confitetur Patrem nec secundum esse nec secundum intellectum praecedere Filium ullo modo prioritatis, scilicet ordine, tempore, loco, dignitate, causa, vel intellectu.

Ad primum ergo dicendum, quod sicut probatum est in objiciendo, quod Pater ab eodem habet quod sit hypostasis a

<--- Page Split --->

Ad hoc quod objicitur, quod non est simile de radio vel splendore, dicendum quod hoc contingit propter creaturae imperfectionem.

Et ex his et objectis patet solutio ad totum.

C. Argumentatio Arianorum.

Sed contra hoc inquit haereticus, ut refert Ambrosius in libro I de Fide ad Gratianum 1. Omne quod natum est, principium habet : et ideo quia Filius natus est, principium habet et esse coepit, quod haereticorum ore sic dictum est. Nam ipse Arius (ut meminit Augustinus in libro VI de Trinitate) dixisse fertur : Si Filius est, natus est : si natus est, erat tempus quandon non erat Filius.

racel, si audieris me, non erit in te deus recens : recens autem est quod ccepit : ergo non erit nobis Deus qui ccepit.

ARTICULUS VI.

An recte dicatur, Filius incepit quia habet principium ?

Deinde quaeritur de hoc quod habetur in objectione haeretici, ubi infert : « Omne quod natum est principium habet, » et ulterius concludit : « Filius natus est : ergo principium habet, etc. Quare hoc non sequitur ?

SOLUTIO. Deceptus est haereticus per aquavocationem principii : est enim principium essentiae, et est principium ordinis naturae. Principium essentiae ponit inceptionem ejus quod principiatum est ab ipso : sed principium ordinis naturae non ponit, imo ponit coaeternitatem, ut probatum est.

Ad in autem quod objicitur, dicendum quod verum est, quod novum est nunc primo ens, et quod propinquum est quoad principium essentiae : sed non est novum cui propinquum est principium secundum ordinem naturae quo alter sit ex altero, et non alter prior altero.

Ad aliud dicendum, quod est principium intra, et principium extra. Principium intra est ante quod nihil est de re, et ipsum est prima pars rei, et hoc convertitur cum initio, si proprie sumatur initium, quia initium rei est in quo res incipit : et hoc est intra 1es omnes quae habent initium : et de hoc principio, non loquimur, quando dicimus, quod Pater est principium Filii.

Sed contra : Psal. LXXX, 9 et 10 : Is-

1 S. AMBROSUS, Lib. I de Fide ad Gratianum, seu de Trinitate, cap. 3.

<--- Page Split --->

D. Responsio Augustini Catholica.

Qui hoc dicit, non intelligit etiam natum esse Deo sempiternum, ut sit coæternus Patri Filius : sicut splendor qui gignitur ab igne atque diffunditur, coævus est illi, et esset coæternus si ignis esset æternus.

ARTICULUS VII.

An possit dici quod Filius sit coæternus Patri, et utrum in divinis sit aliquid adjectivum, et utrum, sicut dicimus, Pater et Filius sunt duæ personæ, ita dicere possumus, quod Pater et Filius sunt duo dii, duo sapientes ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit : « Ut sit coæternus Patri Filius, etc. » 1. Ex hoc enim sequitur, quod Pater et Filius sunt duæ personæ coæternæ : ergo sunt duo coæterni : et hoc videtur esse contra symbolum Athanasii : « Non tres æterni, sed unus æternus. »

duo sapientes. CONTRA : Sapientes vel sapiens nomen est : ergo significat non tantum substantiam, sed etiam qualitatem : illa autem qualitas sapientia est : cum ergo una sit sapientia trium et æternitas, etiam si substantia quæ est hypostasis cadat in plurale, adjectivum in plurale cadere non potest.

SED CONTRA :

JUXTA hoc quæritur ulterius, si aliquid sit adjectivum in divinis »

<--- Page Split --->

denti, quod illa prædicamenta artis dialecticae in Deum non cadunt : quia ipse Deus est quidquid habet quod ad se dicitur, et idem est ibi sapere quod esse : quod autem significat substantiam est substantivum, et non adjectivum vel non adjective retentum : ergo in divina prædicatione nihil est adjectivum vel adjective retentum.

tura adjectivi, scilicet modum significandi inhaerentia, et modum illum quo significant agere, et etiam modum illum quo significat verbum cum tempore, et etiam participium, licet minus in quantum vicinius nomini : sed nomen non habet nisi duo, scilicet significationem, et modum : significationem, quia rem adjacentem, et quae inest significat : et si non est in divinis, et non ex ratione sui significati, sicut dicimus esse quaedam adjectiva significatione et non modo. Modo autem, quia etiam modum adjectivi habent : quia per modum concretionis significant, ut cum dicitur, sapiens, bonus, et hujusmodi. His quoque jungitur per compositionum praepositio denotans correlationes personae ad personam, sicut cum dicitur, coaeternus, coaqualis, vel aequipotens, et hujusmodi praepositiones, vel adverbia faciunt ad quod talia adjectiva in recto dicunt supposita personarum, et essentiam in obliquo. Dico ergo, quod verba et participia habentia tria vel quatuor de istis, secundum intellectum viciniora sunt personis quam essentiae : et ideo praedicantur de pluribus pluraliter, ut Pater et Filius sapiunt, sciunt, possunt, sunt, volunt, et hujusmodi omnia : et participia similiter, ut Pater et Filius sunt scientes, sapientes, entes, potentes : ita quod unumquodque illorum sit participium principaliter retentum. In nominibus autem quando duo tantum sunt, quorum unum habet solum modum adjectivi, dixerunt antiqui quod non deberent dici in plurali : moderni autem considerantes, quod propter illud solum substantiam et numerum accipit a persona, quando conjungitur ei, dixerunt quod possunt praedicari pluraliter. Ego credo quod possunt, sed minus proprie : et ideo non sunt tales locutiones extendenda, sed interpretanda, quando inveniuntur. Si autem cuiquam adjectivo conjungatur praepositio vel adverbium notans correlationem personarum ad invicem, tunc absque dubio non debent dici nisi pluraliter de pluribus in

ULTERIUS quaeritur juxta illud, Quare possum dicere, Pater et Filius sunt dua persona, et Pater et Filius sunt duo : et non possum dicere, Pater et Filius sunt duo dii, vel duo sapientes secundum quosdam ? Videtur enim quod possum dicere : quia duo terminus numeralis est, denotans notiones quibus numerantur persona : ergo terminum adjunctum sibi cogit stare pro persona : ergo cum dicitur, Pater et Filius sunt duo dii, intelligitur dua divina persona : ergo cum Pater et Filius sunt dua divina persona, Pater et Filius sunt duo dii, ut videtur.

SOLUTIO. Sine praejudicio dico, eo quod hic sint multorum multa opiniones, quod tres diversitates inveniuntur circa adjectiva. Quandoque enim habent tria trahentia ad adjectivitatem, et tantum unum ad substantiam, et hoc in divinis : quia tantum de illis loquimur : et quandoque habent duo tantum : et quandoque habent unum quod conjungitur duobus vel tribus, denotando pluralitatem personarum, licet non faciat ad modum adjectivi, tamen multum facit ad relationem ad-JECTIVI ad hoc suppositum vel illud : ex ipso enim scitur utrum ponat ipsum ad-JECTIVUM rem suam circa personam, vel circa substantiam. Verbi gratia, verbum adJECTIVUM, adJECTIVUM est, et similiter participium et nomen : sed adJECTIVUM verbum et participium tria habent de na-

<--- Page Split --->

summa, ut Pater et Filius sunt coæterni, et non coæternus, et æquipotentes, et non æquipotens.

Secundum hanc igitur distinctionem dicendum ad primum, quod Athanasius attendit prædicationem æternitatis in divinis, quia in divinis : et accipit eam ex significatione æterni, et non ex modo significandi : nihilominus tamen attendendo modum adjectivi, posset concedi duo vel tres æterni : et ex hoc non sequitur, quod essent plures æternitates, ut intra patebit.

Ad ALIUD dicendum, quod licet sit una æternitas, tamen hæc excludit pluralitatem suppositorum, et illa pluralitas sufficit ad numerum pluralem in adjectivo.

Ad ALIUD dicendum, quod ea quae naturam assequuntur, penes sua significata considerando, non prædicantur de pluribus pluraliter : sed penes modum concretionis nihil prohibet, ut jam patuit.

Ad hoc autem quod objicitur, quod talia nomina significant substantiam cum qualitate, dicendum quod verum est : sed qualitatem suam significant inhaerent: et ideo a modo illo pluralitatu eorum sufficit pluralitas in suppositis, et non oportet quod res significata sit plures : et si hoc est in inferioribus, dicendum quod hoc non exigit nomen adjectivum ad pluralem numerum consignificandum, sed per accidens fit hoc ex pluralitate suppositorum differentium per substantam et essentiam, quod non est in divinis.

Ad ALIUD dicendum, quod falsum ponit in argumento, scilicet quod ad pluralem numerum adjectivi exigatur pluralitas rei quam significat, hoc enim non est verum : sed hoc contingit in inferioribus per accidens, scilicet quia substantialiter differunt supposita in quibus est res quam significat adjectivum. Unde si ponamus per impossibile, quod Socrates et Plato habeant unam albedinem, adhuc verum est, quod Socrates et Plato sunt albi gratia pluralitatis suppositorum.

Ad ILLUD quod ulterius quaeritur, Si Adqu aliquid sit adjectivum in divinis? Dicendum quod sic quoad modum, sed quoad inesse per compositionem non. Et hoc intellexit Augustinus supra 1, ubi per hoc voluit removere compositionem accidentis, non modum significandi a simplicitate divina. Et per hoc etiam patet solutio ad id quod objicitur de Boetio.

Ad 10 quod ulterius quaeritur, dicenAdqu dum quod termini numerales adjectiva sunt, et in divinis significant notiones quibus distinguuntur et numerantur personæ : quando autem ponuntur cum verbo significante substantiam, res suas ponunt circa formam illus, et significant eam numerari : et ideo per se positi de personis veri sunt, et etiam similiter juncti cum personalibus, sicut Pater et Filius sunt duo, Pater et Filius sunt duæ personæ : sed cum ponuntur cum essentialibus, numerant formas essentialium : et quia una est essentia, ideo locutiones falsæ sunt : tamen aliter est de participiis et nominibus, et aliter est de nominibus adjectivis quam substantivis, ut patet per ante dicta.

ARTICULUS VIII.

Quæ sit differentia inter lumen, lucem, splendorem, radium, reflexionem radii, splendoris et luminis : et utrum exemplum de splendore sit conveniens, etc.?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Sicut splendor qui gignitur ab igne atque diffunditur, etc. »

<--- Page Split --->

de essentia ignis, ita quod sit idem numero secum in essentia, id est, quod eamdem numero essentiam habeat.

Solutio. Ad primum dicendum secundum Damascenum et Avicennam, quod luminare est corpus lucens habens lucem in compositione sui: sicut luminare majus dicitur sol, et luna dicitur luminare minus1. Lumen autem dicit id quod effluxit jam a luminoso, et receptum est in medio transparenti, quod recepit ipsum in profundum sui, non tantum in superficie: sicut aer plus est transparens et ignis, et aqua minus, et etiam corpus quintum quantum est de eo præter stellas transparens est. Dicit enim Philosophus, quod aer transparens est sive lucidum, secundum quod communicat cum perpetuo superius corpore. Radus autem est linea luminosa visualis egrediens de luminoso corpore ad rectam oppositionem. Splendor autem proprie est diffusio radiorum per reflexionem ad politum planum, sicut ad metallum vel lapidem polita, vel ad speculum, vel ad aquam: fit tamen reflexio etiam ad alia corpora licet non tanta. Reflexio autem radii est refractio radii incidentis in corpus reflectens ad angulos pares: probatum est enim in Perspective quod reflexio radii semper fit in angulum æqualem angulo radii incidentis: et ideo quando perpendiculariter incidit radius, reflectitur in seipsum: quia aliter sequeretur, quod non omnes anguli recti essent æquales. Reflexio autem luminis est immutatio transparentis vel terminati corporis ad amplius lumen ex radiis reflexis, sicut videmus quod vicina loca in

quibus non incidunt radii reflexi, amplius illuminantur ex diffusione luminis ex radiis reflexis accidente.

Ad aliud dicendum, quod terrenorum, ut dicit Hilarius, comparatio ad Deum nulla est . et si contra nos interdum exempla comparationis afferimus, nemo putet ea in se perfectionis rationem continere. Splendor enim nec persona est, nec idem in essentia est cum luminoso vel luce : sed in hoc accipitur similitudo, quod coævus est.

Ad aliud dicendum, quod sicut dicit beatus Bernardus in libro V de Consideratione, nulla unitas est, quæ tanta est sicut unitas personarum trium in essentia una : quod sic probatur. Est enim inter unitates rerum naturalium triplex unitas, scilicet formæ, materiæ, et subjecti. Formæ autem triplex, scilicet generis, speciei, et indivisio formæ in eo quod est hoc aliquid et idem numero. Materiæ autem sicut partium in toto : quia sunt ex eadem materia, præcipue si homogeneum est. Subjecti autem magis unitas est illa, quæ est subjecti et passionis. Inter istas autem unitates major est speciei quam generis, et major est indivisionis formæ in individuo quam speciei · et hæc eadem major est quam materiæ : quia materia licet sit unum per subjectum, tamen multas habet proprietates quæ non sunt ipsa, quibus tamen non numeratur, et ideo unitas ejus admittit alienam naturam : quod non facit indivisio formæ in quo est hoc aliquid. Hæc etiam major est quam subjecti et proprietatis : quia proprietas non est ejusdem essentiae cum subjecto : sed indivisio formæ non admittit alienam essentiam : et illius quæ maxima est, multum differt ab unitate personarum, in qua nec aliena essentia admittitur, nec est ibi differentia universalis et paticularis, nec differentia quod est et esse : quæ omnia in eo quod est hoc aliquid inveniuntur. Et ideo ex parte materiæ non poterat poni exemplum, nec

<--- Page Split --->

ex parte formae individui propter diversitatem universalis et particularis, et quod est et esse : sed lux et splendor sunt ejusdem formae, licet ex parte recipientium sit aliqua diversitas : et ideo quoad coaeternitatem praecipue convenientius est exemplum : quia in aliis unitatibus for-

ma et materiae non est coevitas : ad postionem enim materiae non ponitur forma, nec ad positionem generis ponitur species, nec ad positionem speciei ponitur individuum : sed ad positionem luminosi objecti ponitur splendor, et e converso.

E. Oppositio Augustini contra haereticum.

Item, si Dei Filius, inquit Augustinus, virtus et sapientia Dei est, nec umquam fuit Deus sine virtute et sapientia, coaeternus est ergo Deo Patri Filius. Dicit autem Apostolus, Christum esse Dei virtutem, et Dei sapientiam 1. Aut ergo non fuit quando non fuit Filius, aut aliquando Deus non habuit virtutem et sapientiam : quod dementis est dicere : constat enim, quia semper habuit sapientiam : semper ergo habuit Filium.

F. Responsio Ambrosii ad idem, auctoritate fulla.

. Eidem quoque Arianice questioni Ambrosius in hunc modum respondet : Ego, inquam, Filium esse natum confiteor : quod reliquum est impietatis, horresco. Scriptum est enim in Veteri Testamento, ut vel unum e pluribus dicam : Ante me non fuit alius Deus, et post me non erit 3. Quis ergo hoc dicit? Pater, an Filius? Si Filius : Ante me, inquit, non fuit alius Deus. Si Pater : Post me, inquit, non erit. Hic priorem, et ille posteriorem non habet. Invicem enim in se, et Pater in Filio, et Filius in Patre cognoscitur 4. Cum enim Patrem dixeris, ejus etiam Filium designasti : quia nemo ipse pater est sibi : cum Filium nominas, etiam Patrem fateris, quia nemo ipse sibi filius est. Itaque nec Filius sine Patre, nec Pater potest esse sine Filio : semper ergo Pater, semper et Filius est.

<--- Page Split --->

SED CONTRA :

ARTICULUS IX.

Utrum Pater sit sapiens sapientia genita, scilicet Filio ut objecto.

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Si Dei Filius virtus et sapientia Dei est, etc. »

Et hic quaeruntur duo : quorum unum est, si Pater sapiens sit sapientia genita ut objecto, licet non sit ea sapiens quasi formaliter : et hoc oportet quaerere ex eo quod quidam hoc dixerunt, et scripserunt.

Secundum est, si hoc non est verum nec catholicum, utrum valeat ratio Augustini aliquid contra haereticum, quae ponitur hic ?

Ad primum objicitur sic : Si sic dicam, intellectus meus intelligit se, cadit ibi intellectus in duplici ratione, scilicet in ratione intelligentis, et in ratione intellecti. Ponamus ergo, quod intellectus in ratione intellecti sit sufficiens ratio et species omnium cognoscibilium, tunc non oportet me ad intelligendum res habere aliquid in intellectu meo, nisi intellectum ut objicitur intelligenti intellectui : sed sic generatur Filius a Patre : quia idem est, ut dicit Anselmus in Monologio, summo spiritui intelligere et dicere se : cum ergo dicendo se generet verbum suum et omnis rei rationem et artem, ipse hoc verbo et non alio intelligit quidquid intelligit.

Ex hoc sequitur ulterius, quod nihil potest intelligere nisi Filio, quia species non accipit a rebus, et species non sunt apud ipsum nisi ideales rationes verbi.

SOLUTIO. Dicendum ad hoc, sicut infra probabitur, quod Pater nullo modo est sapiens Filio : non tamen idem est non esse sapientem Filio, et non intelligere Filio. Intelligere enim Filio potest esse, quasi intelligere a Filio, et intelligere in Filio. Primo modo non convenit Patri, sed secundo aliquo modo convenit ei, licet non per illum modum quo procedit objectio facta. Et ad hoc sciendum, quod Pater nihil accipit a Filio, nec intellectum, nec intelligere, nec quo fit intellectus, nec objectum : sed omnia quae habet Filius accipit a Patre. Intelligere etiam et dicere in summo spiritu est æquivocum : quia potest esse essentiale, et personale : cum enim Pater dicit se, non potest esse dicere idem quod generare, sed est essentiale, et Spiritus sanctus hoc modo dicit se et Filius : et unum est dicere trium, sicut una est essentia trium. Sed cum Pater dicit Verbum quod est Filius, tunc dicere idem est quod generare : et hoc dicere non convenit Filio, nec Spiritui sancto, sicut nec generare convenit eis. Sed cum dicitur, Pater intelligit omnia in Filio, sensus est quod Pater intelligit Filium ut Filius est ars et ratio omnium viventium : Filium autem hoc modo intelligit quo intelligit se esse principium Filii in hac ratione : quia non habet Filius quod non acceperit a Patre.

<--- Page Split --->

Et sic patet, quod Pater intelligendo se sic intelligit omnia in Filio, et nihil accipit a Filio, imo dat Filio.

ARTICULUS X.

Si autem quæras, Utrum id sit simul vel successive ?

Dicendum quod non simul tantum, sed simplex et unum : quia nihil multiplex est in scientia et intellectu Patris. Sed verum est, quod in inferioribus materialibus procedit intellectus in nobis a ratione principii in id quod est a prinpicio, et ab illo in illud ulterius, cujus illud principiatum est ulterior ratio.

Ad object.1. Ad PRIMUM ergo quod objicitur, dicendum quod Filius non est objectum intellectus, vel ratio intellectus Patris, vel medium, vel species, vel quocumque nomine nominetur : quia sic esset Patris intellectus aliquid accipiens a Filio ad hoc quod intelligeret : sed Pater seipso intelligit Filium, et omnia quorum ratio est Filius sive Verbum.

An ratio Augustini quam Magister adducit, procedat de sapientia genita vel ingenita ?

Secundo, hoc supposito, quæritur, Quid valet ratio Augustini ?

Videtur quod nihil : aut enim arguit de sapientia genita, aut de sapientia ingenita. Si de genita, tunc videtur quod Filius sit sapientia Patris qua sapiens est, quod infra Magister improbabit. Si autem de sapientia ingenita arguit, tunc non potest ex hoc inferri coæternitas Filii : non enim sequitur, si essentia coæterna est Patri, quod propter hoc Filius sit Patri coæternus.

SOLUTIO. Dicendum, quod Augustinus solutio, arguit de sapientia ingenita, prout est appropriabilis sapientiae genitae, id est, Filio : appropriatum enim supponit proprium, nec potest fieri appropriatio nisi secundum intellectum praeexistente proprio : et sic sapientia ingenita æterna infert sapientiam genitam coæternam.

G. Invectio Ambrosii contra haereticum.

Item dic, inquam, mihi, haeretice, Fuitne quando omnipotens Deus Pater non erat, et Deus erat? Nam si Pater esse cœpit, Deus ergo primo erat, et postea Pater factus est. Quomodo ergo immutabilis Deus est? Si enim ante Deus, postea Pater fuit, utique generationis accessione mutatus est : sed avertat Deus hanc amentiam 1.

<--- Page Split --->

modo insit ei. Secunda autem scribitur a Boetio m libro de Trinitate.

ARTICULUS XI.

De verbo Ambrosii : Primo erat, et postea Pater factus est.

Deinde quaeritur de hoc quod habetur in secunda ratione Ambrosii contra haereticum : « Deus ergo primo erat, et postea Pater factus est. »

SOLUTIO. Alud est de relativis originis, vel secundum causam et causatum, vel secundum principium et principiatum dictus : et alud est de aliis relativis inferioribus quæ fundantur super aliquid aliud. Primae enim relationes non causantur sine actu substantiali qui est generatio : et ideo talia supponunt mutationem in subjecto si adveniant de novo.

Præterea, Aliud est de relativis in divinis et inferioribus. In divinis enim relatio est etiam in ratione proprietatis facientis personam in esse personali : et ideo ibi adventum relationis sequitur mutatio personalis : licet in inferioribus in quibusdam relationibus non in utroque relativorum sequatur mutatio ex adventu relationis, sed in altero semper sequitur.

Ad aliud dicendum quod Boetius non attendit relationem secundum id quod est proprietas quaedam habens quasi vim differentiae in constitutione personae : sed accipit relativum, et non relationem : et ipsum relativum non attendit nisi secundum respectum quem importat : et quia secundum illum totum ad alterum est, et non ad se, ut dicit Augustinus, ideo dicit quod nihil prædicat in relativo : et hoc est verum quoad respectum relativi, et non quoad hoc quod relatio proprietas est quaedam quae secundum rationem intelligendi inest relativo.

H. Ineffabile est quomodo Filius sit, et non habeat Patrem priorem : sicut modus generationis inintelligibilis et ineffabilis est.

Sed quæris a me, inquit Ambrosius, quomodo si Filius sit, non priorem habeat Patrem? Quæro item abs te, quando vel quomodo Filium putes esse generatum? Mihi enim impossibile est generationis scire secretum :

<--- Page Split --->

mens deficit, vox silet, non mea tantum, sed et Angelorum : supra Potestates, et supra Angelos, et supra Cherubim, et supra Seraphim, et supra omnem sensum est : quia scriptum est, Pax Christi supra omnem sensum est 1. Et si pax Christi supra omnem seusum est, quomodo non est supra omnem sensum tanta generatio ? Tu ergo ori manum admove : scrutari non licet superna mysteria. Licet scire quod natus sit, non licet discutere quomodo natus sit. Illud mihi negare non licet, hoc quaerere metus est. Ineffabilis enim est illa generatio. Unde, Isa. LII, 8 : Generalionem ejus quis enarrabit 2 ?

1. Quidam præsumunt discutere generationis seriem.

Quidam tamen de ingenio suo præsumentes, dicunt illam generationem posse intelligi, et alia hujusmodi : inhaerentes illi auctoritati Hieronymi super Ecclesiasten : In sacris Scripturis, quis sæpissime non pro impossibili, sed pro difficili ponitur, ut ibi, Generationem ejus quis enarrabit? Sed hoc non dicit Hieronymus, ideo quod generatio Filii æterna plene intelligi vel explicari possit a quoquam mortalium : sed quia de ea aliquid intelligi vel dici potest. Quidam tamen hoc accipiunt de temporali Christi generatione.

ARTICULUS XII.

An generatio divina potest sciri vel siguificari ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit in sequenti capitulo H : « Mihi enim impossí- bile, etc. »

secundum quid, secundum quod est ineffabilis. CONTRA : Multa habemus eflata de convenientibus generationi, scilicet quod in eadem essentia est, quod coæterna, et hujusmodi quæ significant aliquid effatum de generatione divina.

<--- Page Split --->

Sed contra : Scire quid est, est scire proprios terminos rei intra quos clauditur tota rei natura : sed sic non contingit Deum scire : quia sic comprehenderetur vel clauderetur in nostro intellectu, quod supra est improbatum : cum igitur generatio divina Deus sit, ipsam non contingit scire vel significare quid est.

Solutio. Dicendum, quod sicut dicit Philosophus in I de Anima, omnis intelligentiae quae est de quid est, termini sunt : praedicarum enim intelligentiarum termini sunt : omnes enim alterius causa sunt, scilicet propter ejus quod consideratur : speculativae vero rationibus terminantur : et omnis ratio aut diflinitio est, aut demonstratio in qua stat intelligentia, et diffinitiones omnes diffinitae sunt ad diffinitionia.

Et ideo dico, quod non contingit scire quid est Deus vel aliquid divinum, eo quod diffiniri a nobis non potest : sed erit semper secundum aliquid sui extra nos, ut supra diximus in quaestione de scientia Dei 1 : et hoc intelligit Ambrosius quando dicit, quod non scitur a nobis generatio divina, nec etiam ab Angelis : quia per quid est, scita non est nisi ab eo qui est Deus Trinitas : habe-

mus autem scientiam de divinis sicut est scientia quia : et bene concedo, quod plus scimus de ea quam quod ineffabilis est.

Ad id quod contra objicitur, dicendum quod verum est quod de scientia quia in demonstrationibus, quae est conclusionis scientia, habetur illis duobus modis : sed sic non scitur generatio divina, sed potius ut incomplexum, cujus scientia non habetur perfecte per diffinientia ipsum : et haec est scientia similis ei quae est scientia quia, et est scire in universali, et non in propria natura secundum quod ipsum est.

Ad id autem quod objicitur de differentiis ejus, dicendum quod non significatur nobis differentiis nisi dupliciter, scilicet negativis sive privativis : sicut quod est impassibilis, immaterialis, invertibilis, et hujusmodi. Illae differentiae non certificant, nisi quia differentiae constituentes sunt positivae. Aliae differentiae quae positivae sunt, sunt remotae : sicut quod est in eadem substantia, vel consubstantialis : illae enim non sunt proximae : unde in talibus adhuc remanet occultum, secundum quem modum sit in eadem substantia : et ideo licet illis differentiis a quibusdam distinguatur, tamen quia non convertuntur cum ipsa constituendo non specificant generationem : et ideo adhuc ignoratur quod generationis : et ideo etam non dicit Ambrosius quod simpliciter impossibile sit scire generationem, sed quod impossibile est scire generationis secretum, quia secretum ejus est quid sit : sed non est secretum quid non sit : et hoc scitur et effatur : unde effabilis est secundum quid, et non simpliciter.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XIII.

An loquantur Angeli ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Vox silet, non mea tantum, sed etiam Angelorum, etc. » Et quaeruntur quatuor, scilicet qualiter loquantur Angeli ? et utrum omnia loqui possint ? et utrum omnes omnibus, vel quidam quibusdam ? et de auditu audientium aliorum locutionem.

da atque in publicam faciem proferenda ea quae in profundo cordis vel cogitationibus vel sensibus commoventur nobis, et nominibus et vocabulis indigemus. Ex hoc accipitur quod ubi non est velamen carnis, non est necessarius usus loquendi. In Angelis autem non est velamen carnis : ergo non loquuntur.

Circa primum proceditur sic : 1. Dicit Basilius in quadam homilia super illud Deuter. xxvn, 9 : Attende, et audi, etc. : Sermonis usum nobis Deus qui nos creavit, indulsit, pro eo ut cordis occulta invicem nobis verbi ministerio panderemus, ut communi in alterutrum affectione naturae unusquisque nostrum proximo suo velut ex arcanis quibusdam domiciliis consilii secreta deprometer : si enim nuda solummodo atque infecta anima viveremus, ex ipsis tantum mentis motibus atque cogitationibus intentionibusque cogitationum alterutrum nosceremur. Ex hoc accipitur, quod Angeli cum sint denudati a corpore, sine sermone sibi invicem innotescunt : ergo locutione non indigent : et nihil est vanum in eis : ergo non loquuntur.

<--- Page Split --->

ad alterum. In Zacharia unus loquitur alteri 1. Et in Daniele 2.

Juxta hoc ulterius quaeritur, Si concreditur quod loquantur, qualiter loquantur ? Et videtur Glossa, I ad Corinth. VII, 1, dicere, quod loquantur nutibus et signis. Sed hoc videtur stare non posse : quia.

SOLUTIO. Concedo, quod Angeli loquuntur, et qualiter loquuntur, secundum quod opinor, ad hoc videndum oportet præsupponere quoddam simile. Ponamus duo lumina distantia a se : ad hoc quod unum illorum luminum penetret aliud non exiguntur nisi tria, quorum unum est quod unum directe ordinetur contra aliud in situ, et quod nullum medum prohibens et claudens unum ab alio sit interpositum, et quod sit distantia proportionata potentiae immutandi, quia lumen Parisiis existens, non immutabit usque ad lumen quod est Romæ. Si autem ponamus, quod unum illorum luminum sit cognitivum alterius, et e converso, et quod habeant libertatem arbitri : tuuc sequitur quod se cognoscent, si voluerint : et non cognoscent, si non voluerint. Dicit enim Augustinus, quod lumen et species intelligibilium sint semper in anima, non tamen anima semper intelligit, qua non vult : unde si voluntas claudit intellectum sibi, quod scilicet non

intelligit secundum actum, multo magis habet potestatem claudendi se ab alio : sic ergo dico, quod est in Angelis, quod sunt intelligibilia lumina, ut dicit Dionysius : et ideo ad hoc quod loquantur invicem, non exigitur nisi voluntas communicandi alteri suam intelligentiam, et conversio ad ipsum in ordine, et conceptio suæ intelligentiæ per modum expressionis ad alterum : aliter enim intelligimus, et aliter cogitamus in ordine expressionis ad alterum. Intelligimus enim cum notitiam habemus : sed cogitamus cum apud nos conferimus, et ordinamus ad expressionem cum accipimus cogitatum nostrum in aliquo signo ad alterum. Et non amplius meo judicio exigitur ad loqui Angelorum. Hoc autem signum non est aliud quam species intelligibilis cum ordine ad alterum, et voluntate communicandi, ut mihi videtur.

Ad id ergo quod primo objicitur, dicendum quod Basilius intendit, quod non indigemus sermone prolato per attractum aeris : non autem intendit, quod non indigemus sermone spirituali hoc modo quo determinatum est dicto.

Ad aliud dicendum, quod est quaedam mens creata ab eo quod causaliter beatificat : sicut mens beatitudinis in qua sunt dotes animæ, ex quarum redundantia sunt etiam dotes in corpore : et de illa verum est, quod non absconditur ab oculis alicujus beatorum : quia hoc nihil est, quam quod quilibet beatus videat in alio quantitatem gloriæ animæ et corporis quam habet a Deo : sed quiddam est in mente causatum a libero arbitrio, in quod potest potestas voluntatis : et illud dicitur proprius conceptus cordis unuscujusque, et illud non videbit unus in alio sine locutione : et prima similitudo est in vino ineficiente vitrum : quia per vitrum videtur color vini : ita in gloria corporis videtur et perpenditur gloria mentis.

<--- Page Split --->

Ad 3. Ad aliud patet solutio per dicta : quia Basilius loquitur de indigentia sermonis qui sonat in aere.

Ad 4. Ad aliud dicendum, quod Glossa illa loquitur de causis condemnationis vel salvationis : quia illas quilibet videbit in alio, ut justior appareat condemnatio malorum et salvatio beatorum : sed tamen ex hoc non removetur quin adhuc necessaria sit locutio et bonis et malis, ad conceptus illos qui subsunt libero arbitrio alteri depremondos.

Ad 5. Ad aliud dicendum, quod cogitationes volubiles appellantur cogitationes discurrentes ab obscuritate vestigii vel imaginis vel ænigmatis et speculi fidei, ad cognitionem Dei habendam, quæ hic incipit a creaturis. Sed tunc non erit ita : quoniam Deum in se videbimus, et alia ordinata ad beatitudinem in Deo simul : quia ibi sunt simul, ubi sunt ut unum simplex, quod est causa et idea omnium. Sed tamen propter illam cognitionem non removetur illa quam habet unusquisque de conceptu cordis sui : et illam non ostendit verbum, eo quod non est beatificans : sed exigitur ad eam locutio.

Ad aliud dicendum, quod loquitur Gregorius de substantialibus beatitudini, et non de aliis. Vel dicatur, quod loquitur de sufficientia subjecti, non de scientia secundum actum : hoc est dicere, quod Deus in quo videri sufficienter possunt omnia sine medio, objicitur eis : et quoad hoc nihil est quod non videant, id est, videre possint : non tamen est verum, quod omnes actualiter omnia videant in eo : quia jam quilibet tot haberet in eo visa et scita, quot alter : et sic æquales essent in numero scitorum.

Ad Hoc autem quod quaeritur, Qualiter Ad quq loquuntur? Dico cum Glossa quod nutibus et signis : et nutus vocatur ibi ordo et conversio ad alterum cum voluntate innotescendi; et cum determinatione similitudinis quam habet apud se ad rem. Signum autem vocatur forma quæ est in Angelo, quæ est signum et similitudo rei, eo quod intelligentia est plena formis a creatione sui, quæ formæ sunt rerum similitudines non quidem acceptæ a rebus, sed a creatione : et sunt similitudines totius ordinis causarum universalium vel particularium ad res factas, quæ sunt, et ad futuras : et sub illarum determinatione ad hanc rem vel illam Angeli exprimunt quidquid volunt loqui.

Ad 10 autem quod contra objicitur, dicendum quod nutus hic est intelligibilis demonstratio, ad quam sufficit ordo unius ad alterum cum voluntate innotescendi.

Ad aliud dicendum, quod signum est a natura, sed determinatio est ad placitum Angeli : et ideo non exigitur disciplina idiomatis : et est similiter sicut si ego habeam similitudinem hominis apud me, et illam per voluntatem converto ad exprimendum et significandum illum vel illum : et ponamus, quod hoc sufficiat locutioni ad te : patet enim tunc, quod tunc non susciperes aliquid a me : sed determinando similitudinem naturalem rei, ad hoc restringeretur tibi communitas similitudinis hominis : ut in illa quam habes apud te, intelligeres conceptum meum : et hoc vocat Damascenus tradere sibi intelligentias sine voce prolato sermone.

Ad 7. Ad aliud dicendum, quod Augustinus non loquitur de cognitis quæ subsunt libero arbitrio, sed de cognitis in quibus substantialiter est beatitudo, hoc est, in quibus resultat in mente et in corpore per consequens Deus beatificans ut beatificans.

Sed adhuc objicitur : quia necesse est, quod aliquid excitet audientem ad hoc quod percipiat : et illud excitans oportet eum suscipere a loquente : ergo aliquid recipit ab ipso : et ita aliquid egreditur ab uno in alium, et unus est in potentia ad alium.

Ad object. Ad 10 quod contra objicitur, bene concedo quod loquuntur.

Ad hoc dicendum, quod nihil omnino recipit quod non habet de naturalibus,

<--- Page Split --->

sicut est locutio : quia sicut prius diximus, sola conversio sufficit excitationi : unde per hoc ipsum quod videt eum ad se conversum, cum uterque sit lumen intelligibile, et voluntas non est claudens, determinatur in ipso audiente cognitio ejus ad hoc quod ille vult exprimere.

ARTICULUS XIV.

An Angeli omnia loquantur ?

Secundo quaeritur, Utrum omnia loqui possint ?

Et videtur quod non : quia non potest aliquis exprimere quod non habet in cognitione : sed contingentia a libero arbitrio dependentia non habent in cognitione . ergo illa non possunt exprimere. PRIMA patet. MEDIA probatur per hoc quod non cognoscunt nisi ea quorum formas acceperunt in creatione : non autem tunc acceperunt nisi eorum quae secundum cursum naturae eveniunt, sicut patet ab Augustino super Genesim, quod acceperunt cognitionem uniuscujusque rei fienda per opus dispositionis et ornatus et propagationis antequam esset, in Verbo vel a Verbo : ergo videtur, quod de his quae pure subsunt libero arbitrio, non habent potestatem exprimendi.

Sed contra : Dicit Boetius quod quidquid potest potentia inferior, potest et superior : sed nos possumus loqui omnia quae sunt in corde nostro, tam a natura quam a libero arbitrio dependentia : ergo et illi.

SOLUTIO. Ad hoc dicendum, quod Angeli omnia cordis sui concepta possunt depromere sicut et nos, et hoc a natura habent, ita quod non indigent verbo : quia etiam daemones ita loquuntur. Sicut in nobis est, quamdiu est conceptus mentis in sola potestate liberi arbitrii, quod tunc

non cognoscitur nisi a nobis et Deo : ita est in illis : sed sicut in nobis pronuntiatio ordinat conceptum ad naturalia instrumenta pronuntiandi vel audiendi, et tunc naturaliter auditur : ita in Angelis ordo conversionis ad alium cum voluntate exprimendi causat auditum in uno, et est locutio in alio : et illa conversione conceptus qui subfuit libero arbitrio, extrahitur extra ipsum ad naturalia quodammodo, et tunc ab alio est intelligibilis, ut dictum est prius.

Et quod objicitur, quod non habent cognitionem eorum quae pure subsunt libero arbitrio, verum est quamdiu tantum in libero arbitrio sunt : sed quando ordinantur ad ordinem pronuntiationis, jam sunt naturalia : quia sicut nobis naturale est audire loquentem, sive ipse velit, sive non velit, dummodo loquatur : ita naturale est audire Angelo, sive suscipere ad se conversum sub voluntate exprimendi, et similitudinem rei ad rem determinatam per intentionem innotescendi rem illam alteri : et hoc vocat Basilius motus intentionum quibus innotesceremus invicem, si tantum nuda et intacta anima viveremus.

ARTICULUS XV.

An Angeli omnes omnibus vel quidam quibusdam loquantur, et utrum distantia potest eis facere loquelae impedimentum sicut apud nos ?

Tertio quaeritur, Utrum omnes omnibus vel quibusdam loquantur ?

<--- Page Split --->

nes descendant a superioribus in inferiores, et non e converso : videtur, quod tantum superiores loquantur inferioribus, et non e converso.

ARTICULUS XVI.

Sed contra. Sed contra : Apud nos omnes indifferenter possumus omnibus loqui per naturam ; ergo cum non sint inferioris potestatis Angeli quam nos, videtur quod ipsi omnes omnibus loqui possunt.

An Angeli in suis locutionibus et auditibus utuntur linguis, auribus, aut quibusdam organis ?

Quæst.

Item quaeritur, Si distantia potest eis facere impedimentum loquela, sicut apud nos non audit nos qui plus vel minus distat ultra quam possumus frangere aerem ? Videtur quod sic : quia legimus Angelos clamare alterum ad alterum 1. Non autem est necessarius clamor, nisi propter surditatem vel propter distantiam : surditas autem non accidit Angelis : ergo clamor est propter distantiam, ut videtur.

Ultimo quaeritur de organis audientium et loquentium.

Cum enim Angelus sit substantia separata. videtur non habere organa, nec etiam potentias ad hujusmodi organa determinatas : sicut habent animae exute a corporibus, sicut legitur de lingua divitis damnati et digito Lazari 2.

Sed si hoc concedatur, tunc videtur, sed contra quod loqui eorum et audire nihil addit super intelligere secundum actum, quod falsum est : quia hoc non habet rationem loquela.

Solutio. Solutio. Dico sine praejudicio, quod duplex est locutio in Angelis : una quae vocatur illuminatio a Dionysio : et illa est de his quae manifestantur in Verbo, et non sunt de substantia beatitudinis in speciali, sed sunt de dispensatione mundi futura et sacramentorum et Ecclesiae : et verum est, quod illa locutio descendit a superioribus in inferiores : quia illa illuminatione superiores purgant, illuminant, et perficiunt inferiores se. Alia autem est locutio de conceptis in corde propriis : et illa locutione et boni et mali loquuntur, et omnes omnibus.

Ad hoc dicendum sine praejudicio, quod Solutio Angeli habent linguas spirituales : et illa nihil aliud sunt quam potestas communicandi consilia et conceptus suos invicem.

Ad hoc autem quod objicitur, quod Ad objet loqui eorum non videatur esse nisi intelligere secundum actum, dicendum quod ad loqui concurrunt tria, scilicet intelligere secundum actum, et conversio ad alterum sub voluntate innotescendi, et intentio dirigens similitudines ad res de quibus est sermo. Similiter ad auditum ista concurrunt, scilicet conversio ad loquentem, et voluntas accipiendi conceptum, et directio similitudinis ad rem eamdem.

Ad quod quaeritur de distantia, dicendum quod distantia loci nihil facit in eis, sed tantum ordo conversions ad alterum per intentionem innotescendi sibi. Ad in quod objicitur de clamore, dicendum quod clamor Angeli significat magnitudinem exprimendi, non necessitatem audientis, vel spatium distantiae inter audientem et loquentem.

Et si quaeris, Quomodo potest hoc esse, quod uno converso ad alterum, et e converso ille convertitur ad istum ? Dicendum quod hoc contingit propter lumen intelligentiæ unius directæ ad alterum : sicut enim radius luminis corporalis applicatur alteri, ita etiam radius luminis in

<--- Page Split --->

spiritualis unus intelligentiæ in uno Ungelo, applicatur radio intelligentiae Ungeli alterius: et hoc modo etiam applicantur animabus in revelatione. Ex hoc etiam patet, quod nec communitas lormarum impedit intellectum, cum formae semper per directionem ad rem determinetur: nec etiam decipiuntur æquvociis, et amphibologics: qua res determinata excludit omnia illa.

ARTICULUS XVII.

An licet scrutari superna mysteria ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Scrutari non lucet superna mysteria, etc. »

Omnes enim sancti Doctores scrutati sunt mysteria Trinitatis et discusserunt: ergo videtur quod omnes peccaverunt.

Ad hoc respondendum est per hoc quod dicit Bernardus super Cantica 1 : Spiritus scrutatur non solum hominum corda et renes, sed etiam profunda Dei 2 : et sive ad nostra, sive ad alia securus sequor eum quocumque ieri : tantum ut custodiat corda nostra, et intelligentias nostras, ne forte cum non aderi, adesse putemus, nostrumque pro ipso sequemur sensum devantes. Unde scrutantes scrulinia suo sensu, vi rationis volentes potus interrumpere in secreta Dei quam per doctrinam spiritus introduci, hic reprehenduntur, sicut infideles qui terminos articulorum fidei non custodunt : non autem reprehenduntur studentes et inquirentes cum pietate.

K. Utrum debeat dici, semper gignitur, vel semper genitus est Filius ?

Hic quaeri potest, Cum generatio Filii a Patre nec principium habeat uec finem, quia æterna est, utrum debeat dici, Filius semper gignitur, vel semper genitus est, vel semper gignetur. De hoc Gregorius super Job, ait : Dominus Deus Jesus in eo quod virtus et sapientia Dei est, de Patre ante tempora natus est 3 : vel potius quia nec coept nasci, nec desiit, dicamus verius, semper natus : non autem possumus dicere, semper nascitur, ne imperfectus esse videatur. At vero ut aeternus designari valeat et perfectus, et semper dicamus, et natus, qualenus et natus ad perfectionem pertuneat, et semper ad aeternitatem : quamvis per hoc ipsum quod perfectum dicimus, multum ab illius veritatis expressione deviamus : quia quod factum non est, non potest dici proprie perfectum, sed habuitiendo ut possumus, excelsa Dei resonemus. Et Dominus nostrae infirmitatis verbis condescendens, Estote, inquit, perfecti, sicut et Pater restet cœlestis perferlus

<--- Page Split --->

est 1. Super illum locum etiam Psalmi : Ego hodie genui te 2. De hac generatione Filii ita loquitur Augustinus : Quamquam per hoc quod dicit hodie, possit etiam intelligi dies ille quo Christus secundum hominem natus est : tamen quia hodie præsentiam significat, atque in æternitate neque præteritum quidquam est, quasi esse desierit : neque futurum, quasi nondum sit : sed præsens tantum, quia quidquid æternum est, semper est : divinitus tamen accipitur de sempiterna generatione sapientiae Dei 3. Ecce his verbis ostendit Augustinus quod generatio Filii semper est, nec præteriit, nec futura est, quia æterna est. Ideo dixit genui, ne novum putaretur, scilicet ne videretur incepisse. Hodie dixit, ne præterita generatio videretur. Ex his ergo verbis Prophetae, ut ait Joannes Chrysostomus, nihil aliud manifestatur, nisi quia ex ipsa essentia Patris semper genitus est Filius.

DIVISIO TEXTUS.

ARTICULUS XVIII.

« Hic quæri potest, Cum generatio Filii a Patre, etc. »

An generatio Filii a Patre sit finita, vel infinita ?

Hic incipit secunda pars distinctionis illius, in qua docet Magister quibus verbis utendum est in æternitate divinæ generationis exprimenda.

Et dividitur in partes quatuor : in quarum prima probat, quod convenientius exprimitur verbis præteriti et præsentis temporis simul acceptis. In secunda, objicit contra hoc per verba Origenis, ibi, L, « Origenes vero super Jeremiam dicit, etc. » In tertia, solvit, ibi, M, « Sed ne tanti Auctores, » In quarta, ex solutione elicit, qualiter et quibus verbis de generatione divina loquendum est, ibi, O, « Dicamus ergo Filium, etc. »

Incidit autem hic quaestio in principio, Utrum generatio Filii a Patre sit finita, vel infinita ?

SED CONTRA :

• S. AUGUSTINUS, In expos. sup. Psal. II.

<--- Page Split --->

quia non esset filius nisi esset genitus.

Si dicas, quod idem est in generari et genitum esse. CONTRA : Aut ergo simul sunt duratione generari et genitum esse, sed non natura : aut simul natura, et tempore. Si primo modo : ergo generari est prius natura quam genitum esse : sed in omnibus talibus prius infert posterius, et non convertitur : non enim sequitur in millesimum annum, si genitum est, ergo generatur : sed sequitur bene, si generatur, ergo genitum est : ergo cum modo verum sit, quod Filius est genitus, non est verum quod generatur : quod falsum est, cum recipiat fides hujusmodi locutiones, Filius semper generatur : ut hic probat Magister.

Si dicas quod generatio Filii est finita ad genitum esse. Videtur falsum esse : quia tunc aliquando fuit incompleta, et in genitum esse facta est completa.

Praeterea, Quandoque fuit in generari, quandoque autem in genitum esse, et ita variatio est in aeternitate, quod stare cum praehabitis non potest.

ITEM, Estne concedendum saltem secundum intellectum, quod generari est ante genitum esse ? Videtur quod sic : cum Filius non accipiat esse quod est, nisi per generationem : ergo generatio, ut videtur, est ante.. Si hoc datur : CONTRA est intellectus aeternitatis, qui aeternum ponit totum esse simul.

SOLUTIO. Dicendum, quod ista quaestio in divinis non habet locum : quia nec ibi est finitum, nec infinitum. Infinitum non est : quia illud est imperfectissimum, cujus partes accipienti semper est aliquid extra accipere : et ideo etiam

in naturalibus mathematicis infinitum non est nisi in eo quod est finitum actu, et in potentia in illo et non actu : infinitum enim quod iteratione sive regeneratione ejusdem motus circuli sine quietis interpositione est infinitum, non potest ibi esse : quia non iteratur semper eadem generatio sine quiete, sicut motus circuli infinitus dicitur regeneratione quantum ad principia naturalia : unde nullo modo est ibi infinitum sic acceptum, nisi hoc modo quo supra dictum est, quod infinitum est non finitum, vel mensuratum tempore, loco, vel potestate comprehendentis intellectus. Finitum etiam non est ibi : quia finitum dicitur, vel quod attingit complementum post motum, quando scilicet post moveri est in motum esse : et sic non potest esse in divinis penitus immutabilibus. Alio modo dicitur finitum contentum intra fines terminantes ipsum intra, vel extra : sicut res terminatur ad formam et figuram suam, vel ad essentiam suam, extra quam de re nihil est. Extra autem sicut res terminatur ad locum. Et neutrum illorum competit divinis : quia Deo non constituitur termnus suae essentiae : licet ipse sibi finitus sit, tamen non finitur ad aliquid creatum : cum semper sit non inclusus, sed extra incomparabiliter. Unde dicimus, quod generatio divina nec finita est, nec infinita est, sed simplex. Simplex enim, ut dicit Philosophus, nec finitum, nec infinitum est.

Nec hoc esset dicendum quod generari differat a genitum esse : quia jam supra probatum est, quod est fieri aliquod accedens Filium, nec actio aliqua inter Patrem et Filium, per quam exeat Filius a Patre : sed generatio dicit rationem per quam Filius est a Patre : unde generatio active intellecta idem est quod paternitas vel Pater, licet differant in modo significandi. Similiter, generatio passive accepta, idem est quod Filius differens in modo intelligendi tantum. Et ideo nihil est quod quaeritur, Utrum

<--- Page Split --->

generari et genitum esse simul sint tempore, et natura : vel natura prius unum alio, sed non tempore ? Quia neutro modo sunt. Idem enim sibi non est simul secum, eo quod simultas sit diversorum, quae sunt in loco vel tempore uno : sed generari et genceratio et Filius in divinis et genitum esse sunt idem, aliter tamen significatum : et ideo non est ibi, nec prius natura, nec aeternitate, nec spatio. Sed cum dicitur, Filius generatur a Patre, significatur modus quo Filius est a Patre. Cum autem dicitur generatio, significatur ratio illius existentiae qua est a Patre. Cum dicitur, Filius genitus, significatur modus quo est in Filio id quod Patris est. Cum dicitur, Filius, significatur determinatio habentis principium in comparatione respectus ad principium illud. Et quia omnes isti modi sunt ejusdem in significando ipsum diversimode, ex ideo fides admisit omnia verba temporis exprimentis modum talis existentiae . et per hoc patet solutio ad totum : non enim pono ibi fieri, vel actum, inter Patrem et Filium : sed verbum importans actum generationis in humanis, quando transfertur in divina, abstrahitur ab agere vel pati et tempore, et retinet tantum rationem actus sui, quae ratio in divinis dicit notionem hoc vel illo modo significatam : et ideo totum quod ibi est, perfectum est, nihil in fieri, nihil in factum esse : sed Filii demonstratio a Patre, perfecta a perfecto, et unius ab uno.

ARTICULUS XIX.

Utrum Filius semper potest duc natus et genitus? et quid notant tria tempora in participio, verbo, et adverbio, cum dicitur, Filius est semper natus ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit ibi : « Dicamus verius, semper natus, etc. »

In talibus enim locutionibus ubi duo tempora significantur, unum tantum determinat comparationem : et alterum est respectu cujus alterum accipitur : ut cum dicitur, ille amatus est, tempus præsens quod accipitur per ly est, non est mensura actus vel passionis qui importatur per ly amatus, sed potius præteritum tempus quod consignificatur in hoc quod dico, amatus : et tempus accipitur ibi respectu præsentis ad quod terminatum est illud præteritum : ergo videtur, quod similiter cum dicitur. Filius semper natus est, quod præteritum referatur ad generationem, et præsens sit nunc ad quod terminatur præterito præterita.

PRETEREA , Cumdicitur , Semperna - tusest , tratemporaimportantur : etquærtur , Quidnotentillatriacircage - nerationemdivinam ?

PRETEREA , quæritur , QuodistorumQuæst . ? temporum magis competit divinæ generationi ?

Solutto . Dicendum , quodhujusmodisparticipia , natus , etgenitus , abstrahendasuntaconsignificatotempore , etsimi - literverba : ettantumdebetintelligiretunereidquodnobilitatisestinipsisquantumaddifferentiastemporsconsi - gnificatas : sicutpræteritumapræteri - tioneestabstrahendum , etretuneredebet

<--- Page Split --->

necessitatem . quia præteritum est necessarum solum inter [temporala : et ideo verbum vel participium præteriti temporis notat circa divinam generationem necessitatem tantum. Simulter præsens solum est in temporibus entutas : ergo debet referri in divina, et mutabilitas et temporalitas abstrahi. Faturum autem vicinius enti est quam præteritum, quia futurum aliquando erit, præteritum autem jam deficit: tunc igitur futurum accipiatur ratione entis quod non deficit ex tempore, et tunc convenit divinis : sed futurum insuper dicit in potentia ens, et non in actu : et hoc divinis non convenit.

Ex hoc patet quod nulla est objectio prima : quia non notant temporales motus in divinis verba vel participia, sed referuntur ad divina ratione ejus quod habent de perfectione.

Ad hoc quod quaeritur, Quid notent tria tempora in verbo importata, participio, et adverbio? Dicendum, quod adverbium notat æternitatis indeficiendam, participium autem notat generationis necessitatem, et verbum notat entitatem ipsius.

ARTICULUS XX.

Utrum generatio Fulu ex Maria Virgine sit a Patre aut a tota Trinitate ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Quamquam per hoc quod dicit hodie, etiam possit intelligi dies, etc. »

SOLUTIO. Dicendum, quod improprie locutus est Augustinus, et secundum temporalem generationem si dicatur quod Pater genuit, exponendum est genuit, id est, fecit quod generaretur : et est similis modus loquendi, Matth. ut, 9, super illud, Potens est Deus de lapidibus istis, etc , ubi dicit Glossa : In hujusmodi rei testimonium Deus de Sara genuit filium, hoc est, fecit quod generaretur de Sara.

L. Oriyenes videtur dicere contrarium : ait enim, quod semper generatur Filius a Patre.

Origenes vero super Jeremiam dicit, quod Filius semper generatur a Patre, his verbis: Salvator noster est sapientia Dei : sapientia vero est splendor æternæ lucis : Salvator ergo noster splendor est claritatis. Splendor autem non semel nascitur, et desinit : sed quoties ortum fuerit lumen ex quo splendor oritur, toties oritur etiam splendor claritatis. Sic ergo Salvator

<--- Page Split --->

semper nascitur. Unde ait in libro Proverb. viii, 25 : Ante omnes colles generat me Dominus : non ut quidam male legunt, generavit 2. His verbis aperte ostendit Origenes, sane dici posse et debere, Filius semper nascitur : quod videtur contrarium illi verbo Gregorii praemisso, scilicet non possumus dicere, semper nascitur.

M. Exponit praemissa verba Gregorii, ne puletur inter Doctores esse contrarietas.

Sed ne tanti Auctores sibi contradicere in re tanta videantur, illa verba Gregorii benigne interpretemur : Dominus, inquit, Jesus ante tempora natus est de Patre : vel potius, quia nec ccepit nasci nec desiit, dicanus verius, semper natus. Sed quanto verius dicitur hoc, scilicet quod Filius semper natus est, quam illud, scilicet quod de Patre ante tempora natus est? Illud enim sincera et Catholica fides tenet ac praedicat, ut istud. Quare ergo ait, dicamus verius, cum utrumque pariter sit verum ? nisi quia volebat intelligi hoc ad majorem evidentiam et expressionem veritatis dici, quam illud. His etenim verbis omnis calumniandi versutis haereticis obstruitur aditus, quibus Christi secundum Deitatem generatio, sine initio, et sine fine esse, ac perfecta monstratur. Non autem adeo aperte semper manifestatur veritas, cum dicitur, Filius ante tempora genitus est de Patre, vel Filius semper nascitur de Patre. Et ideo dicit Gregorius, quod non possumus dicere, semper nascitur. Non, inquam, ita convenienter, non ita congrue ad explanationem veritatis : potest tamen dici, si sane intelligatur : semper enim nascitur Filius de Patre, ut ait Origenes, non quod quotidie iteretur illa generatio, sed quia semper est. Semper ergo nascitur, id est, nativitas ejus sempiterna est.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XXI.

An Filius semper generetur a Patre, sicut splendor a lumine?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Quoties ortum fuerit lumen ex quo splendor oritur, etc. »

Hoc enim videtur falsum : quia secundum hoc Filius multoties generaretur, quod haereticum est.

RESPONSIO. Dicendum quod non iteratur divina generatio, sicut splendor iteratur : sed quia generatio non dicit nisi

rationem qua Filius est a Patre : et illa continue demonstratur, et non semel et deficit : ideo recipit fides, quod Filius semper generatur : et ex hoc tunc non sequitur, quod numquam generatio ejus perficiatur, sed quod ratio existentiae Filii a Patre continue demonstretur in Patre et Filio.

Qualiter autem splendor continue generatur a luce, probat Augustinus in libro VI supra Genesim, sic : Quod illuminatum est, non illuminatur amplius : sed aer continue illuminatur a sole praesente sole : ergo numquam potest dici, quod illuminatus sit : et in talibus simul sunt illuminari, et illuminatum esse : sed tamen usus habet, quod illuminari dicitur, quia nunc primo recipit lumen : illuminatus autem, quando jam recipit.

N. Quod Filius semper generatur, confirmatur ex dictis Hilarii.

Hilarius quoque dicit Filium nasci ex Patre in libro VII de Trinitate his verbis : Vivens Deus, et naturae aeternae viventis potestas est : et quod cum sacramento scientiae suae ex eo nascitur, non potuit aliud esse quam vivens. Nam cum ait, Sicut misit me vivens Pater, et ego vivo propter Patrem 1, docuit vitam in se per viventem Patrem inesse. Ecce hic habes, quia Filius nascitur ex Patre.

Item, in eodem : Cum dicit Christus, Sicut Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio habere vitam in semetipso 2 : omnia viva sua ex vivente testatus est. Quod autem ex vivo vivum natum est, habet nativitatis perfectum 3 sine novitate naturae. Non enim novum est quod ex vivo generatur in vivum, quia nec ex nihilo est : et vita quae nativitatem sumit ex vita, necesse est per naturae unitatem et perfectae nativitatis sacramentum, ut et in vivente vivat, et in se habeat vitam viventem. Ecce et hic habes quia generatur ex vivo vivens Filius.

Item, in eodem : In Deo totum quod est vivit : Deus enim vita est, et ex

<--- Page Split --->

vita non potest quidquam esse nisi vivum : neque ex derivatumc, sed ex virtute nativitatis est. Ac sic dum totum quod est vivit, et dum totum quod ex eo nascitur virtus est,' habet nativitatem Filius, non demutationem. Et hic dicit quia nascitur.

Item, in libro IX de Trinitate : Donat Pater Filio tantum esse, quantum est ipse : cui innascibilitatis esse imaginem sacramento nativitatis impartit, quem ex se in sua forma generat. Hic dicit, quia generat Pater Filium.

0. Breviter docet quid de hoc concedendum sit.

Dicamus ergo Filium natum de Patre ante tempora, et semper nasci de Patre, sed congruentius semper natum : et eumdem fateamur ab aeterno esse et Patri coaeternum, id est, auctori. Pater enim generatione auctor Filii est, ut in sequenti ostendetur. Ut ergo Pater est aeternus, ita et Filius aeternus est : sed Pater sine auctore, Filius vero non : qua Pater innascibilis, Filius natus. Et, ut ait Hilarius in libro XII de Trinitate : Aliud est sine auctore semper esse aeternum, aliud Patri, id est, auctori esse coaeternum. Ubi autem Pater auctor est, ibi et nativitas est : quia sicut nativitas ab auctore est, ita et ab aeterno auctore aeterna est nativitas. Omne autem quod semper est, etiam aeternum est : sed tamen non omne quod aeternum est, etiam innatum est : quia quod ab aeterno nascitur, habet aeternum esse quod natum est. Quod autem non natum est, id cum aeternitate non natum est : quod vero ex aeterno natum est, id si non aeternum natum est, jam non erit et Pater auctor aeternus. Si quid ergo ei qui ab aeterno Patre natus est, ex aeternitate defuerit, idipsum non est auctori ambiguum defuisse : quia si gignenti est infinitum gignere, et nascenti etiam infinitum nasci est. Medium enim quid inter nativitatem Dei Filii, et generationem Dei Patris, nec sensus admittit : quia et in generatione nativitas est, et in nativitate generatio est : quia sine utroque neutrum est : utrumque ergo sine intervallo sui est.

<--- Page Split --->

P. Argumentatio hæretici.

Sed inquiet hæreticus : Omne quod natum est, non semper fuit : quia in id natum est ut esset. Nemo ambigit quin ea quæ in rebus humanis nata sunt, aliquando non fuerint. Sed aliud est ex eo nasci, quod semper non fuit : aliud est ex eo natum esse, quod semper est. Ibi nec semper fuit, qui Pater est, nec semper Pater est : et qui non semper Pater est, non semper genuit : ubi autem semper Pater est, semper Filius est. Quod si semper Deo Patri proprium est quod semper est Pater, necesse est Filio semper proprium esse quod semper est Filius. Quomodo ergo cadet in intelligentiam nostram, ut non fuerit semper cui proprium est semper esse quod natum est ? Natum ergo unigenitum Deum confitemur, sed natum ante tempora, nec ante esse quam natum, nec ante natum quam esse, quia nasci quod erat jam, non nasci est, sed seipsum demutare nascendo. Hoc autem humanum sensum et intelligentiam excedit mundi : non hoc capit ratio humanæ intelligentiæ, sed prudentiæ fidelis professio est.

ARTICULUS XXII.

An vivum tantum nascatur ex vivo ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit Hilarius, ibi, N, « Quod autem ex vivo vivum natum est, habet nativitatis perfectum, etc.

Hoc enim videtur falsum : quia puer nascitur de vivo : et tamen non habet nativitatis perfectum : nascitur enim de patre et matre viventibus.

Ad hoc dicendum, quod nihil nascitur ex omnino vivo, nisi quod nascitur ex vita ipsa prima : et ideo solus Filius nascitur ex vivo. Et hoc probatur sic : In generatione simplicium mineralum nihil est vivum : quia illa non vivunt : sicut si luminosum proferat lucem, vel elemen-

tum speciem suam, vel ex commixtione elementorum tiant lapides vel metalla. In generatione autem vivorum duplex modus est, scilicet ex generante uno, et ex mortuo : sicut in his quæ ex putrefactis nascuntur, quorum modum generationis supra tetigimus : et in illis patet, quod non est generatio ex vivo. Ex vivo autem generante, neque in plantis, neque in animalibus, neque in hominibus fit generatio nisi ex semine, quod non vivit actu animæ : et illa ex quo ut essentialiter in nato remanente, non fit generatio ex vivo. Sed in divinis si præpositio notat identitatem essentiae, quia nihil nisi vivum est in Patre, fit generatio ex ipsa vita et vivo : et hoc attendit Hilarius, quando dicit, quod non potest esse nisi vivum quod est ex vivo natum. Unde, Joan. v, 26 : Sicut Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio habere vitam in semetipso.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XXIII.

in symbolicis non attenduntur omnia, sed tantum ea quae nobilitatem praedicant : unde de rivo non transfertur plus ad Filium quam quod ex alio est, sicut rivus a fonte est.

An verius sit quod dicit Magister, neque ex derivatione, sed ex virtute ?

ARTICULUS XXIV.

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, N, « Neque ex derivatione, sed ex virtute, etc. »

Quomodo intelligatur quando dicit, Cui inascibilitatis esse imaginem ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, N, « Cui inascibilitatis esse imaginem, etc. »

Hoc enim falsum videtur : quia imago est, sicut patebit infra 1, rei ad rem coaequandam imaginata et indiscreta similitudo. Filius autem a Patre non est indiscretus quantum ad innascibilitatem, quin potius Pater est innascibilis, et Filius nascibilis.

Solutio.

SOLUTIO. Dicendum, quod non est derivatio in generatione proprie nisi quae quandoque est in fieri : haec autem non competit divinae generationi : et hoc vocat Hilarius esse ex virtute : quia quidquid est in fieri, est in potentia infirmitatis.

Ad 2. Dionysius autem et Anselmus dicunt, quod in Patre est fontana deitas propter virtutes generativam et processivam : non tamen oportet, quod omnia quae sunt in fonte et rivis ad divinam generationem vel processionem transferantur : quia

SOLUTIO. Dicendum, quod abstractum reduci habet ad concretum : et est sensus, inascibilitatis, etc., id est, sui innascibilis dat ei esse imaginem.

Alia quae dicuntur usque ad finem istius distinctionis, per ante dicta de facili patent.

1 Cf. Infra, Dist. XXIX.

<--- Page Split --->