DISTINCTIO III.

A. Incipit ostendere quomodo per creaturam potuerit cognosci Creator.

Apostolus namque ait, quod invisibilia Dei, a creatura mundi, per ea quae facta sunt, intellecta, conspiciuntur : sempiterna quoque ejus virtus, et divinitas 1. Per creaturam mundi intelligitur homo, propter excellentiam qua excellit inter alias creaturas, vel propter convenientiam quam habet cum omni creatura. Homo ergo invisibilia Dei intellectu mentis conspicere potuit, vel etiam conspexit, per ea quae facta sunt, id est, per creaturas visibiles vel invisibiles. A duobus enim juvabatur, scilicet, a natura qua 2 rationalis erat, et ab operibus a Deo factis, ut manifestaretur homini veritas. Ideoque Apostolus dixit, Quia Deus revelavit illis 3, scilicet, dum fecit opera, in quibus artificis aliquatenus relucet indicium.

DIVISIO TEXTUS.

« Apostolus namque ait, quod invisibibulia Dei, etc. » In hac tertia distincrione Magister tangit illam partem veniendi in cognitionem Trinitatis et unitatis, quae est per rationes et similitudines. Sunt autem duo in quae ducimur, et duo quibus ducimur : in quae ducimur unitas, et Trinitas : quibus ducimur, ratio, et similitudo. Et ideo dividitur in duas partes : in quarum prima tangit modum veniendi in cognitionem unitatis ducente ratione. In secunda tangit modum veniendi in aliqualem cognitionem Trinitatis ducente similitudine, ibi, F, « Nunc restat ostendere, etc.

Prima harum partium dividitur in

quatuor penes quatuor rationes quas adducit Magister ad probandum Deum esse, et unum esse : quas rationes multis modis variaverunt multi, sicut plane extrahi potest a Littera. In prima probat Magister per effectum esse Deum per modum prime causae. In secunda per dispositiones inventas in effectibus probat Deum esse incorporeum, et immutabilem, et haec incipit ibi, C, « Alio etiam modo veritatem, etc. » In tertia iterum per dispositionem inventam in effectibus probat Deum esse summum bonum, ibi, D, « Consideraverunt etiam, etc. » In quarta et ultima probat Deum esse speciem omnium specierum creatarum, et hoc per considerationem speciei inventae in effectibus, ibi, E, « Intellexerunt etiam speciem corporis,» etc.

<--- Page Split --->

In prima ratione tria sunt. Primo enim inducitur auctoritas Apostoli quae probat hanc viam, scilicet, per causatum in cognitionem causae veniendi esse possibile. Secundo, ostendit quibus homo juvatur in hac via, scilicet, duobus : quia natura rationali, et creatura exteriori, ibi, « Homo ergo invisibilia Dei, etc. » Tertio, ratiocinationis ponit processum, ibi, B, « Nam sicut ait Ambrosius. »

ARTICULUS 1.

An Philosophi cognoverunt unum esse Deum ?

Incidit autem hic dubium antequam perveniamus ad Litteram, An Philosophi unitatem, vel quia Deus est, ductu rationis poterant cognoscere ? Secundo, si cognoverunt, quid est quod cognoverunt, vel quid non ? Tertio, qualiter haec cognitio eorum a cognitione fidei distinguatur ?

Circa primum proceditur sic :

videtur, quod Platonici Deum verum cognoverunt.

Sed contra :

<--- Page Split --->

ergo non subest rationi : ergo per Philososophiam et rationem non potest investigari : et nihil cognoverunt Philosophi, nisi quod per rationem potest investigari : ergo Deum esse unum non cognoverunt. Si forte dicatur, quod Deum esse unum non est articulus. CONTRA : « Credo in unum Deum : » ibi in symbolo ponitur pro articulo.

Dei per naturales rationes habere potuerunt.

Ad hoc autem quod primo objicitur, dicendum quod Deum esse, et unum, uno modo sunt articuli, et alio modo scita per rationes, sicut conclusiones. Potest enim accipi Deum esse per scientiam, quia est tantum, et similiter Deum esse unum : et sic possunt esse scita, ut conclusio per naturalem rationem. Potest etiam accipi prout aliquo modo appropinquant scientiae quid est, propter hoc quod apprehendunt proprietates esse divini et unitatis secundum quod determinat fides attributa esse Dei et unitatis Dei : et sic ipsum non subest rationi, sed potius est articulus fidei.

Ad aliud dicendum, quod in PhilosoAd object 2. phia causa physica proportionata est causato, et motor mobili : sed quia proportonatum in virtute causandı non potest esse primum quod habet influentiam ad omnia, ideo extendit se ratio ad probandum illud esse, licet non probet nısi quia est tantum, et non possit determinare proprietates ejus. Unde Philosophus in primo de Cælo et Mundo dicit : Adhibuimus nosipsos magnificare Deum gloriosum creatorem omnium, eminentem proprietatibus eorum quæ sunt creata. Unde patet, quod cognovit quod eminet super creata ; sed rationem eminentiae, et differentiam, et proprietatem sui esse non potest per rationem aliquis investigare. Unde etiam circa talia attributa inveniuntur Philosophi multos errores dixisse : circa esse vero Deum, sive quia est, et quod unus est, pauci Philosophi qui vere erant Philosophi, erraverunt.

Ad aliud est dicendum, quod intelleAd object 3. cus resolvens stat in ente quod est ultimum resolutione, et primum compositione : sed quia ipsum miscibile est compositioni, ideo ipsum non potest esse primum. Hoc cognoscit ratio ex hoc quod apprehendit habitudines entis ad posteriora ente. Et sicut est de ente, similiter est de uno. Et sic patet, quod ratio ulterius procedit : sed verum est, quod non

<--- Page Split --->

procedit ulterius inquirendo passiones, et differentias : quia illas per effectum investigare non potest. Et ideo ens quidem est primum subjectum Philosophiae quia subjectum Philosophiae est de quo praedicantur passiones, et differentiae non tamen est simpliciter primum, quia illud non est subjicibile passionibus, et etiam passiones et proprietates ejus sunt ignoratae, nisi per fidem illuminantem intellectum accipiuntur.

Ad ultimum est dicendum, quod prima est falsa. Et licet posito Deo non ponatur necessario creatura, tamen posita creatura tamquam effectu Dei, necesse est Deum creatorem poni: et sic a posterori ex creatura potest Deus cognosci.

sita, non de necessitate ponitur artifex : ergo videtur, quod per creaturam non de necessitate accipitur Creator.

SED CONTRA : In libris Gentilium legimus, quod non tantum probant Deum esse, sed ipsum esse primum, ipsum esse ens necesse quod non cadit in prædicamento, ens simplex cujus substantia sit intellectus et voluntas et actio ejus : ergo videtur, quod non tantum cognoverunt quia est, sed etiam proprietates. vel attributa ejus, et quid est ipse.

ARTICULUS II.

Quid cognoverunt Philosophi de Deo, an quia est tantum ?

Secundo quaeritur quid est quod de Deo cognoverunt ? Et videtur secundum prius habita, quod non cognoverunt nisi quia est, et quia unus.

SOLUTIO. Dicendum, quod non cognovelunt nisi quia est et quid non est, non quid est, ut habitum est prius. Licet enim cognoverunt quaedam attributa ipsius, non tamen habuerunt de ipsis cognitionem certam : sicut invenimus quosdam cognovisse sapientiam ipsius, et cum hoc dicere quod non haberet scientiam particularium : et ita etiam est de aliis. Et ita de Deo attributa taliter cognoscere, non facit cognitionem quid est, præcipue cum definiti termini illorum attributorum non sint cogniti a quoquam intellectu creato. Et per hoc patet solutio ad ultimum.

SED QUIA priores rationes probare videntur nullam esse Dei cognitionem, ideo respondendum est ad primam, quod causa uno modo distat in infinitum, et alio modo non : si enim attendatur proprietatum proportio inter causam primam quae est Deus, et causatum suum, proportio nulla est : et ideo ex parte illa nihil de causa cognoscitur. Si autem consideretur ratio in qua causatum habet se ad causam secundum quod exivit ab ea per ideam, et continetur ne intereat in nihil decidendo, et gubernatur ut appetat bonum . sic causa relucet in causato, et est in ipso essentialiter, præsentialiter,

<--- Page Split --->

et potentialiter : et sic potest in ipso causato cognosci.

Ad 2. Ad alud dicendum, quod illa objectio vilis est : quia illa abstractio intellectus non est abstractio formæ de materia, sed potius speciei de eo cujus est species . et simplicissima sicut ipsæ species non repugnant huic abstractioni: quia illa non cxigit compositionem, sed potius acceptionem intentionis rei tantum. In omnibus autem alud est res, et alud est intentio ipsius in anima.

Præterea, Hoc non est verum, quod non sit cognitio per propriam speciem rei : nos enim causam cognoscimus in specie suorum effectuum, sicut motorem in specie motus : et sic naturalis cognitio Creatoris fieri potest per speciem creature.

Ad alud dicendum, quod licet non sequatur creaturam esse si Deus sit : tamen e converso sequitur Creatorem esse si sit creatura.

Nec est simile de fabro lignorum et domo, et Deo : quia faber lignorum separatur a dono, et opus ejus similiter, et transit. Unde etiam sequitur : Si domus est, faber lignarius est, vel fuit. Sed in Deo opus universaliter non separatur a creatura : quia postquam creata est, adhuc in nihilum caderet, nisi contuneretur ab ipso : et ordo ejus in universo corrumperetur, nisi ab ipso gubernaretur. Non tamen dico, quod sequatur, quod Deus fuit : sed sequatur, quod ipse est propter rationem æternitatis quæ est tota simul et perfecta.

A d 4.

Ad alud dicendum, quod in creatura mutabilitas et corruptio incidunt, et non causantur proprie ab aliquo, sed incidunt ex hoc quod creatura est ex nihilo, ut supra notatum est in quaestione de duobus principiis : et ideo quantum est de se, non inducit errorem.

ARTICULUS III.

An ista cognitio naturalis differt a cognitione fidei ?

Tertio quaeritur, In quo differt haec cognitio habita per rationes naturales a cognitione fidei ? Et videtur, quod in nullo.

Solutio. Dicendum, quod iste cognitiones in quinque differunt ad minus, etsi in multis alius differentia possit assignari. Prima differentia est in comparatione scientiae ad scientem : quia processus naturalis subest rationi, fidei autem processus est supra rationem. Secunda differentia est in principiis in quibus accipitur cognitio ipsa : quia illa in naturali cognitione sunt principia per se nota, sic-

<--- Page Split --->

ut ea quæ sunt de ratione principii primi, ut non esse ipsum ab' alio et alia esse ab ipso, et non ipsum incepisse quia sic esset causatum, et ipsum non esse motum ab alio, et hujusmodi : sed in fide est lumen infusum quod informando conscientiam, rationem convincit magis ex amore quodam voluntatis, quam ex probatione rationis : hoc enim est argumentum non apparentium ' quod illuminat ad credibilia accipienda. Tertia differentia est in efficiente cognitionem : quia hanc efficit ratio creaturæ objectæ nature rationali, ut dicit Magister : in fide autem efficit prima veritas : si enim quaeratur ab aliquo, Quid fecit sibi fidem, dicet quia prima veritas quæ est efficiens fidei suæ et finis. Quarta est in cognitio : quia per naturalem cognitionem non adeo propinquatur ad scientiam quid est, sicut per cognitionem fidei. Quinta et ultima differentia est ex parte subjectorum : quia fides est in intellectu affeclivo, etiam informis, licet quidam contradicant : sed scientia naturalis rationis est in intellectu speculativo. Licet enim fides informis sit, tamen ipsa est magis voluntaria quam rationalis, et est allicitiva timoris servilis, ut dicit Gregorius : sed ea quæ sunt in intellectu speculativo (ut dicit Philosophus) nihil dicunt de fugiendo, vel imitando : igitur, etc.

ARTICULUS IV.

An attributa in Deo sint unum, vel plura?

Deinde quaeritur de his quæ in Littera primi capituli continentur.

Et objicitur primo de hoc quod dicit : « Invisibilia Dei, etc. »

Videtur enim non esse conveniens : cum attributa significent essentiam, et

ita sint unum, non plura : unde singulariter, non pluraliter deberent significari. Nec videtur esse conveniens solutio Magistri quam ponit circa finem quartæ rationis, quod ideo dicit pluraliter, quia multis modis significantur : secundum hoc enim possemus dicere, Deus est substantia, et Deus est virtus, et Deus est sapientia : ergo Deus est plura, vel tria, quod falsum est.

SOLUTIO. Dicendum, quod attributa duplicem habent comparationem, scilicet, ad substantiam causæ in qua sunt, et ad effectus quos connotant. Et primo modo significantur unum propter simplicitatem : unde non possum inferre, su Deus est bonitas et sapientia, quod ipse sit duo : quia sic fit comparatio ad causam in qua sunt attributa. Aliam comparatonem habent ad connotata, et sic sunt secundum quid ut plura, licet non smplicter plura : quia significantur ut rationes plurium. Et ideo etiam non dixit Apostolus plura invisibilia, sed invisibilia, consignificando pluralem numerum, non significando. Minor est enim pluralitas consignificata, quam significata, hoc est, minoris rationis : ly plura enim, vel duo, vel tria, et alii termini numerales significant pluralitatem : et ideo simpliciter sunt plura circa quæ illi termini notant ponere pluralitatem : sed pluralitas consignificata est pluralitas secundum quid. Et est simile de puncto in centro, quod est unum solum, secundum quod ipsum est centrum per substantiam consideratum : tamen potest esse in ratione plurium principiorum, secundum quod infinitæ lineæ trahuntur ab ipso ad circumferentiam.

<--- Page Split --->

ARTICULUS V.

simplicibus et mixtis ut mineralibus, et vivit cum arboribus, et sensibilium hahet cognitionem cum brutis, et intelligit cum hominibus : et sic ambae rationes conveniunt ei, ut videtur.

An per creaturam mundi debeat intelligi homo ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit : « Per creaturam mundi intelligitur homo, etc. »

SOLUTIO. Dicendum, quod homo consideratur tripliciter, scilicet reputatione divina, et in propria natura, et in fine quae est beatitudo aeterna. Reputatione divina dignissima creaturarum est, quia Deus tantum naturam suam reputavit, quod ipsam assumpst : unde, Psal. viu, 3 : Quid est homo, quod reputas eum 2 ? Et sequitur, 3, 6 : Munuisti eum paulo minus ab Angelis, gloria et honore, etc. In natura autem propria sine præjudicio dico, quod inferior est Angelo, sicut probat objectio. In fine autem consideratus, scilicet, in beatitudine, Angelo par est : quia statuit terminos populorum juxta numerum Angelorum Dei 3. Ad dignitates enim Angelorum assumuntur homines. Unde, I Reg. II, 8 : Suscitat de pulvere egenum, et de stercore elevat paupcrem, ut sedeat cum principibus, etc.

Ad in quod objicitur de alia ratione, dicendum quod Angelus quoad essentiala sibi non habet convenientiam cum omni creatura : quia cum corporalibus non habet convenientiam. In homine autem salvantur simplicia in humoribus, et mixta, et complexionata per similitudinem materiae.

B. Prima ratio, vel modus quomodo potuit cognosci Deus.

Nam sicut ait Ambrosius : Ut Deus qui natura invisibilis est, etiam a visibilibus posset sciri, opus fecit quod opificem visibilitate sui manifestavit : ut per certum, incertum posset sciri : et ille Deus omnium esse crede-

<--- Page Split --->

pora transcenderunt quaerentes Deum : viderunt etiam quidquid mutabile est, non esse summum Deum, omniumque principium : et ideo omnem animam mutabilesque spiritus transcenderunt. Deinde viderunt omne quod mutabile est, non posse esse nisi ab illo qui incommutabiliter et simpliciter est. Intellexerunt ergo eum et omnia ista fecisse, et a nullo fieri potuisse 1.

ARTICULUS VIII.

Quod Deus est incorporeus, et immutabilis.

« Alio modo Dei veritatem, etc. »

Hæc est secunda ratio in qua ductu rationis per dispositiones inventas in creaturis probatur Deus in corporeus, et immutabilis. Et hæc ratio est magis physica quam præcedens, et fundatur super duas propositiones quæ non hic probantur, sed accipiuntur ut per se notæ.

PRIMA propositio e s t , q u o d nullum corpus e s t D e u s , e t h o c probatur s i c : Nullum corpusmovetnisimotum : o m n e movens motum e s t movens secundum : e r g o corpus movens motum e s t movens secundum , e t n o n primum . Probatio prima e s t , q u o d o m n e corpus movens componiturexmotoreetmobili , u t c æ - l u m , e t omnia moventia , u t probant Philosophi : c u m igitur D e u s s i t prima

causa movens non mota (sicut dicit Boetius : Stabilisque manens dat cuncta moveri) non potest Deus esse corpus.

SECUNDA propositio e s t , q u o d D e u s nonsitmutabilisspiritus , ethocproba - tursic : Omnisspiritusmutabilismuta - turper s e , velperaccidens : primummovensnonmutaturperse , necperac - cidens : ergoprimummovensnonestmutabilisspiritus . Probatiomediæ : P r i - mummovensestmovensnullomodomotum : ergonecperse , necperacci - d e n s . Deturenim , quodprimummovensmutetur - peraccidens , scilicetmotualte - r i u s , sicutanimamotucorporis , sequi - quiturquodprimumsitreceptibileacci - dentalismutationis , etsicnoneritinrationeprimi , quiaprimumestomninoeodemmodosempersehabens . Existarationedenecesstateconcluditurulte - r i u s , quodDeusnonestvirtusaliquaincorpore , utanima , velintellectuscæli , sicutquidamPhilosophidixerunt : quiasiitaesset , mutareturperaccidensipsiusquodessenonpotest .

D. Tertia ratio, vel modus.

Consideraverunt etiam quidquid est in substantiis, vel corpus esse, vel spiritum : meliusque aliquid spiritum esse quam corpus, sed longe meliorem qui spiritum fecit et corpus.

<--- Page Split --->

ARTICULUS IX.

tem ascendimus in omni oblatione, et excessu, et in omnium causa 1. Hic autem Magister non docet ascendere nisi in causa tantum.

Quod Deus sit summum bonum.

« Consideraverunt etiam, etc.» Hic incipit tertia ratio in qua iterum per proprietates inventas in creatura probat Deum summum bonum, et per consequens unum : quia summum bonum non potest esse nisi unum, ut supra probatum est. Et fundatur ratio super duas divisiones, quarum alteram dimittit, eo quod per se patet, scilicet, divisionem entis in substantiam, et accidens : constat enim, quod melior est substantia quam accidens, quia accidens non est nisi secundum quid : nihil autem ita simpliciter est sicut Deus. Divisio alia est, quod substantiarum alia est corporea, alia incorporea quae est spiritus incorporeus, et hic est qui non est actus et perfectio alicujus corporis : et constat, quod substantia spiritualis melior est quam corporea : cum autem utrumque sit causatum, causa melior erit in infinitum quam spiritus.

ARTICULUS X.

De alio modo cognoscendi Deum.

SED CONTRA :

Contra hoc autem est quod dicit Dionysius in Cælesti Hierarchia : Negationes in Deo sunt veræ, affirmationes vero incompactæ 2.

3 Et Augustinus dicit, quod verius cognoscitur quid non sit, quam quid sit. Et dicit idem, quod multum profecit in cognitione divina : quia licet non posset apprehendere quid est Deus, tamen apprehendit quid non sit.

ULTERIUS, Quæritur de aliis duobus Quæstunc. modis, scilicet eminentia, et causa : quia videntur esse una et eadem : cum enim procedimus a causato in causam, elevamus causam super proprietates causati, ut supra dictum est.

SOLUTIO. Dicendum, quod illæ tres via solutio accipiuntur secundum ea in quibus relucet Creator : aut enim illa sunt symbolice sive figurative convenientia tantum, et in illis est propria via negationis sive oblationis, ut laps, leo et hujusmodi : aut secundum rem per prius in Deo, licet secundum nomen non ita perfecte possint significari, et sic sunt per eminentiam exponenda, ut est vita, essentia, intellectus, et cætera hujusmodi, et hæc vocantur mystica, ut dicit Dionysius : aut quantum ad utraque conveniunt, secundum quod ab illo sunt, et sic via est a causato in causam.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod Magister non tangit hic omnes vias quibus possibile est venire in cognitionem Dei,

2 IDEM, De cælesti hierarchia, cap. 2.

<--- Page Split --->

sed quasdam : ut nobis ostendat, quod tales et similes quaerere debemus.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod negotio ut negotio nihil certificat : sed negotio oppostorum prædicamentorum circa subjcctum aliquod, per hoc ipsum quod removet opposita, facit appropinquare ei quod per se convenit subjecto. Et hujus exemplum tale ponti quadam Philosophus : ut quaeratur quid est homo, et dicatur quod non est lapis, et non est res inanimata, per hanc negationem magna inquisitio coarctata est, quia jam inter animata tantum homo quaeritur : et si dicatur, non est vegetabile, jam per consequens quæritur inter sensibilia : et si dicatur ultcrius, non est brutum, scietur quonam est rationale animal : et hæc est diffinito hominis per accidens inventa per negationes factas circa hominem. Et hæc est

via divisionis in Philosophia, ut dicatur, Deus est aut corporeum aut incorporeum : non corporeum : ergo incorporeum. Et ita ulterius. Negatio igitur certificat in quantum removet oppositum de proposito subjecto : quia per hoc infertur illud quod secundum naturam convenit.

Affirmationes autem dicuntur incomAd olj e t l, pacta, quia non perfecte dicunt quid est Deus : et hujus causa supra dicta est.

Ad aliud dicendum, quod eminentia Ad quem, non est idem cum causa : quia eminentia proprie est in mysticis quæ semper conveniunt Deo eminentius quam nomen exprimat : via autem effectus in causam est indifferenter in quolibet causato, sicut patet in omnibus hic inductus a Magistro.

E. Quartus modus, vel ratio.

Intellexerunt etiam corporis speciem esse sensibilem, et spiritus speciem intelligibilem : et intelligibilem speciem sensibili prætulerunt. Sensibilia dicimus, quæ visu tactuque corporis sentiri queunt : intelligibilia, quæ cognspectu mentis possunt intelligi. Cum ergo in eorum conspectu et corpus et animus magis minusque speciosa essent : si autem omni specie carere possent, omnino nulla essent : viderunt esse aliquid quo illa speciosa facta sunt, ubi est prima et incommutabilis species, ideoque incomparabilis : et illud esse rerum principium rectissime crediderunt, quod factum non esset, et ex eo quo cuncta facta essent. Ecce tot modis potuit cognosci veritas Dei. Cum ergo Deus una sit et simplex essentia, quæ ex nulla diversitate partium vel accidentium consistit, pluraliter tamen dicit Apostolus, Invisibilia Dei 1 : quia pluribus modis cognoscitur veritas Dei per ea quæ facta sunt. Ex perpetuitate namque creaturarum intelligitur conditor æternus : ex magnitudine creaturarum, omnipotens : ex ordine et dispositione, sapiens : ex gubernatione, bonus. Hæc autem omnia ad unitatem deitatis pertinent monstrandam.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XI.

ARTICULUS XII.

Utrum materia prima sit nihil ?

« Intellexerunt etiam corporis sperirm, etc. »

Hic incipit quarta et ultima ratio in qua Magister tria facit. Primo, rationem dudicit, quod Deus est species specierum. Secundo, redit ad primum, et explicat quare Apostolus dixit: Invisibilia, etc. Tertio, innuit plures alias rationes accipi a dispositionibus creaturarum.

Circa primum nota, quod species hic dicitur forma, sive ratio rei, secundum quod ad cognoscentem vel cognitionem ordinatur, et rem in speciositate naturali manifestat.

Sed objicitur super hoc quod dicit « Si autem omni specie carere possent, omnino nulla essent. » Prima enim materia omnino nullam habet speciem : ergo omnino nihil est. Unde Augustinus in libro Confessionum : Verum est informitatem quae prope nihil est, vices temporum habere non posse 1.

SolutiohujushabeturabAugustino , ibdem , quisicdicitdeprimamateria : Sicutdicimusampliusbonumessequodcreatumatqueformatumest : itafate - nurminusbonumesse , quodcreabileatqueformabileest , sedtamenbonum . Undemateriaprimaperipsamprivatio - nemquamhabet , habetordinemadfor - n u a m , quiaipsaprivatiofaciteamdesi - derareformam : etsichabetaliquomodospecieminappetituspecieietordineadipsam : etideopropenihilest , sedtamennonnihil , utdicitAugustinus .

Utrum ex perpetuitate argutatur æternitas, et ex magnitudine potentiae infinitas ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Ex perpetuitate namque, etc. » Hoc enim videtur falsum : quia

Solutio . Dicendum , quodomnequodicipitperaliquemmodumfuitinpoten - tiautfieretantequamfieret : sedquid - quidestinpotentiautfiat , fitabalio , nonaseipso . Probatio . Deturenim , quodfiataseipso : ergoipsumfacitseip - s u m : sedquidquidfacit , a g i t : ergoip - sumagit : etquidquidagit , actuest : ergoipsumactuest : ergoestactu , etfitsimul : sedquidquidfit , nonest : ergoestactu , etnonestsimul , quodestim - possibile : ergooportetquodomnequodfitetincipit , fiatabeoquodnonfit , necincepit : sedperpetuumfit : ergoabeoquodnonincepit : ethocestæternum : ergofitabæterno : etsicexperpetuitatearguituræternum , exmagnitudineau - temarguiturinfinitas : licetenimnon

<--- Page Split --->

tota potentia infinita reluceat in magno, tamen quia ipse educit magnum sine indignitia praejacntis materae et instrumenti, sic in modo agendi cognoscitur infinitum esse in potentia et omnipotentua.

Ad aliud dicendum, quod est ordo - partium in toto continuo, qui est positio partium : et est ordo universi in mundo, sicut mobile uniforme sub motore primo, et mobile difforme sub mobili primo, et motus materiae generabilis et corruptibilis sub motu mobilis circulariter et dif-

formiter : et haec omnia ad complendum numerum electorum, et hic ordo est sapientiae. Est alius ordo uniuscujusque in perfectione finis sui et participatione bonitatum sibi possibilium a causa prima, id est, Deo, et hic ordo est bonitatis. Dispositio autem differt ab ordine: quia dispositio est per formas rei in seipsa, ordo autem ad alterum.

Ad ultimum dicendum, quod gubern atio hic in se habet continentiam rerum ut manere possint: et hoc est bonitatis, ut dicit Augustinus super Genesis.

F. Quomodo in creaturis apparet vestigium Trinitatis ?

Nunc restat ostendere, utrum per ea quae facta sunt, aliquod Trinitatis indicium vel exiguum haberi potuerit. De hoc Augustinus in libro VI de Trinitate ait: Oportet ut Creatorem per ea quae facta sunt, intellectu conspicientes, Trinitatem intelligamus1. Hujus enim Trinitatis vestigium in creaturis apparet. Haec enim quae arte divina facta sunt, et unitatem quamdam in se ostendunt, et speciem, et ordinem. Nam quodque horum creatorum, et unum aliquid est, sicut sunt naturae corporum, et ingenia animarum : et aliqua specie formatur, sicut sunt figurae vel qualitates corporum, ac doctrinae vel artes animarum : et ordinem aliquem petit, aut tenet, sicut sunt pondera vel collocationes corporum, et amores vel delectationes animarum. Et ita in creaturis praelucet vestigium Trinitatis.

In illa enim Trinitate summa origo est omnium rerum, et perfectissima pulchritudo, et beatissima delectatio. Summa autem origo (ut Augustinus ostendit in libro de Vera religione2) intelligitur Deus Pater, a quo sunt omnia : a quo Filius, et Spiritus sanctus : perfectissima pulchritudo intelligitur Filius, scilicet veritas Patris, nulla ex parte ei dissimilis : quem cum ipso, et in ipso Patre veneramur : quae forma est omnium quae ab initio facta sunt, et ad unum referuntur : quae tamen omnia nec fierent a Patre per Filium, neque suis finibus salva essent, nisi Deus summe bonus esset : qui et nulli naturae quae ab illo bona esset, invidit : et ut in bono ipso maneret alia quantum vellet, alia quantum posset dedit : quae bonitas intelligitur

<--- Page Split --->

Spiritus sanctus, qui est donum Patris et Filii : quare ipsum donum Dei cum Patre et Filio aeque incommutabile, colere et tenere nos convenit. Per considerationem itaque creaturarum unius substantiae Trinitatem intelligimus, scilicet unum Deum Patrem a quo sumus, et Filium per quem sumus, et Spiritum sanctum in quo sumus, scilicet principium ad quod recurrimus, et formam quam sequimur, et gratiam qua reconciliamur : unum scilicet quo Auctore conditi sumus, et similitudinem ejus per quam ad unitalem reformamur, et pacem qua unitati adhaeremus, scilicet Deum qui divit, Fiat lux : et Verbum per quod factum est omne quod substantialiter et naturaliter est : et donum benignitatis ejus, qua placuit quod ab eo per Verbum factum est, et reconciliatum est Auctori ut non interiret.

Ecce ostensum est qualiter in creaturis aliquatenus imago Trinitatis indicatur : non enim per creaturarum contemplationem sufficiens notitia Trinitatis potest haberi, vel potuit, sine doctrinae vel interioris inspirationis revelatione. Unde illi antiqui Philosophi quasi per umbram et de longinquo viderunt veritatem, deficientes in contuitu Trinitatis, ut magi Pharaonis in tertio signo1. Adjuvamur tamen in fide invisibilium, per ea qua facta sunt.

DIVISIO TEXTUS.

« Nunc restat ostendere, etc. » Hic incipit pars illa in qua ducente similitudine aliquiditer in cognitionem Trinitatis devenitur. Et dividitur in duas partes secundum duplicem similitudinem ducentem : quarum prima est vestigium, et de hac primo agit in hoc capitulo. Secunda est imago in spirituali et rationali natura inventa, et de hac consequenter agit, ibi, ti, « Nunc vero ad eam jam perveniamus, etc. »

In priori capitulo Magister tria facit. Primo, ostendit vestigium in creaturis per numerum, speciem, et ordinem. Secundo, ostendit qualiter haec competunt personis, ibi, « In illa enim Trinitate, etc. » Tertio, ostendit qualiter Philosophi per ista progredientes defecerunt in tertio signo, et quod longe et in umbra

viderunt, ibi, « Ecce ostensum est qualiter, etc. » Et per hanc divisionem et per disputationem sequentem patet scientia capituli.

ARTICULUS XIII.

Cujus est proprie cognitio per vestigium, an hominis tantum ?

Incidit hic triplex dubium. Primo enim quaeritur, Cujus proprie est cognitio per vestigium ? Secundo, Quid sit vestigium ? Tertio, Qualiter applicatur Trinitati qua per ipsum cognoscitur ?

CIRCA PRIMUM proceditur sic :

Vestigium est cognitio Trinitatis per ea in quibus relucet in creatura irrationali : sed Angelus cognoscens res in pro-

<--- Page Split --->

prio genere, cognoscit Trinitatem increatam in creatura irrationali: ergo Angelus utitur cognitione per vestigium.

Sed contra. SED CONTRA :

ULTERIUS quaeritur juxta hoc, Utrum bruta sensibilia cognoscant Deum per vestigium ?

SED CONTRA :

DICENDUM ergo ad primum, quod non competit Angelis duabus rationibus, scilicet, quia Angeli non indigent cognitione collativa quæ est quasi conjecturalis, co quod ipsi videant intellectu deiformi. Alia est quia Angelorum cognitio non incipit a creatura, ut sic deveniat in Creatorem : sed potius e contra, ut probat objectio. Unde ratio prima procedit ab insufficienti.

Ad n quod ulterius quaeritur de brutis, dicendum quod ipsa non habent cognitionem vestigii duabus de causis : quarum una est, quia non cognoscunt vestigium ut vestigium, eo quod non conferunt. Secunda, quia tale animal non est capax cognitionis Creatoris.

Ad n quod contra objicitur, dicendum quod (ut dicit Damascenus) talia animalia a natura potius aguntur, quam agant per apprehensionem. Licet enim apprehendat milvus venire tempus suum, ta-

<--- Page Split --->

nun ad hoc incitatur qualitatibus corporis, sicut calore temporis et hujusmodi. Hujus autem signum est, qua omnia animalia unius speciei similiter operantur, ut unaqueque hirundo sicut alia construit nidum: et quando una venit, et alia venit. Si autem apprehensionem sequerentur ut a ratione quadam, cum dissimilis esset apprehensio, dissimillima esset opera, sicut in mechanicis, quorum unus non operatur sicut alius.

Ad id quod objicitur de vermiculo percutiente hederam Jonæ, dicendum quod vermiculus non apprehendit præceptum Domini, sed percussit hederam ut cibum: utitur enim Dominus motibus hujusmodi animalium ad quod voluerit: et in hoc dicuntur obedire præcepto.

Ad id quod objicitur de Augustino quod omnis anima movetur visis, dicendum quod visis quidem movetur, sed non regitur secundum rationes visorum, uno regitur natura: et quod dicitur moveri visis, hoc est quia ad visa movetur.

ARTICULUS XIV.

Quid est vestigium, et an cognitio per vestigium sit utilis ?

Sed contra :

Augustinus : Per omnia opera sua significationis suæ sparsit indicia. Job, xii, 7 : Interroga jumenta, et docebunt te : et volatilia caeli, et indicabunt tibi. Psal. xviii, 2 : Caeli enarrant gloriam Dei, etc.

ULTERIUS quaeritur juxta hoc, Utrum vestigium sit ante creaturam, vel creatura secundum rationem ante vestigium ? Et videtur, quod creatura sit secundum rationem ante : quia subjectum est ante proprietatem : creatura autem substat vestigio : ergo creatura est ante.

Sed contra :

Basilius in quodam sermone super principium Proverbiorum, tractans illud, Cæli enarrant, dicit sic : Sunt quidam sapientiae sermones et rationes quæ ante omnia inserta sunt creaturis, id est, illa ipsa ratio est per quam unumquodque a sapientia procreatum, et per quam etiam ipsum tacens clamat, et creatorem suum Deum profitetur. Primo omnium ratio et sapientia rerum producta est, tum demum ipsæ subsistentiæ, cum jam ratio earum et subsistentia qua possunt subsistero præcessisset, per quam ad intellectum quoque subsistentis Dei mortalium dirigitur intentio. Ex hoc accipitur quod ratio vestigii est ante ipsas subsistentias creaturarum.

Deinde quaeritur, quid sit vestigium ? Et quaeruntur tria, scilicet, Quid sit vestigium? et secundo, de partibus vestigii: tertio, de divisione enumerationis diversorum vestigiorum.

AD PRIMUM proceditur sic :

Vestigium est deprehensio alicujus per figuram pedis impressi in via, sic enim visus accipit vestigium : sed sic non cognoscitur Deus : ergo inutilis est cognito vestigii. Job, xi, 7 : Forsitan vestigia Dei comprehendes,et usque ad perfectum Omnipotentem reperes ? Quasi diceret : Non. Psal. lxxvi, 20 : In mari via tua, et semitæ tuæ in aquis multis, et vestigia tua non cognoscentur.

SOLUTIO. Dicendum, quod vestigium est similitudo dupliciter deficiens in repræsentatione ejus cujus est vestigium. Uno modo deficit : quia est similitudo partis : quia pedis, et non totius. Alio modo : quia confusa est similitudo partis, eo quod etiam pedem confuse repræsentet : quia tantum subteriorem superficiem, et non si pes est spissus, vel bene coloratus, vel bene se habens ad crus, et ad alias partes. Hic autem transsumitur vestigium ad confusam similitudinem artificiis in opere suo, in quo non expresse relucet : et ideo in fine istius capituli dicit Magister, quod videntes per vestigium, per umbram viderunt et de longinquo

<--- Page Split --->

veritatem, deficientes in contuitu veritatus : tamen aliquid videtur in vestigio, sicut aliqua distinctio per appropriata, licet non per propria.

Ad n ergo quod contra objicitur, dicendum quod illæ auctoritates intelliguntur, ita quod per vestigium Deus non sufficienter comprehenditur : unde etiam dicit Job : Numquid usque ad perfectum Omnipotentem reperies ?

Ad n quod ulterius quæritur, Utrum vestigium sit ante, etc. Dicendum quod ante dicitur dupliciter, scilicet, incipiendo ex parte materiae, vel secundum esse, vel secundum tempus, quæ omnia idem sunt, et sic creatura est ante secundum subsistentiam sui quam ratio sapientiæ quam repræsentat, ut probat objectio. Potest etiam ante dici secundum rationem incipiendo ex parte artificis a quo exit opus, Sic prius est ratio sapientiæ quam vestigium : sicut omnis artifex per intellectum operans, prius habet operis rationem, et producti eam in mente sua, priusquam indicat eam in opere materiali.

ARTICULUS XV.

De partibus vestigii quæ sunt unitas, species, et ordo : an convenienter assigenetur ?

Secundo quæritur de partibus vestigii quæ ponuntur tres in Littera, scilicet unitas, species, et ordo.

Videntur autem non debere esse nisi duæ : quia non sunt nisi duo principia rerum compositarum, scilicet materia, et forma : multitudo autem proprietatum consequentium oritur ex multitudine prima partium componentium secundum substantiam, et secundum esse : ergo videtur, quod non deberent esse nisi duo de essentia vestigii.

ULTERIUS quæritur de illa divisione vestigii quam alibi ponit Augustinus, quæ est modi, speciei, et ordinis. Videtur enim hoc vestigium non esse in omnibus : nihil enim diminuibile per pec-

<--- Page Split --->

ratumestinhisquæpeccarenonpos - s u m : modus , species , etordo ( utdeitUupustinus ) diminuibiliasuntperpec - ratum : ergononsuntinhisquæpec - rarenonpossunt : etsicnonsuntnisinhomineetAngelo , utvidetur .

ILTERIUSquæriturdeilladivisioneve - stiæiquæponiturabAugustinoetBer - nardo , u n u m , verum , bonum : unumrumdividentiumdicturdealtero : quaunumestverum , etbonum : etverumunum , etbonum : etbonumunum , etverum : hocauteminnullabonàdivisionedeberetcontingere .

Solutio . Sinepræjudiciodico , quodFrinitasvestigiicreati ( utsupravideba - turdicereBasilius ) accipiturexrationedillaquacreaturaexitaCreatore , e t s e - cundumhabitudinemcreaturæadCrea - toremrelucetinipsa : etideopertriaquæsuntinipsotriplicatur , utquiddamconveniatpotentiæ , sicutunitasquæquasifundatrem : etquiddamsapientiæ , sicutspeciesperquamcognoscitur : etquid - dambontati , sicutordoadperfectum .

Sunttamenetiamfundatainprinci - piisrei , sicutposteapatebit , quælicetsintduo , scilicetquodest , ' etquoest : velmateria , etforma : tamenhabtudinesillo - rumprincipiorumpluressunt : etpeneshabitudineseorumillatriaaccipiuntur .

taliterapudnaturam , quinumerusaliudnonestquampluralitasprincipiorumcon - stituentumipsuminrationeentuscreati :ethocvideturvelleBoetiusinproc - miolibriIIArithmeticæ , ubisicdicit :IllehujusmundanæmolisconditorDeusprincepiumsuæhabuitratiocinationisexemplarnumerum , etadhunccunctaconstutiutquæcumquefabricanterationepernumerosassignatiordinisinvenireconcordam . Isteautemnumerusmeoju - dicionuhlestnisiproportiohabtudinuminnumeroprincipiorumconstituentumessentiamcreati , inquantumcreatumetdeterminatumensestinnatura . HincestetiamquodBoetiusinlibrodeTrini - tateinsoloDeodicitnonesseunumerum ,etinomnibusaliisnumerumesse . Sicidquodvereest , nonestinparte , idest ,nonpotestessepars , nechaberepartem :quiaaliteressetimperfectum . Etsequi - tursimiliterquodtantumesthoc , idest ,unumilludvereest , etestpulcherrimumfirmissimumque : quianulliinnititur .Quocircahocvereunumestinquonul - lusnumerus , nullumineoaliudpræteridquodest . CumenimsecundumDa - mascenum , dufferentiasitnumericausa ,etinveniturhujusmodidifferentiaprinci - pioruminomnicreato , inomnicreatoeritnumerus , quodestutensdistinctuminnatura , sivesitsubstantia , siveacci - d e n s .

AdALIUDdicendum , quodnumerusunomodoestforma , etaliomodonon : t a - menomnimodoaliqualiterspeciempræbetnumerus : etestactusnumeriremnumerataminnumerumcumaliisponere : ethocaccipitresinquantumestterminataetabaliisdvisa : ethocfitperactumformæquædividitettermi - natessemateriæ : etsicnumerusdatesse , etestforma : sedtuncnumeruspo - nturproeoaquoresnumeratur , e t c a - ditinnumerum : undenonsequiturtuncquodsitpar , velimpar : velduo , veltria , ethujusmodi . Aliomodonumerusestnumerataprincipiaadessereisuffi - cientia : etsicaccipiturcumdicitur

<--- Page Split --->

Deus omnia in numero fecisse. Et illa principia præbent speciem sicut in potenta prima ad esse rei species est.

esse extra ea quae disposita sunt in quibus omnia disposita sunt. Et sic patet, quod non ibi dicitur in infinitum.

Ad 3. Ad alud dicendum, quod pondus accipitur large, et stricte. Stricte pondus est inclinatio corporis mobilis motu recto ad suum ubi : large autem est inclinatio cujuslibet rei rei in hoc in quo quiescit fieri sui esse et suæ essentiae : fieri autem suum non quiescit nisi in factum esse, et factum esse non est nisi re perfecta in esse : ergo pondus erit inclinatio principiorum constituentium rem in suum esse rei, id est, proprium esse rei secundum naturam creati hujus, vej illius.

Ad 4. Ad alud dicendum, quod localio seu stabilitas sistit motum, et ideo elargato nomine est in factum esse : quies autem dicit perfectionem quamdam in constitutione ejus propter quod fuit motus, et ideo dicit perfectionem in forma et esse rei.

Ad 5 Ad alud dicendum, quod mensura præfigit modum : modus autem est ultra quod nihil de essentia rei progreditur, ut dicit Augustinus. Unde secundum hoc dico, quod modus est terminatio principiorum constituentium rem sub esse rei : ut sic sint tria, scilicet numerus principiorum, et inclinatio eorum ad esse, et terminatio sive perfectio eorum sub esse rei.

Ad idem dicendum, quod omnis entis creati determinati in natura sunt ista tria : sed non oportet, quod istorum trium sint alia tria quæ sint in ipsis ut dispositiones, sed quod ista tria habeant respondentia tria in ideis quibus creantur, et creaturæ inseruntur. Unde Augustinus in IV super Genesim : Mensura sine mensura est, cui æquatur quod de illa est, nec aliunde ipsa est. Numerus sine numero est, quo formantur omnia, nec ipse formatur. Pondus sine pondere est, quo referuntur ut quiescant, quorum quies purum gaudium est, nec illud tamen refertur ad aliud. Et infra concludit sic : Non itaque dubitandum est illa

Ad alud dicendum, quod amor et chartas in veritate secundum esse habent modum, et hic modus est commensuratio actus ad diligibile : sed in Deo diligibile elevatum est in honitate ultra quam possumus per allectum ad ipsum : ideo dicitur non habere modum, eo quod non habet modum sub nostro posse.

Ad alud dicendum, quod in veritate peccata his tribus privata sunt, sed non omnino : qua remanet in eis actus cum privatione et ordine potentiali ad ista : et ideo etiam deformitas est in actu : quia si non esset actus liberi arbitrii ordnabils ad ista, tunc carentia ipsorum non induceret deformitatem. Qualiter autem incidat hujusmodi defectus, supranotatum est in quaestione de duobus principiis.

Ad alud dicendum, quod modus, species, et ordo omnibus insunt, sed non uno modo : sunt enim in quibusdam dupliciter, sicut in pede, vel alio organo : si enim pes consideretur in se, sic species pedis est forma pedis, et modus ipsius limitatio ejus ad figuram, et ordo ipsius ad locum in corpore. Si autem consideretur ut organum virtutis gressibilis, sic species ejus erit dispositio quæ congrue moveri potest a virtute gressibili, et modus ejus proportio mobilis ad virtutem moventem, et ordo ejus ad ambulandum. Unde dico, quod modus, ordo, et species diminuibula sunt in rationali creatura, non in esse naturæ considerata absolute, sed potius secundum quod consideratur ipsa secundum ordinem quem habet ad bonum gratiae : sic enim illa ordinabilitas corrumpitur per peccatum : aliter autem possunt esse in aliis.

Ad ultimum dicendum, quod unum, verum, bonum, licet convertantur secundum supposita, non tamen convertuntur secundum intentiones nominum, et sic condividuntur.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XVI.

Quar est ratio enumerationis diversorum vestigiorum ?

Tertio, Quaeritur de ratione enumerationis diversorum vestigiorum : de hoc enim fere omnes dicunt, et nullus rationem sui dicti assignat.

Enumercntur igitur vestigia inventa a Sanctis, sc :

Sunt etiam plurimi alii modi enumerandi, qui omnes patebunt, si ratio enumerationis istorum bene altendatur.

Notandum, quod res consideratur tripliciter, scilicet in se, et in operatione, et in comparatione ad hominem, ad cujus eruditionem facta est res ipsa.

In se autem consideratur ulterius tribus modis, scilicet in fieri, et in perfectione ultima. In fieri autem sunt primo enumerata, scilicet numerus, pondus, 1. et mensura. Numerus enim refertur (ut Primo nunuer.ta. dictum est prius) ad substantiam prncipiorum constituentium, secundum quod unum cum alio facit numerum in constituendo totum esse: pondus autem refertur ad inclinationes eorum ad esse : et mensura ad proportonem ipsius esse terminantis principia inclinata ad ipsum. Et sic etiam patet, quod semper prius est in posteriori : sed non convertitur, quia numerus est in pondere, et non convertitur : et numerus et pondus in mensura, et non convertitur.

SECUNDO enumerata, scilicet modus, 2. species, et ordo referuntur ad rem secundum quod est in esse : quod sic patet : Modus est (ut dicit Augustinus) qui praefigit unicuique mensuram esse sui ultra quam de essentia nihil est : et ideo patet, quod est a forma, et ubi terminatur praecedens trinitas, scilicet, in mensura, ibi incipit ista, sicut esse est post fieri. Sed species cum ipsa sit quo res est, et propria natura rei, et dans esse ei in quo est, iterum patet, quod non est rei nisi secundum quod est in esse, Primus autem ordo est rei qui est ad permanentiam et quietem in illo esse, et ad locum proprium suae naturae sive corporalem sive spiritualem, qui ex tali esse quod est a forma rei consequitur. Unde Philosophus in VIII Physicorum dicit, quod idem est motus ad locum, et ad formam, in mobilibus recto motu. Unde patet qualiter haec tria sunt in re secundum quod ipsa est. In istis etiam supponuntur praehabita tria : cum enim omnis motus sit a mensura, ut dicit Augustnus, et mensura supponit numerum, et pondus, ut habitum est, erunt in modo numerus, pondus, et mensura : cum vero non sit species nisi rei modi-

<--- Page Split --->

ficatae in esse, species supponit modum : cum igitur non sit ordo nisi collocationis et quietis in esse quod est a specie, ordo supponit speciem. Et ex Luttera patet, quod inutilis est labor quorumdam, qui omnia haec volunt reducere ad numerum : quia si quaeratur ab eis, quare ita diversis modis enumerant Sancti, non possunt assignare rationem.

SECUNDA consideratio rei est secundum quod est in operatione : et sic iterum tribus modis consideratur, scilicet, secundum disponentia ad opus, vel in actu operis, vel in fine intento per opus.

nia praecedentia bonum - substantia etiam est a qua egreditur actus et operatio, quia actus particularium sunt et compositorum : omnis autem substantia agit per formam, et ideo species ponit primum disponens ad opus : species autem non elicit opera nisi per virtutem, et ideo virtus est immediate disponens ad opus, et ideo in ipso est species et substantia : unde illis tribus sufficienter ad opus disponitur : substantia a qua egreditur actus, species autem secundum quam est operato, et virtus activa quae principium est operis immediatum.

QUENTA autem tria sunt in libro de Caelesti hierarchia, haec scilicet, essentia, virtus, operatio, et sunt in re secundum quod est in opere : essentia enim posita est hic pro natura, secundum quod ipsa est principium motus et status : et virtus est ultimus prolapsus potentiae in opus : operatio autem ponit actum operis. Et iterum facile patet qualiter in istis omnia praecedentia clauduntur.

SEXTO vero loco enumerata sunt substantia, species, et ratio, et sunt in re secundum quod est in fine intento per opus : et secundum hoc substantia supponit substantiam agentem in actu : et species ponit determinationem sui in actu hoc vel in illo, qui est secundum naturam sua forma, vel esse : ratio autem dicit intentum : et tunc iterum semper posterius ponit ante praecedentia

ILLA vero quae septimo enumerantur, non dicunt aliquid in creatura, sed potius in Deo secundum divisionem trium scientiarum, ut dicit Augustinus, ibidem, scilicet naturalis, rationalis, et moralis : quia haec in Deo ostcndunt, quod ipse est causa subsistendi naturalibus, et ratio intelligendi rationabilia quae in puris et nudis intellectibus consstunt, et ordo vivendi qui quaeritur in moralibus quae non sunt contemplationis gratia, sed ut boni fiamus.

TERTIA rei consideratio est secundum quod ordinatur ad intellectum et ad affe-

<--- Page Split --->

etum hominis, quem instruunt res creatu : et sic iterum est triplex consideratio rei, scilicet, ut disponitur res ad intollectum et affectum, vel prout est in intellectu et affectu, vel prout est in effectu consequente se secundum quod est in intellectu et in affectu.

Et primo modo accipiuntur illa tria quae in octavo loco enumerata sunt, scilicet quod constat, et quod congruit, et quod discernitur : nihil enim secundum naturam constat nisi quod constat in perfectione potestatis et naturae : tunc enim constat, id est, stat similiter : sed perfectio naturae est in primis tribus ternaris : et perfectio potestatis in secundis tribus, ut habitum est : ergo quod constat supponit omnia praecedentia : quod autem congruit, ponit ordinem ad aliud, et praecipue ad hominem cui congruit in usu vitae : quod autem discernitur, ponit respectum ad intellectum.

EAVERO q u æ n o n o enumerantur , untinrecxistenteinaffectu etintelle - c t u : etsunthæc , verum , bonum , p u l - chrum : verumenimestfinisintelligen - tuæspeculativæ , utdicitPhilosophus : etbonumestfinisaffectus : pulchrumau - tumdicitvenustationemetdecentamcjussecundumrationemhonesti .

DECIMOverotriaenumeratasuntlumen , pulchrum , bonum : etaccipiun - tursecundumeffectumquemfaciuntinaffectuetintellectu , quisuntilluminare , etpulchrumfacere , etbonum .

Et nota, quod in omnibus istis et aliis quae a Sanctis ponuntur, semper primum dicit substantiam rei : quia nisi illa prius supponatur, nihil circa eam posset accipi. Ultimum autem semper dicit complementum respectu duorum praecedentium.

ARTICULUS XVII.

De attributis personarum quae attribuuntur eis a Magistro.

Deinde ad intellectum pleniorem habendum Litteræ, videndum est qualiter Magister per verba Augustini hæc tria attribuit Trinitati increatae, ibi, ubi dicit : « In illa enim Trinitate summa origo est, etc. »

Si enim colligantur omnes diversitates quas ponit in isto capitulo, tunc Patri attribuit septem, et octavum quod proprium est sibi, scilicet, quia Pater : vocat enim eum primo originem omnium rerum, et secundo principum, et tertio a quo, et quarto ad quem recurrimus, quinto unum, sexto quod auctor conditionis, et septimo quod suum est dicere fiat.

PATER enim consideratur tripliciter, scilicet, ut principium non de principio, tam respectu personarum quam respectu creaturarum : quia etsi Filius, et Spirtus sanctus creant, tamen hoc habent a Patre. Pater etiam accipitur in sua proprietate : et Pater accipitur ut finis in quem omnia referuntur, et a creaturs, et a personis : quia Filius in illum refert quod est, a quo habet ut sit, ut dicit Hilarius. Et similiter Spiritus sanctus. Si autem consideratur ut principium non de principio, potest accipi tripliciter, scilicet in habitu, vel in inclinatione ad actum, vel in actu ipso : et hæc dicuntur secundum rationem intelligendi tantum, quæ ratio importatur per nomina, et non quod in re sit hujusmodi distinctio : hoc enim modo Sancti consueverunt loqui de personis. Si autem accipitur ut in habitu, tunc convenit ei origo : si vero ut in inclinatione ad actum, tunc convenit ei principium : si vero in actu ipso, tunc

<--- Page Split --->

convenit ei id quod dicitur, a quo omnia : et hoc plane se offert consideranti nominum rationes. Si autem consideratur in proprietate personali, tunc convenit ei per appropriationem esse unum : quia unum est indivisivum in se, et extenditur indivisivum ad non distingui per hoc quod non ab alio sit, sicut unum non est ab alio a quo omnis numerus. Si vero consideratur ut finis, tunc convenit ei ad quod omnia reducuntur sive revertuntur. Duo vero quae tangit Magister, scilicet auctor conditionis, et dixit fiat, conveniunt ei secundum quod creatura est ab ipso in actu : sed a quo convenit ei per actum ipsum : auctoritas autem convenit ei in quantum per se operatur : et dicere fiat in quantum relucet in opere appropriatum suum.

Filio autem dat Magister etiam septem, scilicet veritatem, pulchritudinem, formam, per quem fiat opus, formam quam sequimur, similitudinem reformationis, et verbum : et haec aptantur Filio secundum quatuor considerationes ejus. Comparatur enim ad dicentem Patrem, et sic est ipse Verbum : comparatur etiam ad exitum creaturarum a Deo, et hoc dupliciter, scilicet ut idea rei, et sic ipse dicitur forma : et ut ens extra umbras privationum eorum quorum est idea, et sic ipse est pulchritudo : et ut totum continens quidquid in re futurum est, et immaterialiter et immutabiliter, et sic ipse est veritas : quia veritas immobilis est, et immaterialis. Si autem comparatio sui fiat ad creaturam prout exit ab operante, sic attribuitur ei per quem fit opus. Tertia consideratio Filii est secundum quod ipse est reducens nos ad Patrem, sicut dicit Apostolus, ad Roman. v, 2, quia per ipsum accessum habemus ad Patrem 1 : tunc dupliciter consideratur, scilicet ut imago ad quam nostram imaginamur, ut scilicet secundum modum possibilem nobis imitemur, sicut

ipse per omnia imitatur Patrem, et sic est forma quam sequimur : et prout recreat, ut mediator Dei et hominum, et sic est similitudo recreationis.

Spiritui sancto Magister etiam attribuit sex in isto capitulo, scilicet, quod ipse est delectatio, bonitas in qua omnia contunentur, gratia qua reconciliamur, pax qua adhaeremus unitati, et donum benignitatis, quae conveniunt Spiritui sancto secundum triplicem ipsius considerationem. Si enim consideratur in comparatione ad Patrem et Filium a quibus procedit, hoc fit duobus modis, scilicet, secundum rationem suaque processionis, et haec ratio est quia procedit ut bonitas et amor : tunc convenit ei bonitas. Si autem consideratur secundum modum quo se habet ad Patrem et Filium, tunc convenit ei delectatio : quia ipse est delectatio duorum secundum appropriationem. Si autem consideratur in comparatione ad creaturam universaliter, tunc convenit ei esse id in quo omnia continentur. Tertia consideratio est in comparatione ad creaturam rationalem in quam procedit, ut ipsam sanctificet : et tunc consideratur triplicter, scilicet in se, sicut ipsum primum donum est in quo omnia donantur, et sic convenit ei donum benignitatis : et in muneribus gratuarum, et sic convenit ei esse gratiam in qua reconciliamur : et in effectu sequente collationem sui et gratiarum, et sic convenit ei esse pacem qua unitati adhaeremus.

Ex praehabitis patet explanatò totus capituli usque illuc : « Verbum per quod factum est omne quod substantialiter et naturaliter est. Haec omnia dicit propter peccatum, quod nec naturaliter, nec substantialiter est, sed defectus incidens ex defectu boni : unde non habet esse perfectum secundum quod Boetius diffinit esse, cum dicit : Esse est quod ordinem retinet servatque naturam.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XVIII.

An Philosophi potuerunt cognoscere Trinitatem ?

Deinde objicitur de hoc quod dicit : « Non enim per creaturarum contemplationem sufficiens, etc. » Ex hoc enim accipitur quod Philosophi Trinitatem non cognoverunt.

nisi per intellectum conveniens cum proprio : ergo non intellecto prius proprio, non intelligitur appropriatum : et ita videtur quod proprietates personarum intellexerunt priusquam appropriata.

ULTERIUS quaeritur, Si cognoverunt Quæst. 1. aliquo modo Patrem et Filium, utrum magis accessit ad notitiam eorum Pater in ratione dicentis per intellectualem quam in ratione Patris, et Filius in ratione verbi quam Filii ?

ULTERIUS quaeritur, Quare defecerunt Quæst. 2. magis in cognitione Spiritus sancti quam Filii ?

SOLUTIO. Dicendum, quod sine dubio Solutio. Philosophi ductu naturalis rationis non potuerunt cognitionem habere determinatam de Trinitate secundum propria nomina personarum : et hoc contingit propter tria : quorum unum est, quia cognitio illa oppositionem habet ad principia, quibus intellectus accipit scientiam, qualia sunt, quia unius naturae indivisibilis per numerum non possunt esse supposita plura : quia omne quod distinguitur secundum subsistentiam, eo quod ad alterum, prius est in substantia distinctum recipiente illam relationem : quia gignens de substantia sua et genitum in esse non sunt simul : quia omne genitum prius est in potentia quam in actu, et hujusmodi qualia sunt principia accipiendi scientiam apud rationem naturalem : et omnibus his oppositum est in distinctione personarum in Trinitate : et ideo ad notitiam Trinitatis exigitur aliud principium altius his quod est fides, sive illuminatio revelationis desuper venientis. Secundum est, quia scientia Dei mirabilis est, et confortata, et non possumus ad eam : eo quod excedit et vincit nos, sicut supra probatum est. Tertium est, quia similitudo in creatura repræsentans Deum non est perfecta, et deficit in repræsentando, sicut Mag.ster dicit in-

<--- Page Split --->

fra : quia omnis similitudo in pluribus multo delicit quam conveniat.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod Aristoteles non intelligit Trinitatem nisi forte per appropriata : sed ibi intendit secundum commentum, quod propter tres perfectiones rei, scilicet, in se secundum quod corpus in trina dimensione perfectum est, et linea et superficies imperfecta, eo quod una dimensio addi potest : et secundum ordinem circuli in generatone et motu cœeli et figura mundi, eo quod linea recta recipit additonem, sed circulus non, eo quod est sine principio et fine : et tertio perfectionem universalitatis quae est ex hoc quod impossibile est addere mundo, cum sit ex materia sua tota, et nihil de materia sua sit extra mundum : propter, inquam, istas tres perfectiones rerum magnificabant antiqui Deum tribus sacrificiis : et non confitebantur eum esse trinum et unum.

AD ALIUD dicendum secundum Augustinum in libro de Doctrina Christiana, quod Plato curiosus in inspectione librorum descendit in Ægyptum et Judæam, ut videret libros Moysi, et Prophetarum : et ibi didicit Patrem et Filium, et non ductu naturalis rationis. Vel forte si quis inspiciat mentem Platonis, intendit patrem vocare Deum, et filium hunc mundum : et ideo etiam ibidem loquitur de matre et nutricula quæ est materia ex qua factus est mundus.

AD IDEM dicendum, quod paternam mentem vocat intellectum Dei sine discretione Trinitatis : et paternum intellectum vocat mundum archetypum, sicut de Deo dicit Boetius :

Mundum mente gerens pulchrum pulcherrimus [ipse.

patet ex Augustino de Doctrina Christiana : sed jam infra aliam dabimus responsionem.

Ad ALIUD dicendum, quod nescio quis fuit iste Trismegistus : et credo, quod liber confictus est : omnia enim quæ dicitur dixisse Trismegistus, inveni in quodam libro Magistri Alani qui confectus est de quibusdam propositonibus generalibus, et supponitur commentum eorumdem : si tamen Philosophus fuit ante incarnatonem, et non didicit in libris Veterans Testamenti, nec per revelationem, tunc dico quod loquitur de uno Deo generante, id est, producente suum intellectum in mundo, et omnia quæ fecit diligente propter seipsum.

Ad in quod objicitur, quod appropriatum non cognoscitur nisi mediante proprio, dicendum quod hoc verum est in quantum appropriatum : sed hæc appropratio ad propria facta est per fideles.

Ad in quod ulterius quæritur, dicendum quod magis appropinquabant Patri et Filio sub ratione dicentis per intellectum, et sub ratione verbi, quam sub ratone Patris et Fili : et hoc ideo quia dicere æquivocatur ad dicere essentiale quod convenit tribus, et ad dicere personale quod convenit tantum Patri. Et primo modo est investigabile per rationem. Secundo modo non. Smiliter verbum est æquivocum ad verbum creare quod appropriate convenit Filio : sed Filius dicit subsistentem personam, quod non facit verbum secundum rationem verbi in commun.

Ad ULTIMUM dicendum, quod dictio Ad quorum verbi et dicentis satis offerunt se in inintellectu divino, et habent aliquam relatonem ad invicem : sed dictio amoris non ita se offert : et ideo processio Spiritus sancti magis elongata est a ratione.

<--- Page Split --->

G. Quomodo in anima sit imago Trinitatis?

Nunc vero ad eam jam perveniamus disputationem, ubi in mente humania quae novit Deum, vel potest nosse, Trinitatis imaginem reperiamus. Ut enim ait Augustinus in XIV libro de Trinitate 4 : Licet humana mens non sit ejus naturae cujus Deus est, imago tamen illius quo nihil melius est, ibi quaerenda et invenienda est, quo natura nostra nihil habet melius, id est, in mente. In ipsa etiam mente antequam sit particeps 5 Dei, ejus imago reperitur : etsi enim amissa Dei participatione deformis sit, imago Dei tamen permanet. Eo enim ipso imago Dei est mens, quo capax ejus est, ejusque particeps esse potest. Jam ergo in ea Trinitatem, quae Deus est, inquiramus. Ecce enim mens meminit sui, intelligit se, diligit se : hoc si cernimus, cernimus Trinitatem, nondum quidem Deum, sed imaginem Dei. Hic enim quaedam apparet Trinitas, memoriae, intelligentiae, et amoris. Haec ergo tria potissimum tractemus, memoriam, intelligentiam, voluntatem. Haec ergo tria, ut Augustinus ait in libro X de Trinitate 3, non sunt tres vitae, sed una vita : nec tres mentes, sed una mens, una essentia. Memoria vero dicitur ad aliquid, et intelligentia, et voluntas sive dilectio similiter ad aliquid dicitur : vita vero dicitur ad seipsam, et mens, et essentia. Haec ergo tria, eo unum sunt, quo una vita, una mens, una essentia : et quidquid aliud ad seipsa singula dicuntur, etiam simul, non pluraliter, sed singulariter dicuntur. Eo vero tria sunt, quo ad se invicem referuntur.

DIVISIO TEXTUS.

« Nunc vero ad eam jam pervenimus, 1t. » Hic incipit pars illa in qua per imaginem docet venire in Trinitatis aeternia distinctionem. Et dividitur in partes tres : in quarum prima duplicis imaginis in anima ostendit distinctionem. In secunda docet qualiter per has imagines ascenditur in Trinitatis increatae distin-

ctionem, ibi, Y, « Mens itaque rationalis considerans, etc. » Et est penultimum capitulum istius distinctionis. In tertia dicit, quod quasi per conclusionem in his similitudinibus accipitur, ibi, Z, « Quapropter juxta istam considerationem, etc. » Et est ultimum capitulum istius distinctionis.

Prima harum in duas subdividitur, penes duas imagines quas ponit : quarum una est in potentiiis naturalibus mentis, alia autem est in habitibus naturalibus

<--- Page Split --->

ipsius, ibi, S, « Potest etiam alio modo, etc. »

Prior inter istas ulterius dividitur in tres : in quarum prima ponit ea quae exiguntur ad imaginem. In secunda, determinat quaedam dubia 'circa dictorum determinationem exorta, ibi, M, « Hic attendendum est diligenter, etc. » In tertia, tangit istius imaginis dissimilitudinem, ibi. P, « Verumtamen caveat, etc. »

Prior inter istas adhuc subdividitur in duas : in quarum prima tangit potentas in qubus integritas consistit imaginis, et qualiter sunt distinctae, et unum in substantia, vita, et mente. In secunda vero demonstrat aequalitatem earum ad invicem, ibi, H, « Æqualia etiam sunt non solum singula, etc. »

Et quia locus iste difficilis est, ideo notandum, quod prima pars non continet nisi unum capitulum, in quo quinque sunt paragraphi : in quorum primo determinat Magister, quod imago Dei quaerenda est in nostra mente, eo quod illa parte nostra natura nihil habet nielus. In secundo, ostendit quod ratio imaginis est in mente : quia capax Dei est, vel quia capit ipsum, ibi, « In ipsa etiam mente antequam sit particeps Dei, etc. » In tertio vero ostendit trium virium constituentium imaginem, distinctionem, et ordinem, ibi, « Ecce enim mens meminit, etc. » In quarto ostendit qualiter ista sunt unum in substantia mentis, ibi, « Hæc ergo tria, ut ait Augustinus, etc. » Quinto et ultimo, ostendit in quo ista sunt alterum ad alterum, et in quo non, ibi, « Memoria vero dicitur ad aliquid, etc. »

Per hanc divisionem patet sententia primi capituli.

ARTICULUS XIX.

Quid sit imago ?

Incidit autem hic quadruplex dubium ante expositionem Litteræ. Primo modo enim quaerendum est, quid sit imago ? Secundo, quae sunt imaginem constituentia ? Tertio, in quo sicut in subjecto sit imago ? Quarto, respectu cujus objecti sive cognocibilis sit imago, utrum respectu omnium, vel respectu alicujus specialiter ?

CIRCA primum proceditur sic :

Dicit Hilarius : Imago est rei ad rem coœquandam unica et indiscreta similitudo 1. Item, Hilarius : Imago est rei ad rem coœquandam similitudo et unitas. Cum autem dicat Augustinus super illum locum Psalmi iv, 7 : Signatum est super nos, etc., quod est imago creationis, et recreationis, et similitudinis, quaeratur utrum communiter ad omnes imagines illas diffiniatur ?

<--- Page Split --->

c. Et dicit, quod est in nobis sicut in solido aureo : in Unigenito autem sicut in lilio : ergo videtur, quod nostra imapio non sit ad imaginem increatam simultudo et unitas, sed multa diversitas.

Solutio. Dicendum, quod in veritate illae notificationes Hilarii ab eo datae sunt de imagine increata quae est Filius : si tamen extendantur ad imaginem creatam (ut quidam volunt) tunc concedendum est, quod nihil prohibet omnibus tribus imaginibus (ut ita dicam) notificationem illam convenire per prius et posterius : et per prius convenit imagini similitudinis quae est in tribus potentius, scilicet memoria, intelligentia, et voluntate : per posterius autem sicut subjecto convenit rationi quae ibi ponitur pro parte mentis quae in ratione, id est, in rationali anima, excellentior pars est : imagini autem recreationis convenit per effectum, quia facit actualiter imitari.

Ad aliud dicendum, quod discreta qui-

dem est imago creata, ut secundum se est considerata ut res quaedam : sed in ratione imaginis non accipitur sola, sed id cujus imago est, accipitur in ipsa una acceptione cum ipsa : quia sic considerata ducit intellectum in exemplar, et ideo uno actu intelligendi accipitur utrumque, quia unum in alio, et sic contingit exemplar, et est indiscreta ab ipso.

Ad aliud dicendum, quod dissimilitudo quae est in ipsa non est in ea ut est imago : quia nihil est imago secundum se dissimile : et ideo illud non inpedit indiscretionem.

Ad aliud dicendum, quod verum est quod non coequat exemplar in toto, sed secundum id quod attingit aliqualiter, sic coequare nititur, unde coequatur secundum quid.

Ad in quod objicitur de secunda diffinitione, dicendum quod si extendere velimus eam ad imaginem creatam, tunc erit unitas non substantialiter, sed unitas imitationis et ducentis in aliud per aequalitatv-m et similitudinem : et tunc est unitas bene in imagine regis in solido aureo.

Ad aliud dicendum, quod similitudo uno modo majorem dicit convenientiam quam aequalitas : est enim similitudo rerum differentium eadem qualitas : si ergo in diffinitione accipiatur, dicet in ratione imaginis omnem aequalitatem, praecipue exteriorem : et ita etiam dicet convenientiam in forma, seu circa aliquid constante figura : et illa maxime perlicit imaginis rationem plus quam aequalitas in quantitate sola.

Ad aliud dicendum, quod Hilarius non est contrarius sibi : quia supra voluit, quod imago plura supposita poneret sive in recto, sive in obliquo, ut supra dictum est. Hic autem intelligit non de unitate singularitatis, sed potus de unitate qua ordinat» ad se unuuntur in hoc quod unum est in alio per hoc quod accipitur in ipso.

Ad aliud dicendum, quod in quatuor differunt vestigium, et imago. Unum est quod vestigium est confusa similitudo

<--- Page Split --->

super partem partis tantum, sed imago est expressa similitudo in exterioribus super totum. Aliud est quod vestigium non dicit convenientiam exteriorum secundum quod ab interioribus causantur, sicut senectutis, pinguedinis, coloris, pulchritudinis, et hujusmodi : sed imago talem ponit convenientiam in exterioribus, per quae aliquid in interioribus comprehenditur. Tertia differentia est : quia vestigium est in omnibus, sed imago tantum in creatura digniore, et secundum digniorem ejus partem. Quarta est, quod vestigium non ducit nisi obscure in attributa personarum : imago autem aequaliter in processionem personarum ab invicem, et consubstantialitatem earum, et etiam aequalitatem, sicut jam infra dicetur, quando ostendetur ordo istarum virium, et aequalitas, et consubstantialitas : et ideo etiam vestigium non proprie potest dici similitudo et unitas.

tione imaginis? Et videtur quod secundum nullam.

ARTICULUS XX.

Quæ sint imaginem constituentia ?

Secundo quaeritur, Quae sint imaginem constituentia? Et dicitur ab Augustino, quod memoria, et intelligentia, et voluntas.

Quæratur ergo, Quid sit memoria secundum quod imaginem constituit? Et dicit Gregorius Nicaenus quod memorativum est memoriae et rememoratonis causa et promptuarium. Origenes autem dicit, quod est phantasia relicta ab aliquo sensu secundum actum apparente. Damascenus autem dicit, quod memoria est conservatio sensus et intelligentiae. Augustinus autem in libro XII Confessionum : Præsens de prætertis memoria est. Tullius autem dicit, quod memoria est præteritorum.

Quæratur ergo, Secundum quam rationem istarum diffinitionum cadit in ra-

Ex omnibus his patet, quod memoria non potest esse pars imaginis.

Eodem modo quaeritur de intelligentia, Utrum ipsa sit pars imaginis ? Quæst. Et videtur , quod non : aut enim intelligentia est intellectus agens, aut possibilis, aut speculativus sive formalis, aut intellectus qui a Philo-

<--- Page Split --->

sophis dicitur adeptus : constat quod non agens : quia ille est universaliter agens, ut dicit Philosophus, quo est omnua intelligibilia facere : et penes illum non accipitur imago : quia in hoc non imitatur Trinitatem, sed potus actum lucis ad colorem, et artis ad materiam, ut dicit Philosophus. Similiter videtur, quod non sit possibilis quo est omnia fieri intelligibilia, et potentia omnia habet, actu autem nihil : sed Augustinus dicit, quod intellectus qui est pars imaginis, semper novit se. Quod autem non sit speculativus, patet : quia ille habitus principiorum, vel alius, si imitaretur, non esset ex se, sed potius ex parte rei cujus est intellectus. Augustinus autem dicit, quod intellectus de se imitatur. Similiter non est adeptus : quia ille est scientia acquisita per inventionem, vel doctrinam : et tunc non imitatur Trinitatem in una essentia personarum.

abstraheretur ab omni differentia temporis, sicut et intellectus. Et si quaeratur, Quid sit haec memoria, et quis sit ejus actus? Dicendum, quod memoria haec nihil aliud est quam potentia animae rationalis secundum superiorem partem tenens apud se habitum veri et boni quod ipsa est secundum naturam suam, et habitum veri et boni quod Deus est : vel forte quod verius est secundum Augustinum, tenens apud se notitiam per praesentiam essentiae, et non habitum veri et boni quod ipsa anima est secundum naturam. Unde Augustinus dicit, quod nihil praesentius est animae quam ipsa sibi : sed de hoc infra habebitur. Actus autem ejus non est in agendo, sed tenendo (sicut jam dictum est) praesentiam notitiae in essentia, vel habitu aliquo innato. Unde bene concedo id quod objicitur de memoria, quod non sic accipitur hic : nec approbo quod quidam dicunt, quod sit conservatio specierum sub ratione prius visi, vel accepti, vel habiti : quia haec ratio concernit tempus, et secundum omnes Philosophos, temporis est considerare illius potentiae cujus est considerare quantitatem, et hoc est primum sensitivum. Si autem dicatur quod ratio temporis simplex est, et ideo potest esse intellectus : hoc verum est : sed ratio temporis aequaliter se habet ad omne tempus, sicut ratio hominis aequaliter ad omnes homines, et ideo tunc non determinat hoc intelligibile et illud : et ideo dicendum, quod simpliciter nullum tempus respicit, sed extractum a tempore cujus ipsa memoria est conservatrix.

Eodem modo videtur, quod nec voluntas sit pars imaginis : quia voluntas (ut dicit Anselmus) non est nisi duobus modis, scilicet, ut motor virium secundum quod convertitur super alias vires et movet eas ad actum, secundum quod dicitur : Volo intelligere, et volo memorari : sic autem non imitatur Trinitatem : quia sic non est ex intellectu et memoria : sed potius e converso illa sunt ex voluntate. Alio modo est voluntas quae convertitur ad volitum, et sic iterum non imitatur Trinitatem, sed potius imperat de imitando vel fugiendo delectabile vel triste in operibus : et ita videtur, quod nullum illorum trium sit de imagine quae ponuntur in ipso.

Ad 10 quod quaeritur de intellectu sive Ad quest. 1. intelligentia, dicendum quod intelligentia dicitur hic potentia intellectiva formalis non simpliciter, sed respectu intelligibilis cujusdam informata, quod scilicet semper praesens est in anima, sicut anima sibi est praesens, et Deus in ea est essentialiter, praesentialiter et potentialiter : naturaliter enim nobis insita est cognitio Dei : et ideo non procedit obje-

<--- Page Split --->

ctio quae facta est de speculatione aliorum intellectualium : quia licet in aliis non imitetur, tamen in quodam per relationem ad memoriam et voluntatem imitatur.

quod non in sola mente sit, ut videtur hic dicere Magister.

Ad quest. 2. Eodem modo solvendum illud quod quaeritur de voluntate, quod est voluntas accepta respectu voliti, non omnis, sed cujusdam : et non quocumque modo, sed secundum quod memoria et intelligentia sunt de eodem, sicut est volitum quod anima est, et volitum quod Deus est : quorum utriusque notitia insita est animae naturaliter, ut dicit Augustinus : et per hoc etiam patet solutio ad totum.

ARTICULUS XXI.

ULTERIUS quaeritur, Quare non secundum aliquem modum assignetur imago convenire potentiis animae vegetabilis, sicut assignatur ab Augustino potentiis animae sensibilis?

In quo ut in subjecto continetur imago ?

Tertio quaeritur ? In quo ut in subjecto proximo sit imago ?

Sed contra.

ADHUC quaeritur de Glossa super Psalmum iv, 7 : Signatum est super nos, etc., ubi distinguit imago creationis quae est ratio, recreationis, et similitudinis : quaeritur enim pro quo supponit ibi rato. Si dicatur, quod pro rationali natura. CONTRA :

PRAETEREA,

Quest. 1.

Quest. 1.

1 S. JOANNES DAMASCENUS, Lib. II, cap. 3.

<--- Page Split --->

tia. CONTRA : Gratia gratum facit habentem, et non respicit hanc potentiam, vel illam : imago autem consistit in potentis determinatis : ergo imago non est pratia. Si propter hoc dicatur, quod est virtus, tunc quaeritur, Quid sit illa virtus, vel illae? si dicatur quod communiter dicitur, quod fides, spes, et charitas. CONTRA : Nulla illarum est in memoria : ergo non recreatur haec pars imaginis quae est memoria.

Praeterea quaeritur, Quare non ponitur imago in virtutibus politicis, sicut in theoricis ?

SOLUTIO Dicendum, quod imago in veritate non est nisi secundum partem superiorem animae, quae mens vel spiritus vocatur ab Augustino.

Ad iut autem quod contra objicitur, dicendum quod in visu exteriori non est imago, sed similitudo quaedam imaginis in hoc quod tria quaedam uniuntur : tamen non est vera ratio imaginis, quia non sunt unius substantiae, sicut illa quae sunt in mente.

Eodem modo respondendum est ad illud quod objicitur de phantasia.

Ad aliud dicendum, quod Damascenus quamlibet convenientiam ex natura vocat imaginem : et quia est spirituale liberum arbitrium, ideo dicit esse imaginem.

Ad aliud dicendum, quod ratio superior respicit operabilia, licet per rationes juris divini : sed potentiae imaginis simpliciores sunt, eo quod ordinatasunt tantum ad notitiam veri et boni quod Deus est, et ejus in quo ut imagine sua accipitur Deus : et quia quandoque invenitur Augustinus dicere, quod imago est anima secundum superiorem partem rationis, dicendum quod large sumit

tunc superiorem partem prout comprehendit potentias imaginis, et sinderesim, et etiam illam partem quae specialiter superior vocatur pars.

Ad aliud dicendum, quod in imagine 1. specialiter una potentiarum debet esse cognitiva, eo quod imago appropriate convenit Filio qui est imago Patris : nulla autem potentiarum animae vegetabilis est cognitiva : et ideo illi nullo modo convenit esse imaginem.

Ad aliud dicendum, quod in illa Glossa ratio ponitur pro parte superiori, quae mens, vel spiritus dicitur : et est in ea imago in potentia, sicut in subjecto in quo imitatio distingui potest in suis potentis.

Ad iu quod quaeritur, Utrum Angelus sit ad imaginem? dicendum, quod imago potest notare convenientiam in interioribus tantum, vel simul in interioribus et exterioribus Si primo modo, tunc non video quare cum Sanctis non dicatur, quod Angelus est ad imaginem, sicut et homo : cum in eo tres potentiae sint in una essentia, sicut et in homine. Si autem notat utramque convenientiam, tunc non est ad imaginem : convenientia autem in exterioribus est in tribus : in eo quod ab uno homine sunt omnes, sicut Pater est principum totius deitatis : et in eo quod anima est ubique in corpore suo tota, ut infra (distinct. 8) continetur, sicut Deus est in mundo ubique totus, quod non convenit Angelo.Tertia autem est in eo quod homo est unibilis Deo, non autem Angelus.

Ad iu quod quaeritur de imagine re- 1. creationis, dicendum quod est proprie Ad 1. loquendo secundum tres virtutes theolo- gicas, scilicet fidem, spem, charitatem. Spes enim in eo quod exspectat indeficien- tiam, dicit id quod appropriate convenit memoriae, quia retentiva est similitudi- nis divinae vel praesentiae : licet secun- dum se sit in irascibili.

<--- Page Split --->

DICENDUM ergo ad primum, quod non in omnibus intellectus informatur ex memoria : sed in quibusdam intellectus pnnerativus est memoriae, ut in acquisilis habitibus : licet e converso sit in innatis.

perflue additur hoc quod dicit, vel potest nosse : quia idem est posse nosse ex potentia habitus, quod notitiam Dei apud se tenere. Si secundo modo, tunc non videtur, quod imago semper in anima remaneat : quia non semper est in gratia quae facit imitari.

AD ALIUD dicendum, quod tota memoria non accipitur ibi secundum multitudinem objectorum omnium, sed penes rationes cognoscendi multas respectu duorum objectorum tantum : et hoc videri potest : quia si respectu aliorum arceperetur, tunc mens et notitia non erunt substantia, sed duae diversae.

AD ALIUD dicendum, quod non stat cognitio in objecto ejus, sed potius actualiter vel potentialiter refertur in Deum, sicut ad exemplar.

AD ALIUD dicendum, quod duo attenduntur in imagine, scilicet substantialitas, et aequalitas : et secundo, pulchritudo, et venustatio coloris : et quoad primum, scilicet consubstantialitatem et aequalitatum, verius est imago in anima, quando mecminit, intelligit, et vult se, quam quando meminit, intelligit, et vult Deum qui non coequatur ei. Si autem secundo modo accipiatur : quia nulla venustatio potest esse sine Deo, ideo tunc verius imitatur, quando accipitur verum et bonum quod est Deus.

SOLUTIO. Dicendum, quod utroque modo potest intelligi : et si intelligatur de notitia naturali, tunc nosse refertur ad habitum, et posse nosse ad potentiam : quia his duobus modis distinguitur Trinutas in ista distinctione, ut supra habitum est : et sic patet, quod licet simul sint nosse et posse nosse, non tamen semper secundum idem : quia non est idem nosse ex habitu, quae est notitia servata apud mentem, et posse nosse ex potentia sola. Si vero intelligitur de notitia gratuae, tunc nosse refertur ad imitationem imaginis exteriorem, quae non est ei substantialis, sed est ad bene esse, sicut color et venustatio : posse autem nosse refertur ad potentiam, et ad gratiam.

ARTICULUS XXIV.

Et haec ante Litteram dicta sufficiant.

Quare imago non est secundum vires inferiores ?

ARTICULUS XXIII.

Nosse utrum intelligatur de notitia naturali, sive de notitia gratuae ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Imago tamen illius quo nihil melius est, etc. » Quare non potest esse imago Dei secundum inferiores vires ?

Deinde accipiatur Littera primae partis capituli super illud : « Ubi in mente humana quae novit Deum, vel potest nosse, etc. » Et quaeratur, Utrum intellicatur de notitia naturae secundum quod nosse est notitiam apud se tenere, aut de notitia gratiae ? Si primo modo, tunc su-

SOLUTIO. Hoc contingit propter simplicitatem objecti quod est Deus, et ipsa mens. Ista enim simplicissime sunt in mente : quia per essentiam, et ideo non potest in illa nisi secundum simplicissimam sui partem.

<--- Page Split --->

cit « Eo enim ipso imago Dei est mens quo capax, etc. »

ARTICULUS XXV.

Utrum imago potest amitti ?

Deinde quaeritur de hoc : « Etsi enim amissa Dei participatione, etc. »

Contra hoc videtur esse quod dicitur in Psalmo LXXII, 20 : In civitate tua imaginem ipsorum ad nihil:um rediges. Et alibi, Isa. XIII, 8 : Facies combustae vultus eorum : ergo imago potest amitti.

Solutio. Solutio. Dicendum, quod imago potest attendi in substantialibus sibi, quae sunt forma, et figura : et illa imago est in tribus potentiiis, scilicet memoria, intelligentia, et voluntate, quae amitti non possunt : quia secundum Dionysium, data naturalia non amittuntur. Est autem in his secundum quod per notitiam insertam sibi naturaliter et concreatam, convertuntur ad verum et bonum quod Deus est, et ad verum et bonum quod mens est. Alio modo attenditur imago in pulchritudine quae est ad bene esse : et loco illius pulchritudinis quam adducit color et deauratio et hujusmodi, est in spiritualibus participatio Dei per gratiam : et quoad hanc exteriorem potius pulchritudinis divinae quam distinctionis personarum in una essentia imaginem, potest amitti imago : et sic intelliguntur auctoritates inductae, et sic comburitur quandoque igne concupiscentiae.

ARTICULUS XXVI.

Utrum partes imaginis imprimuntur a to'a Trinitate, sive a distinctis personis ?

Deinde quaeritur de hoc quod ipse di-

Solutio. Dicendum, quod non est ita - Solutio in creatione imaginis, sicut in impresAd I, sione figurae sigilli in cera : et hoc ideo est, qua figura quae est in sigillo non habet caput in pede, et in manu, et aliis membris, sed habet membra distincta : sed in Trinitate increata Pater habet omnia attributa essentialia quae conveniunt Filio, et e converso : et similiter de Spiritu sancto. Unde licet memoria attribuatur Patri, tamen ipse habet et intelligentiam, et Spiritus sanctus similiter : et ideo indivisibiliter imprimunt memoriam, et ind.visibiliter imprimunt intelligentiam, et indivisibiliter voluntatem : licet per attributionem alicujus convenientae memoria conveniat Patri, et in-

<--- Page Split --->

telligentia Filio, et voluntas Spiritui sancto.

Ad aliud dicendum, quod licet meminisse et intelligere et velle sint interiora Dei, et interiora animæ rationalis, tamen propter hoc quia non sunt in natura, quæ sit unius rationis in Deo et in anima, non potest dici filius : quia pater et filius semper sunt in natura una, vel ad minus in natura quæ secundum rationem una est in utroque : hoc autem non est hic : et ideo natura animæ recipit ista quasi quædam extrinseca : quia quod est in materialibus quantitas, hoc est in potestativis sive spiritualibus virtus : et quod est in materialibus configurato lineationum exteriorum in ligura, hoc est in potestativis convenientia potentiarum ad actum et objectum : et ideo mens imago Dei dicitur, et non filius.

Ad aliud dicendum, quod cum dicitur quod homo habet imaginem in potentia intelligendi, accipitur potentia intelligendi generaliter pro potentia ordinata ad intelligendum et pro effectu ejus : ordnata autem ad intelligendum est memoria tenendo apud se notitiam, et similiter intelligentia intuendo se, vel Deum in notitia tenta apud se : cum autem ex tali notitia semper oriatur amor, effectus illarum duarum secundum ordinem earum ad actum est voluntas. Cum autem dicitur habens simultudinem in potentia diligendi, accipitur potentia diligendi ex habitu charitatis et gratiae : quia habitus ille colorat imaginem, ut supra dictum est. Unde quidam Sancti dicunt, quod homo per peccatum amisit Dei similitudinem, et recessit in regionem dissimilitudinis : sed vulneratus est in imagine : et sic patet, quod potentia diligendi non est voluntas illa quæ est pars imaginis secundum naturam mentus.

Ad ultimum dicendum, quod potentia intelligendi non est sola intelligentia : sed etiam memoria, et voluntas, ut jam dictum est.

ARTICULUS XXVII.

Quomodo differant haec quinque per ordinem, nosse se, intelligere se, velle se, discernere se, et cogitare se ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit « Ecce enim mens meminit sui, intelligit se, duligit se, etc. »

<--- Page Split --->

semper præsto est quod amatur1. Ex hoc habentur duo, scilicet, quod ista tria semper simul sint, et quod difficile est distinguere inter ea.

rei secundum speciem, vel secundum substantiam, si res per seipsam præsens est in anima, sed intellectus intuetur rem in notitia quæ est species rei vel substantia ipsius si per se præsens est in anima.

Solutio. Dicendum secundum Augustinum in ultima auctoritate, quod licet difficile sit discernere inter ista quando accipiuntur respectu eorum quæ semper præsto sunt in anima, sicut substantia mentis, et Deus, tamen distinctionem habent. Unde secundum Augustinum, nihil aliud est nosse quam notitam rei apud se tenere : cum ergo ex superiori constet hoc convenire memoræ, patet quod memoria novit se et Deum hac notitia. Intelligere autem se secundum Augustinum nihil aliud est, quam se in notitia illa vel Deum intueri et videre : non enim idem est notitiam rei apud se tenere, et intueri rem cujus est species illa vel notitia : et ideo aliud est intelligere se, et aliud nosse se : voluntas autem est approbatio, vel amor procedens ab hujusmodi verbo intellectus et memoriæ : et ideo dicit Augustinus in libro IX de Trinitate2 : Verbum quod nunc insnuare intendmus, est cum amore notitia : sed tamen aliud est discernere se, et cogitare se, quam nosse se vel intellgere : quia dicit Augustinus quod discernere se, idem est quod ab aliis rebus ostendere se differre, et hoc non semper facit anima : cogitare autem se, est quasi coagitare se, id est, converti super se, comparando naturam mentis ad partes et vires et passiones ipsius, et sic non semper facit mens : et sic patet differentia horum quinque, scilicet, nosse se, intelligere se, velle se, discernere se, cogitare se.

Ad aliud dicendum, quod sicut patet, nosse se, prout accipitur ab Augustino, non est idem quod intelligere : et ideo illa objectio non procedit.

Ad ultimum dicendum, quod in veritate difficile est distinguere inter hæc tria, quæ sunt super illud quod per seipsum naturaliter est in anima : et hoc ideo, quia tunc aliquo modo semper sunt in actu . et quia intellectus semper intuetur, non videtur differre a nosse memoriae : similiter quia amor non procedit ex indigentia rei, id est, quæ quandoque non habeatur, et tunc st appetitus de ea : et quandoque habeatur, et tunc sit amor ejus . sed quia procedit ab hoc quod semper naturaliter est in mente, semper procedit : et ideo non ita percipitur amor sui et Dei, sicut percipitur amor proximi vel alterius, qui quandoque est in absentia mentis, quandoque in præsentia : quia dicit Augustinus quod idem est appetitus rei quæsitæ, et amor habitæ : et ideo cum mens appetat se, cum quærit se non nosse, sed discernere, idem appetitus est major rei discretae cum habuerit de se discretionem. Cum igitur de similibus sit idem judicium, et cum habeat se secundum notitiam semper, et numquam quærat se nosse, eo quod non quæritur quod habetur, semper amabit se notam : quod tamen qualiter sit, infra erit in quæstione.

Ad 1. Ad PRIMUM ergo dicendum, quod intellingentia est quidem de eisdem cum abstractione tenporis de quibus est memoria, sed non eodem modo, quia memoria tantum novit retinendo notitiam

<--- Page Split --->

ARTICULUS XXVIII.

I 'trum memoria et intelligentia sint relativa sicut dicitur in textu ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Memoria vero dicitur ad aliquid, et intelligentia, etc. »

SOLUTIO. Dicendum, quod ista relativa sunt non simpliciter, sed secundum quid : sunt enim quaedam quae secundum

totum esse quod importatur in nomine, relativa sunt, ut Pater, et Filius, et Dominus, et Servus, eo quod talia nomina a respectu imponuntur, et qualitas eorum quam cum substantia significant, respectus est : quaedam autem sunt non simpliciter significantia respectum, sed cointelligitur in eis, eo quod imposita sunt ab alio quam a respectu, quod tamen a respectu nullo modo separabile est, sicut scientia quae non separatur a respectu ad scibile, imponitur tamen ab alio quam ab illo respectu. Similiter est de memoria, quae ab alio quodam imponitur, sed tamen hoc a respectu ad memorabile non separatur : et similiter intellectus ponit respectum ad intelligibile et voluntas ad volitum.

Ad aliud dicendum, quod intelligentia refertur ad memoram, non sub ratione intelligentiae, sed sub ratione memorabilis, quia sic captur a memoria : et e converso memoria ad intellectum sub ratione intelligibilis, et voluntas ad haec duo sub ratione memorabilis et intelligibilis : haec autem duo e converso ad voluntatem sub ratione voliti. Alii dicunt aliter, scilicet, quod memoria secundum quod memoria, non est ad aliquid, sed secundum quod est parens : et similiter intellectus in eo quod hujusmodi, non est ad aliquid, sed in eo quod filius, vel proles : eodem modo voluntas non est ad aliquid secundum quod voluntas, sed in eo quod procedens ab his duobus, ut ab uno principio sui. Sed hoc nihil est : quia dicit Augustinus memoriam in eo quod memoria, esse ad aliquid : sed non in eo quod vita, vel mens, vel essentia : et ideo illa solutio quae est contra Augustinum nihil videtur.

<--- Page Split --->

H. Quomodo æqualia sunt, quia capiuntur a singulis omnia et tota?

Æqualia etiam sunt non solum singula singulis, sed etiam singula omnibus: alioquin non se invicem caperent: se autem invicem capiunt. Capiuntur enim et a singulis singula, et a singulis omnia. Memini enim me habere memoriam, et intelligentiam, et voluntatem: et intelligo me intelligere, et velle, atque meminisse: et volo me velle, et meminisse, et intelligere.

ARTICULUS XXIX.

Utrum memoria semper est in intellectu et voluntate, et intellectus in memoria et voluntate, et voluntas in memoria et intellectu ?

« Æqualia etiam sunt non solum singula singulis, etc. »

Hic incipit illa pars in qua tangit dictarum potentiarum aqualitatem. Et dividitur in duas partes : quarum prima continet earum æqualitatem in se : secunda earum continet æqualitatem secundum sui totalitatem, et incipit ibi, I, « Totamque meam memoriam, etc. »

In priori capitulo dupliciter probat æqualitatem, scilicet, quia capiuntur a sungulis omnia, et a singulis sungula : sicut memoria capit intellectum per se, et capitur ab ipso per se sine conjunctione ad voluntatem : et voluntas capitur per se a memoria, et per se ab intellectu, et e converso : a singulis autem omnia, quia memoria capit se et intellectum et voluntatem conjunctim et simul, et similiter intellectus cum aliis duobus conjunctim, et eodem modo voluntas capit se in conjunctione ad alias duas . et hæc est sententia prioris capituli.

Sed hic incidit dubium satis grave : quia secundum hoc quod hic dicitur, memoria semper est in intellectu et voluntate : et intellectus semper est in memoria et voluntate : quia omnia sunt in singulis, et hoc semper, ut probat Augustinus. PROBATIO. Illud est in memoria, quod est præsens in memoria, et non distat : sed intellectus et voluntas non distant ab aliqua parte mentis : ergo sunt omnia in memoria et omnia in intelligenta, et omnia in voluntate.

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

t¹lectus intellecto, et e converso, non tamen semper adest voluntas intellig²ndi: ergo non semper intelligit se.

Si hoc concedatur, Contra :

ergo in actu est, actu intelligibilis existente in ipsa: cum autem intellectus intelligit se, intelligibile est idem intelligenti: ergo sicut non abest intellectus sibipsi, ita nec abest sibi intelligibile - ergo semper est in actu secundum hoc intelligibile: et hoc est in actu esse quod intelligere: ergo semper intelligit se.

Solutio. Dicendum, quod . quidam Philosophus exponendo Aristotelem de Intellectu et Intelligibili dicit, quod intellectus videt se semper, sive intelligit se semper: et dicit quod hoc idem est dicere, quod intellectus intelligit se in omni intelligibili. Sicut enim lux videdetur in omni colore, eo quod color sit motivum visus secundum actum lucidi: ita dicit, quod intellectus videtur in omni intelligibili, quia ipse est id quod facit actu aliquid intelligibile, eo quod lux sua abstrahat universale de phantasmate movente, et sic in intelligibili secundum actum facto videtur intellectus agens. Quia vero intellectus possibilis non est potentia receptiva unius tantum, sicut sensus particularis, sed est receptiva omnium, et componit et dividit recepta: ideo etiam cum accipit intelligibile in se, accipit subjectum intelligibilis cum intelligibili simul, licet ipse non accipiat ut subjectum. Et radix hujus Philosophi consistit in hoc quod dupliciter intellectus agens intelligitur, scilicet, ut distinctus in propria natura, et sic non

<--- Page Split --->

in omni intelligibili intelligitur: vel ut actus et perfectio intelligibilium secundum quod intelligibilia sunt, et sic intelligitur in omni intelligibili : sicut etiam dupliciter videtur lux, scilicet ut objectum determinatum in se, et ut perfectio colorum, secundum quod dicit Aristoteles in libro de Sensu et sensato, quod color est extremitas perspicui in corpore termi nato. Eodem modo intellectus possibilis duobus modis intelligitur, scilicet, in propria natura secundum quod habet esse distinctum ab aliis intelligibilibus, et sic non semper intelligitur secundum actum : vel secundum quod intelligibile per hoc est intelligibile quod est in ipso possibili intellectu, et sic ipse in omnibus intelligibihbus intellgitur, et sic intelligit se semper. Sed ista solutio etsi satis sit conveniens ad hoc ut salvetur dictum Philosophi, tamen nullo modo satisfacit dicto Augustuni, qui vult, quod sub omni intelligibili alio intellectus semper intelligat se, et alia duo : et memoria semper meminerit sui, et aliorum duorum : et voluntas semper velit se, et alia duo. Unde sine praejudicio dico secundum praedicta, quod meminisse nihil aliud est quam notituam rei apud se retinere. Intelligere vero nihil aliud quam notitiae specie vel essentia notitiae se intueri simpliciter sine consideratione sui et discretione suae naturae, quia hoc vocat Augustinus intelligere se : et discernere se et cogitare se plus secundum eum dicunt quam intelligere se. Cum igitur intelligere se non ponat discreti onem sui, sed simplicem intuitum sine discretione et cogitatione, dico quod non ponit conversionem intellectus ad aliquid quod sit extra ipsum ad quod sui ponat convenientiam vel differentiam, nec aliquam proprietatem suam quae cogitetur ei inesse vel non inesse. Hic autem intuitus perficitur duobus, scilicet lumine intelligibili emisso, et objecto : et intueri se nihil aliud est quam in lumine illo sibi objici. Cum igitur lumen inelectus agentus semper splendeat super

possibile, eo quod agens sit forma et actus possibilis, intellectus possibilis semper objectur sibi in lumine illo : et cum hoc sit intelligere se secundum Augustinum, semper intelligit se. Et idem dico de memoria et de voluntate : qua ab ipsa notitia semper vaporat amor, licet non distinctus : sicut nec ipsa notitia vel intellectus ut distincta ab alis rebus accipiuntur.

DICENDUM ergo ad primum, quod quandoque una potentia abstrahit aliam ab actu, et quandoque juvat eam ut ad actum . quandoque enim actus ordinati sunt, ita quod una accipit ab alia super idem objectum, et tunc una non impedit aliam, sicut visus hominis phantasam ejusdem hominis, et intellectum de eodem ipso : quando autem non sunt ordinatae super idem, tunc una fortiter exstens in actu, impedit aliam ne agat : sicut cogitantes de aliquo intelligibili intellectu forti et intenso, ea quae coram oculis sunt non advertmus. Iste autem tres potentiae ordnatae sunt super idem intelligibile vel objectum, ut dicit Augustinus : et ideo una non destruit, nec impedit aliam in agendo

Ad aliud dicendum, quod ad istud intelligere quod tantum est objici sibi in lumine intellectus agentus, non exigitur voluntas nisi naturaliter consequens, et non secundum actum : sed ad illud quod est discernere unum intelligibilium ab alio, vel in propria natura, et partibus et differentiis considerare, ad hoc exigitur actualis voluntas utrumque conjungens.

Ad aliud dicendum, quod illa auctoritas loquitur de memoria inquisitiva, quando inquirit se in comparatione ad aliam et discernit se : qua illa inquiritur, et ante hoc non habebatur : et hoc patet inspicienti orgnnale : quia de inquistione ibi loquitur, quando mens quaerit se et invenit se.

Ad aliud dicendum, quod nosse se est notitiam apud se habere, vel per speciem vel per praesentiam, et intelligere se est sibi objici in notitia illa et luce intellectus

<--- Page Split --->

agenti: et divisio quam ponit ratio illa, tenet in discretiva scientia, et non in ista qua secundum naturam talis est, ut divimus.

rium concedimus hoc modo, quod secundum actum est intellectus ad seipsum, non quod semper convertatur super se discernendo, sed quod semper objiciatur sibi in lumine prædicto.

I. Quomodo tota illa tria memoria capiat ?

Totamque meam memoriam, et intelligentiam, et voluntatem simul meunii. Quod enim memoria meæ non memini, illud non est in memoria mea : nihil autem tam in memoria est, quam ipsa memoria :'totam ergo memini. Item, quidquid intelligo, intelligere me scio : et scio me velle quidquid volo : quidquid autem scio memini. Totam ergo intelligentiam, totamque voluntatem meam memini.

K. Quomodo illa tria tota capiat intelligentia ?

Similiter cum hæc tria intelligo, tota simul intelligo : neque enim quidquam intelligibilium est quod non intelligam, nisi quod ignoro. Quod autem ignoro, nec memini, nec volo. Quidquid ergo intelligibilium non intelligo, consequenter etiam nec memini, nec volo. Quidquid ergo intelligibilium memini et volo, consequenter intelligo.

L. Quomodo illa tota capiat voluntas ?

Voluntas etiam mea totam intelligentiam totamque meam memoriam capit, dum utor toto eo quod intelligo et memini. Cum itaque invicem a singulis, et omnia et tota capiantur, æqualia sunt tota singula totis singulis, et tota singula simul omnibus totis : et hæc tria unum, una vita, una mens, una essentia. Ecce illius summæ unitatis atque Trinitatis, ubi una est essentia et tres personæ, imago est humana mens, licet impar. Mens autem hic pro animo ipso accipitur, ubi est illa imago Trinitatis. Proprie vero mens

<--- Page Split --->

dicitur, ut ait Agustinus 1, non ipsa anima, sed quod in ea est excellentius : qualiter saepe accipitur. Illud etiam sciendum est, quod memoria non solum est absentium et praeteritorum, sed etiam praesentium, ut ait Augustinus in libro XIV de Trinitate 2, alioquin non se caperet.

ARTICULUS XXX.

Ostendit æqualitatem istarum potentiarum, memoriæ, voluntatis, et intellectus ?

« Totamque meam memoriam, etc. »

Hic incipit secundum istius partis in quo probat æqualitatem istarum potentiarum secundum sui totalitatem : et primum de memoria, et ratiocinatur sic :

Consequenter hæc tria tota probat esse in intellectu, ibi, « Similiter cum hæc tria intelligo, etc. » Et ratio sua est talis : Supponatur quod quidquid ignoro, nec memini, nec volo, quia illius notitiam apud me non habeo : ergo non memini : et non est voluntas ejus cujus notitia non est apud me : ergo ejus quod ignoratur, non est voluntas.

omnia intelligo : ergo memoria secundum omnia memorabilia, et voluntas secundum omnia volita est in intellectu meo.

Consequenter probat, quod voluntas claudit totam memoriam et intelligentiam sic :

Quocumque utor toto, totum clauditur in voluntate per diffinitionem ejus quod est uti supra positam quae est, Uti est aliquid in facultatem voluntatis assumere : sed omnibus intelligibilibus et memorablibus utor : ergo omnia intelligibilia et memorabilia volo : ergo tota memorabilia et intelligibilia clauduntur in voluntate.

Ex noc ulterius in eodem capitulo concluditur, quod hæc tria sunt æqualia et unum secundum vitam, et mentem, et essentiam : et distinguendo tangit, qualiter miens accipitur : et ultra ostenditur, qualiter memoria hic accipiatur secundum quod est pars imaginus.

Et hæc est sententia istius Litteræ.

ARTICULUS XXXI.

Utrum istatria : memoria, intelligentia, voluntas, possunt dici tota ?

Hoc habito, proceditur sic :

Quidquid intelligibilium memini et volo, hoc objicitur mihi in notitia mea : et objici mihi in notitia mea nihil aliud est quam intelligere : ergo quidquid intelligibilium memini et volo, hæc omnia intelligo : sed omnia memini et volo intelligibilia quæ sunt in notitia mea : ergo

Sed incidit dubium ex hoc quod ipse dicit ista tota et æqualia :

<--- Page Split --->

lomentus : suppositio autem est quod totum parte sua majus est : ergo videtur, quod sola memoria non sit tanta, quanta multligentiaet voluntas simul, quod jamprobavitinLittera .

ARTICULUS XXXII.

3 Eadem objectio est de aequalitate : qua aequalitas est idem in quantitate, ut dicit Philosophus : et ista non habent quantitatem.

Utrum verum est quod dicit Magister, Quidquid memini et intelligo, hoc volo : et, Utrum mala quae intelligimus, volumus ?

Solutio . Dicendumadhoc , quodesttodumpotestativum , ettotuminquanti - t a t o . Totumpotestativumhabetpartesputestativas , ettaletotumestanimaadpartessuas , quaesuntpotentiae : ettaletodumestetiamunapotentiarespectueo - tuminquaepotestutinobjecta : etideodirumus , totavirtusHerculispotestinscagintadividi , autintriginta , ettertiastinviginti , etscdealiis : etsicistaepolentiaedicunturtotumpotestativumspectusuorumobjectorum , etpartesspectuanimae .

ADALIUDdicendum , q u o d ' illasuppo - stitoestintellectadequantitatedimen - somis , etideoingeometriaestposita : inpotestativisautemsepeunaparsma - purestquammultae : sednonmajorquamtotum : inpotestativisenimsem - purquodpotestinferior , potestetsupe - ruretplus : etideononconvertitur : etdidotantumpotestunaistarum , scilicet , muginemconstituentium , quantumaliaeduarrespectuobjectorum , eoquodinil - lissuntaequales , etunauni , etunadua - l i u s , etunaomnibustribus : sedverumretquodunanonpotesttotmodisinob - pretailla , sicutduaeveltres : quiaduapossuntduobusmodis , ettrespossunttibusmodisinea .

ADinquodobjeciturdeaequalitate , p a - tersoluto : quiahabentquantitatemvir - tutis , licetnonhabeantquantitatemdi - mensionis .

Sed adhuc ulterius quaeritur de hoc quod dicit : « Quidquid memini et intelligo, hoc etiam volo, etc. » Hoc enim expresse accipitur in hoc quod dicit, quod « voluntas mea totam intelligentiam meam tota mque mentem meam capit. »

<--- Page Split --->

vtia. Nam placet mihi quod novi et diffinitio quid sit intemperantia, et hoc est vebum ejus. Ex hoc habetur idem.

lem, qua mens ipsa qua novit est nota. Ideoque et imago et verbum est, qua de illa exprimtur, cum cognoscendo eidem coæquatur, et est gignenti æquale quod genitum est 2. Ex hoc expresse habetur, quod ista æqualitas non attenditur nisi in notitia et memoria et voluntate, qua novit se, et intelligit se, et vult se, et quod imago etiam non est nisi ista consideratone.

8 Item, Augustinus, in eodem libro . Verbum quod insinuare intendmus, est cum amore notitia 4 : cum ergo nulla notitia necessario secum habeat amorem nisi cum se mens novit, hæc æqualitas tantum attendtur, quando mens novit seipsam.

Soltrio , Dicendum , quolmagnemduoperficunt , sclicetactusimtandiexcemplar , etæqualitas : etquoadactumimtandimagisestmagoinotutiaverietboniquodDeusest , quamino - tituaverietboniquodmensest : quainilliusnottuaactuintellectusconjungi - t u r , inistoautemnonhabetDeumnissicutinspeculo . Siveroattendaturæqua - litasimagnisquæhicprincipaliterpro - batur , tuncsecundumAugustinum , o p o r - tetdicere , quodadhucduobusmodispotestattendi : autenimæqualitasaccipiturpenesactusegredientesapo - tentiissuperobjectatantum , autpenesobjectumetpotentiam . Siprimomodo , tuncestæqualitasincognitioneDeietsui : quaquantumdeDeoveldeseco - gnoscitistacognitione , tantumamat : etquantumamat , tantumcognoscitillacognitioneinrationenaturalidequalo - quimur . Siautemattendaturæqualitas

<--- Page Split --->

penes objecta et potentas, tunc non erit nisi in cognoscibili quod est mens ipsa, ut dicit Augustinus.

Ad 10 quod primo objicitur, bene videtur mihi quod solutio illa non potest stare : qua non concordat verbis Auguslini. Et quod dicit Magister, « Dum utor toto eo, etc. » dicendum, quod accipit usum secundum diffinitionem Victorini pro actu potentiae cujuscumque, secundum quod dicimus, quod uti est agere alicujus potentiae : et est sensus : Dum utor, etc., id est, dum actu voluntatis convertor super omnia memorabilia et intelligibilia.

Ad 11 autem quod objicitur de alia solutione, dicimus quod illa solutio non est secundum mentem Augustini, sicut probatum est.

Ad aliud dicendum, quod Augustinus non vult, quod in talibus cognoscibilibus sit ratio imaginis : sed potius quod in omni cognitione est aliquo modo notitia amata, licet non sufficiat illa notitia, et ille amor ad rationem imaginis, eo quod deficiat equalitas.

Ad alia omnia patet solutio per distinctionem positam in principio solutionis.

M. Ex quo sensu illa tria dicantur esse unum et una essentia quaeritur.

Hic attendendum est diligenter, cx quo sensu accipiendum sit quod supra dixit, illa tria, scilicet memoriam, intelligentiam, et voluntatem esse unum, unam mentem, unam essentiam : quod utique non videtur esse verum juxta proprietatem sermonis. Mens enim, id est, spiritus rationalis, essentia est spiritualis et incorporea. Illa vero tria, naturales proprietates seu vires sunt ipsius mentis, et a se invicem differunt : quia memoria non est intelligentia, vel voluntas : nec intelligentia voluntas, sive amor.

N. Quod etiam ad se invicem dicuntur relative.

Et haectria etiam ad seipsa referuntur : ut ait Augustinus in libro de Trinitate 1. Mens enim amare seipsam, vel meminisse non polest, nisi etiam noverit se. Nam quomodo amat, vel meminit quod nescit? Miro itaque modo tria ista inseparabilia sunt a seipsis : et tamen eorum singulum, et simul omnia una essentia est, cum et relative dicantur ad invicem.

<--- Page Split --->

0. Hic aperitur quod supra quaerebatur, scilicet, quomodo haec tria dicantur unum.

Sed jam videndum est quomodo haec tria dicantur una substantia. Ideo qua scilicet in ipsa anima vel mente substantialiter existunt, non sicut accidentia in subjectus, quae possunt adesse vel abesse. Unde Augustinus in libro IX de Trinitate 1, ait: Admonemur, si utcumque videre possumus, haec in anima 2 existere substantialiter, non tamquam in subjecto, ut color in corpore: quia etsi relative dicuntur ad invicem, singula tamen substantialiter sunt in substantia sua. Ecce ex quo sensu illa tria dicantur esse unum, vel una substantia. Quae tria, ut Augustinus ait in libro XV de Trinitate 3, in mente naturaliter divinitus institua quisquis vivaciter perspicit, et quam magnum sit in ea: unde potest etiam sempiterna immutabilisque natura recoli, conspici, concupisci: reminiscitur enim per memoram, intuetur per intelligentiam, amplectitur per dilectionem: profecto reperit illius summae Trinitatis imaginem.

« Et hæc trua etiam ad seipsa referuntur, etc. »

DIVISIO TEXTUS.

Per hanc divisionem patet sententia Litteræ.

« Hic attendendum est diligenter, etc. »

In hac parte determinat Magister dubtabilia exorta ex determinatone præcedenti. Et habet duas partes principales in quarum prima format objectionem contra determinata, et in secunda adhbet solutionem, ibi, O, « Sed jam videndum est quomodo hæc tria, etc. »

ARTICULUS XXXIII.

An anima secundum substantiam sit composita ?

Formatur autem objectio duobus modis, scilicet ex dicto Augustini qui dixit, quod sint essentia animæ, cum tamen sint proprietates : et hoc in priori capitulo M . et ex dicto Augustini, quo dicit, quod miro modo sunt inseparabilia, cum referantur ad se invicem, ibi, N,

Hic incidit quaestio, Utrum anima sit suæ potentæ ?

Et qua hæc quarto convenienter secundum intellectum determinari non potest, nisi prius scatur, an ipsa anima in sua substantia sit composita : ideo prius oportet quaerere, An ipsa anima sit com-

1 S AUGUSTINUS, Lib IX de Trinitate, cap 4 2 Edit Ioan Albaume, animo.

3 S. AUGUSTINUS, Lib. XV de Trinitate, cap. 20.

<--- Page Split --->

posita? Et habito hoc quod est composita, consequenter determinandum est, qualiter suae potentiae se habent ad eam.

Videtur circa primum, quod anima sit simplex.

perius inducta, in qua dicit Philosophus, quod substantia est quoddam genus, cujus hoc quidem potentia est, hoc autem est species et actus : ergo quaecumque in genere substantiae composita sunt, composita sunt ex potentia et actu. Secunda probatur in primo de Anima, ubi dicit Philosophus, quod intellectus non habet antiquius se aliquid, ex quo sit, sicut ex materia.

Sed contra :

<--- Page Split --->

compositum est in essentia : anima est hoc et hoc : ergo est composita in essentia. Prima per se patet. Secunda scribitur in tertio de Anima ex consequenti : quia in anima est intellectus quo est omnia fieri, et intellectus quo est omnia facere : et hoc est agere, et pati : et cum omne agere sit ab actu, et pati a potentia, erit ipsa composita ex actu et potentia, ut videtur.

diffinitur materia in I de Generatione et Corruptione, quod illa quidem est per se, et primo subjectum generationis et corruptionis, per consequens autem et aliorum. In anima autem hujusmodi potentia non invenitur : et ideo Boetius in fine libri de Duabus naturis in una persona Christi, dicit spiritualia non habere materiam. Sed Doctores dicunt, quod est composita ex quod est, et quo est : et tunc quod est differt a materia, sicut suppositum differt a potentia ad formam cui supponitur. Id enim quod est, est hoc aliquid quod prædicabile est de eo quod est : quo est autem non invenitur positum ab Auctore : sed Boetius ponit esse : et hoc est essentia secundum actum quem habet in ipso quod est, id est, in hoc aliquid, vel in isto supposito : unde in talibus individuatio ipsius esse est a proprietatibus quæ consequuntur ipsum quod est, secundum quod est hoc aliquid demonstrativum ad intellectum ad hic et nunc. Ex his dico animam esse compositam, et Angelum similiter. Unde quo est differt a forma : quia forma separabilis est, et est forma partis quæ est materia : sed quo est sive esse non separatur ab eo quod est, et est forma totius, quæ totum esse dicit ipsius quod est per modum esse formalis, et sicut esse speciei in hoc individuo, secundum quod Boetius dicit, quod species est totum esse individuorum : quia quidquid est post ipsam speciem, est de individuantibus : et hoc modo dico animam esse substantiam compositam.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod haec propositio, Quidquid est compositum, etc., intelligitur de his quæ tantum sunt substantiæ compositæ, et non etiam formæ : sed anima rationalis est substantia et forma propter duplicem comparationem sui ad corpus, ad quod comparatur ut actus et forma, et sicut motor : et ideo etiam Philosophus non diffinit eam ibi nisi sicut est forma sive species, non sicut est motor : et ideo dicit eam esse actum : non autem tantum est actus, sicut

<--- Page Split --->

ipsemet infra probat, sed etiam motor, sicut nauta navis, qui est in seipso quoddam ens et separabilis a navi.

Ad aliud dicendum, quod nulla subtantia omnino perfecta in seipsa est species : sed anima secundum unam sui considerationem est species, qua scilicet esse confert hujusmodi corpori potentia vitam habenti : sed alio modo est subtantia, scilicet ut est motor : et ideo separabilis est ab ipso : et hoc patet ex hoc quod quidquid ita est perfectio alucujus quod nec secundum se nec secundum partes est actus commixtus ei, illud est separabile ab ipso : sed anima rationalis non est alicujus corporis actus. ut dicit Philosophus : ergo ipsa est separabilis ab ipso.

si divisive distarent illæ potentiæ inter se.

Ad aliud dicendum, quod Damascenus accipit praeter vel extra contra quosdam qui dicebant intellectum non esse partem animæ, sed illustrationem intelligentiæ supra ipsam : et non intendit quod intellectus proprie loquendo sit pars ejus.

Atlas rationes in oppositum adductas Ad object. concedimus, præter hoc solum quod non dicimus quod st ex materia et forma. Intellectus enim quo est omnia fieri non est materia, vel ex materia : licet aliquam habeat potentiam materialem, et hæc vocatur a quibusdam Philosophis materia.

Ad aliud dicendum, quod primæ partes substantiæ diversificantur secundum diversitatem substantiarum : corruptibiles enim substantiæ cum incorruptibilibus (ut dicit Philosophus) non habent ejusdem rationis potentiam. Similiter non sunt ejusdem generis spirituales et corporales. Et ideo non oportet quod principia sint ejusdem generis : sed in incorruptibilibus accipitur forma ab intellectu speciei secundum esse, et id quod est substans illi in quo ipsa forma substantificatur, accipitur per intellectum ejus quod est suppositi : sicut dicit Philosophus in II de Cælo et Mundo : Cum dico, cælum, dico formam : cum dico, hoc cælum, dico materiam. Sed in spiritualibus adhuc minus est de ratione materiæ : et ideo accipitur per demonstrationem, cum dicitur, hæc anima, vel hic Angetus : sed hoc est id quod est res. Et si dicatur, quod dicit Philosophus quod idem in numero est idem in materia, dicendum, quod accipitur materia pro proprietate materiæ quæ est dividere et individuare formam secundum esse quod habet in hoc subjecto.

ACTICULUS XXXIV.

An anima sit suæ potentiae ?

Deinde quæritur, Utrum anima sit suæ potentiae? Videtur autem quod non.

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

tu et anima : Deus est omnia sua : et anima est quaedam sua : habet naturalia, ut intellectum, memoriam, et hujusmodi, et est omnia illa : habet et accidentalia, et non est illa. Et multa alia sunt in libro illo de hoc.

Solutio Solutio. Dicendum, quod in veritate vires animae proprietates sunt, sicut dicit Magister, et uno modo substantiales sunt, alio modo consequentes esse. Si enim anima consideretur in suo esse secundum quod est quaedam spiritualis substantia, sic consequentes sunt esse, et principiantur ab ipso esse, et quod est, sicut ab ipso esset intellectus agens, et ab ipso quod est intellectus possibihs, et hujusmodi. Si autem anima consideretur ut substantia agens in exteriora et in corpus, sic anima accipitur ut totum potestativum, cujus potestas completur in sus potentiiis : et tunc potestas sua completa composita est ex particularibus potestatibus potentiarum, et sic sunt substantiales ei sine quibus non completur in perfectione sui posse.

Ad 1. Dicendum ergo ad primum, quod anima non essentialiter est quidquid habet : sed cum dicitur, anima est potentia sua, est prædicatio totius potestativi de parte substantiali potestatus suæ, cui secundum rationem completam adest vel incompletam : secundum incompletum enim est posse in inferioribus, secundum completum autem in superioribus : quia superior pars totius potestativi semper ponit posse partis inferioris : et quia iste sunt de superioribus, scilicet potentiae imaginis, ideo magis convenit prædicatio de illis : sed tamen adhuc aliquantulum est impropria.

Ad 2. Ad alud dicendum, quod illa tria sunt anima secundum prædicationem to-

tius de partibus potestativis simul acceptus, sed non per essentiam. Et ut hoc melius intelligatur, dicendum quod alud est essentiale, et aliud substantiale, et accidentale accidens. Essentiale est quod est pars essentiae, in qua res simpliciter est in prima compositione : sicut sunt corpus et anima essentialia homini, et quod est et quo est animae. Substantiale autem est quod confert est se ex quadam compositione composito, et impossibile est deesse rei, ut ratio, et intellectus, et talia quae sunt partes complentes posse animae secundum quod est motor corporis, et quae completi esse corporis, secundum quod motum ab anima. Unde dicit Philosophus, quod sicut anima est perfectio totius, ita partes animae sunt partium perfectiones, et ideo sunt substantiales, id est, complentes substantiam animae secundum quod ipsa est substantia corporis quod movet, non in se tantum, sed etiam in partibus : vel secundum se, ut ratio est de substantia posse sui secundum se, sensus autem secundum partem potestatis quam influit corpori in quo est. Accidentale autem est quod advenit post completum esse, et non confert esse composito, cum sit possibile compositum esse sine illo. Licet autem supra in objectione dictum sit, quod naturalis potentia est in genere qualitatis : dicendum tamen, quod naturaliter potentia duobus modis consideratur, scilicet prout ipsa est ad actum et consequens esse compositi, sive principium agendi in quo est : et sic est in genere qualitatis. Potest etiam considerari prout refertur ad constituendum posse substantiae quae forma et motor est in eo quod non tantum est perfectio totius, sed etiam partium secundum partes suas : et sic ipsa est ante esse et substantialia : sicut est ex parte alia videre in corpore, in quo sunt commixtio, complexio, compositio, distinctio, organizatio : quae licet sint proprietates corporis, tamen secun-

<--- Page Split --->

dum quod faciunt materiam animæ qua moveri et perfici possunt, sunt ante esse: secundum autem quod sunt ad operationæ sequentes in quibus potentiae animæ operantur, sunt post esse. Et ita patet, quod licet secundum modum prædicandi sunt in qualitate hujusmodi potentiae animæ: tamen in quantum omnes complent hoc totum quod est anima perfecta in posse ad perficiendum corpus et movendum in toto et in partibus, sic sunt de ipsa substantia, Et hoc trahitur ex secundo de Anima, ubi dicit Philosophus sic: Considerare autem in partibus oportet quod dictum est, scilicet, quod anima est perfectio physici corporis potentia vitam habentis, si enim esset oculus animal, anima esset utque ipsius visus, hoc est, substantia oculi secundum rationem: oculus autem est materia, quo deficiente non est quodem oculus nisi æquivoce,

sicut lapideus, vel depictus. Oportet igitur accipere quæ est in parte, in toto vivente corpore similitudinem, ita quod sicut se habet pars ad partem, sic et totus sensus ad totum corpus quod est sensitivum secundum quod hujusmodi.

Hic notandum quod mens dicitur quatuor modis, scilicet memoria quandoque : sicut Augustinus dicit, quod mens memint sui : quandoque dicitur intellectus rem examinans, et ita accipitur a Joanne Damasceno, et sic dicitur a metior metiris, quia metiendo rationes rei, examinat rem : et quandoque dicitur superior pars rationalis animæ, in qua sunt tres vires animæ imaginis : quandoque dicitur tota rationalis anima, vel intellectualis natura, sicut beatus Dionysius sæpe vocat Angelos divinas mentes.

P. Quod in illa similitudine est dissimilitudo.

Verumtamen caveat, ne hanc imaginem ab eadem Trinitate factam ita ei romparet, ut omnino existimet similem : sed potius in qualicumque ista similitudine magnam quoque dissimilitudinem cernat.

Q. Prima dissimilitudo.

Quod breviter ostendi potest. Homo unus per ista tria meminit, intelligit, diligit, qui nec memoria est, nec intelligentia, nec dilectio, sed hæc habet. Unus ergo homo est, qui habet hæc tria: non tamen ipse est hæc tria. In illius vero summa 1 simplicitate naturae quæ Deus est, quamvis unus sit Deus, tamen tres personæ sunt, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus: et hæ tres personæ sunt unus Deus. Aliud est itaque Trinitas res ipsa, aliud imago Trinitatis in re alia: propter quam imaginem etiam illud

<--- Page Split --->

in quo sunt hæc tria, imago dicitur, scilicet homo. Sicut imago dicitur et tabula, et pictura quæ est in ea : sed tabula nomine imaginis appellatur, propter picturam quæ est in ea.

R. Altera dissimilitudo.

Rursus ista imago quæ est homo habens illa tria, una persona est : illa vero Trinitas non una persona est, sed tres personæ, Pater Filii, et Filius Patris, et Spiritus Patris et Filii. Itaque in ista imagine Trinitatis, non hæc tria unus homo, sed unius hominis sunt. In illa vero summa Trinitate, cujus hæc imago est, non unius Dei sunt illa tria, sed unus Deus : et tres sunt illæ personæ, non una persona. Illa enim tria non homo sunt, sed hominis sunt, vel in homine sunt. Sed numquid possumus dicere Trinitatem sic esse in Deo, ut aliquid Dei sit, nec ipsa sit Deus ? Absit ut hoc credamus. Dicamus ergo in mente nostra imaginem Trinitatis, sed exguam, et qualemcunque esse : quia summæ Trinitatis ita gerit similitudinem, ut ex maxima parte sit dissimilis. Sciendum vero est, quod hæc Trinitas mentis, ut ait Augustinus in libro XIV de Trinitate 1 , non propterea tantum imago Dei est, quia sui meminerit mens, et intelligit, ac diligit se : sed quia potest etiam meminisse, et intelligere, et amare illum a quo facta est.

DIVISIO TEXTUS.

« Verumtamen caveat ne hanc, etc. » Hic incipit tertia pars istius partis quæ est de imagine prima : et hic assignat Magister differentiam inter imaginem, et exemplar : et ponit super hoc tra parva capitula, in quorum primo dicit, quod in pluribus dissimilitudo est imaginis creatæ ad increatam quam convenientia. In secunda, tangit quamdam similitudinem, scilicet quod homo habet hæc tria, et non est hæc tra : habet autem in parte sui, et

ideo illa pars dicitur imago, et homo totus gratia illius partis, sicut tabula dicitur imago grata picturae : et hæc incipit, ibi, Q, « Quod breviter ostendi potest, etc. » In tertia, aliam dissimilitudinem ostendit : qua illa tra in imagine in una persona sunt : sed in exemplari sunt tres personæ unus Deus, et non unius Dei : et hæc incipit, ibi, R, « Rursus, etc. »

<--- Page Split --->

ARTICULUS XXXV.

Quare non conceditur quod tres personae sint unius Dei, sicut conceditur quod sunt unius substantiae vel essentiae?

Dubium incidit, Quare non conceditur hic quod tres personae sint unius Dei, sicut conceditur quod sint unius essentiae vel substantiae?

SOLUTIO. Dicendum, quod obliqui notant diversitatem vel in modo terminorum, vel in re. Sed cum dicitur Deus, hoc nomen, Deus, quasi contracte significat, et sic habet modum suppositi propter quod etiam recipit notionales actus, et praepositiones : ut cum dicitur, Deus Deum genuit, et Deus de Deo : et ideo non recipit significationem diversitatis respectu personarum. Sed essentia, sapientia, et hujusmodi, significant divinam essentiam ut formam, vel habitum : et ideo possunt significare per modum illum, ut in diversitate aliqua.

S. Alia assignatio trinitatis in anima, scilicet mens, notitia, amor.

Potest etiam alio modo aliisque nominibus distingui trinitas in anima, quae est imago illius summae et ineffabilis Trinitatis. Ut enim ait Augustinus in libro IX de Trinitate 1 : Mens, et notitia ejus, et amor, tria quaedam sunt. Mens enim novit se, et amat se : nec amare se potest, nisi etiam noverit se. Duo quaedam sunt mens, et notitia ejus. Item, duo quaedam sunt mens, et amor ejus. Cum ergo se novit mens, et amat se, manet trinitas, scilicet mens, amor, et notitia. Mens autem hic accipitur non pro anima, sed pro eo quod in anima excellentius est. Haec autem tria cum sint distincta a se invicem, dicuntur tamen esse unum : quia in anima substantialiter existunt.

T. Quia mens, vice Patris : notitia, Filii : amor, Spiritus sancti accipitur.

Et est ipsa mens quasi parens, et notitia ejus quasi proles ejus. Mens enim cum se cognoscit, notitiam sui gignit, et est sola parens suae notiliae. Tertius est amor qui de ipsa mente et notitia procedit, dum mens cognovit se, et diligit se : non enim posset se diligere, nisi cognosceret se. Amat etiam placitam prolem, id est , notitiam suam : et ita amor quidam complexus est parentis et prolis.

<--- Page Split --->

V. Quod non est minor mente notitia, nec amor utroque.

Nec est minor proles parente, dum tantam se novit mens quanta est : nec minor est amor parente et prole, id est, mente et notitia, dum tantum se diligit meus, quantum se novit, et quanta est.

X. Quod hæc tria in seipsis sunt.

Sunt etiam hæc singula in seipsis : quia et mens amans in amore est, et amor in amantis notitia, et notitia in mente noscente est. Ecce in his tribus qualecumque vestigium Trinitatis apparet.

DIVISIO TEXTUS.

ARTICULUS XXXVI.

« Potest etiam alio modo, etc. »

Hic incipit pars illa in qua distinguit Trinitatem penes habitum. Et habet quatuor partes : in quarum prima dicit in quibus sicut in partibus est hæc imago, quia in mente, notitia, et amore. Secundo, ostendit qualiter progreditur una partium imaginis ex alia : et hæc incipit, ibi, T, « Et est ipsa mens quasi parens. » In tertia, ostendit æqualitatem, ibi, V, « Nec est minor proles parente. » In quarta et ultima, tangit qualter illa tria sint in seipsis, et qualiter se capiant; ibi, X, « Sunt etiam hæc singula, etc. »

Quomodo ista tria in quibus est imago, differant a tribus superius assignatis ?

Dubium incidit hic triplex, scilicet, Primo, quomodo ista tria in quibus est imago, differant ab illis tribus quæ supra assignata sunt pro imagine? Secundo, utrum ita sit in istis, sicut in personis divinis, quod unum procedat ab alio, hoc est, intelligentia a memoria, et voluntas ab utroque : sicut Filius a Patre, et Spiritus sanctus ab utroque? Tertio de ordine, utrum una istarum necessario præsupponat sibi aliam, et unus habituum præsupponat sibi alterum, et similter unus actuum sit ante alium.

<--- Page Split --->

AD PRIMUM proceditur sic :

dicat, quod mens novit se, menti attribuit actum memoriae : cum igitur potentia diffinìatur per actus, mens erit memoria. SED CONTRA hoc videtur esse quod hic diffinìens mentem, eamdem ponit diffinitionem quam supra posuit, scilicet, quod mens accipìatur hìc non pro anima, sed pro eo quod in ea est excellentus : et ita diffinìvit supra totam illam partem, quæ in se sicut in subjecto proximo contunet memoriam, intelligentiam, et voluntatem.

ULTERIUS quæritur juxta hoc, Utrum mens accipìatur hìc pro memoria, ut quidam dicunt? Et videtur quod sic : quia nosse (ut dicit Augustinus) est notitiam apud se tenere : hoc autem supra attributum est memoriae : cum igitur hìc

SOLUTIO. Quidam dicunt, quod ista trinitas differt a praecedente, in hoc quod illa sumitur penes potentias absolute, ista autem penes potentias secundum quod convertuntur ad objecta quæ per essentiam sunt idem quod ipsæ. Sed hoc nihil est : quia idem habitum est supra, quod memoria meminit sui, intelligit se, etc. Ideo alii dicunt, quod ista trinitas tota sumitur penes habitus, et quod sngula respondent singulis, et quod mens hìc ponitur pro habitu mentis, et notitia pro habitu intellectus, et amor pro habitu voluntatus : et exponunt, Mens novit se per causam, id est, mens facit ut habitus quod aliquis novit se secundum mentem.

Sed quia et alias multas extortas expositiones habet hæc opinio, et non uniuntur habitus substantialiter, ut hæc dicit : propter hoc aliter est dicendum, scilicet, quod ista trinitas sumitur penes mentem, et habitus consubstantiales mentis. Qualiter autem habitus quidem dicuntur .consubstantiales menti, postea erit in quæstione. Dico igitur sine præjudicio cum Magistro, quod mens sumitur hìc communiter ut supra pro parte quæ habet potentiam cognoscendi, et potentiam diligendi. Potentia autem cognoscendi dupliciter unitur ad actum unum, scilicet potentia memoriae, et potentia intellectus : est enim hìc idem nosse per

<--- Page Split --->

habitum quod notitiam de se in se videndo habere, ut habitus notitiæ dicat id quod est memoriae, et intuitus sui dicat actum intellectus. Et si objicitur, quod secundum hoc erit quaternitas, dicendum quod non est verum : quia intellectus et memoria secundum supra habita, non habent nisi habitum unum : nosse enim est notitiam rei apud se habere : et intelligere est se in similitudine, vel habitu illo, vel notitia illa videre, secundum quod videre nihil aliud est quam objici sibi in notitia quam habet apud se : unde illæ duæ potentiae non habent nisi unum habitum : et ideo non erit quaternitas, sed trinitas.

tamen hoc videtur esse contra intentionem Augustini in libro IX de Trinitate, ubi sunt ista verba quæ ponuntur hic 1. Et ideo dico cum Magistro, quod mens accipitur hic pro toto illo in quo sunt tres potentiae, ut supra dictum est.

Ad ARGUMENTUM autem probans hanc opinionem, dicendum quod nosse sumitur hic pro videre se in notitia : quia ad hanc notitiam sequitur amor : ita tamen quod videre se sit objici sibi in lumine notitiæ et intellectus agentus : quia aliter non semper nosset se.

ARTICULUS XXXVII.

Ad EA ergo quæ primo objiciuntur de mente, quod non sit habitus, bene eoncedo.

Ad in autem quod postea objicitur, quod etiam notitia non sit habitus, dicendum est quod habitus est, ut infra probabitur : et tamen secundum Augustinum, est consubstantialis potentiae perfectae per ipsum : et similiter est de amore : non enim ista repugnant quod aliquid sit habitus secundum aliquam rationem secundum quam perficit potentiam ad actum, et quod st de consubstantialibus ejusdem potentiae.

Utrum ita sit in istis sicut in personis divinis, quod unum procedat ab alio, puta, intelligentia a memoria, et voluntas ab utroque : sicut Filius a Patre, et Spiritus ab utroque ?

Deinde quæritur, Utrum sit talis processio in istis potentiis sicut est in personis divinis, et similiter in illis habitibus ? Et videtur quod sic : quia

Ad in autem quod ulterius quæritur, Utrum mens accipiatur pro memoria? Dicunt quadam Magistri, quod sic, et assignant rationem quare magis accipiatur pro memoria quam pro intellectu et voluntate : quia cum sint potentiae tres. memoria, intelligentia, et voluntas : memoria prima est inter eas, et ideo propinquissima substantiae mentis, quia illa oritur ex sola mente : intellectus autem ex mente mediante memoria, et voluntas ex mente mediante memoria et intellectu. Cum igitur memoria propinquissima sit menti, dicunt quod hac ratione mens ponitur pro memoria : sed

<--- Page Split --->

nisi potentiae distinguantur ad modum personarum : ergo, etc.

SED CONTRA :

SOLUTIO. Sine praejudicio dico, quod est ordo naturaliter inter istas potentias. Est autem alius ordo secundum naturam,

alus secundum generationem, et alius secundum actum. Secundum naturam voco ordinem, quando aliqua res in ratione sua ponit unum esse post aliud, sicut ratio ponit sensum, et sensus ponit vegetable, et non convertitur . et secundum hunc modum vult Augustinus, quod voluntas ponit intellectum, et intellectus ponit memoriam. Unde si quis diffiniat voluntatem, dicet quod ipsa est appetitus boni cogniti : et ita in definitione voluntatus cadit intellectus : et non convertitur. Similiter si quis diffiniat intellectum de quo loquitur Augustinus, dicet quod ipse est intuitio sui in notitia mentis : et sic in diffinitione sui cadit memoria : memoria autem non habet ante se nisi mentem ut subjectum Et iste processus naturalis ordinis respondet distinctioni personarum. Quantum igitur ad hunc ordinem concedimus rationes primo inductas, quae absque dubio secundum intentionem Augustini in libro IX de Trinitate sunt adductae. Ondo autem secundum generationem est ordo secundum tempus, et talis non est ibi. Ordo autem actuum potest esse duobus modis, scilicet a praecedente ad sequens, et ille non est necessarius : non enim sequitur si notitiam rei apud se habet, quod propter hoc necessario intelligat : nec sequitur si intelligit, quod propter hoc necessario velit, nisi in uno casu, scilicet quando notitia meminit sui, intelligit se, et vult se : sed non sequitur hoc generaliter. Sed e converso est ordo necessarius, scilicet, si vult, quod necessario cognoscit : et si cognoscit, quod necessario notitiam apud se habeat : et haec consequentia probat ordinem naturae in potentiis quem diximus.

Si autem objicitur quod Augustinus dicit in libro IX de Trinitate, quod ignotum potest diligi dummodo credatur, dicendum quod sumit ignotum quod ratione creata non est notum, non pro eo quod nullo modo est notum : creditum enim aliquo modo est notum.

Et per hoc patet solutio ad totum.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XXXVIII.

Utrum una potentiarum necessario præsupponat sibi aliam, et unus habituum præsupponat sibi alium, et unus actuum sit ante alium ?

Gregorius Nicænus, et Damascenus) sunt partes animæ sensibili s : ratio autem est pars rationalis animæ : et ideo non est ibi sufficiens unio, sed quædam, ut supra dictum est de visu et imaginatione, in quibus Augustinus etiam ponit Trinitatem.

Ex PRÆDICTIS patet solutio ad omnia quæ quæruntur et determinantur in Littera in duobus primis capitulis, scilicet S et T, usque ad textum sequentem.

Tertio, quæritur de ordine quem ponit Augustinus hic, quod ex memoria intellectus, et ex utroque voluntas : et ex mente notitia, et ex utroque'amor, quantum ad alium modum imaginis.

ARTICULUS XXXIX.

Huic enim videtur esse contrarium quod dicit Glossa super Eccli. xvn, 1 et seq., quod ex intelligentia voluntas, et ex utroque memoria : ergo videtur, quod memoria appropriabilis sit Spiritui sancto, et non Patri.

Utrum ista tria, mens, notitia, amor, cum ente noscente sint una substantia et essentia ?

« Hæc tria cum sint distincta a se invicem, dicuntur tamen esse unum, etc. »

Ad hoc communis est omnium responsio, quod Glossa super Ecclesiasticum distingut Trinitatem imagnis potentiarum, prout se habent ad actus acquisitos : quia intellectus in illis primo accipit notitiam, et per intentionem voluntatis reponit illam in memoriam : et in illis non est imago nisi secundum quid, cum notitia non sit substantiâls menti, et res cognitæ frequenter inferiores sunt quam cognoscens. In libro autem de Trinitate, accpit ista secundum capacitatem mentis ad seipsam, et ad Deum : quia illa naturaliter per essentiam semper præsentia sunt menti in anima : et in illis est prius habere nolüiam quod est memoriae, et postea se videre in illa quod est intellectus, et postea amare quod est voluntatis.

Si autem objicitur, quod Augustinus dicat in libro de Spiritu et anima, quod Trinitas est in ratione, irascibili, et concupiscibili, dicendum quod non est Trinitas simpliciter, sed secundum quid : irascibilis enim et concupiscibilis (ut dicit

Et hic incidit dubitatio quam verba Augustini faciunt gravem, Qualiter hæc substantialiter in anima existant ?

<--- Page Split --->

quod ista sunt una substantia et una essentia. Et rationem etiam Platonis ad hoc ponit Augustinus : quia nullum accidens in agendo extendit se extra subjectum suum in quo est : illa autem extendunt ex extra suum subjectum : ergo sunt substantia mentis, et non accidentia.

SED CONTRA hoc objicitur sic :

Notitia est habitus : omnis habitus est qualitas : ergo notitia qualitas est, non ergo substantia. Eadem est objectio de amore. Si dicatur, quod non est qualitas quando mens novit se. CONTRA : Nosse se est notitiam sui apud se tenere : hoc autem fit per habitum veri et boni quod mens est : ergo videtur adhuc, quod ille habitus sit accidens qualitatis.

ULTERIUS QUÆRITUR,

gustini ratio quam inducit : multa enim accidentia sunt quae agendo se extendunt ultra suum subjectum, ut calidum, frigidum, etc. : ista enim immutant corpora sibi vicina.

SOLUTIO. Sine præjudicio dico, quod ista non sunt substantia mentis nec substantiæ, nisi uno modo tantum considerata, scilicet quando mens novit se, et amat se: et hoc accipitur ab Augustino in eodem libro scilicet in libro IX de Trinitate 1, quia postquam omnia verba superiora dixit, ita subjungit in Littera : Quomodo autem illa tria non sunt ejusdem substantiæ non video, cum mens ipsa se amet atque ipsa se noverit : atque ita sunt hæc tria, ut non alteri alicui rerum mens vel amata vel nota sit. Unius ergo ejusdemque essentiae necesse est hæc tria sint : et ideo si tamquam in commixtione confusa essent, nullo modo essent tria, nec referri ad invicem possent. Et dat exemplum de tribus annulis ex auro, et potione ex vino, et aqua, et melle, quæ non sunt unius substantiæ distinctæ in illis. Unde dico, quod cum dicit Augustinus, quod notitia est substantia, intelligit hoc de notitia quæ oritur ex mente, cum mens novit se : et de amore qui oritur ex his duobus, cum mens amat se. Sed adhuc distinguendum est hic, quod notitia non sumitur hic pro actu qui est a cognoscente supra cognitum : quia ille non est notitia : sed sumitur pro habitu. Est autem duplex habitus : unus est qui est perfectio per modum qualitatis difficultatem a potentia operativa tollentis, et talis habitus non est iste. Alter est qui ex hoc quod præsens res indi-

<--- Page Split --->

stanter a mente habetur, dat facultatem operandi semper, et talis habitus est mens sibi præsens, ut præsens : dicit enim Augustinus, quod habitus est quo quis agit cum voluerit : et hoc modo sumendo hic habitum, erit hic habitus notitia mentis qua nota est subi : hoc autem non est aliud quam præsentia sui sibi : et tunc notitia materialiter accepta, idem erit quod mens nota. Idem autem in substanta sunt mens nota, et mens noscens, relata ad invicem secundum relationem noscentis et noti. Talem autem notitiam quæ est mens nota sequitur secundum naturam amor, et accipitur materialiter, id est, mens amata : et hæc iterum erit idem in substantia cum mente noscente et amante, relata tamen per hoc quod est amata et amans. Quod autem talis notitia, et amor, habitus decuntur a Magistris, hoc non est, quia sit qualitas aliqua mediata in qua videatur et ametur mens nota, sed tantum propter modum significandi quem relationes important noscentis et noti, et amantis et amati : illæ enim supponunt quasi quosdam habitus, notitiam, et amorem . eo quod notitia et amor non sunt relativa proprie, sed tantum hoc quod significant secundum nomen, id est, habitus quosdam, illi habent conjunctum respectum ad aliud : sicut et scientia respectum dicit ad scibile, qui conjunctus est habitui quem significat secundum rem : sed in hoc est dissimile, quod notitia mentis nihil aliud est quam mens nota, licet aliud sit secundum rationem. Et sic patet qualiter sit notitia accepta, et amor, cum dicitur quod sit idem in substantia cum mente noscente Et ita intelligit Augustinus. Et per hoc patet solutio ad primum.

stotelem et alios Philosophos, quædam potentia est ante esse rei, et quædam est post ipsum. Dicit etiam Aristoteles, quod vegetativum est in sensitivo, et sensitivum in rationali, sicut trigonum in tetragono. Trigonum autem componit tetragonum : quia (sicut dicit Boetius.) duo trigoni compositi tetragonum faciunt, tres autem pentagonum, et sic de alus : igitur trigonum est in tetragono, sicut potentia in actu : et tetragonum in trigono, sicut actus in potentia : ergo vegetativum est in sensitivo, sicut potentia anterioris differentiæ dicitur esse in actu sequentis : potentia autem anterioris differentiæ non destruitur per actum sequentis, sed potius perficitur ad amplius posse : plus enim potest sensitivum quam vegetativum, et plus rationale his duobus. Si ergo consideretur substantia animæ prout ipsa est perficiens corpus in se et in partibus, necesse est quod habeat in se posse onnium potentiarum, tamquam constituentium illud universale posse animæ, secundum quod confert corpori esse animatum et in se et in partibus : ergo hoc modo potentiæ suæ sunt ante ipsam secundum rationem, et de substantia ejus, et conferunt ipsi esse complementum in talù posse. Hoc modo dicit Magister, quod sunt substantialiter in anima : quia sicut substantiale est pars esse, ita sunt potentiæ pars esse animæ : et sic non est concedendum, quod sint qualitates sive propriæ passiones ipsius, nisi secundum illum modum quo omnis forma quale dicit, lçet non quale, sed quid dicant in eo cujus sunt formæ, sicut formæ et differentiæ substantiales : et sic tali prædicatione dicuntur una essentia, una vita, et una mens. Sicut enim dictum est supra, anima potest accipi aut in esse, aut in posse : comparatur enim ad corpus, sicut ad materiam suam simpliciter, secundum esse quod confert corpori : et sic ipsa est essentia corporis : et Philosophus vocat eam substantiam secundum rationem hujus corporis, id est, substantiam formæ a qua

Ad quest.

Ad aliud dicendum, quod in veritate ista tria et præcedentia tria sunt una essentia, una vita, una mens, quodam modo loquendi : eo quod, sicut Magister dicit, substantialiter in vita, mente, et essentia consistunt. Et ad hoc intelligendum notandum est, quod secundum Ari-

<--- Page Split --->

sumitur ratio animati corporis. Comparatur etiam ad corpus, ut est organicum : et cum organicum sit instrumentum potentiae, non erit ipsa perfectio corporis organici nisi secundum suum universale posse quod habet ex potentius : et quia prima perfectio corporis potentia vitam habentis est vita, ideo ipsa in ista comparatione dicitur vita. Tertiam habet comparationem ad id secundum quod potest separari a corpore, et sic dicitur mens. Dico igitur, quod cum dicitur quod haec tria sunt una essentia, vel una substantia, est praedicatio totius potestativi secundum remotissimam rationem partium a toto, quia minime accipit anima secundum quod est essentia corporis a posse potentiarum : sunt tamen de essentia ejus et substantia ejus : et quia illa essentia non dividitur in partibus, sed est in qualibet parte tota, ideo decuntur esse essentia. Secundum autem quod anima est vita talis corporis ut organici, sic habet in se posse potentiarum, et ut mens substantialiter habet potentias in genere : et ideo minus remota praedicatio est, cum ista dicuntur vita : quia potentiae conferunt ad hujusmodi vivere, et ideo etiam vivere dicitur multipliciter, scilicet generare, et alimento uti, et movere, et sentire, et intelligere, quia in tali vivere est esse corporis organici, vel in se, vel in partibus. Sed tamen quia ista tres potentiae in imagine non sunt alicujus partis corporis actus, ideo adhuc remota est praedicatio : minus tamen quam prius : quia licet non constituant posse animae in hoc quod perficit organa, tamen in ratione generis accedunt, id est, in quantum potentiae sunt : sed cum dicitur, quod sunt una mens, propinguissima est praedicatio actus de his quae sunt in ipso ut potentiae praecedentes et constituentes eum : sicut si ego dicerem, Sensibilis anima est substantialiter potestas vegetandi, et sentiendi : ex his enim duabus consequenter ordinatis ut sentiendi potestas sit post potestatem

vegetandi, constituitur sensibilis anima. Alo modo potest considerari potentia ut est ad actum qui est operatio animati : et sic est potentia post esse, fluens tamen de essentialibus animati : et sic est po- tentia naturalis quae est in qualitate, ra- dicata tamen secundum originem in par- tibus constituentibus animam : et sic haec tria dicuntur partes substantiales : quia sunt radicatae in partibus quae consti- tuunt et praecedunt esse.

Ad rationem Augustini, dicendum, quod bona est, sed difficilis ad intelli- gendum : ipse enim probat hoc quod est prius secundum naturam per id quod est posterius : quia accidentia non ha- bent esse nisi a subjecto, licet formae ra- tionem quamdam habeant a seipsis, ut ducit Avicenna : et hoc patet ex hoc quod accidentis est esse in esse, et accidentia non sunt quando non sunt in subjecto, nec per se habent virtutem agendi : et ideo quantum ad esse et quantum ad age- re sequuntur subjectum in quo sunt : et hoc vocat ipse non extendere se extra il- lud : non enim intendit quod non pos- sint immutare aliud subjectum, sed quod non possint hoc nisi virtute subjecti in quo sunt. Sed ista partes non sunt tales, imo radicantur in partibus praecedenti- bus esse, et ideo quoad hoc non habent a subjecto hoc agere, sed potius subjectum ab illis, et ita per se sine multitudine sui in medio extendunt se ad aliud : cum enim intelligo rem distantem, non opor- tet quod intellectus multiplicet se in me- dio : sed forma accidentalis ideo quod sequitur esse, in omni eo in quod agit est ut in subjecto, et aliter non ageret in ip- sum : et hoc quidam dicunt omni formae substantiali convenire a virtute cœeli quae est in ipsa : sed quidquid de hoc sit, hoc convenit illi formae quae substantia com- plecta est, sicut anima, et completur suis potestatibus, sicut dictum est. Alii autem diversas rationes assignaverunt de quibus disputare esset dispendium.

<--- Page Split --->

Y. Quomodo mens per ista proficit ad intellgendum Deum ?

Mens itaque rationalis considerans hec tria, et illam unam essentiam in qua ista sunt, extendit se ad contemplationem Creatoris : et videt unitatem in Trinitate, et Trinitatem in unitate. Intelligit enim unum Deum esse, unam essentiam, unum principium. Intelligit enim, quia si duo essent, vel uterque insufficiens esset, vel alter superflueret : quia si aliquid deesset uni quod haberet alter, non esset ibi summa perfectio. Si vero nihil uni deesset quod haberet alter, cum in uno essent omnia, alter superflueret. Intellexit ergo unum esse Deum omnium auctorem, et vidit quia absque sapientia non sit, quasi res fatua : et ideo intellexit eum habere sapientiam, quae ab ipso genita est : et quia sapientiam suam diligit, intellexit etiam ibi esse amorem.

Expositio Textus.

est : sed sapientia est essentia : ergo essentia genita est, quod falsum est.

« Mens itaque rationalis, etc. » Hic incipit pars illa in qua imaginem creatam applicat ad exemplar increatum, et ostendit quid haberi possit per considerationem ipsius.

Objicitur autem de hoc quod ipse dicit « eum habere sapientiam quae ab ipso genita est, etc. » : ergo sapientia genita

SOLUTIO. Hic breviter transeo (quia infra de hoc erit quaestio) dicens, quod sapientia accipitur hic ut appropriatum in quo intelligitur proprium : quia ita ducit imago in sapientiam, et ideo sapientia est Filius, et est sensus, id est, Filius cujus appropriatum est sapientia.

solutio

Z. Hic de summa Trinitatis unitate.

Quapropter juxta istam considerationem, ut ait Augustinus in libro IX de Trinitate 1, credamus Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum unum esse Deum, universae creaturae conditorem et rectorem : nec Patrem esse Filium, nec Spiritum sanctum vel Patrem esse, vel Filium : sed Trinitatem relatarum ad invicem personarum. Ut enim ipse ait in libro de Fide ad Pe-

<--- Page Split --->

trum : Una est natura sive essentia Patris, et Filii, et Spiritus sancti, non una persona. Si enim sic essent 2 una persona, sicut est una substantia Patris, et Filii, et Spiritus sancti, veraciter Trinitas non diceretur. Rursus quidem Trinitas esset vera, sed unus Deus Trinitas ipsa non esset, si quemadmodum Pater, et Filius, et Spiritus sanctus personarum sunt ab invicum proprietate distincti, sic fuissent quoque naturarum diversitate discreti. Fides autem Patriarcharum, Prophetarum atque Apostolorum unum Deum praedicat Trinitatem esse. In illa ergo sancta Trinitate unus est Deus Pater, qui solus essentialiter de seipso Filium unum genuit, et unus Filius est, qui de uno Patre solus essentialiter natus : et unus Spiritus sanctus, qui solus essentialiter a Patre Filioque procedit. Hoc autem totum non potest una persona, id est, gignere se, et procedere de se : ut enim ait Augustinus in libro I de Trinitate : Nulla res est quae seipsam gignat ut sit 3.

Exposition textus.

« Quapropter juxta istam considerationem, etc. »

Haec est ultima pars in qua scilicet, quasi concludendo determinat quid tenondum est de Trinitate et unitate in quam ducit imago. Quod totum est planium praeter hoc quod dicit, quod « solus essentialiter de seipso Filium unum genuit. » Per hoc enim generatio videtur esse actus essentiae. Si hoc diceretur,

tunc objicitur in contrarium : quia cujus est actus, illud agit illo actu : essentiae est actus : ergo essentia agit illo actu : sed ille actus est generatio Filii : ergo essentia generat Filium : et generatum non est gignens, ut infra habebitur : ergo Filius non est essentia, quod falsum est.

SOLUTIO. Essentialiter genuit, id est, genuit Filium habentem eamdem essentiam secum : et ita cessabit objectio : et in aliis Littera plana est.

1 S. AUGUSTINUS, de Fide ad Petrum, cap. 1. 2 Edit. Joan. Alleaume, esset.

3 S. AUGUSTINUS, Lib. I de Trinitate, cap. 1.

<--- Page Split --->