ARTICULUS I.

StAUTEMquæritur , Quarenoninaliislibristangiturprimusmodusdeveniendiinscientiamipsorum , sicuthic ? Dicen - d u m . quodhoccontingitpropterdifficul - tatemhujusmateriæ , quælicetsitsummaluxetmanifestissima , nobistamenpro - pterimperfectionemnostriocculiestoc - culta . U n d e , P s a l . cxxxvni , 6 : Mirabilisfa : taestscientiatuaexme : confortataest , e t c . E t , inIIMetaphysicæ : Sicutest

Anconvenienterordinenturhæctria , dicere , credere , etintelligere ?

Quærturautemdehocquodipsedi - c i t : HæcTrinitasuniuscjusdemquesubstantiævelessentiædicitur , creditur , etintellegitur .

<--- Page Split --->

I Praterea, Dicit Augustinus, quod quorlam prius intelliguntur, quam creduntur: quaedam autem nisi prius credantur, non intelliguntur: quaedam autem semper creduntur, et numquam intehizuntur: ergo videtur insufficienter loqui

Sul 110. Dicendum, quod ista tria hic summuntur secundum quod sunt genecata voc trinae fidei in audiente: fides cum (ut dicit Apostolus 1) est ex auditu: auditus autem per verbum Christi. Et adhuc ex parte docentis, primo requiritur dicere: quia vera doctrina fidei ratum penetrari non potest: ideo oport t primo dictis assentire et credere, ut per lumen fidei veniatur ad intellectum: et hoc est quod dicitur, Isa. vii, 9: Si non credideritis, non intelligetis. Et est interna alterius translationis: quia altera haec: Si non credideritis, non permanehti: Unde Anselmus dicit, quod fides quunt intellectum: sic ergo patet solutio ad ea quae quarentur de ordine.

Ad divisionem autem credibilium quam ponit Augustinus, Dicendum quod ipse accipit credere large secundum quod dicit rationis actum, qui est ex opinione juvata rationibus: dicit enim Philosophus, quod opinio juvata rationibus sit fides: et tunc est credibile quod prius intelligitur, quam credatur: et est credibile in quod non potest ratio ex seipsa, sed cum luce sibi infusa per fidem potest in illud, sicut sunt articuli fidei: credibile autem quod semper creditur, et numquam intelligitur, est quod accipit fidem ex sensu tantum, ut historiae quorumlibet temporum.

ARTICULUS II.

Utrum summum aliquid addat bono, cum dicitur summum bonum ?

Deinde quæritur de hoc quod ipse dicit: « Quæ est summum bonum, etc. » Utrum summum aliquid addat super hoc quod est bonum ? Et si dicatur, quod addit excessum superabundantiae, ad hoc videtur sequi duplex inconveniens :

<--- Page Split --->

niam omne cujus aliquis terminus est, finitum est, quod videtur esse contra Symbolum : « Immensus Pater, immensus Filius, etc. » Si autem est comparatio per recessum a contrario, tunc videtur aliquid esse summe malum a quo recedit, quod iterum falsum est : quia summe malum est quidem quod nihil habet de bono : cum autem inter bona optima sit esse, summe malum non habebit esse : et quod non habet esse, non est : ergo summe malum non est.

Ulterius quaeritur, Utrum summe bonum sit simplex, vel compositum? Videtur autem, quod compositum : quia summum est cui non deest aliqua bonitas : bonitates autem sunt multarum rationum : ergo videtur ipsum esse compositum ex illis.

Sed contra : Inter nobilissimas bonitates est simplicitas : aut igitur habebit illam aut non : si non, erit summum bonum : si sic, ergo non est compositum.

Praeterea, Philosophus vocat ipsum bonitatem, et esse in fine simplicitatis. Et quaeritur in quo differant ista circa summum bonum ?

Ulterius quaeritur, Utrum possint esse duo, vel plura summe bona ? Et videtur quod non.

Solutio. Dicendum, quod summum bonum est substantialiter et essentialiter bonum, cui est impossibilis addito in bonitate. Et ly summum, non addit supra intentionem boni, nisi respectum secundum nomen ad alia bona creata, et non addit secundum rem.

Ad hoc autem quod objicitur, quod sit comparatio per accessum, etc. Dicendum, quod accessus et recessus est in qualitatibus quae intendi, et remitti possunt : et illae sunt qualitates accidentaliter participatae : et sic non est bonitas in summo bono, quia ipsum est bonitas sua essentialiter : si tamen large sumatur comparatio, tunc dicendum, quod ipsum non accedit, sed est terminus omnis boni.

Ad hoc quod objicitur, quod ipsum secundum hoc sit finitum, possemus dicere cum Philosopho, quod terminus neque finitus neque infinitus est, sed potius finiens quod finitur. Si tamen facimus in hoc vim, dicemus quod infinitum dicitur dupliciter, scilicet, privative quod natum est habere finem, et non habet : et sic infinitum est imperfectum, cum omnis perfectio sit a fine : vel negative, et sic adhuc dupliciter est infinitum, scilicet cui absolute potest tolli et negari finis, scilicet quod nec in se sit finis vel habeat finem, nec quoad aliud extra : et sic adhuc imperfectum est infinitum, vel etiam non ens. Si vero dicatur infinitum in genere extrinscci, hoc est, quod nihil est extra ipsum quod finiat ipsum : sic Deus est infinitus : eo quod nec loco, nec tempore, nec comprehensione intellectus finitur. Propter calumniantes autem dico, quod proprie loquendo omne finitum fine finitur qui est ultimum ejus, vel ultimum continentis ipsum, vel utroque modo ultimum ejus : sicut corpus ad superficiem, et tempus ad nunc tamquam definientia ipsum : propter quod etiam definitio nec plus nec minus continens quam essentialia definiti, dicitur terminus. Ad extra autem finitur sicut ad locum cor-

<--- Page Split --->

poralem vel spiritualem in quo res circumscriptive vel diffinitve continetur. Et nultro illorum modorum possumus dicrre Deum vel summum bonum esse finitum, sed non finitum. Cum autem nihil sui sit extra ipsum et suum intellictuum : hoc modo dicere possumus, quod ipse se finit : quia sibi (ut ita diram) æqualis. In comparatione autem ad inferiora est ipse finis ad quem omnia finiuntur, et excedit unumquodque eorum : et ideo est finiens ea, non finitum ab ipsis.

Ad ut autem quod objicitur, quod comparatio est secundum univocum, dicrndum quod large sumitur a Philosopho : et hoc patet quia substantia est magis ens quam accidens : et tamen ens non univoce dicitur omnino de substantia, et de accidente. Vel intelligendum sic, quod comparatio est in æquivocis, vel in analogis, non secundum quod attingunt rationem æquivocorum, sed secrndum quod se habent ad unum quod est in eis : et sic est de bono quod per analogiam est in summo, et in creatis : quomodo autem illa analogia intelligatur, supra dictum est. Bene autem concrdimus, quod malum non comparatur per recessum a termino contrarii, scilicet, a bono : quia, sicut dicit objectio, summe malum quod ad potentiam esse non potest, id est, quod sit adeo malum quod non possit esse pejus.

tamen non habent aggregationem et diversitatem in ipso, et ideo non tollunt simplicitatem.

Ad aliud dicendum, quod ipsum diAd quest.2. citur summum, purum, et in fine simplicitatis bonum : sed summum dicitur respectu continentiae bonitatum secundum differentias bonitatum nobilium : purum autem dicitur propter impermixtionem privationis quae semper machinatur ad maleficium : finis autem simplicitatis in bono dicitur propter indifferentiam habentis bonitatem et bonitatis habitae : et hoc est quod Boetius vocat quod est et esse.

Ad uo quod ulterius quæritur, Utrum Ad quest.3. possunt esse duo summe bona? Dicendum, quod non, sicut probatum est. Et si objiciatur, quod duo, vel tria, vel infinita summe bona cogitantur majora quam unum : et cum summum bonum sit quo majus excogitari non potest, ut dicit Anselmus, videtur debere esse plura vel infinita, dicendum quod hæc est falsa. Plura vel infinita summe bona cogitantur, vel sunt majora quam unum : quod enim non potest cogitari esse non potest cogitari esse majus aliquo : sed plura vel infinita summe bona non possunt cogitari esse, sicut probat objectio Boetii supra inducta : ergo non possunt esse.

Ad uo quod ulterius quæritur, Utrum summum bonum sit simplex, vel compositum ? Dicendum, quod simplex : unum enim bonum in ipso non addit super alterum secundum reu, licet secundum rationem salvetur in ipso. Hoc autem contingit propter identitatem quod est et esse in summo bono : ubi enim ratio subjecti non est in re diversa ab eo cui subjicitur, non potest aliquid inesse quod diversitatem faciat : quod infra probabitur, cum quæretur de simplicitate. Et ideo dicendum, quod licet sint inibi omnes bonitates nobilitatis,

ARTICULUS III.

Utrum purgatissimis mentibus tantum cernatur Deus ?

Deinde objicitur de hoc quod dicitur : « Quod purgatissimis mentibus cernunitur, etc. »

Purgatissimus enim animus non est nisi purgatus a culpa, et a miseria : et taliter purgati non sunt nisi beati : ergo

<--- Page Split --->

crt rsss de natura lucis, vel lineae : sed quia videtur non totum in se claudi, sed revidere se, non potest ipse significare ipsum secundum omnes differentias suae nature, et secundum totum, nisi secundum quid, scilicet, secundum quod est infinite excedens ipsum : et dicet : A me apprehensa est lux, vel linea infinite me excedens. Similiter est de acie creata ad substantiam increatam : quia id quod accipit est substantia divina, et Deus, et prima veritas, et lux : sed secundum quod est excellens aciem, non scitur nisi secundum quid, scilicet secundum significationem infinitam.

ex intentione prophetabat : et tamen dicit Evangelista 2, quod propter dignitatem officii Spiritus dedit ei verum dicere, quia Jesus esset moriturus pro gente.

SED CONTRA : Est verum in propositionibus primis et in artibus liberalibus ad quod homo sufficit ex doctrina hominis, et propria inventione : ergo non est necesse advenire ibi novam gratiam docentem.

Contra.

Ad hoc quod ulterius quaeritur de justitia fidei, dicendum quod justitia stat pro justitia generali, cujus secundum rationem primus actus est fidei : quia qui vult justilicari, necesse est quod primo convertat se ad Deum per fidem : quia aliter in eo non fiet timor, nec spes quae movent ad pœententiam : et de hoc alibi expedietur.

ARTICULUS V.

An omne verum scitum sit a Spiritu sancto inspiratum ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicitur in notula incidente : « Non approbo quod in oratione dixi 1, etc. »

SOLUTIO. Dicendum, quod ista disputasolutio. tio non est contra notulam : quia Augustinus dicit, quod mali nihil verum vident : et hoc retractavit, quia mali multa habent a Deo. Si tamen non fiat vis in hoc, dicimus quod in anima ad hoc quod accipiat scientiam veritatis exiguntur quatuor : intellectus possibilis qui paratus sit recipere : et secundo, intellectus agens cujus lumine fiat abstractio specierum in quibus est veritas, vel verum illud : et tertio, res objecta per imaginem, vel seipsam, de qua est veritas illa : et quarto, principia et dignitates quae sunt quasi quaedam instrumenta proportionantia compositiones et divisiones possibiles et impossibiles et necessarias ex quibus verum accipitur. Inter haec quatuor, primum est recipiens tantum : secundum autem est dans lumen suum tantum : tertium est recipiens ab agente intellectu, et dans lucem veritatis distincte possibili : quartum autem est motum ut instrumentum, et movens compositionem et divisionem ejus in quo est verum scitum vel quaesitum. Unde quidam Philosophi dixerunt, quod ista sufficerent ad cognitionem veri quod est sub ratione. Sed aliter dicendum, scilicet,

<--- Page Split --->

quod lux intellectus agentis non sufficit per se, nisi per applicationem lucis intellectus increati, sicut applicatur radius solis ad radium stella. Et hoc contingit dupliciter, scilicet, secundum lumen duplicatum tantum, vel etiam triplicatum : duplicatum ut si fiat conjuncto ad lumen intellectus increati, et illud lumen est interior magister. Quandoque autem fit ad conjunctionem intellectus angelici et divini : quia Philosophi quidam animam posuerunt instrumentum intelligentia, eo quod intelligentia imprimit in eam suas illuminationes. Et hoc vocat Dionysius reductionem nostrae hierarchia per hierarchiam Angelorum, et Augustinus dicit hoc contingere multis modis. Et hoc vocant quidam Philosophi continuationem intellectuam : quia etiam ipsi dixerunt, quod nihil videtur nisi per lucem primam.

Ad hoc ergo quod quaeritur, Utrum exigitur appostio gratae novae, Dicendum quod si grata vocatur quodlibet donum a Deo gratis datum. tunc non fit hoc sine grata : imo dicit quidam Philosophus, quod etiamsi aliquid sciatur in habitu, non fiet conversio ad actum nisi per conversionem ad lucem intellectus increati.

ARTICULUS VI.

An in materia de Trinitate periculosius erratur ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit :

« Quia nec periculosius alicubi, etc. » Hoc enim videtur falsum : cum multas opiniones videamus traditas a Magistris in scientia de Trinitate : et dicunt, quod difficultas materia exeusat.

Ad hoc dicendum, quod periculosius hic dicit, ideo quod est in fundamento, quo everso, evertitur totum, et non quoad magnitudinem peccati : vel potest fieri vis in hoc quod dicit, erratur, et non opinatur : quia errare est errorem defendere : sed opinari contingit usque ad scientiam contradictorii sine periculo.

ARTICULUS VII.

An nihil fructuosius inveniatur quam in materia de Trinitate ?

Deinde quaeritur de hoc quod d.cit : « Nec fructuosius aliquid invenitur, etc. » Moralitates enim sermonum frutucosiores sunt : quia convertunt homines a peccato.

SOLUTIO. Vis potest fieri in hoc quod dicit, « fructuosius: » quia fructus est refectio in fine qui est summum bonum, et hoc non est nisi Deus Trinitas : moralitates autem possunt esse utiliores. Vel dicatur, quod scientia Trinitatis est frutus omnis scientiae : quia omnis scientia et omnis conversio animarum est ut illa habeatur in qua est beatitudo : et ita prædicationes non habent aliquid utilitatis, nisi ab ista, secundum quod sunt ad eam ordinatae.

B. Quæ fuerit intentio scribentium de Trinitate ?

Omnes autem Catholici tractatores, ut in eodem primo libro Augustinus ait 1, qui de Trinitate quae Deus est, scripserunt, hoc intenderunt secundum

<--- Page Split --->

Serpiturasdocere , quodPater , etFilius , etSpiritussanctus , uniussintsubstantiæ , etinseparabiliæqualitateunussintDeus : utsitunitasinpsentia , etpluralitasinpersonis : ideoquenonsunttresdii , sedunusDius , licetPaterFiliumgenuerit , etideoFiliusnonsitquiPaterest : F i - lusqueaPatresitgenitus , etideoPaternonsitquiFiliusest : etSpiritussunctusnecPatersitnecFilius , sedtantumPatrisetFiliiSpiritus , utriqueruaqualis , etadTrinitatispertinensunitatem . TeneamusergoPatrem , etFilium , etSpiritumsanctumunumessenaturaliterDeum , utaitAugusti - nusinlibrodeFideadPetrum : nequetamenipsumPatremesse , quiFi - lusest : necFiliumipsumesse , quiPaterest : necSpiritumsanctumip - sumessequiPaterestautFilius . UnaestenimPatris , etFilii , etSpiritussunctiessentia , quamGræisiæsiævocant : inquanonestailudPater , aliudFilius , aliudSpiritussanctus : quamvissitpersonaliteraliusPater , aliusFilius , aliusSpiritussanctus .

supposito, necesse est intelligi numerari actum : et ita verbum necesse est poni in numero plurali : et ideo melius dicitur, unum sunt, quam, unum est. Objectio autem procedit de substantia significata, ut in quiete, sicut nominaliter significatur.

ARTICULUS VIII.

(Quid melius dicitur de Patre, Filio, et Spiritu sancto, quod unum sunt, vel quod unum est ?

ARTICULUS IX.

An melius dicatur, Alter Pater, alter Filius : vel alius, et alius ?

Deinde quaeritur de his quæ dicuntur ii secunda parte quæ incipit, ibi, « Omnes autem Catholici. » Ibi enim est quædam notula quæ dicit : « Ubi dixerunt de Patre et Filio : qui gignit, et quem gignit, unum est. » Quæritur enim ibi de ratione retractationis Augustini. Cum enim ly est sit verbum substantivum, et signilicet substantiam : videtur potius sequi numerum essentiae, quam numerum personarum : et ita dicendum erat, quod Pater et Filius unum est.

Solutio. Dicendum, quod licet ly est significet substantiam, tamen signat eam ut actum, et per consequens ut in aliquo supposito quod reddit sibi personam : et cum verbum numerum accipiat a substantia supponente sibi, numerato illo

Deinde objicitur super hoc quod habetur in fine ejusdem capituli : « In qua non est aliud Pater, aliud Filius, etc. »

Quæritur enim, Utrum melius dicatur, Alter Pater, alter Filius, vel alius? Et videtur quod alter: quia alius dicit diversitatem substantiae : alter autem diversitatem accidentis, vel proprietatis secundum Porphyrium. Cum igitur Pater et Filius differant proprietatibus suis, et non substantia, videtur melius dici, Al-

<--- Page Split --->

ter Pater, et alter Filius, quam alius Pater, alius Filius.

Quæst. ULTERIUS quæritur, Quare in neutro genere non conceditur ut diceretur, Alud Pater, aliud Filius, etc.

Solutio. Solutio. Ad hoc dicendum, quod alter non ita congrue dicitur : quia licet proprietas sit in divinis, tamen proprietas est persona, et persona est subsistens hypostasis sive substantia : quod qualiter sit, infra ostendetur : et ideo supponatur hoc. Unde cum alter dicat tantum variationem accidentis, non competit in divinis.

Ad quæsitiunculam. Ad aliud dicunt quidam, quod tria sunt in divinis : essentia, persona, notio : et ad essentiam transsumitur neutrum genus, ad personam autem masculinum, ad notionem femininum : et jam bene patet de primo, et secundo : quia, sicut

dicunt Grammatici, neutrum est genus informe, et simpliciter rei essentiam significat : et ideo cum quæritur per quid in neutro genere, respondetur per essentiale, sicut lignum, vel animal. Masculinum genus formatum et perfectum est : et similiter in natura perfectionem distinguentium habet hypostatis et persona : et ideo cum quæritur per quis, respondetur nomen personæ distinctæ, ut Socrates, vel Plato. Qualiter autem femininum notioni conveniat, non adeo est evidens, cum etiam ipsum sit genus formatum, individuo et personæ conveniens, quod per interrogationem factam per quæ, cui respondetur determinata hypostasis in sexu feminino. Sed dicunt ad hoc, quod femininum est genus imperfectius : et ideo attribuitur notioni quæ secundum rationem intelligentiæ non ita significat subsistens per se et completum sicut persona.

C. Quis ordo sit servandus cum de Trinitate agitur?

Caeterum, ut in primo libro de Trinitate 1 Augustinus docet, primo secundum auctoritates sanctarum Scripturarum, utrum fides ita se habeat demonstrandum est. Deinde adversus garrulos ratiocinatores, elatiores quam capaciores rationibus catholicis, et similitudinibus congruis ad defensionem et assertionem fidei utendum est : ut eorum inquisitionibus satisfacientes, mansuetos plenius instruamus: et illi si nequiverint invenire quod quærunt, de suis mentibus potius quam de ipsa veritate, vel de nostra assertione conquerantur.

<--- Page Split --->

ARTICULUS X.

qui non credit fidei, non credit etiam auctoritati : ergo primo agendum est secum rationibus, quam auctoritatibus.

SOLUTIO. Hoc verum est ad infidelem, sed Magister intendit hoc dicere ad fideles : et ideo cum fides in hac scientia praecedat intellectum (ut habitum est) prius est procedendum per auctoritates, quam per rationes. Unde Augustinus et Bernardus dicunt, quod credere debemus auctoritati, quod intelligimus rationi, quod opinamur errori.

In in hac scientia sit primo procedendum per auctoritates?

Hminde quaeritur de hoc quod habetur in tertio capitulo, ubi dicit Auctor, quod « secundum auctoritates sanetarum N.ripturarum, etc. »

V idetur enim e converso esse, quia

D. Testimonia sanctorum de Trinitate.

Proponamus ergo in medium Veteris ac Novi Testamenti auctoritates, quibus divinae unitatis atque Trinitatis veritas demonstretur : ac primum ipsi legis exordia occurrant, ubi Moyses ait : Audi, Israel : Dominus Iesus tuus, Deus unus est 1. Item, Ego sum Dominus Deus tuus, qui eduxi tr de terra Egypti : non erunt tibi alii dii praeter me 2. Ecce hic significati unitatem divinae naturae. Deus enim (ut ait Ambrosius in primo libro de Trinitate 3) nomen est naturae : Dominus vero nomen est potestatis. Item, alibi Deus loquens ad Moysen ait : Ego sum qui sum 4 : et si quaespiritu nomen meum, vade, et dic eis : Qui est, misit me ad vos 5. Dicens enim, Ego sum : non, Nos sumus : et, Qui est, non, Qui sumus, apertissimi declaravit unum solum Deum esse. In Cantico etiam Exodi legitur : Dominus... omnipotens nomen ejus 6 : non ait, Domini, unitatem volens significare. Personarum quoque pluralitatem et naturae unitatem simul multudit Dominus in Genesi, dicens : Faciamus hominem ad imaginem et umilitudinem nostram 7. Dicens enim, Faciamus, et nostram, pluralitatem

<--- Page Split --->

personarum ostendit : dicens vero, imaginem, unitatem essentiae. Ut enim dicit Augustinus in libro de Fide ad Petrum : Si in illa natura Patris, et Filii, et Spiritus sancti, una esset tantum persona, non diceretur, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Cum enim dicit, Ad imaginem, ostendit unam naturam esse, ad cujus imaginem homo fieret : cum vero dicit, nostram, ostendit eumdem Deum non unam, sed plures esse personas 1.

DIVISIO TEXTUS.

DEINDE transeundum est ad quartam partem istius partis quae ibi incipit : « Proponamus igitur in medium, etc. »

Et dividitur in duas : in quarum prima docet venire in cognitionem Trinitatis et unitatis per auctoritates canonicas Bibliae. In secunda autem per rationes congruas et similitudines docet idem, ibi, « Apostolus namque ait, etc. » Et ibi incipit tertia distinctio.

Prima subdividitur in duas secundum duo testamenta ex quibus trahuntur auctoritates. In prima enim ponit auctoritates Veteris. In secunda autem de Novo Testamento, ibi, H, « Nunc vero post testimonia Veteris. »

In prima harum sunt tres patres : in quarum prima principaliter probat unitatem essentiae in se, et in personis. In secunda vero principaliter distinctionem personarum, et per consequens unam essentiam : quae incipit, ibi, F, « Nunc vero ad propositum redeamus. » In tertia parte ponit specialiter testimonia de Spiritu sancto, ibi, G, « De Spiritu sancto etiam, etc. »

In prima harum sunt tria capitula : in quorum primo inducit quatuor auctoritates, quarum tres priores probant unitatem essentiae in se consideratae : quarta vero probat eam esse unam in tribus personis, et adhbet expositionem

quartae secundum Augustinum. In secundo autem ejusdem quartae ponit explanationem duplicem Hilarii, qui subtilius eam intuetur, ibi, E, circa initium, « Item, idem in quarto libro, etc. » In tertio autem dicit summatim quid sequitur ex dictis Hilarii, ibi, E, circa finem, « In hus verbis Hilarius, etc. »

Primo autem incidit dubium de hoc quod dicit : « Ipsa legis exordia. » Lex enim orditur in Genesi. Haec autem auctortas accipitur de capite vicesimo Exodi, y y . 2 et 3.

SOLUTIO. Lex hic dicitur decalogus : et ibi incipit ponere mandata decalogi.

ARTICULUS XI.

An Deus sit nomen naturae?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Deus nomen est naturae, etc. »

<--- Page Split --->

Oumus autem istae derivationes dicunt opus. Ergo Deus est nomen operationis, et non naturae.

dicit Damascenus, sive circuitonem et continentiam, sive etiam ignem charitatus consumentem peccatum : omnia illa communicabilia sunt creaturae : quia creaturae provident, curant, et intendunt : ergo videtur esse communicabilis deitas.

Sed contra : Sed contra

ULTERIUS quaeritur, Penes quid acciQuæst. 2. piatur numerus derivationum Damasceni, et actuum Dionysii ?

Adhuc etiam quaeritur, Glossa enim Quæst. 3. super Epistolam primam ad Corinth. vn, 3, dicit, quod Deus dicitur tripliciter, scilicet substantive, adoptive, et nuncupative : dubitatur enim, Utrum æquivoce dicatur de illis.

<--- Page Split --->

competit æquivoco : ergo ipsum æquivoce dicitur de illis.

Sed contra. SED CONTRA : Etsi sunt qui dicantur dii : Glossa addit, participatione divinitatus.

Solutio. Solutio. Dicendum, quod duo sunt attendenda in nomine, scilicet forma sive ratio a qua imponitur : et illud cui imponitur : et hæc vocantur a quibusdam significatum, et suppositum : a Grammaticis autem vocantur qualitas, et substantia : et si attendamus id a quo imponitur, hoc est, attributum, vel formam (ut ita liceat loqui, quia in Deo forma non est) tunc est nomen operationis. Si autem attendamus suppositum, scilicet, cui imponitur et quod supponit, est nomen naturae : et sic patet solutio ad quatuor auctoritates Sanctorum : quia Ambrosius loquitur quoad hoc cui imponitur : alii autem tres quoad illud a quo imponitur.

Si autem quaeritur, Cum istud nomen imponatur ab operatione, sicut et alia quaedam, quare istud potius dicitur nomen naturae quam alia, cum alia etiam

imponantur naturae Dei, sicut et istud ? Dicendum, quod istud nomen, Deus, imponitur ab operibus quæ per se non conveniunt nisi Deo : sicut sunt opera universalis providentiæ, et continenlæ, et impletionis rerum : et quia ista secundum se non conveniunt nisi Deo, ideo per istud potius nominatur natura divina, quam per alia.

Ad aliud dicendum, quod licet nominemus ipsum ab operationibus, non tamen sunt ejusdem rationis operationes : quia quaedam per se non conveniunt nisi sibi : quaedam autem per se et naturaliter etiam conveniunt creaturæ, licet per posterius, quia ab ipso et ad ipsum sunt : sicut vita, sapientia.

Ad m quod ulterius quaeritur, Utrum Ad quem sit divinitas sit attributum communicabile ? Dicendum, quod si accipiatur providentia, et continentia, et circuitio respectu universi, in illa ratione non erit communicabile : licet enim præexistentes aliis, vel m gradu dignitatis, vel potentia miraculorum, vel merito vitæ habeant alquam providentiam et continentiam respectu aliorum, tamen deficiunt in duobus ad minus, scilicet in universitate, et in hoc quod non penetrant et implent interiora rei, sed sunt quasi extrinseca : et ideo quoad hoc est incommunicabile : sed quoad actus in genere est communicabile : et tunc dicitur participative, sicut dicit Glossa prætacta.

Ad m quod ulterius quaeritur, A quo Ad quem sit trahatur numerus derivationum secundum Damascenum? Dicendum, quod secundum ordinem ad creaturas tria sunt in Deo, scilicet sapientia, potentia, bonitas, sive bona voluntas : et licet potenta sit prima secundum rationem intelligendi, si ista tria accipiantur absolute sine ordine ad creaturas actu existentes, tamen secundum quod ad gubernationem rei factæ referuntur, prus est actus sapientiæ videntis, et secundo est actus potentæ circuiti tis et continentis

<--- Page Split --->

spiritu alterius : unde haec habitudo cum culto creato facit concreationem et com- positionem, et sic non est ei proprium simpliciter esse. Si autem objicitur, quod hoc etiam est in ente primo, quod re- spritum ponit ad entia creata, dicendum quod respectus ille secundum rem nihil addit ei : sed in ente creato aliter est, quia respectus suus additur super esse suum.

Praterea, In ente creato sumitur adhuc omnipolitas cum alio, et determinabi- litas per formas et differentias generalis- sumorum et aliarum partium entis : quae omnipolitas hoc ipso quod non est in ulto, non est in primo ente : et sic patet qualiter ens nominat essentiam divinam, vel Deum secundum essentiam divinam, et non proprie creatam.

Ad ALIUD dicendum, quod infinitum secundum quod infinitum non nomina- tur : quia secundum hoc est extra nomi- nantem et intelligentem : sed id quod est infinitum secundum quod attingitur per intellectum, potest nominari, et ipso no- minc significari : sicut supra ostensum vel.

Ad ALIUD dicendum, quod verum est quod nostra cognitio incipit a creaturis : sed non terminatur in creaturis, sed in Deo : venimus enim per effectum poten- tiar in potentam, et per potentiam in es- sentiam : et ideo essentiam nominare possumus, non per aliquam creaturam, vel ab eo in quo ut in fine stet cognitio nostra : aliter enim nunquam possemus aliquid significare de Deo, nisi in ratione causae ad creaturas.

Ad m quod dicit Damascenus quod non significat quid est, Dicendum quod hoc intelligitur duobus modis : quid enim esse est aliquid esse : et aliquid esse est eius non simpliciter, sed determinatum aliqua specie, vel genere, vel differentia esse : sicut esse unam substantiam est aliquid esse, et esse animal est aliquid esse, et esse bonum : et hoc est quod

dicit Boetius in primo de Hebdomadibus : Omne quod est participat eo quod est esse ut sit, alio vero participat ut al- quid sit : et ideo dicet quod sit pelagus substantiae infinitum. Si autem objicitur, quod est oppositio in verbo Damasceni, quia substantia secundum hoc non no- minat esse, sed potius aliquid esse, du- cendum quod ipse non facit vim in no- mine substantiae secundum rationem nominis : sed tantum accipit secundum rem, secundum quod convertitur cum essentia simplci. Aliter dixerunt qui- dam, scilicet, quod quid est propria diffi- nitio rei est quam nec explicite nec impli- cite tangit aliquod nomen divinum Sed hoc nihil est : quia Deus non diffinibilis est, licet possit m ipso dici quid est, sic- ut substantia, sapientia, hontas, et cae- tera hujusmodi. Tamen attendendum est, quod nullum horum nominum quae etiam dicunt quid est, facit nobis determinatam notionem suae significationis in Deo : ita quod nihil sit extra intellectum de re ejusdem significati : qua Deus secundum quodlibet attributum infinitus est : et ideo profunditas ejus, et altitudo nobilitatis ejusdem significata, non includitur tota intellectu : quia aliter comprehenderetur Deus, et finretur nostro intellectu secun- dum hoc attributum, quod falsum est : quia neque simpliciter neque secundum aliquod attributum finibilis est a nostro, vel ab aliquo intellectu creato. Tamen cum dico, quod substantia, vel sapientia, vel bonitas significant quid est Deus : esse autem, vel quid est significat esse, vel ens, vel essentiam infinitam, sive pe- lagus substantiae infinitum : nolo dicere, quod substantia aliquid addendo entu tra- hat ipsum in partem : sed quia talis de- terminatio fit secundum rationem intelli- gendi per nomen hoc, in re non est additio, sed aequalis simplicitas : nec ideo ratio illa intelligendi falsa est, quia se- cundum modum intelligendi falsa est : quia suum modum intelligendi quem ac- cipit ex nomine, non ponit in re ipsa : sed de hoc infra erit quaestio.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XIV.

An Qui est sit primum inter nomina divina.

Tertio quaeritur de ordine istius nominis ad alia nomina.

Sed contra :

Adhuc, possunt ista considerari etiam secundum supposita in quibus sunt, et quæ non derelinquunt nisi secundum intellectum quemdam, ut vult Boetius in libro de Hebdomadibus : et sic convertuntur inter se verum, bonum, ens, et unum : sed non vita, et sapienta cum istus : unde secundum istum modum quatuor erunt æque prima, sed non antecedunt alia.

Terrio modo ista possunt considerari in causa prima secundum quod causa est, id est, secundum quod producti causata, et sic ens in creatura producitur a bono in Creatore : et hoc modo ens creatum est posterius bono increato : et hoc est quod dicit Dionysius, quod bonum est diffusivum esse sui. Et ista solutio est secundum intellectum Dionysii, ut patet ex inductis auctoritatibus supra. Et per hoc patet solutio ad omnia quaesita.

<--- Page Split --->

Ituotaquodproptersimplicemintel - b . tumcutisincreati , utdictumest , dictHabbMoysesinlibrodeDuceneutro - r u m , quodQuiest , estnomenineffableb . i . tpravepuuminteromnianomina : quoahocnominatquodipseverissimeestsumplettersineadditionealiqua .

ARTICULUS XV.

An Dominus sit nomen potestatis ?

Deindequæriturdehocquoddicit , quodDominusestnomenpotestatis . Etquoriturquampotestatemsignificet ?

perpositio enim super pejora, id est, inferiora creata dicitur ab intellectu nominis principaliter: sed continueta et regimur eorum quibus superponitur, dicitur per consequens: sed ea quae sunt causa superpositionis, secundum rationem intelligendi dicuntur in nomine sicut antecedens: causa autem superpositionis est omnimoda possessio pulchrorum et bonorum incomparabiliter plus quam sit in omnibus creatis quibus superponitur. De intellectu etiam illius antecedentis est firmitas quam vocat Dionysus fortitudinem: unde alia translatio habet, firmitatem: ut scilicet, talis possessio sit per se ex natura: quia tunc non valebit cadere pulchrum et bonum in ipso. Et haec quatuor tangit Dionysius in sua diffinitione. Alii autem id quod clauditur in nomine tangunt secundum partem. Et per hoc patet solutio ad totum praeter ultimum.

Etdiciturcommuniteradaliud , quoddominiumpotestdicerehabitumdomi - nandi , velactum : sihabitum , tuncabæternoestDominus : siactum , tuncextemporeestDominus .

ARTICULUS XVI.

An Deus sit nominabilis a nobis ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit : « Dominus omnipotens nomen illi. »

Solutio . Dicendum , quodinintelle - tuejusquodestDominus , quoddamestprincipale , etquoddamestsecundumrationemintelligenditantumconsequensadid , etquoddamsicutantecedens . S u -

1 S. DIONYSIUS, Lib. de Divinis nominibus, cap. 12. 2 S. AMBROSIUS, Lib. I de Fide ad Gratua-

nun.

3 S. DIONYSIUS, Lib. de Divinis nominibus, cap. 1.

<--- Page Split --->

inscrutabile simul, et non investigabile : sicut non existente vestigio ullo eorum quae ad occultam ipsius infinitatem transierunt : ergo si sic incognoscibilis est, videtur quod sit innominabilis : quia non fit nominatio nisi cogniti.

Sed contra.

ipsum dictione imperfecte significante, dummodo illam imperfectionem in eum non ponamus. sed superemnerre eum intelligamus : et sic intelliguntur omnia quae adducta sunt de Dionysio ad hoc quod sit nominabilis. Et quod hoc verun sit patet per Dionysium sic dicendum in libro de Divinis nominibus, cap. ultimo : Et neque afferimus ipsum nomen bonitatis sicut concordantes ipsi : sed desiderio intelligendi aliquid et dicendi de ineffabili natura illa, nominum dignissimum sanctificamus ipsi primum. Et concordabimus quidem et in hoc Theologis, a rerum autem veritate deficimus.

Ad 12 autem quod objicitur de propositione Philosophi, Dicendum quod ipse verum dicit, et hujus secundum Commentum est talis ratio : quia primum de se importat duo, scilicet, quod est perfectum in se, et largiens perfectionem omnibus aliis : diminutum autem in quantum diminutum de ratione sua habet duo his contraria, scilicet, quod quia est in se deficiens a perfectione, ideo nulli largitur aliquam perfectionem. Et ideo, quia omne nomen diminute dicit id quod est Deus, ideo magis non convenit quam conveniat : quia in quantum diminutum ponit contraria duobus quae omnis qui ponit Deum, dicit esse in Deo. Verissime autem dicitur esse supra nomen, et supra narrationem : quia cum non finiatur intellectu, significatur excedere omne nomen, et omnem rationem.

Soluto.

SOLUTIO. Dicendum ad hoc secundum Augustinum in primo de Doctrina Christiana, ubi dicit sic : Deus cum de illo nihil digne dici possit, admisit humanae vocis obsequium, et verbis suis gaudere nos voluit. Unde dicendum, quod Deus innominabilis est nomine repræsentante perfecte id quod est ipse, sive id signante complete. Sed propter noninum inopiam condescendit nobis ut nominemus

ARTICULUS XVII.

A quibus nominatur Deus, an ab omni eo quod melius est esse quam non esse?

Ulterius quaeritur, a quo nominatur?

<--- Page Split --->

Et dicit Anselmus quod nominatur ab omni eo quod melius est esse quam non esse simpliciter : sed omni ei quod est, melius est esse ens quam non esse : ergo Deus nominatur ens.

Item, Melius est vivere omni ei quod est, quam non vivere : ergo nominatur vita : et sic de aliis. Sed non omni ei quod est, melius est esse aurum quam non esse aurum : quia Angelo melius est non esse aurum quam esse aurum : et ideo aurum Deo non convenit. Hac igitur regula utitur Anselmus ad nominandum Deum.

SED CONTRA :

tione imperfecte et in parte significat id quod in Deo est perfectio et in toto : et significat quandoque accidentaliter id quod substantialiter est in Deo et substantia divina : et ideo res divina quam nominat, remanet nobis occulta : quia scimus ipsam esse super nomen, et deficere linguam a narratione ejus. Et ideo exponit Dionysius quod est vita, et non vita, sed supra vitam : est enim vita in re per prius, et non vita secundum id quod nomen ponit : supra vitam, eo quod ipse est vita sua, et inserta nobis : et ideo etiam dicit Dionysius, quod in Deo affirmationes sunt incompacte, et negationes vera : quia negationibus dicitur quid non est, sicut incorruptibilis, incorporeus, et hujusmodi : et haec simplciter vera sunt. Sed affirmatio incompacta est : quia modus significandi in nomine repugnat rei divina, sicut dictum est, praecipue propter tria, scilicet, qua significat composite quod infinita simplicitatis est, et imperfecte quod perfectssimum est, et accidentaliter quandoque quod est substantia. Unde Anselmus dicit, quod pater, et vita, et hujusmodi, licet nobis secundum rem descendant a Deo, ad nos tamen familiarius sonat nomen patris patrem carnalem hominem quam Deum. A symbolicis autem nominibus secundum translationem proprietatis corporalis ad spiritualem denominatur. Sicut lapis, quia solidus et solide fundans quod superaedificatur : sic spiritualiter solida veritas ejus est fundamentum spiritualis aedificii. Et istis duobus modis nominatur ab omnibus.

SOLUTIO. Dicendum, quod dupliciter formantur nomina divina, scilicet, aut.ab his quae secundum rem per prius sunt in Deo et per posterius in creaturis, et haec nomina dicuntur mystica a beato Dionyssio, sicut ens, vita, intellectus, sapientia, bonitas, et hujusmodi : μόστις enim graece, in latino idem est quod secretum : et hoc ideo quia nomen illud secundum proprietatem suam quam habet ab institu-

AD REGULAM autem Anselmi dicendum, quod illa vera est de mysticis nominibus quæ id nominant quod secundum rem per prius est in Deo, licet non nominent ipsum sicut est in ipso.

Ad id quod contra objicitur, dicendum Ad object. 1. quod sensus duobus modis accipitur, scilicet, pro potentia materiali conjuncta organo, et sic non convenit Deo, nec etiam Angelis : vel potest accipi pro virtute acceptiva, vel cognitiva sensibilium,

<--- Page Split --->

et hoc modo convenit Deo, et Angelo, et sic est conditio nobilitatis.

Adobject.2. Ad id quod quaeritur de regula Magistrorum, dicendum quod bona est : quia materiala dicuntur corporalia, sive sint ipsa corpora, sive formae substantiales vel accidentales, quae corporibus determinantur, et in corporibus sunt. Priva-

tiva vero quae pertinent ad defectum : quia illa omnia ex privatione causantur : sicut pati, mutari, moveri, et injustum esse, et mentiri, et peccare, et hujusmodi. Præter hæc autem, omnia pertinent ad nobilitatem, quæ melius est esse omni ei quod est, quam non esse. Et ex his patet solutio ad totum.

E. Aperte ostendit quod nec solitudo, nec diversitas, nec singularitas ibi est, sed similitudo.

Hilarius quoque in libro III de Trinitate dicit his verbis significari quod in Trinitate nec diversitas est, nec singularitas, vel solitudo : sed similitudo, et pluralitas, sive distinctio : ait enim sic : Qui divit, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram, invicem esse sui similes, in eo quod dicit, Imaginem et similitudinem nostram, ostendit. Imago enim sola non est, et similitudo sibi non est : neque diversitatem duobus admisceri alterius ad alterum similitudo permittit1.

Item, idem in libro IV, absolutius voluit intelligi significationem hanc non ad se esse referendam tantum, dicendo, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Professio enim consortii sustulit intelligentiam singularitatis : quia consortium aliquod nec potest esse sibi ipsi solitario, neque rursum solitudo solitarii recipit, Faciamus : neque quisquam alieno a se loquitur, Nostram : uterque ergo sermo, scilicet, Faciamus, et Nostram, ut solitarium eumdemque non patitur : ita neque diversum a se, alienumque significat. Solitario convenit, Faciam, et Meam : non solitario vero convenit dicere, Faciamus, et Nostram. Uterque sermo ut non solitarium tantum, ita neque differentem esse, vel diversum esse significat. Nobis quoque nec solitarius nec diversus est confitendus. Ita ergo Deus ad communem sibi cum Deo imaginem, eamdemque similitudinem hominem2 reperitur operari : ut nec significatio efficientis admittat intelligentiam solitudinis, nec operatio constituta ad eamdem imaginem vel similitudinem patiatur diversitatem divinitatis3.

In his verbis Hilarius pluralitatem personarum voluit intelligi nomine

<--- Page Split --->

consortii : atque significavit nomine consortii, vel pluralitatis non poni aliquod, sed removeri. Pluralitas enim vel consortium personarum cum dicitur, solitudo vel singularitas negatur : cum dicimus plures esse personas, acculificamusquod non est una sola. Ideo Hilarius volens ista subtiliter etanuiintelligi , ait : Professio consortii sustulit intelligentiam singularitat u ' . Non dicit, Posuit aliquid. Ita etiam cum dicimus tres personas, sinpularitatemet solitudinem tollimus : et quod Pater non est solus, nec Fibustsolsolus , nec Spiritus sanctus est solus, significamus : et quod necPatertantumest, et Filius, nec Pater tantum et Spiritus sanctus, nec Fibustantumet Spiritus sanctus. De hoc autem in sequenti 2 plenius agetur, ubictiamsecundum quid similes dicantur tres personæ, et utrum aliquomudositibidiversitas vel differentia ostendetur.

ARTICULUS XVIII.

Pusquosupponitimago , cumdicitur : Pariamushominemadimaginemno - strun ?

Dindequæriturdehocquoddicit : • Fucuamushominemadimaginem , e t . » Etquærunturduo , scilcet , proquostetibiimago , velproessentia , velpropersonis , anproutroque ? Etnecundoderationediversitatisexposi - tomum , AugustinietHilarii .

Primoergoquæritur , Utrumimago - quiponatessentiam , velpersonas ? S i - mpponitessentiam , tuncvideturpossedici , Faciamushominemadessentiamnostram , veladessentiamintribusper - sonis : hocautemnonestverum : e r g o - videtur , quodnonsupponatessentiaminse , necessentiamintribuspersonis .

Siautemsupponatprotribuspersonis , tuncvideturquoddebuitdicere , Adimagines , etnonadimaginem .

SiPORTEdicatur ( sicutquidamdixe - r u n t ) quodimagostatibiproFlio . CONTRA : Textusdicitadimaginemno - stram : Filiusautemnonestimagonisii

Patris : undetuncdebuitPaterdicere , Adimaginemmeam : etnonessetver - bumcommunetribuspersonis , sicutdi - cuntSancti .

Propterhocdixeruntquidam , quodimagononstatibiproimagineincrea - t a , sedcreata : ethocvolunthabereexconsignificationepræpostionisad , quævideturnotareassimilationemcumratio - nealicujusdistantiæ : quiavideturquasiadaliquidconsignificaremotum , consi - gnificatenimadlocum . Siautemquæ - ratur , Quidsitilludcreatumadquodhomofactusest , dicuntquodhocestratioimaginisabstrahensabexemplataimagineinhomine . Sedcontrahocest , quodadhuchæcratioimaginiseritratioalteriusalicujusincreati , etdehocrediteademquæstioquæprius , Utrumdicatessentiam , velpersonam ? etsiperso - n a m , UtrumpersonamFilii , velomnesincommui ?

Præterea , Ratioillaimaginisnonpot - estponiessenisiinmenteDeifacientishominem : etsichæcratioimaginiseritideaadquamfithomoadimaginemDei : etsicnonestcreatumaliquid , sedpotiuscreatrixessentia , utvultAnsel - m u s . Undehocnihilvideturessedi - c t u m .

<--- Page Split --->

SUNT ALII qui dicunt, quod imago stat ibi pro Filio, et similitudo pro Spiritu sancto. Sed tunc videtur Pater debere dicere hoc verbum, et non communiter tota Trinitas. Item, deberet dicere Pater, ad imaginem meam, et similitudnem nostram : et non communiter dicere ad Filium et Spiritum sanctum, ut exponunt Sancti, sed ad Filium tantum.

Solutio. Solutio. Ad ista dico sine praejudicio, quod imago et similitudo hic dicunt essentiam divinam in recto, et tres personas in obliquo. Unde imago est essentia una in tribus personis se in eadem essentia imitantibus : et similitudo est essentia una per modum qualitatis quae secundum Damascenum, assequatur substantiam : sicut bonitas, sapientia, et hujusmodi in tribus personis sibi similibus in bonitate, et sapientia, et virtute, et hujusmodi : unde et imago et similitudo sunt relativa obliqua, et intrinsece. Obliqua dico : quia ea quae referuntur ad se, importantur in obliquo. Intrinsece dico : quia habent in se relationem, et etiam id ad quod refertur : ita quod non quaerunt determinari extra : sicut dicitur, Isti sunt similes, hoc est, iste est similis illi, et iste est similis isti.

Ad hoc ergo quod primo objiciebatur, dicendum quod dicunt essentiam in personis se in ea imitantibus : sicut enim habitum est, dicunt imitantes, et id in quo imitantur se. Nec valet quod posset ibi dicit, Faciamus hominem ad imaginem, id est, ad essentiam in tribus personis : quia licet essentia in tribus personis sit idem imagini, tamen alius est modus significandi in nomine : et ideo non procedit argumentatio : et est ibi accidentis peccatum, vel etiam secundum quosdam figura dictionis propter mutatum modum prædicandi in divinis. Alas autem rationes quae contra alias opiniones procedunt concedimus sine præjudicio.

Ulterius quaeritur de ratione diversae expositionis Augustini et Hilarii. Et dicendum, quod Hilarius in hoc termino, imaginem, considerat duo, scilicet id quod importatur in recto, et id quod importatur in obliquo : et ideo dicit in eo posse accipi unitatem essentiae, et pluralitatem personarum : et ideo dicit, Imago sola non est, id est, non est unius, quia plures se imitantes in uno supponit : et similiter considerat in hoc termino, similitudo, præter hoc solum quod imago est in essentia, similitudo autem in hus quae secundum modum significandi in nomine important qualitatem. Augustinus autem tantum his terminis considerat id quod importatur in recto.

Similiter hos duos terminos : Faciamus, et nostram, diversimode considerant. Hilarius enim duplicem modum significandi considerat in eis, scilicet, consignificati pluralis numeri, et in hoc accipit pluralitatem personarum : et iterum modum significandi quo consortium dicunt, unus eorum ad actum unum in numero, et alter ad formam unam in numero : cum enim dicitur, facamus, actus unus numero verbi intelligitur egredi a diversis suppositis personis : et hoc non potest esse nisi illæ sint unum in essentia agente. Similiter cum dicitur, nostram, notatur plurium esse una numero ratio imaginis et natura : et hoc est quod dicit, quod professio consorti per ly nostram, et faciamus, sustulit intelligentiam singularis : et sic ponit plures personas. Cum autem dicitur : « Neque quisquam alieno a se dicit, nostram,» et faciamus, hoc est quia sic non nisi per unum quod est natura referuntur ad actum unum numero qui importatur per ly faciamus, et per unum quod est imago et natura dicuntur habere consortium quod importatur per ly nostram. Augustinus autem non accipit in his terminis nisi significatum plane. Diversitatem autem vocat Hilarius divisionem naturae quae est in materia per formas substantiales : sicut homo ab homine, et leo ab homi-

<--- Page Split --->

no . singularitatem autem vocat individuationem per accidentia, quae divinis non computant : solitudinem autem vocat separationem per locum.

ARTICULUS XIX.

Divide quaeritur de hoc quod dicit Magister in eodem capitulo, ubi recollit sumnum dictorum Hilarii, et dicit : • Itque significavit nomine consortii, vel plurilitatis non poni aliquid, sed remotri, etc. »

penes formam : penes materiam non est in divinis : ergo si est, est penes formam. Aut ergo penes formam generis, aut speciei : et patet, quod neutro modo : ergo videtur, quod in divinis non salvetur ratio terminorum numeralium.

SED CONTRA :

SOLUTIO. Dicendum, quod unitas essensolutio. tiae est ipsa essentia : sed alia ratione est essentia, et alia una. Essentia enim est cujus actus est esse. Dicit enim Anselmus, quod essentia, esse, et ens differunt : sicut lux, lucere, et lucens. Sed una est in quantum in se una existens suis (ut ita dicam) proprietatibus naturalibus ab aliis distinguitur, quae sunt ipsa essentia. Et personae unitas est proprietas quae est persona, et unitas notionis est notio, licet aliter in termino

<--- Page Split --->

numerali significetur. Et similiter dico de duobus, et tribus, secundum quod ducunt iterationem unitatis personae, vel notionis. Magister ergo intendit, quod supra id quod res est non addit unum nisi indivisionem : et ideo dicit nihil ponere. Si autem attendantur quo persona est una, vel duae, vel tres, tunc ponit proprietatem sub alio modo significandi.

Ad ALIUD dicendum, quod non salvatur numerus in divinis prout dicit nutum sensus, sed prout dicit nutum intellectus quocumque modo distinguentis : et ideo etiam licet hoc admittatur, quod in divinis est numerus personarum, non tamen admittitur quod in divinis simpliciter sit numerus : quia simpliciter numerus est diversarum rerum in essentia et esse, quod non est in divinis.

Ad ALIUD dicendum, quod non est in divinis diversitas numero, sed potius distinctio : et id quod dicit Boetius, intelligtur in his in quibus simpliciter est numerus. Et non dico hoc quod numerus personarum sit numerus absolute loquendo.

Ad ALIUD dicendum, quod in divinis non est causa et causatum, sed principium et principatum, et hoc sufficit numero personarum : tamen id quod dicit ille Philosophus, non est omnino sufficiens : quia in Angelo est numerus multus, ut vult Dionysius, etiam praeter hoc quod unus sit causa alterius.

Ad ALIUD dicendum, quod si differentia large accipiatur, tunc comprehendet distinctionem personalium proprietatum, et illa in divinis causabit numerum talem qualis est ibi.

merus et multitudo. Unum autem dicitur contnuitate, et unum forma, et unum naturae aequalitate et unum per respectum ad unum. In continuitate, sicut linea est una, et corpus unum : forma autem secut homo est unus, vel Socrates est unus. Aequalitate naturae, sicut id cujus attributa essentiae naturalis sunt eadem. Per respectum ad unum, sicut univoca sunt unum per respectum unius rationis ad id in quo univocantur Per oppositum autem privatione unius fit numerus et multitudo. Privatione enun continu fit per divisionem numerus. Similiter divisione forma per materiam, sicut in numero individuorum, vel per formas sive differentias, sicut in numero specerum fit numerus. Similiter in aequalitate naturae secundum attributa fiunt gradus, et ordnes in natura, et multitudo, sicut fit numerus Angelorum. Similiter et multitudo rationum simpliciter, et per prus et posterius facti numerum in aequivocis, et analogis : de tali numero numerato loquitur Philosophus.

Ad ALIUD dicendum, quod unum dupliciter accipitur, scilicet, prout convertutur cum ente : et sic non est principium discrete quantitatis quae est numerus et multitudo : et numerus sic resultans non est in discrete quantitatis specie, sed ponit formam qua res unum vel multa est . et sic aliquo modo accipitur in divinis. Aliter est principium discrete quantitatis, et sic est ens in parte, et ponit accidens significatum circa suum subjectum : et similiter numerus ab eo surgens, et sic non convenit in divinis.

Ad ALIUD dicendum, quod infinitum passio materiae est : et ideo non est necesse si infinitum in numero non causatur a divisione continui, quod propter hoc numerus simpliciter causetur ab illo . qua numerus in non materialibus invenitur. Vel dicatur (ut quadam dixerunt) quod numerus et multitudo opponuntur unitati : unde quot modis dicitur unum, tot modis per oppositum fit nu-

ARTICULUS XX.

Quæritur, Quare in aliis entibus ad numerum hypostasis sequitur numerus naturae, et non sequitur in divinis ?

Sed adhuc ulterius quaeritur, Quare

<--- Page Split --->

hoc fit quod in aliis entibus ad numerum hypostasum sequitur numerus naturae, et non sequitur hoc in divinis? Non enim sequitur Pater est unus Deus, et Filius est unus Deus, et Spiritus sanctus est unus Deus : ergo sunt tres dii. Hoc enim videtur esse contra communem animi conceptionem quae intellectui per se est nota, scilicet, quod plurium hypostasum numero non potest esse una natura nu- mero.

Solutio . Dicendum , quodhoccontin - pitpropteridentitatemnaturæethypo - stasisindvinis . Hypostasisenim , sivesubstantia , siveidquodest , inveniturquatuormodisinentibus . Inquibusdamenimdifferthypostasisànatura , sivequodestaquoest : itatamen , quodna - turasivequoest , communicabileestpluribus , etactucommunicaturperdi - visionemejusquodest , sivehypostasis , peractumgenerationis : sicutacciditinomnibusgenerabilibusetcorruptibili - b u s : uthomo , asinus , etcæterahujus - n o d i . Inqubusdamautemquoest , sivenatura , communicabilisest : etdiffertaberoquodest , siveàsupposito , sivehypostasi : sednoncommunicatur , eoquodsuammateriamtotamhabeatintrase , inquaipsumpossibileestesse , etnuhildeeaestextraipsum , nequeperpotentiam , nequeperactum : sicutinsole , etluna , etcæterisstellis : inqui -

bus etiam forma, sive quo est, licet sit communicabile, et differat ab eo quod est, sive supposito, sive hypostasi, et ipsa hypostasis sit quanta: tamen numquam per actum dividetur, eo quod totam habeat intra se materiam illam in qua possibile est esse suam formam: et ideo species in illis salvatur in uno: quoniam hoc est principium apud naturam generalem, quod omnium eorum quorum non est materia tota intra formam terminata, est actus generationis per quem diverso supposito forma multiplicatur in plura numero. Item, in quibusdam natura quidem sive quo est, differt ab ipso supposito, vel hypostasi, sive quod est: tamen simplex est ipsum quod est indivisibile non ex materia aliqua ens: quia, ut dicit Boetius 4, spiritualium nulla est materia: et ideo in talbus salvatur etiam species in uno supposito, et non communicatur: imo contrahit individuantia a proprietatibus suppositi penes attributa personalia accepta: et sic est in Angelis. Sed in divinis quo est et natura omnino indifferens est a supposito: et ideo numerato supposito, non dividitur natura: sed indifferens manet in omnibus suppositis ejusdem naturae: et ideo non tenet, Pater est Deus, Filius est Deus, Spiritus sanctus est Deus: ergo tres dii: quia terminus numeralis non ponit rem suam nisi circa suppositum, et non circa naturam, sive quo est.

F. Ad idem quod cæperat redit, ut alias auctoritates supponat.

Nunc vero ad propositum redeamus, et ad ostendendum personarum pluralitatem, atque essentiae divinae unitatem, alias Sanctorum auctoritates inducamus. Moyes dicit: In principio creavit Deus coelum et terram 2 : per Deum significans Patrem: per principium, Filium. Et pro eo quod apud

<--- Page Split --->

nos Deus dicitur, Hebraica veritas habet Elohim, quod est plurale hujus singularis, quod est El. Quod ergo non est dictum El, quod est Deus: sed Elohim, quod interpretari potest dii, sive judices: ad pluralitatem personarum refertur. Ad quam etiam illud attinere videtur, quod diabolus per serpentem dixit: Eritis sicut dii'. Pro quo in Hebraico habetur Elohim: ac si diceret, Eritis sicut divinae personae. Ille etiam maximus Prophetarum et regum David, qui suam caeteris praefert intelligentiam, dicens: Super senes intellexi 2 : unitatem divinae naturae ostendens, ait: Dominus nomen est illi 3 : non dicit, Domini. Alibi etiam ejusdem unitatem et aeternitatem simul ostendens, ait ex persona Dei: Israel, si audieris me, non erit in te deus recens, neque adorabis deum alienum 4. Aliud horum (ut dicit Ambrosius in libro I de Trinitate 5) significat aeternitatem: aliud, unitatem substantiae indifferentis, ut neque posteriorem Patre, neque alterius divinitatis Filium, vel Spiritum sanctum, esse credamus: nam si Patre posterior est Filius, vel Spiritus sanctus, recens est: et si unius non est divinitatis, alienus est, sed nec posterior est, quia recens non est: nec alienus, quia ex Patre natus est Filius, ex Patre procedit Spiritus sanctus. Alibi quoque distinctionem personarum insinuans, ait: Verbo Domini caeli firmati sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum 6. Alibi etiam ait: Benedicta nos Deus, Deus noster! Benedicta Deus, et metuant eum omnes fines terrae 7. Trina enim confessio Dei Trinitatem exprimit personarum: unitatem vero essentiae aperit, cum singulariter subjungit eum. Isaias quoque dicit se audisse Seraphin clamantia: Sanctus, sanctus, sanctus Dominus Deus 8. Per hoc quod dicit ter, Sanctus, Trinitatem significat: per hoc quod subdit, Dominus Deus, unitatem essentiae. David quoque aeternam Filii generationem aperte insinuat ex persona Filii, dicens: Dominus dixit ad me: Filius meus es tu, ego hodie genui te 9. De hac generatione ineffabili Isaias ait: Generationem ejus quis enarrabit 10 ? In libro quoque Sapientiae 11 aeternitas Filii cum Patre monstratur, ubi Sapientia ita loquitur: Dominus possedit me ab initio viarum suarum, antequam quidquam faceret a principio. Ab aeterno ordinata sum,... antequam terra fie-

<--- Page Split --->

rrt. Nondum erant abyssi, et ego jam concepta eram: necdum fontes aquarum eruperant: necdum montes gravi mole constiterant, ante colles ego purturiebar. Adhuc terram non fecerat, et flumina, et cardines orbis terræ. Quindo præparabat coelos, aderam... Quando appendebat fundamenta terræ: cum eo eram cuncta componens: et delectabar per singulos dies, ludevus coram eo omni tempore. Ecce apertum de æterna genitura testimonium, quo ipsa Sapientia perhibet se ante mundum conceptam esse, et parturiri, id est, genitam, et apud Patrem æternaliter existere. Ipsa etiam nilii ait: Ego ex ore Alisimi prodivi, primogenita ante omnem creaturam 1. Michæas quoque Propheta æternam Verbi generationem, et temporalem ex Maria, simul insinuavit, dicens: Ettu, Bethlehem Ephrata, parrulus es in millibus Juda: ex te mihi egredietur qui sit dominator in Israel, rt egressus ejus ab initio, a diebus æternitatis 2.

ARTICULUS XXI.

Utrum un uno principio omnia facta sunt, vel in diversis, ut dicunt Manichæi ?

Deinde transeundum est ad illud capitulum, in quo principaliter intendit probare distinctionem personarum, et per consequens essentiae unitatem : et quia fecerat digressionem exponendo verba Hilarii, ideo dicit : « Nunc vero ad propasitum, etc. »

Dubium autem incidit de hoc quod dicit : In principio creavit Deus cælum et terram. Videtur enim Manichæis non in uno principio cælum et terram fecisse : sed in uno cælum, id est, regionem lucis, et spirituum : et in alio terram, id est, regionem tenebrarum, et pugnae carnis adversus spiritum : quod nituntur sic probare :

traria : erga ipsa non sunt ab eodem principio.

<--- Page Split --->

ergo debet esse ejusdem punitor : quia nemo justus illius rei est punitor cujus ipse est auctor.

per hunc modum : ipse enim stabilis manens dat cuncta moveri. Et ideo uno modo ipse existens per rationes ideales diversas in sua sapientia operativa exstentes, potest causare diversa, et etiam contraria in illis contrariis quorum utrumque est ens : sicut sunt contraria forma, ut album, et nigrum : sed corruptibile et incorruptibile, et justum et injustum, bonum et malum non sunt sic contraria : quia unum est a forma, alterum a privatione qua est in materia, qua non est nisi defectus, ut dicunt Anselmus et Augustinus : et ideo causam agentem non habet : sed potus causa agens habitum qui opponitur tali privationi, si deficit ab aliquo principiorum habitus, tunc in actone sua incidet privatio praeter intentionem agentis, et praeter hoc quod aliquod agat ad ipsam, sed potius ex hoc quod non habuit in opere habitus sufficentam principiorum qua ad habitum exigebantur : sicut est videre in caecitate in pupilla : non enim hoc est ex intentione vis formativa oculi quod non est lumen in oculo, sed potius qua deficit materia vel aliqua materia dispositio qua ad visum requirebatur, cum vis formativa oculum formaret. Et sic causatur corruptibile : qua deficit virtus receptiva incorruptionis ex parte materia in qua forma inducutur, eo quod non est removibilis a contrariatete pugnante.

Ad aliud dicendum, quod pugna carnis ad spiritum tripliciter consideratur, scilicet, in causa qua est fomes originalis peccati, et appetitus contrarii : et hanc causam peccatum induxit, et non Deus. Si autem consideretur ut poena, tunc est a Deo juste pro peccato ipsam infligente, et sic utique bona est, quia justa est : et omne quod justum est, bonum est, ut dicit Augustinus. Tertio, consideratur in causa dissolutionis corporis, et sic fit a principiis pugnantibus in corpore, qua induct corruptionem ex defectu materia, et sic ex privatione qua est in materia incidit praeter intentionem agentis et naturae. Et hoc est quod dicit Dionysus.

A o Hoc solvendum dicendum est, quod non est nisi unum principium, eo quod principium mali esse non potest : quia illud aut esset summum malum, ita quod non posset esse pejus : aut haberet aliquid de bono. Si primo modo, tunc esset non ens, ut supra est habitum : quia ens est unum optimorum quod omnia desderant. Si secundo modo, tunc jam esset compositum, et non principium, et aliquid esset in ipso de causatis a bono principio, quod non potest esse : et ideo principium mali efficiens, quod sit per substantiam suam mali causa, esse non potest.

Ad prium dicendum, quod hoc intelligitur de causis per motum causantibus, sicut oculum, et stellae, et caetera corpora physica : quia uno modo motus non efficutur nisi ab una forma quaecumque sit illa : sed diverso motu in accedendo et recedendo ad stellas et motus diversos in obliquo circulo in quo intersecant se circuli planetarum, in quo aliquo modo sunt stellae omnes, fiunt diversae conjunctiones, et respectus et praeventiones, et ascensus, et descensus : et ideo tunc causantur diversa. Deus autem non operatur

<--- Page Split --->

quod non corrumpitur quid existentium secundum quod existens : sed circa existus corrumpuntur modi, commensurationes, et harmoniae ex infirmitate proprii habitus.

I n 10 quod objicitur de malo, dicendum quod malum non habet causam undr sit, sed habet causam unde incidat praeter intentionem causae, et praeter hoc quod agat ad illud : quia ad illud quod nihil est, agi non potest. Liberum enim arbitrium potentia activa est, et secundum quod conjungitur his quae informant autus, sic fiunt actus ejus : et si conjuncitur in deliberando cum conversione ad bonum naturae, fit actus ejus inductivus illius boni, et habet hoc bonum finem : si autem conjungitur cum bono virtutis politicae, erit actus ejus informatus ab illo bono : et si conjungitur actus ejus bono gratiae, erit iterum habens formam et finem illud bonum : si autem non conjungitur alicui horum, sed potius deflecitur ab omnibus his, tunc incidet peccatum ex infirmitate et privatione eorum quae ad opus rectum exigebantur.

Si autem quaeritur, Quae sit causa deflevionis illius? Dicendum cum Augustino, quod est conversio ad bonum commutabile, non secundum quod bonum est, nec secundum quod commutabile est, sed secundum quod ponitur finis ultimus appetitus liberi arbitrii : sic enim abstrahit ab eo quod est vere finis : et ideo etiam ista conversio non causat malum secundum quod est ens, id est, secundum quod conversio est ad bonum commutabile, sed potius secundum quod est abstrahens a fine incommutabilis boni, et hoc est privatio : et ideo malum non habet principium nisi deficiens. Et de hoc in libro secundo plura dicentur.

Ad hoc autem quod objicitur, quod secundum hoc malum nihil est, et Deus puniens peccatum vel malum, pro nihilo punit, Dicendum, quod licet nulla essentia sit, tamen nonnullam essentiam ponit : privatio enim quae nulla essentia est, supponit tamen materiam deformatam

in carentia habitus debiti. Ita malum et peccatum licet in eo quod hujusmodi, nulla essentia sunt, supponunt tamen actum deformatum privatione habitus et finis debiti : et ideo pro illo, cum sit in potestate nostra, merto punitur peccator.

ARTICULUS XXII.

Utrum hoc nomen, Deus, habeat plurale?

Deinde objicitur de hoc quod dicitur : « Eritis sicut dii, scientes bonum, etc. » Videtur enim, quod nomen, Deus, non habeat plurale.

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

deorum, Dominus locutus est. Et, Deuter. xxxii, 37 : Ubi sunt dii eorum, in quibus habebant fiduciam ? Et, I ad Cor. vn, 5 : Etsi sunt qui dicantur dii, sive in cælo, sive in terra (si quidem sunt dii multi, et domini multi).

tur nomen communicabile est, nec etiam quantum ad hoc a quo imponitur potest habere plurale.

Ad auctoritates ergo istorum responAd objec, dendum est, sicut dicunt Magistri, quod propter significantam majorem improprie sunt locuti : quia ad hoc quod nomen habeat in plurali simpliciter, non sufficit quod habeat pluralitatem suppositorum, sed etiam oportet quod essentia et forma importata per nomen dividatur et multiplicetur in illis : sicut Socrates, et Plato, et Cicero sunt tria supposita hominis, et tres homines, et tria animala, et tres substantiae : unde cum forma importata per ly, Deus, vel quasi forma sive natura non multiplicetur in suppositis suis, non potest proprie loquendo habere in plurali.

Ad m quod objicitur de Philosophis, Ad objor dicendum quod Deus secundum opinionem, est deus qui habet unum particulare sicut Æsculapius vel Neptunus, et hujusmodi : et sic non accipiuntur termini in sua propria significatione, et ideo sic pluraliter locuti sunt ipsi : tamen iidem quando proprie divinitatem consideraverunt, dixerunt non esse nisi unum Deum, quem vix etiam puri mente attingere possunt.

Ad aliud sequens patet solutio per Adolj: ante dicta.

Ad aliud dicendum, quod nullo modo Adobj: est universale hoc nomen, Deus : quia opinio vocatur ibi a Philosopho quæ est de ente quod est in opinione tantum, et cujus formæ in opinione non repugnat pluralitas : sed Deus est secundum rem, cujus naturae repugnat pluralitas, ut habitum est.

Solutio. Dicendum, quod omnium sententia Magistrorum est, quod secundum proprietatem Grammaticæ hoc nomen, Deus, plurale non habeat, sicut probant primæ inductæ rationes : eo quod licet imponatur ad aliquo actu communicabil, non tamen est communicabilis nisi secundum quid, sicut providentia, et circuito, ut supra determinatum est : et ideo nec quantum ad hoc cui imponi-

Ad aliud dicendum, quod divinae deAdobj: rivativum est non propter significatum, sed propter modum significandi : quia est nomen possessivum, et si ipsum habeat plurale, non oportet propter hoc quod suum primitivum habeat plurale : sicut socraticus habet in plurali, non tamen Socrates : et hoc contingit propter diversum modum significandi.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XXIII.

An David sit maximus Prophetarum?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit: « Ille etiam maximus Prophetarum et regum, etc. »

Videtur enim Moyses major fuisse, qui ore ad os locutus est Dominus, et Elias qui ignem descendere fecit de cœlo, et Eliseus qui mortuos suscitavit.

SOLUTIO. Maximus dicitur David a modo inspirationis, et promissione seminis nascituri de ipso. De primo habes : .Iudiam quid loquatur in me Dominus Iovis 1. Aliis autem loquebatur per visiones, et Angelos, et ænigmata. De secrundo habes : De fructu ventris tui ponum super sedem tuam 2. Sed Moyses maximus fuit in modo apparitionum, et Elias maximus in zelo, et Eliseus maximus in operatione miraculorum.

ARTICULUS XXIV.

An divinæ sapientiæ convenienter attribuantur possessio, conceptio, parturitio, etc., quæ sibi attribuit sapiens ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Sanctus, sanctus, sanctus, etc. » Super hoc enim accipienda est diffinitio sanctitatis posita in libro de Divinis nominibus, ubi sic dicit : Sanctitas est ut secundum nos dicatur ab omni immunditia libera, et perfecta, et omnino immaculata munditia sive puritas ». Deinde

accipiatur expositio auctoritatis inductae de Proverbiiis, ibi, Dominus possedit me in initio viarum suarum, etc. 4.

R esponsio ad primum, quod possessio transsumitur ad Filium secundum quod est ars Patris plena rationum omnium viventium : possessio enim habetur ad natum. In hoc ergo notat distinctionem Dei ab aliis artificibus, quos artem non habentes ad manum oportet meditari super partes materiae, et cogitare super instrumenta : quod non requirit sapientia divina.

Ad alud dicendum quod ly, ordinata, dicit duo, scilicet ordinem naturae qui est in divinis, quo alter est ex altero, non quo alter est prior altero : et ponit etiam causalitatem sapientiæ ut artis ad artificiatum in tempore, sicut causa æterna ordinatur ad causatum in tempore : et sic cessat objectio.

CONCEPTIO autem sapientiæ dicit clausionem Filii in eadem substantia cum Patre. Parturitio autem dicit modum

1 Psal. LXXXIV, 9. 2 Psal. CXXXI, 11. 3 S. DIONYSIUS, Lib. de Divinis nominibus,

cap. 12. 4 Proverb. vnI, 22 et seq.

<--- Page Split --->

exeundi ab æternis rationibus in res creatas quæ exeunt ab arte illa.

lorum : tamen magnus vicus es dignitate : quia ex te, etc.

CARDINESautemsuntinquibusvolvi - turmundiconservato : utactioprima - rumqualitatumreducaturadmotumdiversumincœlo , etmotusdiversusre - ducaturadmotumprimimobilusunum , etillemotusulteriusreducaturadpri - mummovens , quodinsestabilemanensdatcunctamoveri . Inistisenimprunci - piistamquamquibusdamcardinibusvol - viturtotusmundus , taminmotulo - calisupercœlestium , quaminmotuge - nerationisetalterationisetaugmentietdiminutionisgenerabiliumetcorrupti - bilium .

« Et egressus ejus, » per æternam generationem.

« Ab mitio » æternitatis, vel a Patre. « A diebus. » Pluraliter dicitur, « A diebus, » non quod æternitas habeat partem, ut infra probabitur 1 : sed dicitur in comparatione ad res temporales, ut sit sensus : A diebus, id est, ab æterno, respectu cujus in temporali re accipiuntur multi dies.

ITEMnota , quodauctoritatesinductæinhoccapitulo , Trinitateminnuuntno - vemmodis . Primo , exconsignificatonumeripluralis , sicut , Elohimveldii . Secundo , expropriisnoninibusperso - narum , sicut , VerboDomini , e t c . : inquoVerbum , etSpiritusnominantur . Tertio , exordineverborum , utilla , BenedicatnosDeus , D e u s , ubibusim - mediateconjungitur : quiaFliiusDeusasoloestPatreDeo . Etposteasubjungi - turtertio , D e u s , utnoteturSpiritussanctusDeusesseabutroque . Quarto , anumeroterminorum , sivedictionumpostarumadlaudandumDeum . Sicdi - c i t : Sanctus , sanctus , sanctus . Nonenimpossetessealiaratioquareterdiceret , etnonpluries , quamTrinitaspersona - r u m . Quinto , exactupersonali , sicut , Dominusdixitadme : Filiusmeus , e t c . Generareenimpropriumactumdicit , quopersonaestpersona . Sexto , expro - prietatepersonali , cumdicitur , Genera - tionemejusquisenurrabit ? GeneratioenimpassivaproprietasestpersonalisFilii . Septimo , perapproprata , sicutilla , Dominusposseditme , e t c . , ubiap - propriataFiliiponuntur . Octavo , e x o r - dinegenerationisæternæadcreationemcreaturæintempore , sicutinilla , EgoexoreAltissimiprodivi , e t c . Nonoetultimo , exordinegenerationisæternæadtemporalemejusdemFliigeneratio - n e m , utinilla , T u , Bethlehem , e t c .

ARTICULUS XXV.

Quomodo intelligitur hoc quod dicitur, Tu, Bethlehem ?

Deindequæriturdeexpositioneaucto - ritatisMichææ : « T u , Bethlehem , e t c . » Dicendum , quodsensusest : ParvulusqudemesspatioetnumerohabitatoruminmillibusJuda , hocest , inJudainquosunttotmilliahabitatorumvelvicu -

<--- Page Split --->

G. Specialia testimonia de Spiritu sancto.

De Spiritu sancto etiam expressa documenta in Veteri Testamento hahemus. In Genesi enim legitur: Spiritus Domini ferebatur super aquas 1. Et David dicit: Quo ibo a Spiritu tuo 2 ? In libro Sapientiae dicitur: Spirí- tus sanctus disciplinae effugiet fictum 3 : benignus est enim Spiritus sapientiae. Isaias quoque ait: Spiritus Domini super me 4.

ARTICULUS XXVI.

Quatuor auctoritates de Spiritu sancto quomodo differunt ?

Deinde nota de illo capitulo : « De Spiritu sancto, etc., » quod quatuor

auctoritates habet de Spiritu sancto, quarum prima est de Spiritu omnia causante. Secunda, de Spiritu omnia continente et gubernante. Tertia, de Spiritu ordinante in bonis gratiae quae distribuit. Quarta et ultima est de Spiritu sua operatione perficiente mysterium incarnationis Filii. Et hoc plenum est considerare in ipsis auctoritatibus.

H. De testimoniis Novi Testamenti.

Nunc vero post testimonia Veteris Testamenti de fide sanctae Trinitatis et unitatis, ad Novi Testamenti auctoritates accedamus : ut in medio duum animalium 5, id est, Testamentorum, cognoscatur veritas, et forcipe de allari sumatur calculus 6, quo tangantur ora fidelium. Dominus itaque Christus unitatem divinae essentiae ac personarum Trinitatem aperte insinuat, dicens Apostolis : Ite, baptizate omnes gentes in nomine Patris, et Filii, et Spiritu sancti 7. In nomine utique ait, ut Ambrosius ait in primo libro de Trinitate, non in nominibus, ut unitas essentiae ostendatur : per

<--- Page Split --->

nomina tria quae supposuit, tres esse personas declaravit. Ipse etiam ait: Ego et Pater unum sumus 1. Unum dixit, ut ait Ambrosius in eodem, ne fiat discretio potestatis naturae: et addidit, Sumus, ut Patrem Filiumque cognoscas, scilicet ut perfectus Pater Filium perfectum genuisse credatur: et quod Pater et Filius unum sint, non confusione personae, sed unitate naturae. Joannes quoque in Epistola canonica ait: Tres sunt qui testimonium dant in cælo: Pater, Verbum, et Spiritus sanctus, et hi tres unum sunt 2. Ipse etiam in initio Evangelii sui ait: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum: ubi aperte ostendit Filium semper et æternaliter fuisse apud Patrem, ut alium apud alium. Apostolus quoque aperte Trinitatem distinguit, dicens: Misit Deus Spiritum Filii sui in corda vestra 3. Et alibi: Si Spiritus ejus qui suscitavit Jesum a mortuis habitat in nobis, etc. 4. Item, alibi Trinitatem atque unitatem evidentissime commendat, dicens: Quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia: ipsi gloria in sæcula 5. Ex ipso ait, ut Augustinus in libro de Trinitate ait, propter Patrem: per ipsum dicit propter Filium: in ipso, propter Spiritum sanctum. Per hoc vero quod non ait, ex ipsis, per ipsos, et in ipsis: nec ait, ipsis gloria, sed ipsi, insinuavit hanc Trinitatem unum Deum esse. Sed quia singulae pene syllabæ Novi Testamenti hanc ineffabilis unitatis atque Trinitatis veritatem concorditer insinuant, inductioni testimoniorum super hac re supersedæamus, et rationibus congruisque similitudinibus ita esse, prout infirmitas nostra valet, ostendamus.

ARTICULUS XXVII.

Cum dicitur, In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, quid dicit ibi, In nomine, an essentiam, vel personam ?

« Nunc vero post testimonia, etc. Objicitur de hoc quod ipse dicit : In nomine Patris, et Filii, et Spiritus saneti : aut enim in nomine dicit essentiam, aut personam : si essentiam, tunc videtur falsum, quia essentia non est nomen

Patris, et Filii, et Spiritus sancti : si autem dicit personam, tunc deberet dicere, in nominibus, sicut tria nomina personarum consequuntur.

Et ad hoc dicendum quod dicit essentiam : et nomen sumitur hic secundum id a quo dicitur nomen : dicitur enim unumquodque nomen a notamine quod facit circa rem cujus est nomen : et quia essentiae virtus notas facit personas in sanctificatione baptismi et in operibus miraculorum : ideo ipsa est nomen, id est, notamen personarum, Unde tantum

<--- Page Split --->

valet : In nomine, etc., quantum, in virtuosa essentia cujus virtus notificat Trinitatem personarum.

ARTICULUS XXVIII.

. In pronomina ista distinctionem aliquam notent cum dicitur, Ex ipso, et per ipsum, et in ipso ?

Deinde objicitur de hoc quod dicit : « Quonam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia, etc. »

Videntur enim praepositiones quidem diversitatem notare, eo quod transitivae sunt. Sed quia unum est pronomen quod accipitur cum ipsis, videtur quod ad idem pertineant, et ita non videntur notare nisi essentiae identitatem : et sic

non valet ad propositum Magistri confirmandum.

SOLUTIO. Ad hoc dicendum, quod sicut Solutio. probat objectio, praepositiones transitivae sunt, et ex eo quod praepositiones sunt habent notare personarum distinctionem : in quantum tamen considerantur ut hae propositiones, pertineut ad personas distincte : ex enim praepositio notat causam originis, et ideo notatur attribui Patri qui est principium non de principio : notat etiam ly ex causam essentialem quae est materia quae una remanet in materato, et sic transfertur ad identitatem essentiae in Patre qui est origo, et Filio qui est ab ipso significandam. Per autem notat quasi causam mediam, et significat Filium qui est a Patre, et per ipsum Pater operatur. In autem notat continentiam, et attribuitur Spiritui sancto, cujus bonitate omnia continentur.

<--- Page Split --->