Expositio Textus.

Littera sic exponitur :

« Prævia Dei gratia » quia intellectus sacræ Scripturæ quærit revelationem : unde, Psal. cxviii, 18 : Revela oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua.

« Diligenti indagine, » id est, diligenti inquisitione.

« Etiam atque etiam, » quia per lectionem et meditationem, vel rationem et revelationem, vel litteraliter et mystice.

« Speculatio studiosa, » quoad exercitium.

« Modesta, » ne limites fidei transgrediantur.

« Primum de rebus, » in tribus primis libris : « et postea de signis, disseremus, » in quarto libro.

SED CONTRA :

SOLUTIO. Hoc esset verum si signum et res acciperentur in eodem ordine, scilicet, quod signum esset illius rei signum, de qua est locutio : sed hoc non est verum : quia res sunt fruibiles, et utibiles, fruentes et utentes, quæ non per se significantur illis signis, de quibus agitur in libro quarto : et ideo objectio illa non procedit.

DIVISIO TEXTUS.

« Veteris ac novæ legis, etc. » Doctrina istius libri quæ modo dispu-

tationis procedit, et ad perfectionem intellectus secundum scientiam Theologiæ est ordinata, dividitur in tres partes totales : in quarum prima modo proæmiali proponit ea de quibus ut subjecti partibus est hæc doctrina. In secunda autem exsequitur quæsita circa subjectum, et partes ipsius : ut de subjecto et passionibus ejus scientia habeatur. Quia vero materia diffuse per quatuor partes tractatur in libro, et quædam partes ipsius occultæ sunt, quædam autem magis manifestæ : sicut de æternis, et de his quæ erunt post finem mundi, occultæ : de creatis autem magis manifestæ : ideo in Epilogo in fine libri repetit ea de quibus dixit.

Secunda autem pars incipit in principio secundæ Distinctionis libri primi, ibi, « Hoc itaque vera et pia fide, etc. » Tertia vero incipit in fine quarti libri, ibi, « Hæc de pedibus. »

Prima harum partium continetur in hac præsenti Distinctione, et dividitur in duas partes. In prima enim parte investigat dividendo et definiendo per auctoritates Sanctorum ea de quibus tractabit ut de subjecto. Secundo, exsecuturus ea, summatim colligit, et tangit ordinem quo exsequatur : et hoc in ultimo capitulo istius Distinctionis, ibi, « Omnium igitur quæ dicta sunt, etc. 1. »

Prima harum adhuc dividitur in duas : in quarum prima per auctoritates et divisiones et distinctiones quærit, De quo ut de subjecto sit tota Theologia ? Secundo autem tangit dubia circumstantia quæ determinavit, ibi, C, « Notandum vero quod idem Augustinus, etc. 1 »

Prima harum adhuc subdividitur in duas, secundum quod duo exiguntur ad scientiam, scilicet, ut sciatur de quo est ut de subjecto, et ut sciatur quid quæritur de illo, id est, quæ passiones illius subjecti et partium ejus, sive quæ proprietates ejus investigentur. Prima ha-

<--- Page Split --->

rum continet primum capitulum, ubi Magister probat tractatum Theologiae versari circa res et signa. Secunda autem incipit in secundo capitulo 1, ibi, B, « Id igitur in rebus, etc. » Et hoc ideo inducitur, quia tam res quam signa communioris significationis sunt quam in hac scientia intendantur : et ideo non omnes proprietates rerum, nec omnes proprietates signorum inquiruntur hic : et ideo oportet determinare secundum quas proprietates de rebus et signis inquiratur.

ARTICULUS I.

Quomodo investigat subjectum Theologiae ?

jecta : præcipue quando sunt occultæ, ut in scientiis altis, quarum altissima est Theologia : et per hoc patet solutio ad utrumque.

In primo igitur capitulo Magister tanDiviso capitus I. git quinque : quorum primum est probatio subjecti, per ductivum in illud quod est gratia Dei prævia. Secundum autem est probatio ipsius per auctoritatem, ibi, « Ut enim egregius Doctor Augustinus, etc. » Tertium est exemplatio rerum et signorum, ibi, « Proprie autem hic, etc. » Quartum, conclusio ad alterum, quod scilicet quilibet advertit hanc esse formam Scripturæ, ibi, « Cumque his intenderit, etc. » Quintum et ultimum est de ordine procedendi in partibus, ibi, « De his igitur nobis, etc. »

Littera patet ex diffinitione.

OBJICITUR autem contra hanc diffinitionem, sicut dicit Philosophus,

ARTICULUS II.

Quid sit subjectum Theologiae?

Sed objicitur de hoc quod dicit, sacram Scripturam esse circa res et signa.

Et quæruntur quatuor : quorum prinum est, quid sit Theologiae subjectum? Secundum, Utrum ipsa sit scientia una, vel plures ? Tertium, Utrum sit speculativa, vel practica? Quartum de modis expositionum, et probationum ejus.

RESPONSIOestadhoc , quodestscien - tiamconsiderareduobusmodis : unomodoincomparationeadmateriamdequaestscientia , etsicpropriescientiavocatur , etnonquæritsubjectumsuum , sedsupponit : alnomodoproutestdo - ctrinaquæfaciliorimododiscendipro - cederehabet , utdicitPhilosophus , etsicquædamscientiæinvestigantsuasub -

Circa primum sic proceditur :

1 Vide infra, B, Artic. viii et seq. 2 S. AUGUSTINUS, Lib. I de Doctrina christia-

<--- Page Split --->

Scultio. Solutio. Dicendum, quod subjectum scientiae dicitur multipliciter, scilicet generaliter, et specialiter. Generaliter sic ut omne illud dicatur subjectum esse vel pars subjecti, de quo tractatur in scientia : et sic verum est quod dicit Augustinus, quod res et signa sunt subjectum : non tamen absolute in eo quod res, nec absolute in eo quod signa : sed in quantum faciunt aliquo modo ad beatitudinis participationem : et hoc notat Augustinus cum infra subdit, dicens : « Id vero « in rebus considerandum est, quod res « aliae sunt quibus fruendum est, etc. » Ac si dicat : Theologia non speculatur res in quantum res sunt absolute, sed prout ordinantur ad perfectionem beatitudinis et fruitionis, ad quas quaedam or-

dinantur ut beatificantes, quaedam autem ut adjuvantes et disponentes ad beatitudinem sicut utilia. Similiter dicendum est de signis, quod non considerantur in generali acceptance signorum, sed prout demonstrant non continendo, vel demonstrant continendo gratiam, quae est propria dispositio ad beatitudinem.

Alio modo dicitur subjectum specialiter, circa quod negotiatur scientia probando de ipso proprietates quae passiones dicuntur, et differentias per principia, scilicet propria : et sic quidam antiqui dixerunt, quod credibile generaliter acceptum est subjectum Theologiae. Voco autem credibile generaliter acceptum, praebulbum articulo, sicut Deum esse veracem, Deum esse, sacram Scripturam a Spiritu sancto esse factam, Scripturam non posse excipere, et hujusmodi. Et similiter articulos qui secundum divisionem eorum qui ediderunt Credo in Deum, sunt duodecim : secundum autem divisionem aliam, quae est secundum res credendas in Credo in unum Deum, positas, sunt quatuordecim. Et etiam illud quod sequitur ad illa duo ex parte bonorum morum, ut fornicationem esse mortale, et hujusmodi : de istis enim probatur omne quod probatur in sacra Scriptura. Speciale autem dicitur subjectum, id quod est dignius inter considerata in scientia, et sic subjectum hujus scientiae Deus est, a quo denominatur : non autem absolute tantum est subjectum, sed secundum quod ipse est Alpha et Omega, principium et finis 1 : quia sic ea quae sunt in ipso, considerantur in ista scientia, tamquam principia ab ipso, quae representant indicia sui factoris : sicut dicit Augustinus, quod omnia clamant : « Ipse fecit nos, et non ipsi nos. » Secundum autem quod ipse est finis, sic considerantur propter ipsum ordinata ad finem illum, ut dispositiones ordinantes, sicut virtutes, dona, sacramenta, et hujusmodi.

<--- Page Split --->

DICENDUM ergo ad primum, quod Augustinus tangit subjectum secundum generalem acceptionem ipsius, ut dictum est.

AD ALIUD dicendum, quod opera restaurationis large sumuntur ab Hugone, secundum quod restaurationem attingunt quocumque modo, scilicet, ut restaurantia effective, sicut Deus Trinitas : sive per modum mediatoris, sicut Verbum incarnatum et passum : sive per modum disponentium, sicut differentiae gratiarum : sive per modum ostendentium, sicut signa veteris et novae legis.

Ad ALIUD dicendum, quod illa objectio bene procedit de subjecto specialissime dicto, ut patet ex prius habitis. Per idem etiam patet solutio ad sequens.

AD ULTIMUM dicendum, quod litterale et spirituale non tangunt id quod est subjectum in hac scientia, sed potius modum quemdam expositionis ipsius, secundum quod ipsa est doctrina, ut infra dicetur.

ARTICULUS III.

An Theologia sit una scientia, vel plures ?

Secundo quaeritur, Utrum ipsa sit scientia una? Et videtur, quod non : quia

SOLUTIO. Dicendum est, quod haec scientia una est proportione non ad unum quod subjectum sit aliorum, sicut substantia subjectum est accidentium : sed proportione ad unum quod est finis beatificans : quia sic beatificabile considerabitur ut participans illud, et dispositiones beatificantes ut removentes a contrario : et res hujus mundi ut adjuvantes et adminiculantes : ut plane patet in Littera ex auctoritatibus Augustini.

AD PRIMUM dicendum, quod licet tracata in hac scientia non sint unum supposito et subjecto, sunt tamen unum in ratione proportionis dictæ.

AD ALIUD dicendum, quod res creatae in mundo, et vita Patriarcharum, et hujusmodi, non considerantur in hac scientia secundum se, sed secundum rationem determinatam : si enim consideraret haec scientia elementa mundi et elementata, deberet inquirere de principiis actionum et passionum ipsorum, et cæteras proprietates quae inquiruntur in naturali Philosophia. Sed accipit ea prout

<--- Page Split --->

in usum veniunt ejus qui ad beatitudinem progreditur : in usum, dico, secundum intellectum meum in cogitando per ipsa Creatorem, vel secundum opus in adjuvando ad beatitudinem, secundum quod dicitur in Cantic. ii, 6 : Læva ejus sub capite meo, etc. Simulter actus Patrum accipit non ut actus particulares, quia sic non est de ipsis scientia : sed ut exempla quaedam quae habent vim principiorum in moribus, vel fide : scientiae enim quae est ut boni fiamus, proprius est ille modus qui est per exempla, eo quod ipsa sunt operibus magis apta quam universalia : et sic patet qualiter omnes actus Patrum in rationem unam utilem incidunt, et hoc modo sunt de scientia ista.

Ad aliud dicendum, quod ista scientia non est universalis universalitate entis, vel subjecti, sicut prima Philosophia : quia non accipit res in quantum sunt res, sed potus (sicut supra habitum est ex auctoritate Augustni) ubi determinat quid in rebus considerat tractatus hujus scientiae.

ARTICULUS IV.

An Theologia sit scientia speculativa, vel practica ?

Tertio quaeritur, Utrum ipsa sit scientia speculativa, vel practica? Et videtur, quod non sit practica : qua

Dei in patria : ergo scientia quae est in via, licet imperfectus, est ad idem : contemplatio autem veritatis, praecipue primae veritatis et summae, est perfectio intellectus speculativi : ergo videtur, quod ista scientia sit speculativa.

SED CONTRA :

SOLUTIO Dicendum, quod ista scientia ex fine determinanda est : finis autem dicitur, ad Titum, i, 1 et 2, ubi dicitur : Paulus, servus Dei, apostolus autem Jesu Christi, secundum agnitonem veritatis quae secundum pnetatem est, in spem vitae aeternae. Et ibi dicit Glossa, secundum pietatem, id est, Christi religionem. Et hoc ideo dicit, qua est veritas in liberalibus artibus, sed quae mhil pertinet ad Christanam religionem. Vertatis autem quae secundum pietatem est, sunt duo : unum scilicet secundum pietatem cultus Dei in se et in membris, ad quod pertinent omnia promoventia cultum illum. Alterum autem est finis intentionis, et hic est conjungi intellectu et affectu et substantia cum eo quod colitur prout est finis beatificans : et ideo ista scientia proprie est affectiva, id est, veritatis quae non sequestratur a ratione bon, et ideo perficit et intellectum et affectum. Talis autem finis in rebus creatis non invenitur : et ideo Philosophi non tractaverunt hujusmodi scientiam : sed diviserunt unam ad verum quod est in rebus, aliam autem ad bonum quod est in ipsis

<--- Page Split --->

Ad PRIMUM ergo quod objicitur, dicendum quod ista scientia principalissine dicitur sapientia, eo quod ipsa est de altissimis, et altissimo modo : quia de Deo per principia fidei : aliae autem scientiae quae a Philosophis sunt inventae, etsi sapientiae dicantur, quia sunt de altis, non tamen sunt altissimo modo, sed potius per principia quae sub ratione sunt. Sic dico etiam, quod ipsa vel sola libera est, vel aliis liberior : dicitur enim scientia libera (sicut dicitur Philosophus) ut homo liber, scilicet, quia gratia sui, et non propter alterum est : et hoc est propter scitum quod quaeritur in illa, quod propter se desideratum est : hoc autem praecipue Deus est, quem omnes sciro scientia beatificante desiderant : et ideo libera est, quia hoc scitum non quaeritur propter aliud, sed propter se.

Ad id quod ulterius objicitur, dicendum quod non quaeritur cognitio ad veritatem per intellectum tantum, sed per affectum et substantiam : et ideo non est intellectiva, sed affectiva : quia intellectus ordinatur ad affectum ut ad finem.

Ad aliud quod contra objicitur, dicendum est quod finis doctrinae illius determinatur ab Apostolo, ad Titum, i, 9, ubi dicitur : Ampletentem eum, qui secundum doctrinam est, fidelem sermonem, ut potens sit exhortari in doctrina sana, et eos qui contradicunt arguere. Finis autem scientiae duplex est, scilicet ultinus, et ordinatus ad illum Qui a quibusdam finis vocatur ultimus, veritas est affectiva beatificans : finis autem citra illum est, ut boni fiamus. Nec tamen sequitur quod ipsa sit moralis Philosophia, vel illi subalternata : moralis non est, quia mores non sunt ultimus finis in ea, ut habitum est : subalternata non est, quia scientia subalternata accipit principia et causas subalternantis : sed ista scientia non accipit ab aliqua, sed propria habet principia fidei et proprias causas secundum intentionem meriti, et

ideo non accipit ab aliis, sed aliae famulantur ei.

ARTICULUS V.

De modis exponendi sacram Scripturam.

Quarto et ultimo, Quaeritur de modo expositionum et probationum ejus.

Et objicitur sic :

Omnis scientia distincta ab aliis proprium habet habitum regentem et proprium instrumentum, quibus procedit ad usum et ad opus, sicut rationalis Philosophia opinionem, et syllogismum, vel argumentum : haec scientia distincta est ab aliis : ergo proprium habet habitum regentem in ea, et instrumentum.

Quod concedimus, dicentes quod habitus ejus lumen fidei est : instrumentum autem duplex secundum duplicem finem doctrinae et artis, qui duplex finis promissus est in auctoritate Apostoli, scilicet, exhortari in doctrina sana, et contradicentes revincere.

Et quoad exhortationem habet quadruplicem expositionem, scilicet historialem, allegoricam, moralem, et anagogicam : quorum modorum numerus dupliciter potest accipi, scilicet quoad exponentem, et quoad exposita.

Quoad exponentem sic : Primo occurrit sensus ostendens historiam, et ideo historicus sensus est in intellectu secundum quod reflectitur ad sensum. Circumstant autem adhuc tria intellectum, scilicet habitus illuminans qui est fides, ei sic in ipso est allegoricus sensus qui aedificat fidem, sicut dicit Gregorius. Circumstat etiam ipsum intellectus practicus, et sic in ipso per reflexionem ad praxim sive opus, est sensus moralis. Tertium quod circumstat ipsum, est finis beatificans, et sic in ipso per conversionem ad ipsum, est sensus anagogicus.

<--- Page Split --->

Cum autem non plura circumstent intellectum, non sunt plures sensus Scripturae.

Penes exposita numerus iste accipitur sic: Scriptura potest attendi penes intentum a scribente, vel penes intentum a Spiritu insprante et illuminante. Si primo modo, sic est sensus historicus : si secundo modo, intentum a Spiritu, aut est respectu via, aut respectu patria : si respectu via, aut secundum verum fidei, et sic est sensus allegoricus : aut secundum bonum operum, et sic est moralis : si autem est intentum respectu patria, tunc est anagogicus.

In quantum autem finis est, scilicet contradicentes revincere, habet alium modum. Contradicens enim non revincutur nisi duobus, scilicet probatione veritatis, et manifestatione erroris. Hoc autem non fit nisi per argumentationem congruam a ratione auctoritatis, vel naturalis rationis, vel similitudinis congrue sumptam : et sic hoc modo argumentatio talis erit instrumentum ejus, et (ut patet in procemio) iste modus est scientiae ustus libri, alu autem modu sunt observati in Biblia.

trina universali, aut de doctrina sacra Scripturae. Si universaliter, tunc videtur esse falsum : quia dicit Avicenna, quod quaedam scientiae sunt de rebus naturae : quaedam autem de his quae fiunta nobis : quaedam autem de his quae fiunt ab intellectu, sicut scire de sermone : quaedam autem de his quae fiunt a mera voluntate, ut scientiae morales : et ita videtur, quod non universaliter res et signa omnem doctrinam comprehendant, praecipue secundum quod signum hic accipitur pro sacramento demonstrante et causante gratiam. Si autem intelligatur de doctrina ista tantum, tunc adhuc videtur esse falsum : quia quaedam sunt res et signa, sicut character baptismalis, et corpus Christi verum, et hujusmodi.

ARTICULUS VI.

Au diviso bona sit in res, et signa ?

Sed revertendum est iterum ad Litteram, ad hoc quod dicit Augustnus : « Omnis doctrina vel rerum est, vel si- « gnorum. etc 1. »

Ad hoc dicendum, quod divisio ista non est per oppostas res, sed per oppositas rationes. Rationes autem istae sunt absolutum, vel ad alud relatum secundum rationem significanti. Absolutum autem vocatur hic res : eo quod intentio nominis rei non dicit relationem ad alquid, sicut signum relationem signi ad signatum . quod probatur per rationem signi positam in principio libri quarti : Signum est quod praeter speciem quam ingerit sensibus, facit aliquid in notitiam venire. Res autem absoluto intellectu accipitur a ratione signi, et licet quandoque accipiatur in ratione utilis, et sic ad aliquid referatur, tunc etiam relatio illa non habet rationem relationis signi : et sic patet, quod est per oppositas rationes, licet supposita quandoque sunt eadem.

<--- Page Split --->

Ad aliud dicendum, quod sicut in originali in primo, scilicet, de Doctrina Christiana, Augustinus intelligit universaliter de omni doctrina : sed tunc res accipitur, sive sit causata a natura, sive a nostro opere. Signum autem large accipitur pro instituto ad signandum : et sic patet qualiter comprehendit divisionem Philosophi. Si autem dicamus, quod accipitur specialiter pro doctrina sacrae Scripturae, tunc tota est de rebus et signis, sicut supra est expeditum in quaestione de subjecto Theologiae.

Ad hoc quod objicitur, quod idem est res et signum, dicendum quod non secundum idem, nec secundum eamdem rationem : sicut character signum est gratiae, et res tinctionis exterioris : et corpus Christi verum res respectu specierum visibilium, et signum respectu gratiae consequentis.

primæ incorruptionis lapsus, in corpore per mortalitatem, et in anima per iniquitatem ægrotare cœpit, continuo Deus reparando homini in sacramentis suis medicinam præparavit : sed non præparavit tunc nisi per sacramenta veteris legis : ergo ipsa erant medicina, et non nisi per gratiam : ergo, etc.

SED CONTRA :

ARTICULUS VII.

An Sacramenta veteris legis conferebant gratiam ?

PRÆTEREA quaeritur ulterius, Quare dicit Magister, ut aliqua sacramenta legalia, tamquam aliqua contulerant gratiam, et aliqua non ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, quod « Eorum, scilicet signorum, aliqua sunt, quorum omnis usus est in significando, non in justificando, etc. » Ex hoc enim videtur, quod sacramenta veteris legis gratiam conferebant.

Et dicitur communiter, quod hoc dicit propter circumcisionem quæ gratiam conferebat, sicut dicunt Beda et Gregorius, sic : « Idem salutifere curationis « auxilium circumcisio in lege contra « vulnus originalis peccati præbebat, « quod baptismus revelata tempore gra- « tæ facere consuevit, excepto quod ja- « nuam regni cœlestis non aperuit. »

SED CONTRA :

1 Sacramentum non causat nisi per modum per quem signat : sed circumci-

Quaestuuncula

1 Vulgata habet vivificare.

2 Ad Hebr. ix, 9 et 10 : Quæ parabola est temporis nstantis, juxta quam munera et hostiæ offeruntur, quæ non possunt juxta conscientiam

perfectum facere servientem, solummodo in cibis, et in potibus, et varus baptismatibus, et justtitis carnis, usque ad tempus correctionis impositis.

<--- Page Split --->

B. De rebus communiter agit.

Id ergo in rebus considerandum est, ut in eodem Augustinus ait, quod res aliæ sunt quibus fruendum est, aliæ quibus utendum est, aliæ quæ fruuntur et utuntur 1. Illæ quibus fruendum est, nos beatos faciunt. Istis quibus utendum est, tendentes ad beatitudinem, adjuvamur, et quasi adminiculamur, ut ad illas res quæ nos beatos faciunt, pervenire, eisque inhærere possimus. Res vero quæ fruuntur et utuntur, nos sumus : quasi inter utrasque constituti, et Angeli, et Sancti. Frui autem est amore alicui rei inhærere propter seipsam. Uti vero, id quod in usum venerit referre, ad obtinendum illud quo fruendum est : alias abuti est, non uti : nam usus illicitus, abusus vel abusio nominari debet.

Res igitur quibus fruendum est, sunt Pater, et Filius, et Spiritus santus. Eadem tamen Trinitas quaedam summa res est, communisque omnihus fruentibus, ea si tamen res dici debet, et non rerum omnium causa, si tamen et causa. Non enim facile potest finveniri nomen, quod tante excellentiae conveniat, nisi quod melius dicitur Trinitas haec unus Deus. Res autem quibus utendum est, mundus est, et in eo creata. Unde Augustinus in eodem : Utendum est hoc mundo, non fruendum, ut invisibilia Dei per ea quae facta sunt, intellecta, conspiciantur 2, id est, ut de temporalibus aeterna capiantur 3 . Item, in eodem : In omnibus rebus illae tantum sunt quibus fruendum est, quæ aeternæ et incommutabiles sunt : ceteris autem utendum est, ut ad illarum perfruitionem perveniatur 4. Idem Augustinus in libro X de Trinitate : Fruimur cognitis, in quibus ipsis propter se voluntas delectata conquiescit : utimur vero eis quæ ad aliud referimus, quo fruendum est.

Expositio Textus.

Littera partis hujus sic exponitur : « Pervenire, » per fidem et spem. « Eisque inhærere, » per charitatem.

« Si tamen res dici debet. » Hoc ideo contingit, quia hujusmodi nomina secundum quod cadunt in nostrum intellectum, significant creata vel modos creaturarum qui non conveniunt Deo, sicut (dicit hic) ipsum quod dico, res a reor

<--- Page Split --->

reris, trahit significationem, et ita videtur dicere quandoque ens in opinione : et haec Deo non conveniunt.

ARTICULUS VIII.

« Si tamen et causam, » quia causa est quam de necessitate sequitur aliquid, et Deus non causat aliquid de necessitate. Item : quia causa proportonata est causato : Deus autem nulli suo causato proportonatur.

An res bene dividantur in fruibiles, et utibiles ?

« Non possunt invenir nomen, etc. » Hujus causam reddit Anselmus in Monologio, dicens, quod « licet summa es- « sentia nominetur ex omnibus quae me- « lus est esse quam non esse, tamen si « ista nomina accipiantur secundum « quod sonant apud nos, secundum « rationes nominum non conveniunt « Deo, licet secundum rem ipsam per « prus conveniant Deo quam creatu- « re : » sicut cum dicitur, substantia, secundum nomen sonat apud nos quod est subjectum accidentibus, et sic non convenit Deo Smultter essentia apud nos est quae facit esse in composito, et sic iterum non convenit Deo. Et idem dicit Dionysius, quod « affirmationes in « Deo sunt incompactae, negationes au- « tem sunt verae. »

Sequtur : « Idergoinrebus , e t c . » InhacparteMagisterdeterminatquidinrebusquærendumest , eoquodresse - cundumsuigeneralitatemineoquodresnonquæriturhe : etpontdvissonemrerumsecundumquodveniuntihancspeculationem , sclicet , quodsuntfrui - biles , velutbiles , velfruentesetuten - t e s .

Et hanc divisionem manifestat quatuor modis, scilicet, ab effectu, cum dicit : « Illæ quibus fruendum est, etc. » Secundo, ab actu qui est fruentus super fruibile, et utentus super utibile, ibi, « Frui autem, etc. » Tertio, a suppositus, ibi, « Res igitur quibus fruendum est, etc. » Quarto, a proprietate, ibi, « In eodem in omnibus rebus, etc. » Et per hæe patet sententia hujus partis.

« Ut invisibila Dei per ea quae facta sunt, intellecta, conspicuuntur, » duplicuter, scilicet per adspectum, et per relationem utilis ad ipsa acquirantur.

Et hoc innuit per sequens cum dicit : Id est, ut de temporatibus, etc. : frumur cognitis, ut quibus ipsis propter se voluntas delectata conquieserit, » id est, simul cum alus potentis quiescit qua dictum est quod fru est actus voluntatis, secundum quod voluntas conjuncta est intellectu, et alius potentius.

Inciditautemdubiumsuperdivisio - nemprimamquamponitdicens , quodrerum « aliæsuntqubusfruendumest . »

<--- Page Split --->

Canum alius latrabilis, alius cœeleste sidus, etc.

SOLUTIO. Dicendum, quod Creatori et creaturæ nihil est commune univoce : nec etiam per analogiam talem, quod idem participetur per prius et posterius a Creatore et creatura : quia Creator nihil habet per participationem, sed per essentiam et substantiam. Sed est ibi communitas proportionis ad unum, quod substantialiter primo convenit Creatori : ab illo autem, et posterius sub illo, et ad illud convenit creaturæ : sicut vita, sapientia, et bonum conveniunt Creatori, et creaturæ.

DICENDUM ERGO ad primum argumentum, quod non procedit nisi univoce conveniret divisum dividentibus, quod non est verum, ut patet ex dictis.

PERIDEMpatetsolutioadaliaquæsuntdedivisounivoceconvenientidivi - dentibus : nectamendico , quodomni - noæquivocedividentibusconveniat : sedperpriusetposteriusconvenitsecun - dumdeterminatummodumpriorisetposterioris .

ARTICULUS IX.

An beatitudine sit fruendum ?

Deinde objicitur contra hoc quod dicit : « Illæ quibus fruendum est, etc. » 1. Beatitudo enim nos beatos facit : ergo beatitudine est fruendum. Si forte dicatur, sicut communiter solvitur, quod cum dicit Augustinus, quod « res quibus « fruendum est, nos beatos faciunt, » intelligitur effective : beatitudo autem facit beatos formaliter : sicut albedo facit album formaliter, et pictor facit album

effective : et ideo beatitudine non est fruendum : quia non facit nos beatos effective. Si, inquam, sic dicatur, CoxTRA : Beatitudo est post quod non desideratur aliud. PROBATIO : Beatitudo (ut dicit Boetius) est status omnium bonorum aggregatione perfectus : ergo post beatitudinem non remanet aliquid aliud desiderabilium : sed ultimum est id quo fruimur, quia hoc quietat desiderium : ergo beatitudine fruimur.

SOLUTIO. Dicendum, quod duplex est Solutio. beatitudo, scilicet, creatae quae conficitur ex bonis gratiae transeuntis in gloriam, et haec est perfectio formalis beatorum, elevans eos ad hoc quod immediate possint conjungi Deo. Alia autem beatitudo est increata, et haec est beatitudo substantialis, et duobus modis considerata, scilicet ut participata a Sanctis, et sic est Deus ut summum bonum in Sanctis et beatis : vel ut in se, et sic est beatitudo ut in objecto beatitudinis. Dico ergo, quod beatitudine increata utroque modo fruimur : sed beatitudine creata utimur cum gustu gaudii fruitionis, quia illa unit nos fruibili. Concedimus autem solutionem communem, quod beatitudo creata formaliter nos beatificat, increata autem effective ut in objecto, et ut parti-

<--- Page Split --->

cipata per substantiam ipsius summi boni.

Ad 1. Ad m quod contra objicitur, dicendum quod post beatitudinem formalem aliud desideratur : quia bonum increatum est beatificans, ut dictum est. Et ad definitivam Boetii dicendum est, quod intelligitur de beatitudine increata participata : quia alias non erunt in ea omnia bona, cum maximum bonorum deesset sine quo nihil est bonum.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod beatitudo creata refertur ad beatitudinem increatam : sed tamen ipsa est utilis, in cujus relatione jam gustatur fructus beatitudinis increata,

Ad 3. Ad aliud dicendum eodem modo.

ARTICULUS X.

An creaturae juveni hominem ad beatitudinem ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Istis quibus utendum est, tendentes ad beatitudinem, etc. »

Solutio. Solutio. Vis est in hoc quod dicit, tendentes : innuit enim, quod non tendentes non juvantur. Vel melius dicatur, quod omnis creatura in quantum indicium ostendit Creatoris et usum exhibet, adjuvat ad beatitudinem, sed in quantum corruptus affectus est circa eam ejus qui debet uti, impedit et retrahit, et hoc est per accidens. Et nota, quod tribus modis

promovet, scilicet ostendendo viam per vestigium, et hoc est generale omni creaturae : aut juvando naturam ad necessitatem et solatium, sicut cibi, vestes, et hujusmodi : aut tertio, reducendo hominem in cognitionem sua infermitatis et miseriae, sicut faciunt illa quae exercitant hominem.

ARTICULUS XI.

An homines medii sint inter res utibiles, et fruibiles ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Res vero quae fruuntur et utuntur, etc. »

CONTRA :

<--- Page Split --->

SOLUTIO. Dicendum, quod divisio ista datur penes ea quæ exiguntur ad progressum rationalis creaturæ in Deum : exiguntur autem tria, scilicet progrediens, et via, et terminus. Progrediens est homo, via vero utibile, et terminus fruibile.

Ad id ergo quod primo contra objicitur, dicendum quod secundum largam acceptionem utibilis, homo et Angelus sub utibili continentur : sed nihilominus habent et aliam relationem ad viam in fruibile, scilicet ut utentes et fruentes, et secundum hoc quod addunt super utibile homo et Angelus, sic constituunt tertium membrum in divisione.

Ad ALIUD dicendum, quod utibile in acceptione passiva consideratum, non dicit utentem, et sic non supponit omne id quod est ad finem, sed tantum id quod est ut via ad finem, et non id quod est ut progrediens in illa : et ideo finis, et illud quod est ad finem, non omnino se habent sicut utibile et fruibile, nisi utibile valde large accipiatur prout comprehendt utentem qui est ad finem ut progrediens, et utibile quod est ad finem ut via.

Ad ALIUD dicendum, quod bonum aliter et aliter accipitur ab Augustino, in libro de libero arbitrio, et hic. Ibi enim attenditur comparatio boni secundum ordinem causæ ad faciendam certitudinem in vita et opere : unde majus bonum est quod se habet ut causa immediata et perfecta

ad bonam vitam, sicut virtus, quam id quod se habet ut causa insufficiens et remota, sicut sunt potentiae rationalis animæ, voluntas, et intellectus, et aliæ, sine quibus quidem non est vita recta, et tamen non faciunt eam. Species autem corporum, ut pulchritudo, sanitas, et hujusmodi, non habent nisi modicam causam per accidens et occasionaliter ad illam. Hic autem attenditur comparatio inter progressum ad beatitudinem, et ea quæ perficiunt illam : et ideo maximum est beatificans : medium autem illud quod beatitudinem participat : minimum autem quod non participat, et tamen juvat ad participationem ipsius. Et non est inconveniens diversas esse comparationes secundum diversas rationes bonorum.

Ad ALIUD dicendum, quod virtutes maxima bona sunt formata secundum perfectionem vitæ : sed minora sunt in ordine ad beatitudinis participationem, quam natura rationalis quæ participat eam secundum vitam et gustum. Et per hoc etiam patet solutio ad sequens.

Ad ULTIMUM dicendum, quod virtus est medium, et natura rationalis est medium diversis respectibus : virtus enim est media ut dispositio jungens, et similiter beatitudo creata. Rationalis autem natura est media per participationem utriusque extremorum. Ipsa enim participat usum utibilis, et fructum beatificantis, et sic loquitur hic Augustinus.

ARTICULUS XII.

An diffinitio prima verbi frui sit bona ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit : « Frui est amore alicui rei inhærere propter seipsam, etc. » Per hoc enim quod dicit, « amore, » videtur frui esse actus virtutis motivæ.

<--- Page Split --->

Sed contra :

Questioncula I.

ULTERIUS quæritur :

inhæremus Deo, et non tantum amore.

ULTERIUS quæritur de hoc quod dicit : Quæstium- « Alicui rei. » Per hoc enim videtur significare, quod alii quam Deo possumus inhærere amore propter se.

Sed contra :

Sed contra : ' Augustinus : « Omnis Sed contra « humana perversitas est frui utendis, et « uti fruendis : » ergo contingit etiam frui aliis, non ergo solo Deo.

ULTERIUS etiam quæritur de hoc quod cula 3. dicit : « Propter seipsam. »

<--- Page Split --->

dem est ratio : ergo hoc ibit in infinitum.

Solutio. Dicendum ad primum, quod frui est actus affectus sequentis actum intellectus secundum quod hujusmodi, et non actus affectus simpliciter. Et voco affectum voluntatem, et haec est vis altissima animae : quia in illa ut in completivo perficitur gaudium ejus, et quietatur totus affectus. Frui etiam non accipitur ut tantum in speculatione remaneat : quia speculatio de se non ponit inhæsionem, sed potest esse per distantiam rei a speculante : sed fructus ponit unionem et gustum dulcedinis substantialis intimius in rei complexione et natura fundatae : et ideo licet intellectus sit in altiori parte animae, non tamen solus est ibi, sed etiam voluntas et perfectio inhæsionis in fructu est penes actum voluntatis.

Ad aliud dicendum, quod habitualiter vel actualiter secundum naturam intellectus prius concipit et contemplatur : tamen penes concipere illud non est perfectio inhæsionis et gaudii, sed penes actum voluntatis : et ideo per habitum voluntatis diffinitur frui, quia etiam actus voluntatis complet ipsum.

Ad aliud dicendum, quod actus potentiarum duplices sunt : quidam enim sunt ipsarum secundum ipsas, id est, secundum quod referuntur ad sua objecta absolute, et illi denominantur ab ipsis, sicut videre, intelligere, velle : quidam autem sunt in eis secundum quod una ordinatur ad aliam, et tunc aliquid præcedentis remanet in ratione actus sequentis potentiae : et tales actus quinque sunt in ordine cognitivarum ad invicem tantum, sicut est scire, credere, opinari, et hujusmodi. Scire enim non nominatur nomine alicujus potentiae : non enim dicitur intellectus, nec rationis simpliciter, sed rationis formatae ex principiis quorum est intellectus : quinque autem sunt in ordine motivarum ad cognitivas, sicut est eligere, uti, frui, et hujusmodi : et illi non possunt ab una vi denominari : quia nec sunt unius ab-

solute, sed secundum quod ipsa est ordinata ad alias.

Ad id quod contra objicitur, dicendum quod potentia non componitur cum potentia ad perficiendum tertiam potentiam, sed ordinatur bene ad ipsam ad perficiendum alterius rationis actum, quam sit ille qui est suus absolute.

Ad aliud dicendum, quod in diffinitione alterius rei non oportet ponere ea quae sunt per modum dispositionum præcedentium : sed sufficit quod ponatur forma completiva, et sic in diffinitione frui ponitur amor, eo quod in illo completur et perficitur.

Ad id quod ulterius quæritur, quidam dicunt quod amor in diffinitione ejus quod est frui, non ponitur intellectu speciali charitatis, sed potius generaliter, secundum quod est forma quaedam omnis virtutis, secundum quod dicit Augustinus in libro de moribus Ecclesiæ, quod « virtus nihil aliud est quam ordo « amoris : » et ideo objectio non tenet de eo quod succedit fidei, et spei : quia illud non sic est formale in omni virtute. Et secundum illos oportet dicere, quod fructus est confectus ex omnibus virtutibus. Sed melius videtur nobis, quod amor supponit amorem charitatis : quia ille solus amor perfectam causat inhasionem : quia enim ille completivus est fruitionis, ideo ponitur in diffinitione ejus : aliae autem virtutes licet disponant ex parte subjecti, non tamen complent. Et hoc sic patet : Visio enim dicit conversionem super præsentiam tantum : comprehensio autem quae succedit spei, dicit adhærentiam : sed amor eo quod est vitta stringens, et acutum mobile, penetrans amatum, ut dicit Dionysius, dicit inhærentiam.

Ad aliud dicendum, quod non sufficit quod virtus Deo conjungat absolute ad hoc quod ipsa ponatur in diffinitione fruitionis. Est enim duplex conjunctio, scilicet per meritum, et per quemdam quasi contactum. Per meritum enim

<--- Page Split --->

omnis virtus conjungit Deo : sed per contactum triplicter accidit conjunctio, scilicet secundum praesentiam, et huc est cum intellectus attingit rem in sua essentia, sed non necessario tenet et habet eam : unde assimilatur quasi tactui mathematica, in quo ultima tangentia sunt simul tantum. Secunda est quasi per adhaerentiam et tentonem et habere, et hic tactus est ejus quod succedit spei, et assimilatur quasi tactu compactorum. Tertia est per inhaerentiam, quando unum quasi ingreditur alterum, et contrahit impressiones et affectiones a natura ejus : et huc est tactus amoris, et assimilatur tactui naturali, in quo tangentia agunt et patiuntur ad invicem, et imprimunt sibi mutuo suas proprietates. Et primus modus conjunctionis est ut materialiter dispositio ad fruitionem. Secundus autem et tertius propinque se habent : sed quartus est completivus : et hoc patet ex nomine ejus quod est fruclus, quia hic est gustus dulcedinis quentantis, et gustus ille non elcetur nisi ex interioribus rei quae sunt de natura et complexione ejus quo fruimur.

Ad aliud dicendum, quod nihil natum est quietare rationalem appetitum nisi Deus, prout progreditur secundum rationem rectam : sed quando avertitur, accipit non quietans ut quietans, propter bonum ut nunc quod apprehendit in ipso.

Ad m quod ulterus quaeritur, de eo quod dicit : « Propter sepsam, » Dicendum, quod non sequitur si inhaeremus amore, quod non propter sepsam : qua ly propter in difinitione ejus quod est fru, dicit duplicem causam, scilicet efficientem. et finalem : ly reu autem etiam ponit materiam in qua fruimur, quæ est objectum actus fruitionis : sed ly amore dicit causam moventem et incitantem ex parte affectus fruentis, sicut habitus habet excitare et movere potentam ad actum : et hic potius est motus formæ quam efficientis.

Ad aliud dicendum, quod cum dicitur, Creatura fruimur, ablativus potest construi cum verbo in ratione formæ, vel in ratione efficientis et objecti. Et primo modo locutio est vera, secundo modo falsa.

Ad aliud quod ulterius quaeritur, de hoc quod dicit : « Alcuci rei, » Dicendum, quod notat Augustinus communitatem ejus quod est fru : quia hoc contingt tot modis, quot contingit finem dilectionis in aliquo ponere : et hoc contingt uno modo secundum sensum, ut bruta fruuntur cibis, ut dicit Augustinus, sed improprie, pro tanto quia licet delectatio sit in eis ut in fine, tamen non apprehendunt sufficienter rationem finis : in his autem quæ nata sunt discernere finem per se appetendum, aut per se appetendo, contingit frui quicumque re magis proprie : sed in his quæ nata sunt discernere finem delectationis, et actu discernunt secundum reclam rationem, est propriissime : et ideo non fruimur nisi Deo proprie : communiter autem contingit et aliis fru, et alia quam rationalem creaturam.

Ad aliud dicendum, quod creatura in quantum est de nullo, infinite distat, et non perficit conjunctionem cum Deo : sed quaedam sunt creaturæ quæ propter similitudinem bonitatis divinæ a qua creatæ sunt, numquam sunt a Deo separatæ, sed semper ipsis habitus habetur Deus, sicut est gratia gratum faciens, et præcipuum inter illa est amor charitatus, et illa conjungere possunt.

Ad ultimum dicendum, quod cum dicitur, Amor diligitur amore, non est diversus amor in actu verbi, et in materia actus, et in habitu a quo egreditur actus ille sed unus et idem aliter et aliter significatus. Unde sicut non est diversa visio qua video parictem, et video me videre : et sicut non est diversus intellectus quo intelligo hominem, et intelligo me intelligere : sic non est diversus amor quo amo Deum, et amo

<--- Page Split --->

annare ue, vel amorem meum. Et hoc quidem multi dicunt: sed multi non intelligunt. Causa autem hujus est: quia cum dico, Intelligo hominem, transit vis intellectiva in hominem per actum inintelligendi qui est ab intellectu: ergo semundum rationem prius est in actu eadem vis, et acceptio ipsius: et sic ex parte motivarum cum dico, Amo Deum: transit enim vis amoris in Deum per actum amoris, et sic relinquitur quod eadem vis actu transit in objectum. Cum igitur non sit diversos amor, patet quod non abitur in infinitum.

ARTICULUS XIII.

Au prima diffinitio verbi uti sit bona ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Uti vero est id quod in usum venerit referre, etc. »

ULTERIUS objicitur de hoc quod dicit : « Referre, ad obtinendum, etc. »

Ex hoc enim videtur, quod omne illud quod referibile est referre debeamus ad rem fruibilem : sed omne quod est in voluntate praeter peccatum, referibile est : ergo omne voluntarium praeter peccatum referendum est. Inde ulterius arquitur sic : Omne quod refertur, accipit rationem meriti a fine : ergo videtur quod in omnibus operibus nostris nihil

sit indifferens : quia indifferens est quod nec malum, nec bonum est. Hoc idem videtur accipi ab Apostolo cum dicit : Sive manducatis, sive bibitis,... omnia in gloriam Dei facile 1.

ULTERIUS quaeritur de hoc quod dicit : « Alias abuti est, non uti, etc. »

Quaeritur enim : Quare non dicitur abfructus cum fruitur quis quo non est, fruendum, sicut dicitur abusus, cum quis utitur eo quo non est utendum ?

SOLUTIO. Dicimus ad primum tripliciter : scilicet, vel quod totum hoc id quod in usum venerit, sit vis unius dictionis simplicis, et sit circumlocutio utilis : et sic bona est diffinitio, quia habitus et actus bene diffiniuntur per objecta. Vel etiam quod ly usum diffinien, non sit absolute acceptum, sed ad finem relatum, et sic efficitur principium cognoscendi ejus quod est uti simpliciter accepti. Vel etiam tertio, quod usus in diffinitione positus, superius est et genus ad suum diffinium, et sic tunc accipitur secundum diffinitionem Victorini dicentis, quod « usus est actus elicitus fre- « quenter de potentia, » sicut dicimus quando aliquis agit aliquod, quod utitur eo : sic enim est superius ad uti, quando aliquo sic agimus, ut ad aliud referamus. Inferiora autem per sua superiora debent diffiniri.

Ad aliud quod ulterius quaeritur, utrum aliquid sit indifferens ? Dicendum sine praejudicio, quod voluntatis deliberativae ut deliberativa est suorum operum nihil est indifferens secundum Theologiam. Quia si non referat ea quae referri possunt, vana sunt : eo enim quod referibilia sunt, apta nata sunt habere finem : et si non habent, ergo vana sunt : quia vanum est (ut dicit Philosophus) quod est ad aliquem finem quem non includit. Et hoc vocatur otiosum in

<--- Page Split --->

sacra pagina, de quo reddent homines rationem in die judicii, licet modcam 1. Si autem relata sunt, tunc bona sunt. Si vero non sunt nata ad referendum, tunc sunt obliquata a fine, vel per veniale, vel per mortale. Sunt tamen opera praeter deliberationem facta quae non veniunt in usum voluntatis, ut est deliberativa, et haec bene possunt esse indifferentia.

Ad aliud quod ulterius quaeritur, quare dicitur abusus et non abfructus ? Dicendum, quod usus claudit in se actum rationis, qui est relatio ad aliud, et ideo potest esse recte et non recte, et hoc significat in compositione vocabuli : sed fructus non claudit in se nisi quietam voluntatem, et ideo non respicit rectum et non rectum ex se, sed ex potentia antecedente : et ideo dicitur perversus fructus, sed ratio perversitatis non potest ei conjungi eodem termino, ut dicatur abfructus.

ARTICULUS XIV.

An sint tres res quibus fruendum est ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Res quibus fruendum est sunt, etc.

ULTERIUS quaeritur de hoc quod supponit Magister in dicto isto : videtur enim velle, quod fruamur personis.

Sed contra :

Sed contra :

In cognitione via sic est, quod non cognoscitur res perfecte per hoc quod tantum natura ejus in communi cognoscitur : sed oportet quod cognoscatur in

<--- Page Split --->

patitulari , etsecundumomnesproprie - tatesipsius : ergosimiliteretmultoma - prishorinpatriaerit : ergoadcognitio - numgloricnonsufficitcognitiosubstan - t o r , nisiadsitetiamdeterminatacognitiopersomarumetproprietatumearum , etdufruimurcognitis : ergofruimurper - sumis .

Sentunculterausquæritur , Utrumunapersonamagisfruemurquamalia ? Etvodtur , quodsic : quiasicutinordinecomitiahabeturunaquæestprimaetprincipiumaliarum , etquandoreferi - nusadaliudessentiam , stamusinilla : tavidetur , quodsitinordinenaturæquæestinpersonis , unaquæestprincipiumtotiusTrinitatis , quiaFiliipergeneratio - n u m , Spiritussanctiperspirationem : rexovidetur , quodrelatiostatinilla . HuetiamvideturperhocquoddicitIpostolus , IadCorinth . x i , 3 : OmnisuricruptChristusest : . . . caputverot ' hrivit , D e u s , idest , Pater , etitavide - turquodFiliussitreferendusadPatrem . IthocipsevideturfacereinEvangelio , hocus : Meadoctrinanonestmea , sedipusquimisitme 1 . Nonquærovolun - torummeam , sedvoluntatemejusquimivitme 2 .

sona est res respectu notionis, et ratio respectu essentiae. Et hoc sensu potest dici, quod sint tres : in alio autem una sola res. Haec autem solutio mihi tuta non videtur : quia persona simpliciter res est, et numquam res sola : quia hoc sonat aliquid vicinum Sabellianis. Unde sine praejudicio dico, quod (sicut dicit Philosophus quidam in prima Philosophia), ens et res sunt de transcendentibus, et primis secundum ambitum suae significationis, et sunt ea in quibus stat resolutio, et ideo dicibilia sunt in divinis de absolutus et relatis : et secundum quod adjunguntur ad haec vel illa, possunt esse pluralia, vel singularia : tamen propter modum intelligendi absolutum, magis tenent se a parte essentiae.

AdauctoritatemautemDamascenidi - cendum , quodnonsolarationevelcogi - tationepersonædistinguntur : quiahocessetSabellianum . Undecauteintelli - gendaestauctoritas , scilicet , utratio - nemvocetrelationempersonalemquærealiterpersonaest , etcogitationemin - tellectumdistinguentempersonasperhujusmodirelationespersonales .

Etadaliudpatetsolutioperprædicta . A d 2 e t 3 .

Ad id quod ulterius quæritur : Utrum fruemur personis in eo quod personæ sunt? Dicendum, quod si ly in eo dicit rationem objecti fructus, non fruemur personis in eo quod personæ sunt. Si autem dicit indifferentiam et identutatem personæ ad objectum fructus, tunc fruemur personis in eo quod personæ sunt. Licet enim fructus per se sit Dei in quantum summum bonum est, non tamen est Dei per consequens, et personæ per accidens: quia in Deo non est consequens universale ad particulare, sed idem. Similiter in Deo non est accidentale, sed idem. Et ideo fruemur Deo, et personis,

Solutio . Dicuntquidamadprinum , quodtriasuntindivinis : substantia , persona , etnotio . Substantiaautemresrelabsolute : notioautemratio : personaautemmediumintersubstantiametno - tonemsecundumrationem , etideoper -

Et idem, v i , 3 8 : Descendì de cælo, non ut faciam voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui must me.

<--- Page Split --->

in quantum idem sunt cum summo bono.

Ad id quod contra objicitur, dicendum quod fruemur Patre determinate . non quidem secundum quod ad Filium est, sed in quantum ipse relatus ad Filium, est summo bono idem per essentiam. Et ideo fruitio non transit in Filium propter intellectum relationis : nec sequitur quod sint tres fruitiones, sicut tres personae distinctæ.

Ad aliud dicendum, quod una cognitione possumus accipere actu personas tres in quantum unum sunt, vel etiam in quantum distinctæ sunt secundum rationes relationus quæ non habet intellectum absolutum : sed hujusmodi cognitione accipimus, intelligendo summum bonum, et ita erit fructus : et bene concedimus, quod ad perfectam cognitionem Dei, exigitur quod cognoscatur in personis distinctis quæ idem sunt summo bono.

Ad id quod ulterius quaeritur : Utrum una persona magis fruemur quam alia ? Dicendum, quod non. Nec est simile de ordine essentiarum, et ordine naturae in personis : quia ordo essentiarum ponit inaequalitatem et diversitatem ab objecto fruitionis in inferioribus essentiiis. Ordo autem naturae in personis ponit æqualitatem, et identitatem. earum in summo bono, quod est objectum fruitionis : et ideo una est fruitio trium, sicut una est bonitas trium.

ARTICULUS XV.

An Deus possit cognosci ab aliquo creato intellectu ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Fruimur cognitis, in quibus ipsis pro-

pter se voluntas delectata conquiescit, etc. » Ex hoc enim accipitur hæc diffinitio : Frui est conquiescere voluntatem delectatam in cognitis propter se. Objicitur autem de hoc quod dicit, cognitis.

<--- Page Split --->

videtur, quod Deus in se non videtur ut est, sed in theophaniiis, id est, illuminatomibus, in quibus apparet Deus.

respectu nostri intellectus : et non videtur secundum totum. Sed contra : In quolibet attributo est ipse infinitus : ergo idem est de uno, et de omnibus similiter.

CONTRA :

ULTERIUS quaeritur, Utrum etiam in Questiuncula theophanis videatur, et accipiatur ratione theophaniae quam ponit Dionysius in Caelesti hierarchia 2, sic dicens : « Ip- « sa igitur sapientissima Theologia vi- « sionem illam quae in ipsa est descripta, « revelavit divinam, quasi in forma « informium similitudinem, ex viden- « tium in divinum reductione pulchre « vocari theophaniam. » Sensus est, quod Theologia revelavit nobis per doctrinam primum, pulchre, id est, apte vocari theophaniam illam illuminationem quae est in forma quadam signorum quae informia sunt occulte luci, quae est in Deo : quia est de occulto progrediens ad extra, secundum quam, scilicet illuminationem, fit reductio videntium eum in divina : cum ergo omnes illuminationnes procedant ab oculto ad apertum videnti, videtur quod omnes videant in theophaniiis tantum.

1 S. J. DAMASCENUS, De fide orthodoxa, Lib. I, cap. 4. 2 S. DIONYSIUS, De cœelesti Hierarchia, cap. 4. 3 f. editionem nostram, Tom. XIV hujusce novum editionis, pag. 116. En translatio Balth. 4. orderii super hunc eumdem locum : « Sermo

« autem divinus, omni plenus sapientia, visum « illud quod divinam similitudinem in illo ipso « viso figuram tamquam in figura eorum quae « figurari nequeunt, ostendebat, ab intuentum « ad Deum adductone, jure merito Theopha- « niam seu Dei apparitonem vocat. »

<--- Page Split --->

SOLUTIO. Ad hoc sine præjudicio dicimus, affirmantes quidem certissime, quod divina substantia videtur a beatis omnibus : qualiter autem videtur, sine præjudicio dicimus sic, quod videtur immediate per conjunctionem : ita quod Deus offert se nostro intellectu per substantiam suam, sicut intellectus sibiipsi : et hoc est quod dicit Apostolus, I ad Corinth. xiii, 12 : Cognoscam sicut et cognitus sum.

AUCTORITAS autem Chrysostomi s o l - vendaestperverbumejusdemChryso - stomi , ibidem , ubisicdicit : « Omnes « novimusDeum : substantiamveroejus « nullusnovitetquidest , nisisolusqui « genitusestexeo : » notionemenimhicEvangelistacertissimamdicitconsi - derationemetcomprehensionem , ettan - tamquantamhabetPaterdeFlio : etideopatetquodChrysostomusnonnegatquinvideatursubstantiaDei : sednegat , quoditaperfectevideaturabaliquocreatointellectu , sicutvideturase .

ADRATIONEMautemprimamChryso - stomi , dicendum , quodcreatumadjutumabincreato , potestadillud : lcetnonsupraillud . Sunttamenquidcunt , quodintellectuscreatusaltersehabetadin - feriora , etaliteradsuperiora : quiasu - perinferiorainfluitaliquidluminissui , præcipueintellectusagens , etitapotestactiveinilla : adsuperioraautemseha - betutrecipienstantum , etideonnopro - priedicuturposseinilla , sedillainipsum .

ADRATIONEMautemsecundamChryso - stomi , dicendum , quodlicetmultasintattributadivina , tamenquodlubetnihilaliudestquamipsasubstantiadivina : etideoninquolibeteorumsubstantiaim - medatevidetur . EtquoddicitChryso - stomus , quodnonvidetursubstantia , d i - cendumquodsicutipseinfradicitinau - ctoritateinducta , vocatsubstantiamquidest , hocest , differentiamipsiusperter - minosessentiæ : etquiatalesterminosnonhabet , ideosubstantiaetquidesthocmodononvidetur . Ipseetiamsolussecun -

dumintellectumsibiadæquatur : quiaquantusipseest , tantusestintellectusejus : nonautemquantusipse , tantusestintellectuscreatus .

PERIDEMpatetsolutioadauctoritatemsequentem .

ADIDquodobjiciturdeDionysio , d i - cendum , quodloquiturveldevisioneviæ , velvocatnonipsumvidere , nonipsumtotumperfectevidere : sedalquidquodestejusdicitvideri : ethocestvi - dereipsum : quiaipsesubstantialiterestillud .

ADALIUDdicendum , q u o d , Deussim - pliciterestincomprehensibilis , ethocestutestinfinitus : quiasicattinginonpot - e s t , nisisecundumquid , sclicetcogno - scendoinfinitumesse .

QUALITERautemsintagalmata , etspe - c u l a , infrapatebitinfinesolutionis .

ADIDquodobjiciturperrationes , d i - cendumquodsufficiensproportioexna - turaintellectushaberinonpotestadip - s u m , sedexjuvamineDei .

ADALIUDdicendum , quodinfinitumattingiquidempotest , sedalquûdejussempermanetextraattingentem : etideoineoquodestinfinitumdiciturnonat - tingi : ethocsiepaterepotest : Infinituminquantitateest ( utdicitPhilosophus ) cujuspartesaccipientisemperestalquidextraaccipere . Inspirtualhautemnaturaincreatanonestinfinituminquantitatemolis , sedquantitasvirtutisdividituradextra , secundumeainquæpotest : etideointellectusattingensDeumattingitip - s u m , itaquodmultumetinfinitumvirtu - tissemperestextraipsum : etquiavirtussuaestessentiasua , ideoetiamimmen - sitasessentiæestextraintellectum .

ADIDquodobjiciturcontrasolutioneminductam , beneconcedo : quiainquoli - betattributoestinfinitus , etsicsemperremanetextraintellectum : quialicetac - cipiatursubstantiavelsapientia , tamenimmensitasipsiusclaudinonpotest : l i - cetattingipossitaliquodacceptumquodestsuasubstantia , licetnonsitterminusclaudenstotum , quodestDeus .

<--- Page Split --->

AD ALIUD dicendum, quod Deus est simplex, et est infinitus : haec enim non repugnant secundum quod infinitum dicit immensitatem virtutis et essentiae, sed tamen attingitur intellectu secundum quod simplex est, sed non secundum quod est infinitus : quia infinitum ponit rationem suam respectu ejus quod est extra intelligentem. Et nota, quod cum dicitur Deus infinitus, non debet infinitus exponi privative, ut sit sensus aptum habere finem, et non habere : quia sic esset imperfectus, cum aliquid deesset ei quod esset aptus natus habere : sed debet exponi negative, ut sit sensus, infinitus, id est, non finitus loco, vel tempore, vel comprehensione intellectus : quia sic exponit Damascenus.

Ad hoc quod ulterius quaeritur de Theophanius, dicimus quod sicut in sensu duo sunt, scilicet, lux sub qua visibile perficitur ut videri possit, et visibile ipsum, sicut lapis, vel aliud quod videtur : et lux quidem facit actum visum, sed non distinguit ipsum, nec determinat ad hoc visibile, vel ad illud : et sicut in intellectu naturali est lux intellectus agentis qui facit actu possibilem, non tamen determinate perficit et movet ipsum ad hoc intelligibile, vel illud : sed postea determinatur per intellectum hominis, vel Angeli, vel alterius : et sicut fides est illuminans ad creditum, non tamen perducit determinate ad hunc articulum, vel illum : ita est in Theophaniiis, quod est

lumen descendens elevans intellectum, et non distinguens et determinans ipsum ad hoc, vel illud : sed id quod distinguit intellectum ut objectum, est divina substantia ipsa : et hoc est quod dicit Psalmista, Psal. xxxv, 10 : In lumine tuo videbimus lumen. Unde videtur Deus sine medio quod sit similitudo et ratio visi, sive per quod visum conjungitur videnti, et non per substantiam : sed tamen est ibi medium disponens et vires afferens intellectui, quo melius possit attingere Deum : et hoc medium lumen est divinae bonitatis, vel apparitionis, quod a sanctis vocatur theophania. Et sic patet verum esse quod dicit Magister Hugo, « quod nihil sistit nos usque ad ipsum. » Et per hoc patet solutio ejus quod objicitur de Theophaniiis.

Ad hoc autem quod posset quaeri, Utrum Deus sit comprehensibilis ? Dicendum, quod duplex est comprehensio, scilicet, quae est tactus intellectus super terminos rei : et sic non comprehenditur. Unde Augustinus ad Paulinam : « Attin- « gere Deum mente possumus, compre- « hendere autem minime. » Est etiam comprehensio quandoque perfecta consecutio alicujus ut finis, quae consecutio praecipue fit affectu : et sic comprehenditur Deus, ut dicit Apostolus, ad Ephes. iii, 18 : Ut possitis comprehendere cum omnibus sanctis, quae sit latitudo, et longitudo, et sublimitas, et profundum, etc.

C. Item. quid intersit inter frui et uti aliter quam supra?

Notandum vero, quod idem Augustinus in libro X de Trinitate aliter quam supra accipiens uti et frui, sic dicit : Uti est assumere aliquid in facultatum voluntatis : frui autem est uti cum gaudio, non adhuc spei, sed jam rvi : ideo quod omnis qui fruitur, utitur 1. Assumit enim aliquid in faculta-

<--- Page Split --->

tem voluntatis cum fine delectationis. Non autem omnis qui utitur, et fruitur : si id quod in facultatem voluntatis assumit, non propter ipsum, sed propter aliud appetit. Et attende quia videtur Augustinus dicere illos frui tantum, qui in re gaudent, non jam in spe : et ita in hac vita non videmur frui, sed tantum uti, ubi gaudemus in spe : cum supra dictum sit, frui esse amore inhærere alicui rei propter se : qualiter etiam hic multi adhærent Deo.

DIVISIO TEXTUS.

« Notandum vero, quod idem Augustinus, etc. » In hac parte Auctor objicit contra determinata de frui et uti. Et habet duas partes secundum quod objectio duobus modis potest fieri, scilie et, contra ipsam diffinitionem actus fruiet uti, et hoc facit in prima parte : vel contra frui et uti, et hoc facit in secunda parte, ibi, F, « Cum autem homines qui frumitur, etc. »

Prima harum habet duas partes, scilicet objectionem quae incipit, ibi, D, « Hæc ergo quæ sibi contradicere, etc.

Et secundum duas solutiones habet illa duas partes : et secunda solutio incipit, ibi, E, « Potest etiam dici, etc. »

ARTICULUS XVI.

An secunda diffinitio uti sit bona ?

Indicit autem dubium de hoc quod dicit : « Uti est assumere aliquid in facultatem voluntatis, etc. »

in voluntate, sicut sunt tribulationes et angustiae, quod falsum est, quia his maxime uluntur Sancti.

SOLUTIO. Dicendum, quod uti secunSolutio. Ad 1. dum quod hic diffinitur (ut quidam diAd 1. cunt) æquivoce dicitur ad uti supra diffinitum : uti etiam accipitur hic secundum diffinitionem Victorini dicentis, quod usus est actus frequenter elicitus de potentia, et sc superior est ad uti et frui supra diffinitum : et hoc videtur Magister sensisse, quia præmittit dicens, quod Augustinus aliter quam supra accipt hic uti et frui. Posset tamen aliter dici, scilicet, quod ea quæ sunt ad finem, duobus modis sunt, scilicet non includentia sive tangentia finem, et tangentia sive conjuncta fini et proxima : et de his quæ ordinem habent ad finem, si non conjunguntur ei, datur diffinitio prima. Secunda autem datur de his quæ sunt fini conjuncta, et illa sunt non indigentua relatione ordinis, eo quod in ipsis habetur aliquid finis : et talia sunt quædam vnæ, quædam patriæ : vnæ quidem sunt, sicut prægustatio æternorum in gaudio interno, et affectione : patriæ autem sunt beatitudo creata, quæ contingit aliquo modo increata : et ideo quia finis aliqualiter est in illis, non dixit

<--- Page Split --->

quod ad aliquid referenda sunt. Quod qualiter fiat, sic patet. Cum dicitur, « Ut i est id quod in usum venerit, etc., » intelligitur ad illud referri sicut ad terminum operis : et sic ducit ad finem intentionis qui vere finis est. Ista autem in quibus talis usus est ut hic diffinitur, referuntur quidem ad aliud quod est finis intentionis : qui tamen finis secundum gustum aliquem est in ipsis : sed non referuntur ad aliud quod sit terminus operis, hoc est, in quo cesset opus, quo quod habeatur quidquid vult operans.

Ad hoc autem quod quaeritur, Quid sit facultas voluntatis? Dicendum, quod sicut est in usu loquendi, facultas dicitur id quod facit hominem habere posse ad multum : sicut scientiae dicuntur facultas, quia ad nutum habetur potestas in intellectus per eas : et bona fortunae dicuntur facultates, quia faciunt hominem sufficere sibi et suis : ita facultas voluntatis est id quo voluntas habet velle ad multum facilem potestatem : et hoc praecipue est id quod quietat ab opere : et est utile in quo tenetur et gustatur aliquo modo finis intentus, ut dictum est.

Ad ultimum patet solutio : quia unius rei unicum est esse penes unam et eamdem causam sumptum : et penes diversas causas possunt sumi diversae diffinitiones. Unde prima datur penes proprium actum utilis : haec autem datur penes effectum utilis contingentis finem.

ARTICULUS XVII.

An secunda diffinitio frui sit bona ?

Decinde quaeritur de hoc quod dicit : « Prvi est uti cum gaudio, etc. » 1. Sicut enim se habent utile et fruibile : sic se habent uti et frui. Probatio : Quia artus per objecta diffiniuntur : sed utile et fruibile sunt objecta horum actuum

uti et frui : sed nullum utile est fruibile : ergo nullum uti est frui.

Solutio. Dicendum ad primum, quod uti secundum primam diffinitionem removetur ab eo quod est frui secundum propriam rationem acceptum : sed non uti secundum secundam diffinitionem, ut patet ex praedictis.

Ad aliud dicendum, quod uti in intellectu sui nominis claudit rationis actum qui est relatio ad aliud : et ideo brutis non potest convenire : sic autem non est de eo quod est frui, quod dicit delectationem gustus quietantem desiderium, et ideo id per transsumptionem potest convenire brutis.

Ad aliud dicendum, quod tria exiguntur ad complementum frui, scilicet voluntatis actus ad rationem relatus, et quoad hoc dicit proprie : quia experta rationis non proprie fruuntur. Secundum est quod sit ratio ordinans voluntatem rectam, determinans id quod vere est frui et fruibile, et sic dicitur vere, quia creatura fruentia non vere fruuntur : cum non sit vere bonum et dulce quo fruuntur. Tertium quod exigitur est ut per speciem et ad copiam habeatur frui-

<--- Page Split --->

bile, et ideo dicit plene : et sic in via Sancti non plene fruuntur, sed vere et proprie possunt frui.

Ad ultimum dicendum, quod prima diffinito ejus ad quod est frui respicit formam et actum . formam, dico, completivam quae est amor, ut prius dictum est : et ideo forma et actus ponuntur in ea, scilicet, amore inhaerentae. Secunda

autem tangit materiam, et finem : materiam, cum dicit, « Fruimur cognitus : » finem autem, cum dicit, « In quibus voluntas delectata quiescit. » Tertia autem respicit effectum fruitionis in fruente, cum dicit, « Cum gaudio uti, etc. »

Aliae dubitationes quae remanent, sufficenter solvuntur a Magistro in Littera.

D. Determinatio eorum quae videntur contrariu.

Hæc ergo quæ sibi contradicere videntur, sic determinamus : dicentes nos et hæc et in futuro frui : sed ibi proprie, et perfecte, et plene, ubi per speciem videbimus quo fruemur 1 : hic autem dum in spe ambulamus, fruimur quidem, sed non adeo plene. Unde Augustinus libro X de Trinitate : Fruimur cognitis in quibus voluntas est 2. Idem, in libro de Doctrina Christiana, aut : Angeli illo fruentes jam beati sunt, quo et nos frui desideramus : et quantum in hac vita jam fruimur, vel per speculum, vel in ænigmate, tanto nostram peregrinationem et tolerabilius sustinemus, et ardentius finire cupimus 3.

Expositio Textus.

Littera sic exponitur : « Quantum in hac vita, etc. » Augustnus in libro X Confessionum : « Alhquando ntrornutlis me m affectum nulltum inusitatum introrsus ad nescio quam dulcedinem : quae si perficiatur in me, nescio quid erit quod vita ista non erit : sed recido in hæc ærumnosis ponderibus, et resorbeor solius, et teneor, et multum fleo : sed multum teneor . tantum consuetudinis sarcma degravat. Hic esse valeo, nec volo : illuc volo, nec valeo, miser utrobique »

« Per speculum in anginale, etc. »

I ad Corinth. xui, 12. Glossa, ibidem : Speculum est vestigium vel imago creaturarum : ængma autem est obscura allegoria. Et secundum hoc species ponitur pro genere . qua secundum Donatum ængma est quaestio obscuritatibus verborum involuta : sicut mater me genuit, eadem mox gignitur a me. Et est species allegoriae. Hic autem pro ipsa allegoria ponitur. Possemus tamen dicere, quod duplex est speculum, scilicet, pictum aliquo modo facie, et non pictum, scilicet i repraesentans obscure . et primo modo imago in homine speculum est, secundo modo vestigium in alus creaturis. Qualur etiam sunt quae faciunt obscuritatem ængmatus, scilicet quia m-

<--- Page Split --->

tollcctus creatus est ex nihilo, propter quod retinet aliquid obscurationis. Item scrundo, ex pondere carnis. Et etiam, ex nihila peccati. Quarto etiam, ex alieno sermone : quia allegoria est sermo alie-

nus : sicut Urias devotus et fidelis significat diabolum, et David homicida et adulter significant Christum, Bersabee autem adultera significat Ecclesiam.

E. Alia determinatio.

Potest etiam dici, quod qui fruitur etiam in hac vita, non tantum habet paudium spei, sed etiam rei : quia jam delectatur in eo quod diligit, et ita jam rem aliquatenus tenet. Constat igitur quod debemus Deo frui, et non uti. Illo enim, ut ait Augustinus, frueris, quo efficieris beatus, et in quo spem ponis, ut ad id pervenias 1. De hoc idem ait in libro de Doctrina 1 'hristiana : Dicimus nos ea re frui quam diligimus propter se, et ea re fruendum nobis esse tantum, qua efficimur beati : caeteris vero utendum 2. Fruquenter tamen dicitur frui, cum delectatione uti. Cum enim adest quod diligitur, etiam delectationem secum gerit : si tamen per eam transieris, et ad illud ubi permanendum est, eam retuleris, uteris ea : et abusive, non proprie diceris frui. Si vero inhaeseris atque permanseris, finem in ea ponens lectitiae tuae, tunc vere et proprie frui dicendus es : quod non est facundum, nisi in illa Trinitate, id est, summo et incommutabili bono.

Expositio Textus.

« Potest etiam dici, etc. » Sed contra : Proverb. xiii, 12 : Spes quor differtur affligit animam. — Solutio. Verum est in quantum differtur : sed in quantum jam penetrat per gustum ulteriora velaminis, delectat ex praegumatione rei speratae. Unde, ad Hebr. vi, 11 et 20 : Spem quam sicut anchoram hubernus animae tutam, ac firmam, et uuorduitem usque ad interiora velaminis, ubi praecursor pro nobis introivit Jesus. « Quod non est faciendum, etc. » Un-

de, Jerem. xvii, 5 : Maledictus homo qui confidit in homine, et ponit carnem brachium suum. Sed contra : Jona, 1, 6 : Accessit ad eum gubernator : Glossa, ibidem : Naturale est homini in periculo magis in alio quam in se confidere.

Solutio. Dicendum, quod in periculo solutio, ubi potest haberi humanum consilium et auxilium, potest haberi fiducia in homine, non tamen exclusa Dei invocatione, qua aliter esset tentare Deum : sed totam fiduciam cum exclusione divini adjutorii in homine ponere prohibitum est.

<--- Page Split --->

F. Utrum hominibus sit utendum, vel freundum ?

Cum autem homines qui fruuntur et utuntur aliis rebus, res aliquæ sint, quæritur, Utrum frui debeant, an uti, aut utrumque? Ad quod sic respondet Augustinus in libro de Doctrina Christiana : Si propter se homo diligendus est, fruimur eo : si propter aliud, utimur eo 1. Videtur autem mihi propter aliud diligendus. Quod enim propter se diligendum est, in eo constituitur beata vita, cujus etiam spes hoc tempore nos consolatur. In homine autem spes ponenda non est : quia maledicus est qui hoc facit 2. Ergo si liquide advertas, nec seipso quisquam frui debet : quia diligere se propter se non debet, sed propter illud quo fruendum est. Huic autem contrarium videri non debet quod Apostolus ad Philemonem loquens ait : Ita, frater, ego te fruar in Domino 3. Quod ita determinat Augustinus 4 : Si dixisset tantum, te fruar, et non addidisset, in Domino, videretur finem dilectionis ac spem constituisse in eo : sed quia illud addidit, in Domino se finem posuisse, eodemque frui significavit. Cum enim (ut idem Augustinus ait) homine in Deo frueris, Deo potius quam homine frueris.

DIVISIO TEXTUS.

Cum autem homines qui fruuntur et utuntur, etc. » Hic incipit pars illa in qua Magister ponit dubia de utli et fruibili. Et habet tres partes : in quarum prima quærit, Utrum homo fruatur homine quandoque, vel tantum Deo ? In secunda quærit, Utrum Deus fruatur nobis, vel utatur, ibi, G, « Sed cum Deus diligat nos. » In tertia quærit, Utrum fruamur vel utamur virtutibus, ibi, H, « Hic considerandum est, etc. »

In primo capitulo tria facit. Primo probat, quod homo homine utitur. Se-

cundo, objicit in contrarium, ibi, « Huic autem contrarium, etc. » Tertio, solvit, ibi, « Quod ita determinat Augustinus, etc. »

ARTICULUS XVIII.

Utrum homine sit freundum ?

Quæritur, Utrum homine sit aliqualiter fruendum ?

1 S. AUGUSTINUS, Lib. I de Doctrina christiana, cap. 22. 2 Jerem. XVII, 5 : Maledictus homo qui confit in homine, etc.

3 Ad Philemonem, y. 20. 4 S. AUGUSTINUS, Lib. I de Doctrina christiana, cap. 33.

<--- Page Split --->

Praeterea, si aliquo modo conceditur, frunt te in Domino, quaeritur, Utrum similiter possit concedi de irrationali creatura, quod fruamur ipsa in Domino? Et videtur, quod sic : quia ipsa est vestigium ducens in Deum : ergo in ipsa potest accipi et diligi Deus : cum ergo deductione fruitionis diligamus Deum, contingit Deo frui in irrationali creatura.

Item quaeritur, Utrum peccatore traumur in Deo ? Et videtur, quod sic : quia imago Dei non destruitur in ipso, sicut dicitur in Psalmo xxxvii, 7 : In imagine pertransit homo : cum ergo Deus in imagine sua accipitur et diligitur, et non nisi dilectione fruitionis, pectatore frui possumus in Deo.

SOLUTIO. Dicendum, quod cum dicitur, Frutur, ego te fruar in Domino, prononum te aliter construitur cum verbo, et ali-

ter ablativus cum præpositione : pronomen enim nominat materiam quæ est ut occasio gaudii quod est in verbo fruendi : ablativus autem cum præpositione notat finem in quo quiescitur : et hoc planum est si inspiciatur expositio Augustini qui dicit, quod quia addidit, in Domino, in Domino se finem posuisse significavit : unde hæc fruitio incipit a rationali ex parte repræsentationis summi boni per gratiam, sed terminatur in Domino ut in fine.

AD PRIMUM ergo patet solutio per ea quaedicta sunt.

Ad alude et ad tertium dicendum, quod frui accipitur ibi communiter pro uti cum gaudio : vel dicatur quod quidam dixerunt, quod idem est frui magnatis vel filiis, quod fructum de eis percipere per meritum : et ita usus est in opere, sed fructus in spe mercedis.

Ad id quod objicitur per rationem, dicendum, quod vestigium et imago nisi aliud addatur, non sufficiunt ad hoc quod fruamur ipsis in Domino. Quia licet Deus repræsentetur in eis secundum quod est trinus et unus, vel secundum quod est potens sapiens, et volens : non tamen secundum quod ipse est summa bonitas : quia sic non relucet nisi in effectu gratiae vel gloriæ : ideo non possumus nisi Sanctis frui in Domino, et ideo non irrationalibus et peccatoribus.

Et per hoc patet solutio ad totum. Littera autem patet per se.

Ad quesuumcitas.

G. Hic quaeritur, An Deus fruatur, an utatur nobis ?

Sed cum Deus diligat nos, ut frequenter Scriptura dicit, quæ ejus diletitionem erga nos multum commendat 2, quaerit Augustinus 3, Quomodo di-

<--- Page Split --->

ligat : an ut utens, an ut fruens ? Et procedit ita : Si fruitur, eget bono nostro, quod nemo sanus dixerit. Ait enim Propheta : Bonorum meorum non eyes 1. Omne enim bonum nostrum vel ipse est, vel ab ipso est : non ergo fruitur nobis, sed utitur. Si enim nec fiuitur, nec utitur, non invenio quomodo diligat nos. Neque tamen sic utitur nobis, ut nos aliis rebus. Nos enim res quibus utimur ad id referimus, ut Dei bonitate perfruamur: Deus vero ad suam bonitatem usum nostrum refert. Ille enim miseretur nostri propter suam bonitatem : nos autem nobis invicem propter illius bonitatem. Ille nostri miseretur, ut se perfruamur : nos vero invicem nostri miseremur, ut illo fruamur. Cum enim nos alicujus miseremur, et alicui consulimus, ad ejus quidem facimus utilitatem, eamque intuemur : sed et nostra fit consequens, cum misericordiam quam aliis impendimus, non relinquit Deus sine mercede 2. Haec autem merces summa est, ut ipso fruamur. Item, quia Deus bonus est, sumus : et in quantum sumus, boni sumus. Porro etiam quia justus est, non impune mali sumus : et in quantum mali sumus, in tantum etiam minus sumus. Ille ergo usus, quo nobis utitur Deus, non ad ejus, sed ad nostram utilitatem refertur : ad ejus vero tantummodo bonitatem.

ARTICULUS XIX.

An Deus fruatur seipso ?

Sed cum Deus diligat nos, etc. » In hoc capitulo quaeritur de hoc quod dicit : « Si fruitur, nobis scilicet, eget bono nostro. » INSTANTIA. Se fruitur Deus : ergo eget bono suo : ergo aliqua indigentia est in Deo, quod falsum est. Quod autem se fruatur Deus, patet per hoc quod dicit Gregorius super illud Job, XL, 4 : Si habes brachium sicut Deus, etc. : ubi sic dicit : « Ipse gloriosus est « qui dum perfruitur, accedentis, laudis indigens non est. »

Solutio. Ad hoc, concedendum est quod Deus fruitur seipso perfectus quam aliqua creatura ipso posset frui.

Ad n autem quod contra objicitur, dicendum quod ubi fruens et fruibile sunt in diversitate essentiae, sequitur quod fruens indigeat bono fruibilis : sed ubi fruens et fruibile idem sunt per substantiam, non tenet argumentum.

Ad autem quod posset quaeri, Utrum se fruatur in ratione essentiae, vel personae ? supra expeditum est : quia eadem ratione objecti fruitur seipso, in qua nos fruimur ipso.

Deinde super hoc quod dicit : « Deus vero ad suam bonitatem usum nostrum refert, etc. » Attendenda est auctoritas Gregorii qui super illud Job, XL, 5 : Speciosis induere vestibus, dicit sic : « Ipse specio « sis induitur, qui sanctorum Angelo- « rum choros quos condidit, in usum sui « decoris assumpsit. »

Deinde objicitur contra hoc quod dicit . « Haec autem merces summa est,

<--- Page Split --->

cipationes esse præpositum est, et est seipsum secundum se esse, eo quod est per se vitam esse, et eo quod est per se sapientiam esse, et eo quod est per se similitudinem divinam esse : et alia quæcumque existentia et participantia, ante omnia illa esse participant 1. » Idem est scriptum in quarta propositione libri Causarum, ubi dicitur : « Prima rerum creatarum est esse, et non est ante ipsum alia creatura. » Et commentum, ibidem : Ens est per creationem, bonum autem per informationem : et vocatur per creationem esse id quod effluens a primo, id est, Deo, non præsupponit sibi aliud in quo fundetur : per informationem autem id quod non effluit nisi supposito alio in quo fiat. Addit et bonum super ens relationem ad finem : tamen duplex est relatio ad finem, scilicet secundum quod finis est terminus motus causæ efficientis, vel secundum quod finis est per intentionem in efficiente : et primo modo dicuntur bona quæ sunt a bono : secundo modo quæ sunt ad bonum quod intendit efficiens, id est, quod movet eum ad operandum. Si autem considerentur bonum et ens secundum supposita, sic convertuntur : quia licet bonum sit ad efficiens ut est bonum, et ens ad efficiens ut est ens, tamen quia non operatur efficiens nisi per bonum intentionis, ideo comitatur bonum semper ipsum ens, et non separatur ab ipso secundum suppositum, licet separetur secundum intentionem : et hanc identitatem suppositorum notat quod dicitur in quamtum.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod si bonum accipiatur in diversis cum ente, scilicet causa et causato, bonum in causa erit ante ens in causato : quia non causat nisi bono quod facit eam esse diffundere : unde Maximus : Hoc nomen bonum non aliunde originem ducit nisi

a verbo græco quod est βοάω, ὡ, id est, clamo : βοῦ enim, χαλίω, ὡ, et clamo, et voco unum sensum possident : etenim qui vocat sæpissime in clamorem erumpit : Deus ergo non inconvenienter bonus dicitur, quia omnia de nihilo in essentiam venire intelligibili clamore vocat : et ideo melius dicitur, quod quia bonus est sumus, quam quia est sumus.

Ad ALIUD dicendum, quod ly in quantum notat inseparabilitatem boni et entis secundum supposita, et non secundum intentiones : et ideo non sequitur, quod bonitas sit entitas ejus quod est.

Ad ALIUD dicendum, quod Deus non est causa mediata alicujus : et ideo et boni, et entis est causa immediata, licet non secundum unam rationem, ut dictum est : quia ens se habet ad bonum sicut causa primaria, et subjectum. Tamen quia ens inseparabile est a respectu ad causam efficientem diffundentem esse, et illa non diffundit nisi in quantum est bonum : ideo non separatur a bono nisi per intellectum suppositionis impossibilis, scilicet, quod prima causa non sit bona : quia tunc non manet respectus ejus ad efficientem : quia non movet nisi supposita bonitate, ut dictum est.

Ad ALIUD dicendum, quod mathematica non habent finem qui acquiritur per motum physicum, quia separata sunt secundum rationem diffinitivam et a motu et a materia : sed non carent intentione boni quod est a bono et ad bonum primum.

Ad ID quod ulterius quæritur, Utrum Ad quæ bonum separabile sit ab ente per intellectum ? jam patet solutio : quia separatur per intentionem, sed non per suppositum.

Littera autem hujus capituli per se patet.

<--- Page Split --->

H. Utrum utendum, an fruendum sit virtutibus ?

Hic considerandum est, Utrum virtutibus sit utendum, an fruendum ? Quibusdam videtur quod eis sit utendum, et non fruendum : et hoc confirmant auctoritate Augustini 1, qui, ut prætaxatum est, dicit non esse fruendum nisi Trinitate, id est, summo et incommutabili bono. Hoc, dicunt ideo non esse fruendum eis : quia propter se amandæ sunt, sed propter æternam beatitudinem. Illud autem quo fruendum est, propter se amandum est. Sed quod virtutes propter se amandæ sunt, imo propter beatitudinem solam, probant auctoritate Augutini, qui in libro XIII de Trinitate, contra quosdam ait : Forte virtutes quos propter solam beatitudinem amamus, sic nobis persuadere audent, ut ipsam beatitudinem non amemus : quod si faciunt, etiam ipsas utiquo amare desistimus, quando illam propter quam solam istas amavimus, non amamus 2. Ecce his verbis videtur Augustinus ostendere, quod virtutes non propter se, sed propter solam beatitudinem amandæ sunt. Quod si ita est, ergo eis fruendum non est. Aliis vero contra videtur, scilicet quod fruendum eis sit : quia propter se petendæ et amandæ sunt. Et hoc confirmant auctoritate Ambrosii qui ait super illud locum Epistolæ ad Galat. v, 22 : Fructus autem spiritus est charitus, gaudium, pax, patientia, etc 3. Hic non nominal opera, sed fructus, quia propter se petenda sunt : si vero propter se petenda sunt, ergo et propter se amanda.

Nos autem harum quæ videtur auctoritatum repugnantiam de medio vimere cupientes, dicimus quod virtutes propter se petendæ et amandæ sunt, et tamen propter solam beatitudinem : propter se quidem amandæ sunt, quia delectant sui possessores sincera et sancta delectatione, et in eis pariunt gaudium spirituale. Verumtamen non est hic consis tendum, sed ultra gradiendum. Non hic hæreat dilectionis gressus, neque hic sit dilectionis terminus : sed referatur hoc ad illud summum bonum, cui soli omnino inhærendum est : quia illud propter ne tantum amandum est, et ultra illud nihil quærendum est : illud est

<--- Page Split --->

enim supremus finis. Ideo Augustinus dicit, quod eas diligimus propter solam beatitudinem ' : non quin eas propter se diligamus : sed quia idipsum quod eas diligimus, referimus ad illud summum bonum cui soli inhaerendum est, et in eo permanendum, finisque lætitiæ ponendus : quare virtutibus non est fruendum.

Sed dicet aliquis : Frui est amore inhaerere aliqui rei propter seipsam, ut prædictum est. Si ergo propter se virtutes amandæ sunt, et eis fruendum est. Ad quod dicimus, in illa descriptione, ubi dicitur, propter seipsam, intelligendum est tantummodo, ut scilicet ametur propter seipsam tantum, ut non referatur ad aliud, sed ibi ponatur finis, ut supra ostendit Augustinus, dicens : Si inhaeseris atque permanseris, finem ponens lætitiæ, tunc vere et proprie frui dicendus es : quod non est faciendum nisi in illa Trinitate, id est, summo et incommutabili bono 2. Utendum est ergo virtutibus, et per eas fruendum summo bono : ita et de voluntate bona dicimus. Unde Augustinus in libro X de Trinitate ait : Voluntas est per quam fruimur 3 : ita et per virtutes fruimur, non eis, nisi forte aliqua virtus sit Deus, ut charitas, de qua post tractabitur 4.

« Sed dicet aliquis, etc. » In quinta, solvit, ibi, « Ad quod dicimus, etc. »

DIVISIO TEXTUS.

Littera autem per se est plana.

« Hic considerandum est, Utrum virtutibus, etc. » Istud est ultimum capitulum istius partis in quo quaerit, Utrum virtutibus fruendum sit ?

ARTICULUS XXI.

Et dividitur istud capitulum in duas partes. In prima determinat, quod virtutibus non est fruendum, sed per virtutes. In secunda, dicit idem de voluntate, et cæteris animæ potentius, ibi, « Ita et de voluntate bona, etc. »

Prima habet quinque partes. In prima probat, quod non est fruendum virtutibus. In secunda objicitur, contra hoc, ibi, « Alii s vero contra, etc. » In tertia, solvit, ibi, « Nos autem, etc. » In quarta, objicit contra solutionem, ibi,

An virtutibus fruendum sit ?

Incidit autem dubium hic, Utrum virtutibus sit fruendum ? Et videtur, quod sic.

<--- Page Split --->

cundum Tullium) sunt de genere honost : ergo virtutibus est fruendum.

2 Item, Omni eo quod propter se est appellandum (ut supra dictum est) est fundum, non utendum : sed virtutes propter se sunt appetendae, ut dicit Iulius : ergo virtutibus est fruendum non utendum.

САВНА :

? Item, Augustinus in libro de Cinatur Dei dicit, quod si illud persuadent nobis virtutes ut propter se amemus illo, superbe sunt.

Sola rro. Dicendum, quod virtutes possunt considerari dupliciter, scilicet, cum dum quod sunt habitus rectificante in opere, et sic omnes propter aliud appetuntur, et sic nullo modo nec in via in patria fruendum est eis. Possunt cum considerari prout sunt dispositio perfecti ad optimum : quia sic essentiabri vel substantialiter manent in beatitudur, vel in sibi succedentibus, vel in opus : et sic conjungunt nos beatiudum mercate : et sic dicunt quidam, quod per ipsas ut proximas dispositona fruitur : non tamen fruimur ipsis. Sed aliter dicendum est aliquantulum, quod erat dicit Augustinus : Cum diligo proximum, vel Deum, diligo ipsum amorum, non alia dlectione, sed eadem, ut supra dictum est. Ita haec fruitio una est Dei et virtutum : quia Deus est in

virtutibus : et hoc modo virtutes attingunt Deum : sed fruitio non erit ratione utriusque, sed erit virtutum ut eorum quae contrarium saporem renovent a palato animae, Dei autem ut reficiantis sapore proprio : et ita etiam potest esse in via in fruitione prægstationis, et spei.

Ad primum ergo dicendum, quod si fiat vis in verbo Augustini, utile et honestum dicuntur creatum et increatum : quia nihil omnino vi propria trahit, et propria dignitate allicit, nisi summum bonum. Tullius autem dicit, quod honestum est quod sua vi nos trahit, et sua dignitate nos allicit.

Ad aliud, quod propter se quandoque tantum valet quantum per se : et hoc opponitur quandoque ad per accidens : et sic per se virtus appetitur : quia ex sua natura habet unde moveat appetitum, et delectet suos possessores sincera et sancta delectatione. Sed hoc non excludit quin etiam propter aliud expetatur : quod tamen non est sine ipsa, quia virtutes quoad sibi succedentia manent in beatitudine, et beatitudo in Deo. Et ita illud propter quod appetuntur, non est simpliciter separatum ab eis, sicut est ab aliis virtutibus. Quandoque autem propter se opponitur ei quod est propter aliud : et tunc non propter se absolute expetuntur, sed propter aliud in quo et cum quo virtutes manent essentialiter, vel in sibi succedentibus.

Ad aliud dicendum, quod utile non sic habet diversam rationem ab eo quod est honestum, quod non possit salvari in ipso : sed sic, quod non primo movet appetitum in ipso : sicut dicit Tullius in libro de Amicitia, quod licet amicitia per se expetatur, tamen plurimas habet utilitates adjunctas. Nec divisio boni in delectabile, utile, et honestum, est divisio generis in species, sed potius data est per prius et posterius participantia ipsum divisum : sicut ens dividitur per potentiam et actum : et tamen potentia est per actum et actus in potentia. Sunt tamen qui dicunt, quod propter dicitur

<--- Page Split --->

duobus modis, scilicet, simpliciter, et ratione finis operis qui terminus vocatur : et ideo virtutes appetuntur propter se respectu operis, sed non respectu beatitudis : et similiter beatitudo creata respectu increatæ appetitur propter aliud, sed respectu virtutis per se : sed hoc parum est dicere.

ARTICULUS XXII.

An bona voluntate sine virtutibus sit fruendum ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit: « Ita de voluntate bona dicimus, etc. » Quæritur, inquam, Utrum voluntate bona sine virtutibus contingat frui? Et videtur, quod sic.

luntatis : cum supra fecit mentionem intellectus, ubi dicit, quod fruimur cognitis, etc.

Ad hoc dicendum, quod sine gratia et Solv virtute non est fruito. Ad id autem quod objicitur, dicendum Ad quod dilectione naturali potest diligi Deus propter se et super omnia : ita quod ly, propter, notet finem tantum, et non causam efficientem : quoniam ratio cognoscens Deum super omnia, facit illam dilectionem : sed cum charitate diligitur et gratia propter se et super omnia, notantur tres causæ, scilicet efficiens, materialis, et finalis : et significatur quod ipse est efficiens præcipue, et disponens ad fruitionem. Quidam dicunt aliter, et non ita bene distinguendo dilectionem, scilicet amicitiæ, et concupiscentiæ : et dicunt, quod dilectione amicitiæ poterat Deus diligi propter se et super omnia, et non concupiscentiæ : unde cum fructus ponat dilectionem concupiscentiæ, non sequitur quod in illo statu frueretur homo et Angelus.

Ad aliud dicendum, quod voluntas 4 est complementum actus fruendi : alii autem tamquam materiales in ipso, sicut supra satis expeditum est.

I. Epilogus.

Omnium igitur quæ dicta sunt, ex quo de rebus specialiter tractabimus, hæc summa est: Quod aliæ sunt quibus fruendum est, aliæ quibus utendum est: aliæ quæ fruuntur, et utuntur: et inter eas quibus utendum est, etiam quædam sunt per quas fruimur, ut virtutes et potentiæ animi, quæ sunt naturalia bona. De quibus omnibus antequam de signis tractemus, agendum est: ac primum de rebus quibus fruendum est, scilicet de sancta atque individua Trinitate.

<--- Page Split --->

Solutio . ActuspropriepersonarumSoluto . etindviduorumest , potentiæautemse - cundumnaturam : undesifiatvis , tuncSanctifruentur , sedsecundumpotentiasanimæquædictæsuntsupra . Estautemduplexvia : unaestasensubiliinimagi - nationemetphantasiam , etabillisadrationemetintellectum , quæestviaabstractionisveri . Aliaestviasuperio - rumpotentiarumadinferiores : sicutratioinquibusdamextenditsemoven - doimaginationem , etimaginatiosensumcommunem , utacciditinsomnio , etquandoqueetiamsolvitorganaparticu - lariaadaliquid , utinhisquiinsomnisaguntoperavigiliæ . Itadicosinepræ - judicio , quodperredundantiamdulce - dinisdivinæabintellectudescendetpa - sturafruitionisinimaginationem , etsen - s u m : itatamen , quodsensusnonamittatnaturamsuamquinonapprehenditnisicorporale .

Etperhocpatetsolutioadprimum : a d 1 . quiasensusnonaccipitdivinitatemincarneSalvatoris , sedcorpustantum : etdulcedoestperredundantiamaratione .

Adaliuddicendum , quodcumdici - t u r : Sensusverteturinrationem , g l o s - sandumest : converteturadrationem , etabipsaaccipietfruitionem , secundumquodipsaestinflexasuperipsummini - strandoeidulcedinem : tamenillelibernonestAugustini , sedquidamCister - ciensisfeciteum . etmultafalsasuntineo .

Adviltimumdicendumest , quodtotaanimapræmiabitur , undeactusfruitionisesttotiusanimæ : sednonoportet , quodomnesdifferentiaspræmiorumsuorumrecipiatsecundumquamlibetpotentiamipsius : sicutnonoportet , uthabensdi - vitiasreponateasinqualibetarcasua , sedquasdaminuna , etquasdaminalia . Aliautemdicuntquodvixautnum - quamprobarepossunt : etideonnonestcurandumdedictiseorum .

1

« Omniumigiturquædictasunt , e t c . » Hieponitepilogum : etsecundo , dividitutilia : ettertio , dicitordinemquovultverquiderebusetdesignis : etinhoctormniutaristiadistinctio .

Littera patet per se.

ARTICULUS XXIII.

Auperomnespotentiasanimæfruemur ?

Incidithicdubiumdifficiledehocquoddicit : Intereasquidemquibusutrudumest , e t c . » Videturenimexhocquodpotentiisnaturalibusfruamur , idpri . peripsas : etquæritur , Utrumpriomnes , autperquasdam ? Etvide - t u , quodperquasdamexprædictis .

1 . J o a n . x , 9 : Permesiquisutro - r u t . e t c . Augustinus : Pascuainveniet , pridensforasinSalvatorishumani - t a t e , intusinSalvatorisdivinitate : etsusesetquipasciturinhumanitate : priosensusfruentur , quiapascivisionehuretfrui .

2 . IlemvideturaccipiexlbrodeYpriliuetanima , ubidicitur , quodsen - nverteturinrationem , etratioinin - tllerium , etillofructurDeo .

3 . Præterea , Animatotaglorificabi - t u r , etremunerabitur : ergofruidebetvondumomnesvires .

Itreriusquæritur . Sieuntibicogi - tiomesvolubiles ? Videturquodnon : quiahocnegatexpresseAugustinus ' .

Solcontra : Quiaintelligennushocetdilludsuccessive : ergocogitatiovolve - tuideunoinaliud .

Adviltimumdicendumest , quodtotaanimapræmiabitur , undeactusfruitionisesttotiusanimæ : sednonoportet , quodomnesdifferentiaspræmiorumsuorumrecipiatsecundumquamlibetpotentiamipsius : sicutnonoportet , uthabensdi - vitiasreponateasinqualibetarcasua , sedquasdaminuna , etquasdaminalia . Aliautemdicuntquodvixautnum - quamprobarepossunt : etideonnonestcurandumdedictiseorum .

<--- Page Split --->

Ad nusstiunccuam Ad nusstiunccuam Ad nusstiunccuam

autem accipiuntur in eo quod est summum et infinitum bonum, quod est lux plenissima in qua de re nihil latet, contra primum: et in eo quod est vita summe reficiens, contra secundum : et in eo in quo omnia simul sunt, contra tertium. Tamen bene concedo, quod si intelligbilia considerentur in propriis essentiiis, non accipiet intellectus duo simul : quia impossibile est intelligere qualiter unus actus terminetur super duo, sicut super fines ex æquo terminantes. Et non est instantia in intellectu compositorum, quoniam illa uniuntur in compositione, nec accipiuntur ut ex æquo terminantia : sed unum accipitur in ordine ad alterum : unde unum est ut subjectum, alterum ut forma : unde Philosophus dicit, quod simul scire plura possumus, intelligere vero minime.

<--- Page Split --->