TRACTATUS II

DE FELICITATE CONTEMPLATIVA.

norum : eo quod omnia humana referuntur ad ipsam.

CAPUT I.

In quo genere operationum sit operatio felicitatis contemplativae ?

  1. His autem determinatis quae circa virHie de felitutes morales et contemplativas et amicicitate determinandum. tias et delectationes determinanda esse videbantur, quae omnia sunt adminiculantia ad felicitatem contemplativam, relinquitur de felicitate contemplativa typo pertransire. Omnia enim quae ad hanc scientiam spectant, non nisi typo determinari possunt, quemadmodum in ante habitis dictum est. Ultimo enim et post omnia tractandum est, eo quod talem felicitatem finem ponimus omnium huma-

Sermo autem istius tractatus compen- 26. diosior erit et intelligibilior, si resumanQuaedam resumenda tur ea quae in primo hujus scientiae libro 1. Felicitas non est hade felicitate civili dicta sunt. Ibi enim dibitus. ximus quod felicitas non est habitus. Si enim habitus esset, existeret felicitas in eo qui dormit per totam vitam. Somnus enim quamvis sit ligamentum operationis exterioris, non tamen interiorem privat habitum. Cum autem dormiens plus vivat operatione vegetabilium partium intus quam vigilans, et sic vivat vita plantae quae intus ingerit et digerit et nutrit, quamvis exterius immobilis sit, contingeret quod vivens vita plantae felix esset. Adhuc autem infortunatus maxime rotatus prae amicis infortuniis, non privatur habitu virtutis, quamvis gloriosissimus operationibus privetur et perfectissimus. Contingeret ergo quod infortunatus felix esset : quae omnia valde inconvenientia.

Si autem haec concedere non placet, 2. Felicitas est quaedam minoris possunt, quemadmodum in his etiam in primo hujus scientiae libro scripta sunt, dictum est : cavendum est ne in ge-

<--- Page Split --->

nere habitus felicitatis esse ponatur. Est igitur operatio, non habitus.

  1. Operationum quaedam sunt necessarie, et ob alia, quaedam vero per seipsas expetibiles.

Operationum autem quaedam sunt necessariae necessitate positionis, sicut ustio et bibitio pharmaci. Hæ enim necessariae sunt si aliquis debeat consequi sanitatem, et tales operationes non sunt per se eligibiles, sed propter altera quaedam. Quædam autem operationum secundum seipsas sunt eligibiles, quas non ad alia quædam referimus, sed propter seipsas volumus.

Manifestum est quod dicendum est felicitatem esse de numero et genere earum operationum quae secundum seipsas eligibiles sunt, et non earum quae eliguntur propter aliud. Determinatum enim est quod felicitas nullo modo est indigens, sed per se sufficiens omnium bonorum congregatione perfecta. Secundum seipsas autem eligibiles sunt operationes a quibus non quaeritur obtineri aliud propter ipsam secundum se operationem, eo quod ipsa finalissimum bonum est. Tales autem operationes esse videntur actiones quae sunt secundum virtutem. Bona enim et studiosa agere secundum quamlibet virtutem est de numero eorum quae propter se eligibilia sunt. Est enim de partibus honesti. Honestum autem est quod volumus propter seipsum.

nibus sunt, approbati sunt apud tyrannos, qui politicam non habent virtutem. Eutpatelovq autem dicimus bene versatos ad placendum aliis in ludis. Tales enim tribuunt seipsos delectabiles in his quae propter se appetunt. Tyranni autem indigent talibus, eo quod summum bonum in vita in requie ponunt.

Talis igitur conversatio videtur felicitas esse : propter quod illi qui in potentatibus sunt, felices esse dicuntur qui omnes talibus operationibus vacare videntur. Nullum autem signum verum esse videtur, licet quod inducunt, quod tales operationes felicitativae sunt. Virtutis enim operatio et operatio intellectus a quibus operationes sunt studiosae, non sunt in hoc quod aliquis sit potens : quia multi potentes nihil habent de virtute, nec vivunt secundum intellectum illi qui potentes sunt.

Nec sequitur quod propter hoc existimandum tales operationes eligibiliores esse quae corporales sunt : quia ad corporales operationes et delectationes refugiunt illi qui ingustabiles sunt delectationis sinceræ et liberalis.

Etenim pueri existimant optima esse ea Tertia ratio quae apud ipsos pretiosa sunt : cum tamen optima non sint simpliciter. Rationabile autem est quemadmodum pueris et viris perfectis secundum aetatem, altera videntur esse pretiosa, sic etiam altera et altera sint quae videntur pravis, et quae videntur his qui sunt tntetxetg sive studiosi et optimi. Quemadmodum igitur multoties dictum est, pretiosa et delectabilia simpliciter sunt, quae studioso et optimo pretiosa et eligibilia esse videntur. Rectum enim judex est sui et obliqui : curvum autem (ut dicit Pythagoras) nullius est judex. Unicuique autem illa eligibilissima est operatio, quae sibi secundum proprium habitum convenit. Studioso igitur eligibilissima est, quae convenit secundum habitum virtutis. Felix autem studiosus est et studiosissimus. Felicitas igitur operatio est secundum virtutem. Ludi autem operatio non secundum vir-

  1. Operationes virtutis sunt per se expetibiles, et ludi jucundi.

Sed tamen in his distinguendum est, quia et ludorum operationes delectabiles propter seipsas requiruntur. Ludentes enim ipsas ludorum operationes non eligunt propter altera. Quod ex hoc patet, quia ludentes saepe luduntur ab ipsis operationibus ludi magis quam juvantur : exercentes enim tales operationes, negligunt et corporum sanitatem, et lucrum possessionum, sicut patet in tota die curizantibus : quod non facerent, nisi ipsas operationes secundum se diligerent. Nescientes enim quod agant, ad tales ludorum conversationes refugiunt multi qui ab Epicuro felices dicuntur. Propter quod illi qui eutrapeli in ludorum conversatio-

<--- Page Split --->

tutem est, sed secundum remissam mollitiem : lusivus enim mollis est. Non ergo in ludo felicitas est : valde enim inconveniens est ludum finem humanorum dicere.

Adhuc autem ridiculum esse videtur, quod in multis negotiari et mala multa pati secundum omnem vitam, dicatur totum hoc fieri ludendi gratia. Utilitas enim negotiationis et dispendia multorum laborum ad felicitatem ut ad finem referuntur. Si ergo felicitas ludus est, sequetur quod omnia humana ad ludum referuntur. Præter felicitatem enim solam, quæ finis humanorum est, omnia humana quodammodo alterius gratia eligibilia sunt. Virtutes enim quamvis secundum se eligibiles sint, tamen ad operationes virtutum referuntur, et propter illas eliguntur. Operationes autem virtutum quamvis per se eligibiles et perfectæ sint, tamen referuntur ad felicitatem civilem, felicitas autem civilis ad contemplativam. Et sic omnia ad aliud quodammodo referuntur propter felicitatem speculativam.

Quinta ratio. Studere autem virtutibus et laborare in difficili circa quod est virtus, ludi gratia, valde insipiens, et puerile dictum est : sed secundum Anacharsidem poetam dicere, quod aliquis ludat ut studeat, recte habere videtur.

Sexta ratio. Multi enim intentionem in ludis remittunt, ut viribus recollectis fortiores sint in studio bonorum et honorabilium. Ludus enim, sicut in antehabitis dictum est, requiei assimilatur : eo quod intensionem intentionis et studii remittit, et sic requiem inducit. Non valentes enim continue laborare in exercitio studiosorum, requie indigent, quemadmodum et Cato dicit,

Felix enim vita secundum virtutem esSeptima ratio. se videtur. Virtus autem cum studio et non in ludo est.

Et communiter dicitur, quod studiosa octava ratio. meliora sunt in his quæ ridiculosa et cum ludo sunt. Felicitas autem meliorum bonorum esse perhibetur.

Adhuc autem bona operatio est bonæ Nona ratio. partis animæ, et studiosior operatio melioris est particulæ animæ et studiosissima optimæ est particulæ animæ et nobilissimæ. Sequitur ergo meliorem operationem feliciorem esse. Felicitas igitur operatio est secundum nobilissimam particulam animæ.

Quicumque autem bestiali quæ in ipDecima ratio. sis est, et non minus optimo judicant sibi, pro certo potiuntur corporalibus delectionibus pro optimo quod est in vita, sicut fecit Sardanapalus. Nullus autem felicitatem bestiali parti tribuit, nisi etiam vitam bestialem optimam esse dicat. In talibus enim conversationibus bestialitatis non est felicitas, sed est in his operationibus quæ sunt secundum virtutem, quemadmodum et prius in primo hujus scientiæ libro dictum est. Est igitur felicitas operatio optimæ virtutis secundum nobilissimam animæ particulam.

CAPUT II.

Secundum quam virtutem sit felicitas contemplativa, et quæ sint differentiæ constituentes eam ?

Interpone tuis interdum gaudia curis.

Requies autem finis humanorum non est. Fit enim requies gratia operationis, ut quemadmodum dictum est, remissa virtus fortior resurgat ad operationem.

Si autem secundum ea quæ in primo primam virtuprimo primam virtuprimam virtuprimam virtuprimam virtuprimam virtu-

Optima operatio intellectus speculativi secundum proprimam virtutem, est perfecta felicitas. Prima ratio.

<--- Page Split --->

nabiliter sequitur quod optima felicitas sit optima operatio secundum optimam virtutem. Optima autem virtus optimi est. Cum enim virtus uniuscujusque sit ultimum in optimo ipsius : ultimum autem optimi optimum est : virtus ergo optimi optima est. Sive ergo hoc optimum in homine sit intellectus, sicut Peripatetici dicunt, sive sit aliud aliquid separatum quoddam per substantiam ab homine, cujus tamen refulgentia in anima operationem facit intellectualem, sicut dicebant Stoici et maxime Plato qui ideas introduxerunt, hoc quod principari videtur secundum naturam et dominari et intelligentiam habere, de bonis et divinis erit illud optimum, et felicitas erit operatio secundum virtutem illius. Hoc autem redit ad hoc, quod sive intellectivum in homine sit divinum secundum se et separatum, ex quo sicut extrinsecus influat in hominem intellectuales operationes, sicut Platonici dicebant, sive sit aliquid de numero eorum quae in nobis sunt ut substantia animae, et sic divinissimum inter omnia quae in nobis sunt, hujus optimi optima operatio quae sibi competit secundum propriam virtutem, quae ipsum in ultimo ponit, pro certo erit perfecta felicitas. Quod autem pars divinissima et optima speculativa sit, saepius dictum est. Hoc enim confessum est ab omnibus, et consonum est his quae prius dicta sunt, et consonum ipsi vero. Haec enim operatio speculativi intellectus optima et dignissima est. Est enim intuitus et contactus ipsius veritatis rerum. Intellectus enim speculativus quo speculamur, est de numero eorum quae in nobis sunt secundum Peripateticorum scientiam, et est cognoscibilium eorum circa quae est intellectus purus et separatus.

Et ad hoc intelligendum oportet resumere quae a principio istius decimi dicta sunt. Stoici enim formas ponentes, primum intellectum separatum dixerunt esse et non conjunctum continuo et tempori. Conjunctum enim, ut dicebant, universaliter intelligentiae non posset

esse principium : eo quod omnis conjuncti o particulans est et contrahens. Universalium igitur talium talis intellectus non haberet cognitionem. Si igitur universaliter influit intelligentias, et universalium oportet ipsum intellectum esse separatum et centralem et fontalem ad omnia intellectus operationes facientia. Hoc autem quod sui participatur in anima hominis, facit intellectualem operationem, et optimum illius virtus est ejus, secundum quam sibi inest operatio felicitatis et potentia activa ad feliciter operandum perfecta. Secundum Peripateticos autem sicut in omni natura, ita in anima accipere est differentias universaliter activi et universaliter passivi. Dicunt enim hi quod omnis forma sit intelligentiae et primae causæ lumen, et processio luminis in res formatas, et quod hoc lumen diversimode est secundum distantiam a primo fonte, et secundum propinquitatem. Propter quod in corpore quod ad æqualitatem cœli complexionatum est, vel fere, sicut est corpus hominis, magis sincerum est, et quasi primi luminis imago. Propter quod in homine per modum divinum est perficiens operationes intelligentiæ, quod ex ipso lumine secundum quod sincerum est, facultatem habet agendi intellectualiter. Ex eodem autem secundum quod receptum est, potentiam habet omnia fieri intellectualia : et sic iterum virtus ejus est optimum et ultimum ejus, quod ipsum ponit in perfecta facultate operandi intellectuales operationes.

Tam Stoici autem quam Peripatetici dixerunt, quod aliae sunt rerum veritates, et aliae res ipsae secundum esse proprium unicuique rei. Rerum enim veritates in lumine sunt causae primae, sicut veritates coloris sunt in lumine solis. Omne enim quod processione constituit aliquid, tripliciter accipi potest, scilicet secundum quod est in eo a quo procedit, et secundum quod est contingens in quod procedit, et in medio. Et hujus exemplum in praehabitis diximus in lumine quod a sole

<--- Page Split --->

procedit in perspicuum, et in corpora terminata. Cum enim de veritate coloris nihil sit nisi natura perspicui illuminati, et esse coloris nihil aliud sit nisi diffusio perspicui illuminati in corpore terminato, veritas coloris non accipitur in natura corporis terminati, sed in natura perspicui quod separatum est secundum substantiam a corpore terminato. Propter quod Antiqui colorem epiamum vocaverunt, ut dicit Aristoteles. Similiter autem se habet omnis forma substantialis rei in lumine primae causae sive intellectus primi universaliter constituentis intelligibilia. Est enim hoc nihil aliud nisi extremitas luminis in materia quam perficit, et esse ipsius, diffusio luminis illius est in materia. Propter quod dicit Avicenna, quod omnis forma largitur ab intelligentia. Et si consideretur veritas formae determinatae, ipsius non est materia, sed veritas ipsius est extremitas luminis intelligentiae. Propter quod Dionysius probat, quod veritas uniuscujusque rei hoc quod est in lumine causae primae : et taliter cognoscibilium intellectus principium cognoscitivum est. Quae autem immersa sunt in materiam, et conditiones et appendicias materiae acceperunt, non perfecte cognoscibilia sunt : sed oportet quod de eis sit inquisitio et investigatio per compositionem et divisionem, et praecedentia et subsequentia et accidentia. Et talis cognitio opinativa est potius quam intellectiva. Et ideo cum intellectus practicus ad particularia referatur in quibus sunt operationes humanae, cognitio intellectus practici aestimativa est et consiliativa. Propter quod intellectualem et puram non habet operationem. Speculativus ergo intellectus divinissimus est et non practicus : et illius optima operatio felicitas erit contemplativa.

nuissima est. Magis enim continue possumus sic speculari quam operari quodcumque operabile. Ad operationem enim operabilium per nos multa requiruntur, quibus vel aliquo eorum deficientibus interrumpitur operatio. In speculatione autem veritas rerum nobis semper praesto est, et intellectus speculans habetur ad nutum : nec contingit impedimentum nisi per accidens ex ratione organi subjecti, sicut in praehabito tractatu de delectatione dictum est.

Existimamus etiam secundum Epicuri Tertia ratio, sapientiam, quod oportet delectationem admixtam esse felicitati. Omnes autem confitentur tam Stoici quam Peripatetici, quam etiam Epicurei, quod delectabilisma omnium operationum quae sunt secundum virtutem, illa est quae est secundum illam virtutem quae sapientia vocatur : quae quidem sapientia diffinita est in hujus scientiae libro sexto. Patet igitur quod sola philosophia quae prima et verissima philosophia est, delectationes admirabiles habet puritate et firmitate. Altitudine enim admirabilis est : res enim accipit in primis veritatibus suis. Puritate autem praecellit : nihil enim accipit impuritati materiae admixtum. Praecellit igitur alias scientias, sicut visus alios praecellit sensus puritate, sicut ante dictum est. Firmitate, quia nihil habet opinativum, vel inquisitivum : eo quod non sunt nisi simplex contactus super rerum ipsas veritates, a quibus firmantur et constituuntur. Rationale enim est quod conversatio scientium quae est in operatione scientiae, certe delectabilior sit quam delectatio quaerentium et dubitantium. Practici autem operationes cum inquisitione et dubitatione sunt. Est autem in sexto hujus scientiae libro probatum quod scientiae virtus sapientia est.

Tertium autem, quod ratione quod ab Epicuro felicitati dicitur convenire, est quod Graece aSTaPx'ia, quod latine sonat per se sufficientia. Hoc enim maxime est circa speculativam operationem. Quamvis enim ad sustentationem vitae

<--- Page Split --->

necessariis æqualiter indigeant et sapiens et justus, hoc est, speculativus et practicus. Sapiens enim speculativus est. Justus autem a generali justitia dictus est practicus. Similiter etiam et reliqui omnes indigent necessariis ad vitam. Tamen omnibus necessariis ad vitam sufficienter largitis, practice justus ad justitiae opus multis indiget. Indiget enim hostibus contra quod fortis sit armatura, equis, adjutoribus. Similiter autem multis indiget aliorum unusquisque secundum virtutem moralem operans. Sapiens autem in speculatione secundum seipsum solus existens, potest speculari, et facultatem habet perfectam : et quanto utique sapientior est, secundum seipsum solus existens, melius potest speculari : quia tunc nec doctore indiget nec directore, eo quod secundum seipsum perfectus sit. Et quamvis forte melius sit cooperatores habere qui vel necessaria vitae procurent, vel ad speculationem excitent : tamen per se sufficientissimus est ad speculationem. Sicut enim diximus, rerum veritates præsto sunt et intellectus speculativus ad nutum. Hoc enim et Horatius dicit :

Sit frugis copia, animum ipse parabo.

Quinta ratio. Peripatetici autem dicunt et Stoici, quod felicitati convenit per se diligibilem esse et propter se : eo quod est ultimum et finale bonum. Hoc autem videtur soli convenire speculationi. A speculatione enim nihil intenditur obtineri nisi ipsa speculatio. Ab operationibus autem senper aliquid vel plus vel minus acquirere intendimus etiam præter ipsam virtutis actionem. Quamvis enim virtutes morales in se perfectæ eligibiles sint, tamen relatae ad felicitatem civilem, propter aliud sunt, ut scilicet obtineatur per eas. Similiter et ipsa civilis felicitas perfecta quidem est in seipsa, relata tamen ad cives ipsos, ad beatitudinem civium ordinatur, ut unusquisque sibiipsi redditus, intendere possit sapientia. Sola igitur operatio sapientiae simpliciter propter

seipsam est. Propter seipsam ergo sola eligibilis est.

Adhuc autem Epicurei vacationem atsexta ratio tribuerunt felicitati. Vacationem autem diffinierunt absolutionem a curis et laboribus. Et secundum hoc videtur quod haec contemplativa felicitas sola, vel maxime in vacatione sit. Cum enim non vacamus, multis curis multa providentes et elaborantes, ad hoc non vacamus ut postea vacare possimus. Et cum bellamus, ad hoc bellamus ut postea pacem ducamus et in pace vivamus. Pax autem quaedam vacatio est. Est enim pax tranquillitas ab impugnantibus. Si autem attendamus practicas politiciarum sive urbanitatum virtutes, quae tanto nobiliores sunt quam monasticae, quanto civitas vel regimen utilius est quam vita privatae personae : virtutes has praecipuas duas invenimus, quae omni urbanitati conveniunt, sive sit regnum, sive sit per modum regni, sive per modum aristocratiae, sive per modum timocratiae. Virtutes autem hae sunt politica, et bellica. Politica quidem ciues optime disponens in operationibus, officiis, praemiis, et poenis. Bellica autem optime hostes repellens. Operationes autem quae sunt circa haec, perspicue videntur non vacantes esse. Bellicae quidem virtutes etsi perfectae sint in omni apparatu, non sunt vacantes, ita quod nulli nisi bello intendant. Nullus enim eligit bellare, ejus quod est bellare gratia nec eligit praeparare bellum propter bellare. Si enim talis aliquid esset, contra omnes bellaret et semper. Talis autem videtur occisor quidam violentus esse, qui et amicos oppugnaret, nihil aliud intendens nisi ut pugnae et occisiones fierent. Bellica igitur virtus sine cura et labore non est, semper sollicita quem impugnet, et quem non, et quando, et quanda non, et qua de causa. Politica autem similiter non vacans est. Si enim excipiamus etiam conversari civiliter quod procurat politicus unicuique civium secundum suum modum : tamen sollicitus

<--- Page Split --->

est politicus acquirere potentatus in subjectione terrarum, et acquirere honores et titulis et laudibus : et si forte habet hæc, tamen sollicitus est magis acquirere hæc et ampliare, et sollicitus erit felicitatem sive civilem sive contemplativam acquirere sibi et civibus, quæ felicitas altera est a politica operatione, sicut finis alterum quid est ab eo quod est ad finem. Talem enim felicitatem quærimus operatione politicæ virtutis, et per ipsam inquisitionem manifestum est, quod altera est ab operatione politicæ virtutis. Sic igitur operationes virtutum politicæ et bellicæ pulchritudine et magnitudine præcellunt operationes virtutum monasticarum, quæ sunt quatuor cardinales, quemadmodum paulo ante dictum est : et hæ non vacantes sunt, sed finem aliquem appetunt et non eliguntur propter seipsas.

E contra autem intellectus speculativi operatio ab hac differre videtur studiositate et pretiositate, ita quod præter suum opus nullum ulteriorem appetit finem. Adhuc autem si speculatio propriam et perfectam videtur habere delectationem : quæ, inquam, delectatio coauget operationem ipsius et confirmat. Adhuc autem si speculatio per se sufficiens utique invenitur, et per se vacativa et illaboriosa in quantum hæc homini convenire possunt. Demum si omnia habet quæ beato attribuuntur ab Antiquis, ita quod conveniunt secundum operationem speculationis, sequitur quod perfecta felicitas hominis sit secundum operationes speculationis, hoc solo addito, quod longitudinem vitæ accipiat. Horaria enim speculatio beatum non facit : nihil enim imperfectum attribuendum est felicitati : propter quod perfectum secundum totam vitæ durationem oportet attribuere felicitati.

Talis autem vita quæ secundum operaseptima ratios. quem appetunt et non eliguntur propter visiones speculationis est, melior est quam . . . vita hominis. Hominis autem dico vitam quæ secundum hominis est operationes. Homo enim duo homines est secundum intellectum, scilicet secundum quem Deo connexus est (ut dicit Hermes Trismegistus)nihil brutale habens in seipso : et secundum rationem inquisitam, secundum quam tempori et continuo conjunctus est, secundum quam quidem etiam homo est excellens bestias. Secundum autem eamdem nihil nisi humanum habet. Vivere igitur secundum intellectum speculativum supra homines est. Secundum enim illum intellectum non vivit secundum quod homo est, sed vivit secundum quod aliquid divinum in ipso est. Et quanto differt tale vivere a vivere compositi quod continuo et tempori commixtum est, tanto differt etiam operatio quæ secundum sapientiam et intellectum est, a vivere illo quod secundum aliam virtutem est. Hæc autem virtus est prudentia in ratione electa consistens, et circa particularia negotians.

Si ergo intellectus divinum est, quando comparatur ad hominem, sequitur etiam quod intellectus vita sit divina comparata ad vitam humanam. Oportet autem in talibus non intendere suasionibus Theon-

<--- Page Split --->

gindis et Salonis, qui suadent humana debere sapere eum qui homo est, et mortalem debere sapere ea quæ mortalium sunt. Hæc enim suasio avertit a perfecctissimo. Quinimo omni mortali contingit et expedit immortale aliquid facere de seipso, et convenit homini omnia sua facere et referre ad illud vivere quod convenit ei secundum optimum quod est in ipso. Hoc autem, sicut sæpe ante diximus, est secundum intellectum adeptum, quem adipisciur in seipso, molem corporis excedens et subjiciens. Quamvis enim ille intellectus mole quidem quanti parvus et indivisibilis sit, et nullam habens magnitudinem : tamen potentiae valore et pretiositate nobilitatis centies millies superexcellit omnia quæ in homine sunt.

tra naturam est, si aliquis non suiipsius vitam eligat propriam, sed eligit alicujus alterius vitam, vivi scilicet tantum, vel sentientis scilicet tantum. Quod et in primo libro dictum est : sed etiam nunc dicere congruit, quia sæpe dicendum est. Quidam enim sunt vitam peculum eligentes. Unicuique enim proprium est id quod secundum naturam est optimum et ultimum : et hoc etiam secundum naturam unicuique est delectabilissimum. Homini ergo et optimum et delectabilissimum est vita secundum intellectum speculativa : hæc enim maxime est homo. Talis igitur homo felicissimus est prima et dignissima felicitate.

Nona ratio. Et hic quidem intellectus totus homo est. Videtur enim unumquodque esse hoc quod in ipso excellentius et melius est. Si enim est principale et principans, sequitur quod et melius sit, sicut politicus in civitate principans et formans est. Et si quis viderit virgines, matronas, viros, officia, personas formatas ad rectum, in omnibus considerabit politicum, qui secundum virtutem politicam, quæ in ipso est, omnibus talem impressit formam rectitudinis. Et similiter intellectus qui in homine excellentissimum est, omnes animæ particulas et corporis ad se format, secundum congruam uniuscujusque distributionem, sicut sæpius jam ante dixisse nos meminimus. Est ergo talis intellectus homini proprius secundum naturam. Si enim quæram ab aliquo, quid sit secundum esse hominis, non dicet quod substantia sit, nec quod substantia animata sit, nec quod vivum sit, nec quod sensibile sit, sed dicet quod intellectuale sit. In omnibus enim præter ultimum non est homo nisi in potentia : per ultimum autem hominis accipit esse in actu secundum quod homo est. Proprium igitur hominis est, quod et convertibile est, intellectuale esse et intellectuale vivere. Inconveniens igitur et con-

Secundario autem et ille felix est, qui 30. secundum aliam virtutem quæ rationis Vita quæ est n virtutè inquisitivæ ultimum est, habet perfectas activa, seoperationes. Hæc autem virtus moralis cum sibi vindicat. est, sicut in primo hujus scientiæ libro Prima ratio, determinatum est : secundum hanc enim sunt operationes humanæ. Quæcumque enim ad invicem agimus in commutationibus et necessitatibus et omnimodis actionibus communitatum, justa sunt, vel fortiora, vel temperata. His enim in passionibus communioris audaciæ, concupiscentiæ, cupiditatis, et omnibus aliis passionibus operantes conservamus quod decet unicuique cum quo convivimus. Omnia autem hæc humana esse videntur, expressa in tantum quod quædam horum ab ipsa corporis complexione accidere videntur. Quidam enim mansueti, quidam enim fortes, alii autem temperati, nonnulli justi, multi et verecundi ab ipsa corporis videntur esse natura : quæ omnia ostendunt, quod moris virtus circa passiones est et humana, et his appropriatur. Similiter autem et prudentia, quæ quamvis intellectualis virtus sit, non tamen est intellectus virtus secundum scientificum ipsius, sed potius secundum opinativum quod est in ipso. Propter quod morali virtuti conjugata est, et noralis virtus conjugata est prudentiæ, sicut

<--- Page Split --->

in sexto hujus scientiae libro ostensum est. Principia enim quibus electionem rectificat prudentia, omnia secundum morales' virtutes accepta sunt. Dictum enim est in praecedentibus, quod moralis virtus finem ostendit. Principia autem prima finales causae sunt. Omnis enim apparitio finis, ut dicit Socrates, ex habitu est qui in modum naturae tendendo in proprium finem demonstrat. Rectum autem quod est in moralibus virtutibus in recta electione contendentium ad finem a prudentia est. Et sicut ea quae sunt ad finem, ita prudentia conjugata est moralibus, et morales conjugatae sunt prudentiae. Haec autem omnia in sexto perfecte ostensa sunt. Morales autem virtutes, quibus copulata est prudentia, omnes circa passiones sunt. Passiones autem compositi sunt. Compositi autem virtutes humanae sunt. Vita ergo quae secundum has virtutes est, et felicitas quae secundum has virtutes perfecta operatio est, humana quaedam sunt. Vita autem et operatio intellectus speculativi a passionibus et composito separata est. Nec convenit homini, ut dicit Hermes Trismegistus, nisi secundum maximam aversionem intellectus a corpore. Talis igitur operatio et felicitas, non humana, sed divina est. Tantum enim de ista felicitate secundum istius scientiae proprietatem dici potest. Certitudinaliter enim determinare de ipsa, majoris et altioris scientiae est, quam sit ista quae nunc nobis in proposito est.

majori indigeat cibo quam felix : contemplativo tamen tam parvum est hoc, quod non facit differentiam de qua sit curandum. Sed si uterque referatur ad operationes, tunc ad indigentiam exteriorum magnam habebunt differentiam. Liberali quidem enim opus est multis pecuniis ad agere liberalia : liberalitate autem non potest carere politice felix. Similiter autem et justo opus est pecuniis ad restitutionem et redditionem, sive ex debito reddat, sive ex amicabili communicatione.

Et si dicas quod voluntas in talibus pro facto computatur : hoc apud deos esse potest, apud homines autem non est. Virtutes enim morales in communicatione hominum ordinant humanam vitam. Voluntates autem sine operibus non sunt manifestae hominibus. Nec creditur eis apud homines, eo quod multi etiam non justi simulant se voluntatem habere ad justa agere. Nec potest distinguere homo inter simulantem et vere justum, nisi per omnia opera exteriora. Similiter autem et forti exteriorum opus est, sicut equis et armis et apparatu copioso, quae faciant ipsum potentem et valentem ad opera fortis, si perficere debeat aliquid eorum quae sunt secundum veritatem fortis. Eodem modo et se habet in temperato, quod indiget exterioribus quae potestatem sibi tribuant ut possit perficere temperata. Qualiter enim potest esse manifestus proximo cum quo convivit vel iste temperatus, vel aliorum virtuosorum aliquis, nisi secundum opera exteriora ?

Dicitur autem ab Epicureis nullo exteriorum indigens esse felicitas : et hoc maxime contemplativae convenit felicitati. Videtur enim ista exteriorum largitione valde in parvum indigere, et multo minus quam civilis felicitas. Necessariis quidem enim sine quibus non est vitae animalis sustentatio, ambobus ex æqualis opus est, felici scilicet civiliter, et felici contemplative. Quamvis enim magis laboret politicus labore corporis et labore aliorum quæcumque corporalia sunt, et propter hoc

Propter quod quaeritur, quid principalius sit in more, electio voluntatis interior, vel actiones exteriores? Quæstionis autem ratio est, quod virtus moralis in utroque consistit. Cujus quæstionis solutio est, quod perfectum moralis virtutis in istis ambobus consistit. Ad actiones autem exteriores multis opus est. Et quanto aliqui majores sunt secundum virtutem politicam meliores, tanto pluribus indigent. Pluribus enim indiget dux quam miles, et pluribus indiget judex quam simplex civis. Speculanti autem

<--- Page Split --->

secundum intellectum nullo talium opus est ad operationem. Sed etiam, si dicere liceat, superabundantia exteriorum impedimentum afferret ad speculationem : eo quod ab intentione speculationis revocat animum. Propter quod Plato dicitur de sinu projecisse aurum cum navigaret, in Academia dicens, quod melius erat perdere aurum quam animum. Felix autem civiliter secundum quod homo est, et pluribus convivit, et eligit ea agere quae secundum virtutem moralem sunt, opus habebit exterioribus quae necessaria sunt ad humaniter cum hominibus conversari.

CAPUT IV.

De felicitate perfecta intellectus speculativi.

Tertia ratio Felicitas contemplativa inter actiones inmanas primumi subi perfectionis locum vindicat.

Perfecta autem felicitas operatio intellectus speculativi est. Quae autem sit ratio perfectionis, ex his quæ nunc dicentur, apparebit. Suspicamur enim, et hæc suspicio ab antiquo ab hominibus tolli non potuit, deos beatos et felices esse. Deos autem dicimus intellectus divinos motores cælestium, bonitates scilicet luminibus intellectualibus inferioribus influentes. Si autem felices dicimus, cum omnis felicitas in actione quadam sit, debitum est nobis quasdam actiones attribuere diis. Omnis autem actio quæ per intellectum est, de tribus una est : aut enim est actio virtutis moralis, aut factio artis, aut speculatio intellectus contemplativi perfecti

et adepti. Videamus ergo si eis possint attribui actiones virtutis moralis. Dicemusne eos justos ab operationibus justitiae civilis ? Si enim hoc dicamus, ridiculi apparebunt et derisibiles omnes dii. Tunc enim erunt commutantes res ad communitantem pertinentes, vel per proportionem medietatis arithmeticæ vendendo et emendo et mutuando, vel secundum proportionem medietatis geometricæ unicuique quod dignum est tribuendo, et laudibus et præmiis et pænis, et erunt reddentes deposita, et quæcumque alia talia secundum justitiam fiunt observantes. Et si proportio ista non servetur, erunt litigantes, et ad invicem recurrentes, quemadmodum homines. Quæ omnia ridiculosa sunt. Similiter si attribuimus eis fortitudinis opera, sequitur quod erunt sustinentes terribilia in bellis, et periclitantes se vulneribus et ictibus propter bonum civile vel rempublicam quæ est inter eos. Adhuc autem si attribuimus eis liberalitatis opera in quibus bona fortunæ dantur, quæramus tunc, cui dabunt talia bona ? Non enim dabunt orbem quem movent, vel partem orbis : sed oportet quod dent aliquod numisma, vel quod numismate mensuratur, quo inter se utantur vel aliquod tale quod simile est numismati. Sed hoc valde ridiculosum est. Si autem dicimus esse in operibus temperantiæ, tunc non erunt dii : et quæramus, quid tunc erunt quod passionibus subjaceat ? Si enim ita deos laudamus, quod dicimus non continentes quidem esse, eo quod pravas concupiscentias non habent : temperatos autem, quia naturales habent passiones moderatas, valde onerosa et probrosa laus erit ad hominum passiones deos referentes. Sic autem in omnibus apparet transeuntibus omnia quæ virtutum sunt moralium. Omnia enim talia circa actiones deorum ponere, prava et indigna sunt diis. Eodem autem modo etiam est de prudentia, quæ (sicut dictum est) conjugata est moralibus virtutibus : et si Plato exemplares virtutes dicat esse in diis, constat quod

<--- Page Split --->

aequivoce dicentur ad virtutes humanas. Justitia enim exemplaris secundum Platonem fontale principium est, omnem justitiam profundens. Eodem modo est fortitudo exemplaris et temperantia. Et de talibus hic non loquimur nos : profundemus enim justitiam, non opus justitiae civilis. Cum ergo suspicentur deos vivere : vivere autem ut vigilia, non sit nisi in operati, de necessitate sequitur deos operari. Oportet enim quod dicantur non dormire, quemadmodum Endymiona, hoc est, clausos interius intellectus 1. Accusativus enim Graecus est Endymiona, et dicitur ab 5 quod est in, et 6a/woq quod est intellectus : et endymonia sunt interius clausae intelligentiae et ligatae. Somnus enim deorum non potest esse ligamentum sensuum, quia sensus non habent : erit ergo ligamentum intellectuum, quod valde ridiculum est dicere in diis. Si ergo tale agere aufertur a virtute, cum omnis virtus moralis activum quoddam principium sit, aufertur operatio virtutis moralis ab ipsis. Factio autem artis est : et si facere attribuitur eis, oportet quod ut textores vel fabri sint, vel aliquam aliam factionem artis mechanicae exerceant, quod omnino absurdum est. Agere sic et facere ablato, de genere operationis nihil relinquitur, nisi speculatio. Speculatio igitur secundum intellectum attribuitur diis, etiam propter quod operatio Dei qui perfectione beatitudinis differens est a nostra, relinquitur quod sit speculativa : et ulterius accipitur, quod sit inter humanas operationes quae divinae operationi cognatissima est et simillima, est felicissima. Speculatio autem per intellectum adeptum, simillima est. Haec ergo felicissima est.

Signum autem hujus est, quod omnia animalia reliqua ab homine bruta, eo quod tali operatione perfecte privata sunt, nullo modo participant felicitatem. Quamvis enim Epicurus dicat bruta participare

felicitatem, quando commode secundum naturam vivunt et voluptuose : eo quod Epicurus voluptatem felicitatem dicit esse : tamen haec felicitas non est nisi per metaphoram dicta. Similiter etiam Stoici veteres usque ad Platonem felicia dicebant bruta, quando verno tempore optimis secundum naturam gaudent. Cujus signum esse dicebant in musicis : tunc enim tota die cantant, et cantando proprias perficiunt operationes. Quae si in tristitia essent, pro certo a talibus refugerent. Hoc tamen non est nisi metaphorice dictum. Propter quod et Plato Stoicorum præcipuus in hoc consentire noluit, sed posuit felicitatem esse in operatione intellectus. Deorum ergo perfectissima est felicitas. Diis enim omnis vita et tota beata est : quia speculatores sunt suiisorum, et speculationi nihil interponunt. Hominibus autem tantum felicitatis competit, quantum similitudo talis speculationis hominibus existit. Aliorum autem animalium brutorum nullum felix est, eo quod nequaquam communicant tali speculationi. In quantum enim protendit et extendit se speculatio in vita scilicet annua, vel multorum annorum, in tantum etiam felicitas participatur a vita. Et quibus magis existit speculari limpidius ibi vel dulcius, illis etiam vel magis existit felices esse : non quidem secundum accidens, ut scilicet propter aliquid aliud felices sint quod coaccidit speculationi, sicut dixerunt et Epicureus et Stoicus. Sed felices existit eis esse secundum ipsam speculationem ad nihil aliud relatam. Speculatio enim secundum seipsam honorabilissimorum et pretiosissimorum est. Stoicus autem dixit quod speculatio beatitudinis non est per se, sed in quantum perducit ad virtutem. Epicureus vero quod in quantum perducit ad commodum et voluptatem. Nos autem dicimus quod per seipsam felicitas est, quod quidem et Plato solus inter Stoicos dixit. Ergo quae-

Lathmio sopitum, ut dormientis suavium liberius carperet.

<--- Page Split --->

dam speculatio felicitas. Speculatio enim adepti intellectus et perfecti optimi felicitas est.

CAPUT V.

In quantum indiget exterioribus felicitas contemplativa ?

facultate agere bona felicitatis. Si enim moderate habeat exteriora ad necessitatem sufficientia aliquis, potestatem et facultatem habet satis agere secundum virtutem. Hoc autem est videre manifeste in exemplis. Si enim considerentur differentiae hominum, invenietur quod frequenter idiotae sive simplices, nullo praediti potentatu, non minus agunt studiosa et felicia quam potentes, sublimibus potentatibus praediti. Quinimo magis agunt : quia frequenter potentes curis eorum quae habent pro cura, retrahuntur. Sufficiens est igitur tanta existere exteriorum, quanta necessitati et bonae habitudini sufficiunt.

In hanc enim sententiam præcipui Stoicorum et Epicureorum concordant. Solon enim præcipuus, felices enuntiavit esse qui moderate in exterioribus bonis fortunæ ditati sunt : in hoc procul dubio bene dicens. Tales enim existimabat sine impedimento esse agentes optima : et sunt viventes températe secundum omnis virtutis moderamen. Contingit enim eos qui moderatam habent possessionem, sine impedimento agere quæ oportet secundum virtutem.

Opus autem erit huic felicitati, si perfecta esse debeat, etiam prosperitate exteriori : eo quod felix homo est, et humanis indiget. Hominis enim natura non est per se sufficiens sine exterioribus ad speculari. Oportet enim corpus sanum esse, et cibum competentem ad esse : et oportet existere etiam reliquum famulatum in veste, et domo, et lectulo, et aliis sine quibus homo in bono statu non est : et quibus si indigeat, a speculatione retrahitur.

Similiter etiam et Anaxagoras EpicuTertia ratio reorum princeps, videtur non existimare felicem esse prædivitem neque præpotentem. Dixit enim de se, quod non admirabitur si multitudini communi appareat inconveniens. Inconvenientem enim cum dixerunt multi, quia non festinavit ditari et in potentatibus exaltari. Quare autem non admirabitur, sub:nduxit causam dicens, quod multitudo communis non judicat felicem nisi in his quæ sunt exteriora et fortunæ bona. Tales enim alia bona non cognoscunt. Interiora enim bona communis plebs ignorat, vilis et indocta existens : cum tamen in interioribus præcipue sit felicitas.

Llect nequeat quis felix sine bonis exterioribus fieri, tamen putandum non est ei multis et magnis opus esse, qui futurus est felix. Prima ratio.

Quamvis autem dicamus quod non contingit aliquem sine exterioribus bonis beatum esse in opere, non tamen propter hoc aestimandum est quod multis et magnis et superfluis indigeat homo ad hoc quod futurus sit felix. Per se enim sufficientem esse non est in superabundantia multorum et magnorum : neque judicium rectum est quod judicetur felicitas in superabundantia : neque actio propria hominis perficitur ex abundantia exteriorum, quinimo ex talibus potius impeditur. Eos qui non sunt principes terræ et maris, possibile est ex sufficienti

Opiniones ergo tam Stoicorum quam Veritas in Epicurcorum sapientium rationibus hic a operabilibus judicanda ex operi et vitas nobis inductis concordare videntur. Opi-

<--- Page Split --->

niones vero tales circa moralia fidem quamdam habent. Verum enim in operabilibus ex vita et operibus judicatur potius quam ex sermonibus. Vita enim dominans est, et non sermo : eo quod omnia moralia, de quibus prædictum est, intendere nos oportet inferendo ea ad vitam et opera : et quando opera concordant sermonibus, sermones acceptandi sunt : quando autem dissonant, tunc sunt tamquam sermones inarticulati, qui usque ad auditum quidem suscipiendi sunt, sed dimittendi ut in aera dissolvantur.

CAPUT VI.

Quod speculativus felix Deo amantissimus est.

quod maxime diligant hoc et honorent. Si autem hoc maxime diligunt, tunc etiam maxime honorant, et sic præmiis maxime amici sunt, et de talibus maxime curant. Maxime ergo beneficiant bene et recte operantes secundum intellectum. Quod autem omnia hæc sapienti maxime conveniant, non immanifestum est ex præinductis. Sapiens igitur in opere sapientiæ speculativæ Deo amantissimus est, et ideo cognatissimus. Conveniens est igitur eumdem et felicissimum esse. Sapiens igitur maxime felix est.

Sunt tamen qui quaerant, quae melior Quæstio, sit felicitas, activa vel contemplativa ? eo quod contemplativa nihil prodest, nisi sibi : activa autem multis prodest, et multos dirigit, et apud multos. E contra autem contemplativa simillima Deo est, et nullam pœnitudinem habet admixtam: activa autem tota humana est, nihil ad deos habens similitudinis, et multas habet pœnitudines. Multos enim præmiat politicus, quos vellet non præmiasse : et multos punit, quos vellet non punivisse. Multas etiam habet curas et sollicitudines tam de eventibus futuris quam de procuratione necessariorum, eo quod maximam fortunam quaerit in exterioribus bonis. In multis enim necesse est quod fortunc se committat politicus, quorum nihil immiscetur felicitati contemplativæ.

  1. Ex omnibus autem inductis patet, quod Sapiens Deo secundum intellectum perfectum opeamlicissimus est, et maxirans, et hunc curans et depurans, et disne felix. positus optime secundum optimam intellectus virtutem, consequenter etiam Deo amantissimus videtur esse. Si enim, sicut ab antiquo dictum est, a diis quædam fit cura et providentia humanorum operum, quemadmodum omnibus semper visum est, rationabiliter sequitur quod dii maxime gaudent optimo, et illud maxime amant : hoc enim cognatissimum est diis. Naturale enim est diis et omnibus maxime cognata magis amare. Jam autem ostensum est, quod maxime cognatum est Deo intellectus et speculatio per . intellectum : ex quo sequitur,

Hæc autem et multa hujusmodi simiResponsio. lia solvenda sunt per id quod dictum est in nono hujus scientiæ libro, quod scilicet actiones nostrae quandoque addunt in necessario, quandoque in bono. Patet autem cuilibet ea quæ inducta sunt legenti, quod operatio felicitatis contemplativiæ multo magis addit in bono. Operatio autem felicitatis activæ addit in necessario. Sic ergo dicit Aristoteles in primo philosophiæ primæ, quod particulares quidem scientiæ omnes magis sunt necessariæ : potior autem quam nulla, prima philosophia sit, et magis necessaria activa, sed potior contemplativa secundum boni et honesti rationem.

<--- Page Split --->