TRACTATUS II

DE IMPEDIMENTIS ACCEPTIS PENES DEFECTUS EORUM QUÆ ESSENTIALIA SUNT AMICITIAE.

CAPUT I.

De principiis amicitiae, penes quorum defectus impedimenta accipiuntur.

  1. Quae ad amicos attinent, cognoscuntur ex his quae quis ad seipsum facit.

Determinatis impedimentis penes communicationem justitiae acceptis, que impediunt amicitiam ex parte ministrationis et retributionis, nunc de impedimentis penes principia amicitiae acceptis intendendum est. Non enim possent accipi impedimenta nisi principia determinentur, per quorum defectum impedimenta cognoscuntur. Non enim cognoscitur privatio, nisi per habitum. Amica-

bilia autem sunt. quae ad amicos beatitudinem determinant, et ex quibus ipsae amicitiae diffiniuntur et cognoscuntur. Haec autem omnia videntur in omnibus Philosophis rationabiliter loquentibus provenisse ex his ex quibus optime disponitur homo ad seipsum. Cujus signum est, quia quando modum amicitiae ad alium exprimere volumus, dicere consuevimus quod diligimus eos velut nosmetipsos, innuentes quod in eo diligimus eos, in quo nosmetipsos, et ea eis volumus quae nobisipsis secundum rectam rationem. Non congruens autem sibi, alium diligere non potest sicut seipsum : non enim alii congruit et communicat secundum rectam rationem. Omnis autem amicitia in communicatione et congruitate convictus est. Oportet igitur primum determinare in quibus et quantis et qualibus . homo secundum quod homo sibiipsi congruit.

Antiqui autem sapientissimi Stoicorum tria haec esse dicebant, secundum quod amicitiam tripliciter considerabant. Si enim accipiatur amicitia in affectu sive voluntate in qua ipsa primo est, dicunt amicitiae esse velle esse amicum et vive-

<--- Page Split --->

re, non suiipsius, sed amici gratia. Si autem accipiatur amicitia in opere probata, dicunt amici esse velle et operari bona amicis, vel quae videntur bona secundum aestimationem amici, amici gratia si illis etiam inde nihil provenire debeat. Velle enim vel operari bona ad aliquem non gratia illius, sed gratia utilitatis propriae vel delectationis, conductitium et servile est, et ejus qui propriam delectationem vel utilitatem honorat. Primum autem horum dicunt pati matres ad filios, et veros amicos qui ex aliqua causa amicis offensi sunt. Matres enim esse et vivere volunt filios et in omnibus prosperari successibus, quamvis non videant eos, nec aliquid operentur circa filios. Similiter et amicis offensi qui propter aliquam causam opus quod habent circa amicos, retrahunt, non tamen affectum. Patet igitur quod si amicitia consideratur in voluntate, amici est amico bona velle.

Si vero consideratur in actu et effectu secundum quod jam perfecta est amicitia, est velle bona amico et operari ad hoc ut bona quae optat amico sibi proveniant, et gaudet ex hoc quod in sua operatione et procuratione talia proveniant amico qualia cupit : omnia autem haec non propter se, sed propter amicum vult provenire. Si vero amicitia accipiatur in optimo, scilicet in se et in substantia et in proprietatibus consequentibus, dicunt amici esse, convenire cum amico secundum totum convictum, quasi una vita sit et indivisibilis amborum, et utriusque vita dependeat ex alio, et quod unius sint electionis in omnibus quae ad vitam pertinent, et quod ad invicem sint in eodem condolentes et congaudentes. Non enim dolens est amicus, nisi de boni desiderati absentia : nec gaudet, nisi in existentia et praesentia optimorum et perfectissimorum secundum honestatis rationem. Haec autem etiam dicunt maxime matribus accidere circa natos quando praesentes sunt : gaudent enim illis gaudentibus et tristantur illis tristatis, quasi vita eo-

rum ex vita natorum dependeat. Haec tamen non ideo dicimus, quod vera amicitia sit inter matres et natos, sed potius naturalis pietas quae amicitiae similis est. Magis enim hoc experiuntur matres quam patres, quo natura matrum fluxibilior est, et magis ad eos quos diligunt, sentiunt passionis immutationem.

In his autem homo et ad seipsum dis- 15. ponitur, quando tteixxrq; sive superbonus Haec quae dicta sunt, est. In reliquis autem qui non superboni conveniunt studioo ad sunt, haec fiunt in tantum in quantum seipsum. tales in istis dispositis existimant esse, et se illis assimilant. Omnis enim imitatio amicitiae quae quidem vera amicita non est, secundum rectam rationem ex principii verae amicitiae habet determinari. Sicut enim in sexto et in primo hujus scientiae libro determinavimus, anima humana effectus et imago est luminis prime causae, quamvis a forma ipsius longa differat distantia. Ex hoc enim quod conjuncta est activis et passivis, ex principiis activorum et passivorum complexionatis et compositis est quasi lumen nubi immersum : quod quamvis per essentiam lumen sit secundum se totum, tamen aliud et aliud esse habet secundum quod spisse vel tenui nubi immersum est, et secundum quod in seipso sincerum et immixtum est. Si tamen inferior pars luminis ad ordinem naturalem reducenda est, non potest hoc fieri, quod superius participet formam inferioris : quia ex hoc a sinceritate recederet. Sed ex hoc fiet, quod inferius quantum possibile est, reducatur ad participationem forme superioris per continuam influentiam superioris in inferius, per quam teneatur id quod inferius est, ne ab obscuro nubis absorptum impeditur ab influentia superioris. Sic enim in homine se habet anima : secundum partem enim impermixtam corpori, quae nullius corporis est actus, sincera est : secundum partes autem quae actus sunt organorum corporalium, immixta est : et ex illa

<--- Page Split --->

parte conjuncta est continuo et ipsi ut hic et nunc accipiens bonum, et ad bonum simpliciter non attollitur,nisi secundum influentiam intellectus in partes inferiores. Anima enim secundum substantiam et essentiam una est : differentia vero potentiarum ex diversitate esse ipsius substantiam animae et essentiam consequitur. Et quo magis adipisciur proprium intellectum ex inferiorum reductione ad superiora, eo magis bona et perfecta et magis immortalitati proxima, ut dicunt Peripatetici, qui talem adeptionem intellectum adeptum nominant, et in ipso ponunt radicem immortalitatis. Nec est aliquis Peripateticorum qui animam ex materia et forma composuerit, vel aliam sibi dederit compositionem. Quinino animam hoc modo dixerunt instrumentum intelligentiae, et intelligentiam formam suam imprimere in animam, sicut anima formam suam imprimit in naturam corpoream. Imprimit autem anima in naturam corpoream formam suam, quando natura instrumentum efficitur animae, et ad formam et finem animae operatur, sicut patet in calore digestivo, qui quamvis natura corporea sit, cujus virtus est separare heterogenia et homogenia in se convertere : tamen in quantum instrumentum animae est, non haec operatur, nec stat in hoc fine. Non enim heterogenia sibi segregat et abjicit, sed potius heterogenia membro cui parat nutrimentum, segregat et abjicit. Similiter non homogenia sibi, sed potius homogenia membris attrahit et congregat et distribuit. Similiter non in fine sibi proprio stat, interminaret enim omne quod digerit : sed terminat actionem ad formam vivi, et aliquando ad formam vivi et sentientis.

Si igitur eodem modo natura intellectualis imprimit in animam, sequitur necessario, quod sensibile anima sentiat ad formam intellectus, et vegetabile anima ad formam intellectus vegetet, et corpus totum quantum ad partes sensibilis animae et vegetabilis formetur et vegetetur et

specificetur ad formam intellectus. Propter quod si vegetabilis quae est in homine, hepar et stomachum et cor caprae accipiat, nihil penitus operabitur : et similiter sensibilis prout est in homine si oculos et aures et totum cerebrum a leone accipiat, in toto cessabit ejus operatio, sicut cessat operatio architecti, si accipiat instrumenta arte sua non informabilia. Fistulas enim accipiens a tibicine, nihil aedificabit. Propter quod Aristoteles contra Pythagaram loquens dicit, quod dicere animam transcorporari, idem est dicere, quod tectonica tibicines induit. Hinc est etiam quod verissime dicitur, quod etiam corpus hominis propter talis animae vitae receptionem secundum aliquem modum disponitur ad ipsius animae immortalitatem. Sequitur enim ex hoc, quod oculus hominis et oculus bovis, et caro hominis et caro bovis non ejusdem sunt speciei et naturae : et quod totum quod est in corpore hominis, secundum aliquid naturae intellectualis sit participativum. Ex hoc etiam intelligitur quod vegetabile est in sensibili, et sensibile in intellectuali sicut trigonum in tetragono. Trigonum enim in tetragono est secundum actum tetragoni, in quo trigonum non est actu, sed in potentia. Non enim est in ipso, nisi in potentia divisionis et resolutionis quae non est accepta secundum naturam et substantiam tetragoni, secundum quod tetragonum est : haec enim non est divisa in tetragono in quatuor trigonis, nisi secundum esse resoluttionis.

His ita dispositis, manifestum est qualiter in dictis tribus optime ad seipsum disponitur, et quod haec tria non coaccidunt perfecte, nisi ei qui bonus est secundum virtutem. Videtur enim ex his, quemadmodum dictum est, mensura esse et boni propria virtus, quae in ultimo bonitatis totam ponit naturam, secundum quod saepe dixi aliam esse virtutem hominis, et aliam bovis. Proprie autem virtus hominis est, quae connaturaliter et non impedita perficit humanum bonum, quod

<--- Page Split --->

est bonum intellectus : et hoc modo etiam studiosus secundum intellectuale bonum mensura est omnium aliorum. Sicut enim in discretis unum indivisibile mensurat in omnibus, et omnia tanto magis unum sunt, quanto magis accedunt ad illius indivisibilitatem : ita et omnia quae in homine sunt, eo magis humana sunt, quanto magis accedunt ad hominis bonum, quod virtus ejus est. Hoc enim est, quod in omnibus iteratur, quamvis secundum esse diversum diversimode sit in ipsis : sicut etiam diversimode participatur indivisibilitas unitatis in discretis : et quod maxime participat unitatis indivisibilitatem, mensura efficitur omnium aliorum, quamvis non iteretur in ipsis, sed secundum quod referuntur ad ipsum sicut ad exemplar primum indivisibilitatis.

In omnibus autem his advertendum est, quod numerans primum semper sibi simile et aequale est : aliter enim alia non certificaret. Ulna enim et cadus et pondus diversimode se habentia et sibi non aequalia, nihil possunt certificare de quantitate aridorum vel liquidorum vel ponderum. Et sic est in omni natura : si enim virtus ultimum illius naturae est in bono, nisi uno modo se habeat, nihil in tota natura certificari potest ad ipsam : propter quod variorum mensura esse non potest. Sensibile autem et vegetabile totum in homine varium est : intellectus autem simplex et unus : propter quod bonum intellectus mensura est : et homo intellectualiter vivens, omnia ad bonum intellectus referens, unus est et potest esse mensura aliorum. Iste enim consentit sibiipsi et omnibus, et eadem appetit secundum omnem animam superiorem scilicet mensurantem, et mediam et inferiores mensuratas : et iste vult utique sibiipsi bona secundum quod ipse est : et vult sibiipsi bona quae tali apparent bona : tali autem non apparent bona, nisi quae similiter bona sunt. Talis etiam sibi comparat bona, ut sibi proveniant bona quae secundum veritatem bona

esse aestimant. Ejus enim qui simpliciter bonus est, proprium est claborae bonum, ut bonum quod in ipso est depuratum, bona possit perficere, et omnia haec facere gratia ipsius, secundum quod ipse intellectus et homo est, et nec referre ad hoc quod coaccidit ei ex conjunctione animae ad continuum vel tempus : hoc enim principium perversitatis est, ut dicit Avicenna. Istius ergo proprium est omnia facere gratia intellectus. Unusquisque enim homo nihil aliud videtur esse in quantum homo est, nisi intellectus quo omnia sua facit vel perficit, format et mensurat.

Hic etiam talis maxime seipsum vult vivere et in esse proprio salvari, et maxime hoc quo sapit, sicut primo intellectivo. Tali enim intelligere est esse,secundum quod esse determinatur a Boetio, quod esse est quod ordinem retinet servatque naturam. Studioso enim secundum intellectum viventi proprium esse est bonum esse. Et unusquisque talium bonum simpliciter volens, consequenter sibi vult bonum. Si autem factus sit alius a bono intellectus transmutatus, et quasi (ut dicunt Stoici) transcorporatus, nequaquam eliget secundum rectam rationem illud quod ipse factus est. Electio enim et appetitio boni, sicut dixit Socrates, secundum habitum est : tunc enim eliget ad habitum quo alius factus estconvenientia. Quod autem sic studiosus unus sit in divino bono simpliciter existens, ex hoc palet quod Deus est divinum bonum, quod sibi bonum est : sed hoc bonum tale est esse et taliter sicut aliquando fuit et erit secundum omne ævum. Unusquisque enim homo unicuique sapienti videbitur hoc vel solum esse maxime, quod est intellectivum in ipso. Secundum substantiam enim hoc solum est. Sed esse autem maxime est illud : quia ab illo etiam formantur et mensurantur quæcumque sunt in ipso, tam in corpore quam in anima. Hoc quidam sapiens suis optavit accidere, quando dixit, « Ut integer vester spiritus et

<--- Page Split --->

corpus et anima servetur, » spiritum accipiens pro parte rationali. Et tali etiam maxime competit quodcumque inductum est. Talis enim maxime sibi vult convivere, omnia vitæ scilicet principia referens in idem. Hunc enim hoc ipsum delectabiliter facit vivere secundum præteritum, præsens, et futurum. Talium enim valde delectabiles sunt memoriae, quando scilicet appetitorum ab ipsis accipiunt recordationem. Similiter spes futurorum bene et optime sunt, quia nihil proponunt nisi bonum. Tales autem spes delectabiles sunt. Tales etiam secundum mentem abundant theorematibus sive contemplationibus optimis, in quibus delectatio est nihil habens contrarium, sicut inferius in decimo hujus scientiae probabitur libro. Talis etiam sibi maxime ipsi condolet et condelectatur secundum totam animam : condolet quidem in absentia bonorum, condelectatur autem in præsentia. Alii autem discepti sunt, in uno delectati, et in altero contristati. Omnium enim secundum totam animam idem est triste et delectabile. Si bene studiosus est, non est sibi aliud triste vel delectabile secundum partem et partem, sicut de continente et incontinente diximus. Hic enim impenitibilis est secundum totam vitam, in quantum impenitibile convenire potest homini, et in quantum singula horum existere possunt in

ἐπιεῖκε: quem superbonum dicimus.

De impedimentis penes defectum principiorum prædictorum acceptis.

Vera igitur amicitia est in communi- 1 catione dictorum principiorum, sicut in Heo x tio o historis gentilium dicitur fuisse Achilles non b pravi i Patrocli amicus, qui quanta et qualia in Prima se habuit bona, tanta et talia voluit pro- venire Patrocli. Qui autem talia vult provenire alteri propter hoc quod ipse in illis delectetur et confruatur, et ad seipsum referat quæ vult amico, non amicum dicimus, sed adulatorem vel fi- ctum. Videbitur eni amnicitia esse secun- dum prædicta, secundum quod duo vel plura ex præindustis existunt amico : et hoc est propter hoc, quia superabun- dantia amicitiæ assimilatur amicitiæ illi quæ est ad se ipsum : superabundanter enim amicitiam exprimentes ad amicum dicimus, quoniam diligimus sicut nosp- sos. Prædicta tamen multis videntur existere ad invicem, quamvis non boni, sed pravi sint : et hoc est ideo, quia existimant se ἐπικεκεῖ et bonos esse in his in quibus placeret sibiipsis, et diligentes seipsos, summum bonum in vita in his ponentes, sicut Epicurei summum bo- num ponunt in voluptate, et avari in di- vitiis, ambitiosi autem in honoribus : in omnibus enim his quæ sunt ad imitatio- nem veræ amicitiæ, amici ad invicem vo- lunt esse et vivere : et si plus proficit amicitia, talia operantur et procurant ad

Ex his quæ studiosus facit ad seipsum, cognoscitur quomodo se gerendum sit ad amicum.

Ad amicum autem convenit ei se in his habere quemadmodum ad seipsum : eo quod (sicut in antehabitis diximus), amicus ipse alius est. Patet igitur quod amicitia videtur esse horum aliquid, et amici sunt veri quibus haec existunt. Utrum autem amicitia secundum perfectam rationem amicitiæ sit unius et ejusdem ad seipsum vel non, relinquatur in præsenti : quia hoc in octavo hujus scientiae libro determinatum est.

<--- Page Split --->

invicem : si perfectissima sit, talia coeligunt, et in talibus convivunt, et in talibus condolent, et in talibus gaudent : quamvis simpliciter non sint nisi in vera amicitia. Ex quo patet, quod valde pravorum et nefariorum hominum nulli haec existunt, nec etiam videntur existere : et si universaliter loquamur etiam pravis, non tamen valde pravis haec non existunt, nisi secundum quod et ex deceptione ignorantibus humanum bonum. Quod autem haec talia non existunt, causa est, quia pravi differunt a seipsis : et altera quidem concupiscunt secundum appetitum sensibilem, altera autem volunt secundum rationalem appetitum. Appetitus enim communis est et rationali animae et sensuali. Et appetitus sensibilis distribuitur in concupiscibilem et irascibilem. Rationalis autem quia simplicior est, in sola voluntate consistit : omnis enim voluntas in ratione est. Quod autem alia velit et alia concupiscat pravus, patet in incontinentibus. Hi enim eligunt et praeoptant prae eis quae sibiipsis secundum rationem videntur bona esse, delectabilia secundum sensum, quae sunt nociva.

Secunda ratio.

Et similiter in aliis pravitatibus. Quidam enim propter timiditatem et desidiam fugiunt et recedunt ab operibus scilicet quae existimant ipsimet optima esse secundum rationem. Propter quod quum quidam multa et valde dura operata sunt, quae propter malitiam nimiam quae est in eis, etiam ab ipsis odiuntur et abominantur et detestantur, accidit seipsos abominari et odire : et ideo accidit eis fugere vivere, in quantum quod aliquando interimunt seipsos. Valde pravi enim et mali in seipsis requiem non habentes, quaerunt in exterioribus cum quibus commorentur, et fugiunt seipsos, in seipsis nihil nisi triste invenientes : quando enim secundum seipsos apud se sunt, recordantur multorum malorum et difficilium et abominabilium valde quae operati sunt in praeterito, et pravos seipsos

videntes, talia altera se operaturos exspectant in futurum, nullam de seipsis bonam spem habentes : quando autem cum aliis sunt et abstrahuntur a propriis, aliquando et ad tempus obliviscuntur, ita quod talia secundum actum non considerant : secundum habitum tamen nihil eis nisi talia injacet.

Et quia nihil amabile habent ad seipTertia ratio, sos, nihil amicabile patiuntur ad seipsos. Tales enim sibiipsis neque congaudent, neque condolent secundum totam animam. Contendit enim anima istorum : et una quidem pars animae propter nimiam malitiam dolet et recedit a quibusdam valde male operatis : alia autem pars in eisdem delectatur : et superior quidem pars trahit huc, a malo avertens, inferior autem trahit illuc, ad tam magnum malum inclinans. Trahunt autem ista quemadmodum sicut discerpentia animam. Et si dicat aliquis, quod delectatio et tristitia non possunt simul esse in eodem secundum actum, tamen post paucum tempus valde tristantur de hoc quo ante valde secundum paucum tempus delectatus est, et pro certo volebat tam prava sibi fieri delectabilia vel facta fuisse : et sic pravi pcnitudine semper replentur. Propter quod pravus etiam saltem ad seipsum non amicabiliter disponitur : eo quod nihil habet amicabile propter quod amet seipsum. Si autem sic se habere valde est miserum et nefas pravitatis indicium, valde intense et instanter fugienda est malitia, et valde intente tentandum et laborandum est kTtEixxy, id est, superbonum esse. Sic enim ad seipsum aliquis amicabiliter se habebit tunc, et alteris amicus fiet congruenter.

Quod autem quidam dicunt Mahumeti Objectio. sequentes errorem, quod anima cum simplex sit, in se non habet contrarietatem, et per consequens pugnam habere non potest : vel si diversitatem habet in potentiiis, non habet contrarietatem. Diversa autem non contraria non pugnant. Haec imperiti hominis sunt dicta. Ad puResponsio.

<--- Page Split --->

gnam enim diversitas sufficit quae est cum modo contrarietatis. Bonum autem ut nunc et hic quod in sensibilem agit partem, quamvis non sit contrarium bono simpliciter in movendo, tamen modum contrarietatis habet ad illud. Movet enim contra motum intellectus practici, et abstrahit ab illo : et ex hoc surgit, quod anima discerpitur sicut puella quae a diversis procis ad honestas et inhonestas nuptias per diversas rationes delectabilium distrahitur.

CAPUT III.

De benevolentia secundum quod deficit ad verae amicitiae rationem.

quod amicus in amicum transponitur per amationem. Amatio enim passio est, et motio affectus sine qua non est amicitia. Amationem autem vocamus sicut si amicitiam vel amorem verbali nomine significaremus : ac si albedinem vel calorem verbali nomine significaremus fingentes nomen quo Latine caremus, dicentes, albetio, vel caletio : quod nihil aliud est nisi fluxus albedinis vel caloris, vel albedo fluens : sicut et a febre fingimus nomen febritionum, significantes motum febris in febriente. Sic enim patet quod amatio intensionem habet et remissionem : benevolentia autem nomen habitus est in quiete et tempore accepti, et benevolentiae intensio et remissio non competit.

Adhuc autem hoc modo sumpta amaSecunda ratio. tio non habet appetitum : appetitus enim non appetitionis, sed appetibilis est : amatio autem prædicto modo sumpta, ipsa appetitio et motus appetitus est. Benevolentia autem est ad id quod appetitur, et non ipsius appetitionis. Amatio igitur dicto modo sumpta benevolentia non est.

Benevolentia est similis amicitiae, non tamen est amicitia. Prima ratio.

Benevolentia autem hoc modo impedimentum amicitiae est : quia ad vere amicitiae deficit in aliquo rationem, sicut et amatio. Benevolentia quidem enim amicitia esse videtur, non tamen est amicitia. Cujus una quidem ratio est, quia benevolentia etiam est ad ignotos, quos non novimus nisi per famam. Secunda autem, quia benevolentia latens est in sola boni voluntate existens, et non operibus manifestata. Neutrum autem horum convenit amicitiae. Haec autem et prius in octavo hujus scientiae libro dicta sunt.

Adhuc amatio quidem prædicto modo Tertia ratio. sumpta, cum consuetudine quadam fit et generatur : sæpe enim videntes formas mulierum vel aliorum pulchrorum, et auditu percipientes formas delectabilium vel alio sensu, generatur in nobis cursus amoris vel fluxus in illa quam motionem vel amationem ante diximus. Benevolentia autem etiam ex repentinis fit, quemadmodum accidit circa agonistas. Statim enim audientes vel videntes agonistas in agonisticis præcellentes, secundum benevolentiam inclinamur ad eos, et complacent nobis. Non tamen ita fluit amor a nobis in illos, quod in aliquo cooperemur eis : quod non facit amatio quæ semper frui quærit amato, et operatur ad hoc quantum potest. Benevoli enim, sicut diximus, repente fiunt, et superficialiter diligunt : nec sentitur in eis fluxus affectus, ita quod aliquid coo-

<--- Page Split --->

perentur ad bonum vel fruitionem ejus cui benevoli sunt.

  1. 3nevolenq est prinjium amicitie.

Videbitur igitur benevolentia amicitiae principium, quemadmodum saepe iterata delectatio per visum vel per alium sensum principium est ejus quod est amare, quod amationem jam ante nominavimus, non quidem formale, vel finale, vel mate- riale, sed effectivum, prout inductivum et promotivum ad effectivum reducun- tur. Nullus enim amat aliquid ita quod in ipsum fluat affectus, nisi specie ejus vel similis praedelectatus sit, quamvis non sequatur e converso, quod quicumque gaudet specie vel praedelectatus est, sta- tim amet illud. Est ergo principium sine quo non fit amatio, quamvis illo posito non necesse sit statim fieri amationem. Sed tunc fit amatio perfecta, quando eum quem amat absentem desiderat ut prae- sens sit, et praesentiam ejus concupiscit, et toto affectu fluit in illud : et hoc modo benevolentia amicitiae principium est. Non enim possibile est amicos esse, nisi facti sint ad invicem benevoli: sed benevoli facti ad invicem,non statim sunt amici ad invi- cem. Non enim sequitur quod eo quod sunt benevoli, ament se invicem. Quia benevolentia sine transpositione amoris et affectus est, et sine fluxu. Benevoli enim solum bona volunt eis quibus be- nevoli sunt, simplici appetitu et volunta- te : et ideo in quantum benevoli sunt, nihil cooperabuntur ad hoc quod bona illa eis proveniant, neque turbabuntur pro ipsis si non proveniant, quod est pro- prium amicorum.

do diuturna est et in consuetudinem adveniens. Non autem est principium illius amicitiae, nec fit illa amicitia quae est propter utile vel propter delectabile. Benevolentia enim non fit in his amicitiis : beneficiatus quidem enim ex benevolentia justa et congrua secundum dignitatem eorum quae passus est, retribuit benevolentiam, nihil eorum ad seipsum referens. Qui autem volens bene operatur circa aliquem, spem habens quod per illum circa quem operatur, superabundanter bona sibi refundantur, non videtur benevolentia illi esse circa quem operatur, sed magis vult bona et benevolenti est sibiipsi. Quemadmodum neque amicus verus est, si curet aliquem et procuret sibi bona propter quemdam usum, et utilitatem sibiipsi sperat ab illo proventuram vel retribuendam. Et totaliter sive universaliter loquendo benevolentia propter virtutem quemdam et epicheiam quamdam fit, cum alicui aliquis appareat bonus secundum morem, vel in aliquo officio, sicut bonus agonista, vel bonus citharcodus, vel fortis, vel praevidens, vel castus,vel justus,vel aliquod talium quemadmodum de agonistis jam diximus : et haec similitudinem ponit ad amicitiam veram, et non ad amicitiam utilis et delectabilis.

21.

Benevolentia potest translative dici princi- jium amici- lie, et cum iniurma fa- taest , a m i- citia fieri, aon ea quae est propter utile vel de- lectabile, sed ea quae est ob virtu- tem ali- quam,

Et quia tale principium est amicitiae, quod perfectam principii non habet ra- tionem, ideo aliquis transferens nomen ad improprietatem et metaphoram dicet ipsam principium esse amicitiae. Efficit autem principium amicitiae, et fit etiam amicitia illa quae vere amicitia est, quan-

<--- Page Split --->

amicabilia faciunt amicos sibi velle bona ad invicem in aliquo eorum quae ad vitam pertinent. Talis igitur 6μoδεξία non est concordia.

CAPUT IV.

Qualiter concordia se habeat ad amicitiam, et in quo deficiat a ratione ipsius ?

Communiter autem de concordia lo- 24. quentes, concordare in aliquo civilium Concor- est cir dicunt civitatis, quando consentiunt de operabi aliquo conferente ad vitam et civilitatem, quando omnes unum eligunt, et communiter operantur ut hoc proveniat quod ab eis communiter opinatum est valere civiliter. Concordia igitur circa operabilia est ad conversationem. Adhuc autem non circa omnia talia concordia est, sed circa ea quae magnitudinem habent, et quae contingens et possibile est duobus vel pluribus vel omnibus accidere vel provenire, et non sunt operabilia per unum. Parva enim et parum possunt conduci. Cujus exemplum est, quod civitates vel provincias concordare dicimus de principatu vel de pugna. De principatu quidem si tractetur de electione principis. Verbi gratia, si Pittacus qui praecipuus videbatur esse in regimine, eligi debeat in principem : si Athenienses pugnare debeant contra Lacedæmones. Cum enim omnibus videatur quorum interest, eligi debere Pittacum, et ipse Pittacus de se electioni facta consentiat, tales concordare dicimus. Similiter cum omnes quorum interest, consentiant ad oppugnandum Lacedæmonibus, concordare dicimus Athenienses.

Unum etiam de amicabilibus videtur concordia esse. Conciliatio enim quaedam cordium est et unitas consensus, quemadmodum et amicitia : propter quod et non est 6μoδεξία quae dicitur ab 6μoς quod est simultas vel unitas, et δεξία quod est opinio vel conceptio. Haec enim corda non unit secundum affectum. '0μoδεξία enim aliquando eorum est qui ignorant ad invicem et se invicem in operibus, et affectu non cognoscunt.

Stoici enim non dicunt eos concor- 23. dare, qui in quantumcunque vel de quo- De re quavis sunt ejus- cumque consentiunt. Verbi gratia, si de dem senten- tice, concor- celestium quantitatibus, vel cursibus, des dicun- tur. vel praventionibus, vel conjunctionibus sic consentiant, quod unam communem habeant conceptionem. Verbi gratia, quod sol sit major terra, vel quod sol eclipsetur a luna, si sit infra gradus ecli- pticos latitudinis capitis draconis vel caudæ, non propter hoc concordare di- cuntur. Talis enim communis conceptio potest etiam esse inimicorum et valde discordantium in his quae pertinent ad vitam. De his enim concordare et com- munem conceptum habere, non est de numero amicabilium: eo quod omnia

Contendere autem dicimus eos, cum 25. uterque duorum vel plurium scipsum Concord esse non velit principari, vel alium et alium in idem utri que seni quo vot a omnium non consentiunt, vel quidqui tandem quando unus oppugnare vult, alium au- sit, sed eoder tem non. Contendunt igitur tales, quem- idem. admodum in Phænicibus scribit Euri- pides, in quibus poematibus causas li- tium inter discordes describit Euripides. Non enim est hoc concordare, quod unusquisque sibiipsi bonum velit, sive

<--- Page Split --->

quod sibiipsi videtur bonum, defendere : sed hoc concordare dicimus, quod omnium cor sit in uno et eodem, et omnes cooperentur ad hoc quod hoc proveniat. Verbi gratia, et plebeii et iemexei et superboni optimos velint principari, tam in principatu regis quam aristocraticis et timocraticis. Sic enim omnibus fit quod appetunt. Haec igitur proprie concordia est. Ab amicitia autem desistit : eo quod non est una communicatio concordantium sicut amicorum, nec transpositio affectus unius est in alterum, sed omnium affectus est in unum quod existimant communiter bonum.

26

micitia pomica est et citur concordia. Prophet quod concordia videtur esse amicitia politica, quemadmodum etiam communiter dicitur. In politiis enim amicitia ita esse non potest, quod affectus uniuscujusque in omnes transponatur, vel quod in uno et eodem bono delectabili vel utili communicant actus scilicet invicem, sed quod consentiant in unum quod sit conferens communitati, et ad vitam civilem pertinens : propter quod concordia dicitur politica amicitia, a ratione verae amicitiae deficiens, quemadmodum dictum est.

27

Oncordia axime re- vertur in bonis. Talis autem concordia est maxime in his qui iemexei sunt sive superboni,boni- tate illa qua dicimus bonum civem, et quando non est bonus homo, melior ta- men et perfectus est in his quae et boni civis et boni hominis sunt. Isti enim et sibiipsis concordant secundum quod bo- ni homines sunt, et concordant ad invi- cem secundum quod sunt boni cives : eo quod ipsi semper sunt existentes in eis- dem, prout hoc dicere contingit de homi- nibus qui natura immutabiles sunt. Ta- lium enim manent voluntates circa idem et non transfluunt instabiliter de uno in aliud, vel de contrario in contrarium,

quemadmodum Eurus 1 qui est ventus, vel turbinis vel tempestatis qui nunquam stat in uno modo status. Isti enim semper uno modo volunt justa et conferentia, et prout homines sunt et prout cives. Talia enim tales communiter appetunt.

Pravos autem pravitate hominis et ci- 28. vis non possibile est concordare, nisi Pravos impossibile est forté in parum et in paucum tempus, concordare. quemadmodum in prehabitis diximus de amicitia pravorum. Cujus causa est, quia tales sunt abundantiam appetentes in bonis et utilibus sibiipsis : plus enim semper volunt habere in bono, minus aliis attribuentes. In laboribus autem qui pro communitate sustinendi fiunt, et ministrationibus sive expensis faciendis deficientes esse desiderant, ut minus scilicet conferant de labore et expensis. Unusquisque enim talium volens hoc proprium, concivem perscrutatur et prohibet eum ne in bono plus habeat vel aequale, sed in laboribus et expensis sustineat, et sic commune non servat quod ad civilitatem pertinet : hoc autem est aequale esse in damno et lucro. In omnibus autem his qui sunt commune hoc non servantes, perditur hoc commune civilitatis principium. Propter quod accidit talibus contendere invicem, et non concordare. Tales enim sunt ad invicem cogentes plus in damno habere, et minus in lucro : et accidit eis, quod sint nolentes justa facere secundum hoc commune justitiae civilis principium, quod est aequale in damnis et lucris custodire secundum arithmeticam vel geometricam proportionem.

Si autem conquæritur, utrum concordia in vitiis sit ? statim patet quod non habet perfectam virtutis rationem, sed aliquod est quod non est præter virtutem, et dispositio qua disponitur quilibet ad concordandum aliis in bonis, et quod-

<--- Page Split --->

dam potest esse amicitiae principium sicut et benevolentia. Si enim amicus est, concors est: sed non si concors est, continue et amicus est: sed tantum potest addi ad concordiam, quod amicitia erit, sicut etiam de benevolentia dictum est.

cundum totum est quod est et potest et habet amicus: beneficentia autem secundum aliquid est et non secundum totum.

Taliter autem benefactores communiter 25 magis videntur magis amare beneficiavident quiben tos ab ipsis, quam beneficiati ament becontuli magis nefactores. Beneficiati enim bene passi quam a qua cita c sunt, res autem bene cooperantes secundum hi qui perunt ministrationem. Cum autem praeter raquì cc ruì rationem factum esse videatur, quod beneRatio rer factor plus amat et minus amatur, oporter de hoc quaestionem facere et determinare veritatem. Rationabile enim videretur esse, quod qui alium beneficio praevenit, plus etiam ab ipso diligeretur: cum communiter fiat e converso: pluribus autem hominum accidere videtur : propter hoc quod recipientes beneficia ex ipsa receptione obligantur, debent, et debitores efficiuntur benefactorum: benefacotribus autem debetur fieri recompensatio secundum beneficii quod impenderunt dignitatem. Dicunt enim, quod quemadmodum in mutuis datis et acceptis, illi qui debent ex receptione, vellent non esse quibus debent, ut sic a redditione absolverentur : accommodantes autem sive mutuum dantes, multam curam habent de salute debentium, ne perdant mutuum et mutui lucrum quod dederunt : ita etiam benefacientes volunt esse et salvari eos qui ab ipsis benepassi sunt secundum receptionem. Similes enim illorum lucrantur gratiosas repensiones beneficiorum. Beneficiati autem non curant reddere gratias receptas. Ex hoc enim videtur eis quod minorentur in bonis. Hujus autem repensationis auctor est Epicharmus poeta, qui multos hoc dicere dicit, beneficiatos hoc facere, et ex malo avaritiae et ingratitudinis invidere, et respuere suos benefactores : et ideo non tantum amare eos, quantum amati sunt. Dicunt etiam quod hoc assimilatur humano. Humana enim natura multipli-

CAPUT V.

De beneficentia, qualiter se habeat ad amicitiam ?

Beneficentia autem aliquid esse videtur amicitiae. Proprium enim amicorum est amicis benefacere, et bene rebeneficiare eum cui benefactum est. Hoc autem ex duobus elicitur. Aliquando enim movet ad hoc bonum et pulchrum et liberale quod in ipso actu beneficationis est. Est enim bonum et bonum facere et per se laudabile : et sic beneficatio et beneficentia aliquid est liberalitatis et magnificentiae. Aliquando autem hoc quidem non movet, sed affectus in amicum transpositus, cum quo omne bonum quod in affectu amici est, in amicum transfluat : et hoc modo beneficentia conditio amicitiae est. Non est autem conditio nisi verae amicitiae. In amicitia enim utilis vel delectabilis non transfluit simplex bonum, sed transfluit ut refluat abundantius, quod venditioni vel mutuo magis assimilatur quam beneficentiae. Deficit tamen beneficentia ad verae amicitiae rationem. Ministratio enim amicitiae se-

<--- Page Split --->

citer ancilla est, et multis indiget : propter quod libenter accipit et invite rependit. Multi enim ut in pluribus immemores sunt beneficiorem acceptorum, et magis appetunt bene pati secundum receptionem quam benefacere secundum beneficio rum ministrationem.

Hæc autem causa non videtur esse conveniens : vera enim causa hujus non est ex moralibus, sed ex principiis naturæ sumenda est. Nec est hæc causa similis ei quæ est circa accommodantes, in quibus etiam accommodans plus amat salutem ejus cui accommodavit quam ametur ab ipso. Circa accommodantes enim non vere est amatio, sed voluntas salutis ei qui accommodatum est, lucri gratia est. Benefactores autem amant eos quibus benefecerunt, et diligunt eos qui bene passi sunt ab ipsis, etiamsi nihil utiles sint in præsenti, neque posterius in futurum aliqua utilitas speretur ab ipsis, quemadmodum expresse videtur in artificibus. Omnis enim artifex proprium opus diligit magis quam diligatur utique ab opere, etiamsi opus ipsum animatum esse per impossibile ponamus. Maxime autem hoc apparet:circa poetas, quorum opus non ad aliam refertur utilitatem, sed placet per seipsum. Poetæ enim super diligunt propria poemata, diligentes ea quemadmodum filios. Quemadmodum enim in filiis generantis resplendet natura, ita et in poematibus poetæ resplendet intellectus. Et tali aliquo assimilatur utique opus beneficiorum. Ille enim qui benepassus est ab ipsis, quodammodo opus ipsorum ad similitudinem eorum formatus in bono quod recepit ab eis. Benefactores igitur hoc opus magis diligunt, quam e converso opus diligat facientem et formantem se in beneficio percepto. Si autem subtiliter respiciatur, hæc hujus vera causa in naturalibus est accepta. Sicut enim omnes desiderant scire, et maxime desiderant hoc scire quod principium omnis scientiæ est : ita omnibus

eligibile et amabile est esse, et maxime hoc esse quod in ipsis omnis esse principium est. Esse autem hoc in homine sicut jam ante determinatum est, est intellectus quod in homine principium est omnis esse in sensibili et vegetabili et toto corpore. Et sicut dicit Aristoteles in epistola de principio universi esse, hoc est tamquam centrum ex quo fluit esse in omnia et in omnibus quæ secundum aliquid et non simpliciter esse habent.

Hoc autem esse duplex est : in habitu quidem ut in somno sopitum : in actu autem et agere ut in vigilia suscitatum et excitatum, et vigilans, et expandens se, et suas effluens bonitates in omnia quæ per circuitum constituuntur ab ipso : et non est dubium quin hoc perfectum sit, aliud autem in potentia. Si igitur amatur et desideratur, maxime desideratur, secundum quod in actu est et secundum hoc quod in actu esse demonstratur. Hoc autem in sequentibus magis erit manifestum. Faciens igitur et per modum operantis et facientis se habens, est opus scilicet quodammodo, sicut filius est pater quodammodo : est enim intellectualis boni resplendentia et imago : et quodammodo unum esse formale est facientis et operis constituti. Sequitur igitur quod factor diligit opus suum, propter hoc quod diligit suum esse secundum quod factor est. Principium autem talis dilectionis naturale est. Idem enim esse quod factor est potentia vel virtute activa, hoc etiam opus constitutum nuntiat in actu et agere.

Diximus autem jam, quod benefacto— Secunda raris bonum et optimum non est in habitu, sed secundum actum. Gaudet ergo in illo in quo esse suum in esse demonstratur. Econtra autem benepatienti nullum tale bonum et esse est in operante. Si enim aliquid habet in operante, hoc non est nisi bonum conferentis : quia scilicet benefactor utilis fuit beneficiatc ad bonum consequendum. Diligit ergo

<--- Page Split --->

benefactor opus suum ut bonum simpliciter : benefciatus autem benefacientem ut utilem et conferentem. Minus autem diligitur conferens quam bonum simpliciter, eo quod conferens non diligitur nisi propter bonum : et ideo bonum plus diligitur quam conferens. Benefactor ergo plus diligit beneficiatum quam beneficiatus benefacientem.

Tertia ratio. Hujus autem et alia ratio est, quia in delectabilibus prasens quidem afficit et delectat secundum operationem quæ actu est : futuri autem non delectabilis nisi spes quæ minus afficit et delectat : in potentia enim est quod futurum est : facti autem in præterito delectabilis memoria est, et secundum hanc solam afficit et delectat, minus autem quam præsens, eo quod jam præteriit, et non salvatur nisi in imagine præteritionis. Inter hæc igitur delectabilissimum est præsens quod secundum operationem est et actum. Est igitur simpliciter amabile. Cum igitur opus benefactoris diuturnum sit et manens secundum præsens : benepassi autem sive beneficiati utile quod habuit in benefactore, transiit : cum enim adeptus est, jam transiit utilitas conferens ad hoc ut adipisecretur : sicut transiit ædificatio facta jam domo,et sicut transiit φλεβοτομία vel ustio adepta jam sanitate. Diligit ergo magis benefactor opus quod manet in omne præsens, quam beneficiatus benefactorem propter utilitatem quæ transiit in præteritum. Adhuc autem si hæc etiam ad eamdem temporis differentiam referantur, sicut ad præteritum, memoria bonorum quæ per se bona et per se appetibilia sunt, simpliciter delectabilis est, vel magis delectabilis quam memoria propter bonorum alterum. Benefactor ad opus suum se habet sicut ad bonum per se : beneficiatus autem ad utile quod habet in benefactore, se habet sicut ad bonum propter alterum. Minus ergo afficitur beneficiatus ad benefactorem quam benefactor ad beneficiatum. In exspectatione autem

futuri quantum ad aliquid e converso se habet : in illo enim prius exspectatur utile quam bonum finale quod per ipsum aliquis consequitur. In affectu autem eodem modo est : plus enim afficit finale bonum quam utile ad ipsum. Unde quamvis in præterito bonum finale magis sit propinquum quam utile quod fecit ad ipsum consequendum, et in futuro utile magis propinquum quam bonum finale : tamen in afficiendo semper bonum finale magis afficit quam utile : benefactor igitur magis afficitur beneficiato quam e converso.

Amplius amatio quæ est in actu benefactoris, factioni et actioni assimilatur : amari autem quod est in beneficatione beneficiati, assimilatur ei quod est pati : et quamvis actio et passio, ut quidam dicunt, idem sint in substantia : tamen actio secundum quod est actus perfectus, in agente est, et passio secundum quod est actus imperfectus, in patiente est. Passionem autem dicimus receptionem actionis sicut est motus in agente quidam et ab agente actus perfectus : in patiente vero et moto actus imperfecti et imperfectus est. Est igitur excellentia boni in actu et in agere : beneficiatio autem in pati et in recipere. Hanc eamdem habitudinem sequitur amare, et amicabilia esse. Sequitur ergo benefactorem qui agit, beneficiatum magis amare et magis sibi amicabile esse : beneficiatum autem minus amare benefactorem et minus sibi esse amicabilem. Propter quod et omnium Dominus et Deus dixit : Beatius est magis dare quam accipere 1.

Adhuc autem quæ laboriose fiunt, omquinta ratines communiter magis diligunt quam ea quæ minori labore constituuntur. Verbi gratia, hi qui pecunias vel divitias possident propriis laboribus acquisitas, magis diligunt eas quam illi qui accipiunt eas sine labore datas sive collatas. Benepati autem in accipiendo videtur illaboriosum esse secundum exteriorem laborem :

<--- Page Split --->

prompte enim et illaboriose omnes accipiunt. Benefacere operosum est et cum difficultate. Magis ergo amat benefactor beneficiatum quem operose in bono constituit, quam beneficiatus benefactorem a quo prompte et sine difficultate accepit.

Mater plus Et hujus simile est, quod matres magis natos. sunt amatrices filiorum quam patres. Quamvis enim in principio commixtionis æqualis patris et matris sit delectatio : tamen in ea quæ deinceps est in prægna- tione et enutritione, laboriosior est cura

matris quam patris. Est autem et alia causa ejusdem, quod matres magis sciunt suos esse filios quam patres sciant esse suos. Ex alieno enim semine potuit concis u o s . E x alieno enim semine potuit concipere : q u æ suspicio diminuit in dilectione patris. H o c autem omnino simile est in benefactore et beneficiato. Benefactor enim scit de quali et quanto et quam suo benefaci t : beneficiatus autem suspicari potest quod non de suo benefacit, et propter hoc minus diligit benefactorem quam diligatur a benefactore.

<--- Page Split --->