CAPUT II.

ille qui praeaccipiens est ministrationem illam, secundum dignitatem suae reministrationis et mensuram hanc debeat dirimere contentionem ? Hoc dubium est, quia aliquando et in aliquibus contractibus ille qui accipit et secum contrahit, quod ad aestimationem scilicet ipse mensuret. Cujus exemplum est, quod dicunt Pythagoram sophistam fecisse. Cum enim doceret quemcumque, et ministrare promitteret doctrinam, jussit in hoc discentem honorare, quod ad aestimationem discentis tantum acciperet, quanto dignius ipse discens reputaret scire ea quae ab ipso dicebat. Voluit enim quod discipulus aestimaret pro quanto vellet scire quae docebat, et tantum daret pro doctrina. In talibus enim quibusdam similibus, scilicet Pythagorae doctrinis sufficit hoc, quod accipiens mensuret non ad valorem rei, sed ad quantitatem appetitus desiderantis rem illam. Sic enim omnes gemmarii gemmas vendere videntur : non enim respiciunt ad valorem gemmarum, sed ad quantitatem appetitus ejus qui gemmas desiderat. Sic etiam omnis res venditur tempore necessitatis, quando carior ab accipiente reputatur. Homerus dicit etiam, quod viro cuilibet hoc modo merces debetur, et tanta quantam eam aestimat ille qui ministerium viri accipit.

Illi autem qui praeccipiunt hoc modo argentum ab aliquo, vel quamcumque ministrationem, et deinde nihil faciunt eorum quae promiserunt propter ea, quia cum indigentes in appetitu essent rei habende, superabundanter ultra valorem rei promiserunt, convenienter fiunt in accusationibus, et accusantur a prius dante et ministrante. Non enim perficiunt quae ipsimet confessi sunt se perfecturos cum acciperent. Taliter autem contrahere et mensurare ea quae exhibent sophistae coguntur, et sophistarum imitatores. Si enim recte aestimarentur quae sciunt, nullus utique argentum daret. Quid enim valet scire, sicut dicit Seneca, « Mus rodit caseum. Mus est syllaba. Ergo sylla-

Sufficiens socio merces sane est statuendi.

Illi autem qui praeccipiunt hoc modo argentum ab aliquo, vel quamcumque ministrationem, et deinde nihil faciunt eorum quae promiserunt propter ea, quia cum indigentes in appetitu essent rei habende, superabundanter ultra valorem rei promiserunt, convenienter fiunt in accusationibus, et accusantur a prius dante et ministrante. Non enim perficiunt quae ipsimet confessi sunt se perfecturos cum acciperent. Taliter autem contrahere et mensurare ea quae exhibent sophistae coguntur, et sophistarum imitatores. Si enim recte aestimarentur quae sciunt, nullus utique argentum daret. Quid enim valet scire, sicut dicit Seneca, « Mus rodit caseum. Mus est syllaba. Ergo sylla-

<--- Page Split --->

ba rodit caseum. » Oportet igitur quod talia vendantur ad accipientis æstimationem, ita scilicet quod quantitas appetitus attendatur, et non valor rei. Ex opposito autem si docentes non faciunt exhibendo doctrinam his quorum accipiunt mercedem, ut scilicet talem exhibeant qualem promiserunt, convenienter et ipsi accusantur, et fiunt in accusationibus discipulorum. Et hoc etiam patiuntur sophistæ, qui admiranda et inenarrabilia promittunt, et parvi valoris sophismata persolvunt : quæ omnia in tredecim fallaciis determinantur. Mirum enim est si turris stet in capite hominis, quod promittit se docturum sophista, etc. Et cum doctrina solvere debet, docet quod turris stat in aere : aer autem in capite : ergo turris in capite.

Deum et ad parentes, sicut in antehabitis dictum est.

Si autem non talis sit datio sive ministratio, qualis est sophistarum vel comphilosophantium, sed est in aliquo delectabili, vel utili bono ; tunc maxime et ut in pluribus mensuram retributionis oportet fieri secundum hoc quod ambobus secundum dignitatem esse videtur : et hoc in tantum retribuatur, quantum in pactum deductum est de pari consensu contrahentium et communicantium. Si autem nec hoc modo accidat, sed sine pacto per fidem qua uterque alteri credit communicando et communicant, necessarium esse videbitur quod præhabens sive præaccipiens ministerium ordinet et mensuret dignitatem retributionis : et non solum hoc est necessarium, sed etiam justum. Justitiæ enim consonum est, ut quantum accipiens adjutus dono utique dantis a principio, vel pro quanto delecationem talem voluit qualem primus exhibuit, tantum recipiens ministrationem habebit respectum et dignitatem ad hæc quæ recepit, ut tantum reministret. Sic enim fieri videtur in omnibus emptionibus, in quibus emptor tantum solvit quantum ipsemet æstimabit valere rem emptam antequam haberet. Multa majoris pretii æstimantur, quam postquam habita sunt : et ideo æstimatio fit ad id quod ipsemet emens æstimavit rem antequam haberet. Si enim mensuraretur ad æstimationem rei habitæ, sæpe vendentes fraudarentur : eo quod non æstimant eas ad valorem rerum habitarum, sed potius ad valorem pretii quod ille mensurat qui rem quærit habendam. Res enim tantum valet, quantum vendi potest, fraudibus et dolis exclusis. Et hæc legibus concordant. Verum enim et apud omnes urbanitates lex est, vindicari non debere contractus voluntariarum conventionum, hoc est, secundum quod convenit utrique contrahentium. Tales enim restituendo non debent, etiamsi pretium valoris ei secundum aliquid dissimile sit. Taliter enim contrahentes scientes et valentes

In amicitiis tiae non fit propter confessionem mini- strationis promissione vel pacto firmatam ad utile, vel delectabile, sed propter seip- sos se ad invicem amant,sunt veri amici, ut in antehabitis dictum est, quoniam is- ti inaccusabiles sunt. Talis enim amicitia secundum virtutem est, et retributio fa- cienda in ipsa secundum electionem mensuratur. In tali enim amicitia eligitur amicus propter seipsum : et talis est etiam electio virtutis in qua, sicut dicit Seneca, uterque contendit vincere alium benefciis. Et ad talem modum amicitiae videntur referri illi qui in philosophia communicant. Philosophia enim essen- tialis est felicitati contemplativæ. Et phi- losophari sicut in theorematibus actus est talis felicitatis. Propter quod comphiloso- phantes dignitatem operum suorum ad pecunias non referunt. Pecuniis enim non potest mensurari quod accipiens mini- strat; sed forte quod sufficiens est secun- dum propriam facultatem, ideo acceptum fit, quod plus non potest : quemadmo- dum non sufficiens, sed quod possumus quod contingens est nobis secundum propriam facultatem, reministramus ad

<--- Page Split --->

contrahunt, et ideo deceptionem allegare non possunt. Opportunum ergo in talibus, quod ad eum cum quo contraxit, et cui credidit, dissolvat reminiscentiam ad eum modum ad quem communicavit in contractu.

Existimatio autem convenientis est, quod justius sit ordinare retributionem in talibus eum cui concessum est e principio, quam eum qui concessit : ille enim cui concessum est, melius scit utilitatem quae sibi ex concessione provenit. Multa enim, sicut jam diximus, non æqualiretributione appetiantur illi qui habent ea et non indigent, et illi qui indigent et volunt et quærunt ea accipere. Propria enim et quædam possidentes, cum ea exhibent in venditione, singulis videntur multo digna, et multo cariora existimant quam sint. Forte exhibent ad duplum valoris. Sed secundum hoc retributio non fit, sed secundum hoc et ad tantum quantum utique accipientes et ementes ordinant et mensurant. Dicit enim omnis emptor, malum est. Malum autem est, et minoret rem donec tandem stet, et communicat in proprium rei valorem. Forte igitur non oportet tanto appetiari quanto dignum videtur habenti et vendenti, sed quanto appetiatus est eam accipiens et emens, antequam haberet eam.

CAPUT III.

tia, dubitatur utrum oportet omnia et in omnibus patri attribuere ? Et præ omnibus patri obedire in omnibus quibuscumque, vel laborantem infirmitate aliqua potius oportet medico obedire quam patri, si dissentiant ? Similiter autem si dux exercitus ponendus est, utrum oportet ponere eum quem pater præcipit, cum forte inutilis sit, vel eum qui secundum virtutem bellicosus sit, et per exercitium exercitus scit ducere et ordinare ?

Similiter autem est in aliis, sicut si oportet amico magis ministrare etiamsi non bonus sit, vel oportet magis ministrare studioso qui secundum virtutem bonus est, si facultas non suppetit ad ministrandum ambobus ?

Adhuc autem utrum magis reddenda est gratia benefactori qui prius gratiam ministrat, vel amico qui nullum beneficium ante impendit, si secundum facultates non contingit nos ambobus reddere et reminiscentare ? Omnia enim talia ad certum determinare non est facile. Diversa enim sunt in causis,et facultatibus, et opportunitatibus, et debito, et loco, et tempore, et secundum hæc omnia multas et omnimodas habent differentias, et differunt magnitudine et parvitate, quam magnum scilicet vel etiam quam parvum ministrandum sit ? Differunt in bono, quale scilicet in bono huic vel illi attribuendum sit ? Similiter differunt necessario, utrum scilicet de necessario vel de superfluo subveniendum sit, vel quid cui ubi et quando necessarium vel conveniens sit ? Quia autem tantam habent differentiam, uno mensurari non possunt.

De dubitationibus multiplicibus quae sunt in talibus retributionibus.

Prima questio, u- trum opor- teat omnia patri tribue- re et in om- nibus ob- temperare ?

Talia autem quantum ad mensuram retributiones vel ministrationes multiplicem habent dubitationem. Verbi gra-

Sed hoc manifestum est, quod non 5. omnia per singula eidem reddenda sunt, Non omnia eidem sunt nec in ratione boni, nec in ratione necestribuenda. sarii. Ut in pluribus autem loquendo beneficia quidem retribuenda sunt magis benefactori quam donandum sit amicis, ut amicos dicamus qui communiter amici

<--- Page Split --->

dicuntur, qui scilicet communicant in una utilitate vel delectatione. Beneficium enim receptum a benefico est quemadmodum mutuum quoddam. Mutuatum autem magis reddendum est ei cui debet, quam dandum sit amico, si ad utrumque non sufficit. Amico enim de alieno non est subveniendum. Hoc tamen non est generale, quia nec hoc forte semper oportet facere. Verbi gratia dubium enim est, si aliquis liberat nos a latronibus, utrum solvere volentes similiter, et ille liberandus est quicumque sit ille? vel non capto amico benefactori expetenti a nobis retributionem reddendum est, neglecto eo qui a latronibus liberavit, si ad utrumque non sufficimus? Dubium etiam est si ambo, pater scilicet et liberator capti sint, utrum opertet liberare patrem vel liberatorem, si facultas non suppetit ad utriusque liberationem ? Multis enim videbitur quod in tali quilibet magis debeat liberare suiipsius patrem, quia ab ipso plura bona recepit quam a liberatore.

Ad omnia autem haec solventes dicimus, quod sicut dictum est, universaliter quidem debitum cuilibet reddendum est. Debitum autem dicimus, quod cuilibet competit secundum propriam dignitatem et meritum : sed specialiter considerandum est, quando et ubi et ad quem et in quo superextendat se datio, ita quod melior fiat ad unum quam ad alterum, et hoc in bono et in necessario. Dico autem in bono, quia etiam honestior est ad unum quam ad alium. Et dico in necessario, quia magis necessaria uni quam alteri : sicut magis necessarium est juvare eum qui est in periculo, quam eum qui in nullo periculo est. Ad quodcumque enim datio se superextendit, ad hoc idem declinandum est, et secundum rationem illius dandum vel retribuendum est.

Quandoque enim nullo modo aequale 6. est in bono vel necessario retribuere n: n præexistentiam amici, hoc est, amicitiam sequur neficiun quam prius ex habenti cum eo quod est pende benefacere studioso. Potest enim aliquis benefacere bono propter hoc quod scit eum studiosum esse, et potest beneficium reddere amico quem existimat malum esse. Et hæc nullo modo similia sunt, et ratione honestatis et boni. Non enim semper reaccommodandum est ei qui prius accommodavit. Prius enim accommodans sic accommodasse videtur forte, ut per accommodatum lucretur. Et sic forte accommodavit ei quem scivit tætæxqv sive superbonum, et sic justo accommodavit propter lucrum, quod turpe est. Alius autem qui accommodat non justo, sic potest accommodasse, quod non sperat lucrari a malo : sed accommodat ei, quia ante amicus fuit ejus. Et hæc omnia habent diversitatem. Sive igitur in veritate sic se habeat sicut positum est in exemplis, non est æqualis dignitas actionis accommodare bono et accommodare malo. Bono, dico, qui secundum veritatem bonus est, vel malo qui secundum veritatem malus est. Sive etiam non sic se habeat in veritate, sed existimat sic se habere, quod scilicet putat unum bonum, et alterum malum esse, nihil inconvenientium videtur facere in utraque istarum operationum sive retributionum. Non enim inconveniens est amico etiam malo benefacere, nec etiam inconveniens est justo benefacere.

Quod igitur a nobis multoties dictum est in primo hujus scientiae libro, ratio- nes quae sunt circa passiones et actiones humanas, actiones quidem dantium sive ministrantium, passiones autem et reci- pientium et retribuentium, secundum unam similitudinem habent determinari cum his circa quae sunt. Passiones autem in tabibus esse sunt dationum et retribu- tionum. Passiones autem dico affectus ad amicos, vel liberatores, vel parentes,

<--- Page Split --->

vel benefactores. Actiones autem, dationes, ministrationes, subventiones, et recompensationes ministrationum in omnibus his. Omnium horum rationes determinari habent ex his circa quae sunt. Secundum quod sunt, extendunt se in bono vel necessario, ut diximus. Non igitur immanifestum est quod non eadem omnibus reddenda sunt. Neque patri vel parentibus omnia reddenda sunt, quemadmodum neque Jovi omnia sacrificantur. Canem vel serpentem enim Jovi sacrificare non superextendit se in bono, sed deficit, quia dignitati Jovis non congruit. Quia autem altera parentibus, et altera fratribus, et altera amicis, et altera benefactoribus, et singulis secundum dignitatem propriam congruentia attribuenda sunt, satis manifestum est. Et sic in urbanitatibus facere videntur cives. Ad nuptiarum enim festum in quibus de propagatione generis agitur, vocare consueverunt cognatos, quibus commune genus est cum ipsis. Similiter autem cognatos vocant ad omnes actiones quae sunt circa nuptias. Quia ad tractatus de nuptiis (quos Græci xr^s^t^ vocant) maxime vocant cognatos, quae ad talia utilius obviant suis consiliis et concurrunt.

honestum est exhiberi patri a filio : quod valde inhonestum matri exhiberi ab eodem. Neque iterum eum honorem qui sapientis est per congruentiam, vel eum qui ducis exercitus est, patri exhibendus est. Sed paternum honorem exhibemus patri, et matri maternum. Similiter autem et omni eum honorem exhibebimus, qui secundum aetatem debitus est. Assurrectione enim et inclinatione et talibus hujusmodi senes honoramus, eo quod mundialiores et ornationes nobis sunt. Mundialiores autem dico diutius quam nos mundo in omni demonstratione virtutis cognitos. Ornationes autem, quia ornatu mentis decorem exterioris meruerunt honoris. De quibus dicit Sapiens, quod cani sunt sensus hominis, et aetas senectutis vita immaculata 1. De inveteratis enim dierum malorum dicit Plato in Timaeo : « Pueri estis, et non est in vobis ulla causa sapientiae. » Ad amicos autem rursus et ad fratres sicut ad fideles oportet habere confidentiam, et omnium bonorum nostrorum communicationem attribuere illis sicut fidelibus. Similiter autem et cognatis et contribulibus et concivibus omnibus nobis communicantibus semper tentandum proprium unicuique reddere et comparare, et ea quae singulis sunt propria secundum propriam dignitatem et secundum propriam virtutem et secundum proprium usum quo nobis coctuntur. Eorum quidem igitur qui unius generis sunt amicitiae, facile judicium est quod cui attribuendum sit. Eorum autem qui differunt secundum genus, judicium difficilius est ; sed propter hanc difficultatem non recedendum, sed tentandum sic determinare attributionem bonorum, quemadmodum unicuique contingit secundum propriam dignitatem et meritum.

Filii tenenutque in omnibus quae ad nutrimentum bus alimenpertinent, oportere maxime sufficere pa- ta et honorem ut diis dare et uni- cujque quod sibi acco- modatur. mus illo esse causas nobis essendi. Et ideo illis in talibus magis debemus suffi- cere quam nobi ipsis. Hic enim inasti- mabiliter majora ab ipsis accipimus. Si- militer autem et honorem et omnia quae ad honorem pertinent, debemus parenti- bus quemadmodum diis. Non autem omnem honorem parentibus impendere debemus. Neque enim eumdem hono- rem debemus impendere patri et matri. Si enim pater in balneo fricari debet,

<--- Page Split --->

dine virtutis lucrum quaerit utilitatis vel delectationis. Quandoque igitur decipitur aliquis et suspicatur amationem fieri propter morem, cum ille qui honestus esse videbatur, nihil tale operetur in vita qua communicat. sed potius turpibus tactibus et osculis et collocutionibus, vel etiam ex avaritia omnia quae potest, ad se convertit, et ad lucrum proprium, et in talibus se saepe prodit et manifestat. Talis non accuset amicum, sed causetur seipsum : quia talibus signis scire poterat, quod non propter morem diligendus erat. Si autem nihil talium operetur in signis, sed honestatem morum omnium specie et similitudine honestatis exhibeat : tunc illius simulatione decipitur tali deceptione quam nullus cavere potest. Et tunc justum est accusare decipientem, postquam in fide proditur simulatio. Plus enim peccant tales et magis accusabiles sunt, quam illi qui numismata violanda falsificant, quanto circa honorabilius est amicitia circa cujus corruptionem est mala operatio talium, quam numisma sit.

Si autem aliquando amicus verus amicum verum acceptet bonum secundum veritatem et honestum, et postea fiat malus, ita quod manifestum videamur : tunc quaeri potest, utrum adhuc amandus sit, vel statim dissolvenda sit amicitia ad ipsum? Statim enim videtur, quod non sit possibile talem amare. Non enim omne quod est, amabile est, sed bonum solum secundum sui rationem amabile. Non enim oportet aliquid amare nisi bonum : secundum morem enim nullum oportet esse amatorem mali. Cum enim amicitia assimilatio quaedam sit, si bonus amaret malum, oporteret bonum assimilari pravo, quod valde inconveniens est. Dictum est enim in praecedentibus prioris libri, quod simile simili amicum est.

CAPUT IV.

De dubitatione et consolatione dubitabili quae emergunt circa ea quae dissolvunt amicitiam.

<--- Page Split --->

Si autem aliquam habeat in spe directionem, magis videtur adjuvandus esse ad morem, quam ad subsistentiam substantiae propriæ, quanto melius est adjutorium ad mores, et quanto magis proprium est veræ amicitiæ adjuvare ad mores quam ad substantiam. Tamen in talibus bonis dissolvens amicitiam ad tales nihil inconveniens videtur facere. Honestus enim non erat amicus huic vel tali corrupto secundum mores, sed honesto fuit amicus. In talibus autem dicendum videtur, quod honestus et bonus recedere debet ab alterato amico, quem resalvare et ad virtutem reducere non potest.

si unus quidem amicorum bonæ indolis existens puer remaneat secundum men- tem nulla imbutus sana sapientia, alter autem proficit, qualiter sint amici ? Tales enim non placent sibi in eisdem, neque gaudentes neque tristati sunt eisdem : eadem enim talia his in conversatione quam habent ad invicem, non existunt. Sine autem tali communicatione non contingit amicos esse veros. Convivere enim et communicare tales non est pos- sibile, sicut in antehabitis dictum est. Resolvitur igitur talis amicitia. Volens enim proficere cum possit amicitia, non caret : inertia enim malitia quædam est.

Sed hoc supposito, quæritur, utrum amicus qui profecit, nihil minus alienum se tali exhibere debet, quam si nunquam fuisset amicus, ut scilicet se habeat ad ipsum sicut ad extraneum, vel oportet memoriam adhuc habere antiquæ factæ consuetudinis et convictus, et oporteat illi magis largiri quam extraneo, que- madmodum omnes existimamus amicis quam extraneis esse largiendum ? Hoc enim, ut dicit Carpo, accidit honestissi- mo viro qui apud Deum orabat, « J uves aliquando amicos et adhuc. » Dicendum, quod sic aliquando factis amicis aliquid propter antiquam amicitam attribuendum est, sed non sic perfectum ut permanen- tibus attribuitur amicis. His autem et talibus attribuendum est, qui non ad su- perabundantiam malitiae perversi sunt. Dissolutio enim amicitiæ semper fit ad superabundantiam malitiæ.

<--- Page Split --->