CAPUT II.

De speciebus politiarum in communi, penes quas amicitiæ species accipiumtur.

Politicae autem sive politexæ species, 50. quibus omnis politexa perfecta perficitur, Tres sunt rupiblicae species, et sunt tres, ex quibus perfecta constituitotidem cortur urbanitas : et tres æqualiter sunt rupiones. transgressiones earum sive corruptiones, quibus vel in totum vel in parte corrumpitur urbanitas. Urbanitas enim quamdam integram sonat potestatem secundum regimen justitiæ. Hanc autem, sicut in primo diximus, in uno oportet esse sicut in divinissimo et optimo. Partes autem ejus oportet accipi secundum virtutis dignitatem. Partes autem dicimus gradus eorum qui in partem sollicitudinis et regiminis vocantur. Quia etiam exteriora bona organice

<--- Page Split --->

ad felicitatis actum deserviunt, quamdam partem urbanitatis oportet etiam esse in his qui in exterioribus secundum potestatem facultatum, scilicet deservire possunt ad optimam civium gubernationem. Et ideo tres sunt politicae species : dua quidem simpliciter species, regnum scilicet et aristocratia. Tertia autem quae a facultate pretiorum est et exteriorum bonorum, secundum aliquid species urbanitatis est, quam conveniens est dicere timocratiam. Hanc enim quamvis non sit urbanitas secundum ea qua essentialia sunt felicitati, tamen quia est in his sine quibus cives ad felicitatem non reguntur, plures consueverunt eam appellare politexam sive urbanitatem. Urbanitatis enim potestas aut accipitur in se, aut in partibus. Si in se, fundatur in bono divinissimo : et sic est in ordine ad unum, qui bonum totius gentis praevalet gubernare : et tunc est regnum sive monarchia. Si autem accipiatur in partibus : aut accipitur secundum partes essentiales, aut secundum eas qua deserviunt organice. Si secundum partes essentiales accipiatur, accipietur secundum facultatem virtutis : et hoc quando partiales potestates qua senatoriae sunt dignitates, ut ducatus, praesidis dignitas, pontificatus, et potestas proconsulum et aliorum, secundum unamquamque dignitatem secundum meritum virtutis conferuntur. Tunc enim provenit regnum universorum, quando rex praeest secundum ordinem divinissimi boni in omni perfectione justitiae. Principes autem ab eo constituti, possunt secundum virtutis uniuscujusque propriam operationem. Sicut enim Bias dixit, « principatus ostendit virum, » eo quod tam regnum quam principatus circa commune bonum est, ad quod quemlibet, tam regem scilicet quam principem, propriam habere oportet virtutem ad propriam sua dignitatis operationem. Si autem accipitur secundum ea qua deserviuit organi-

ce, iterum urbanitatis habet speciem et ordinationem, ut scilicet tales praeficiantur qui per exteriora bona ad sui officii operationem habent facultatem, ut ex eorum defectu non impediatur actus regiminis. Harum autem urbanitatum perfectissima regnum est, quod consistit ex omnium ordine ad unum secundum perfectissimam justitiae gubernationem. Propter quod dicit Dionysius 1, quod « regnum est omnis finis et ornatus et legis et ordinis distributio. » Rex enim distribuit omni officio et omni dignitati et omni negotio finem proprium, ad quem contendat, legem qua reguletur in operationibus quibus devenitur ad finem, ordinem quo ad commune bonum respiciens ad reipublicae conservationem ordinetur. Unde in rege totius gentis bonum est, quod divinissimum esse diximus in primo hujus scientiae libro. Nec rex est qui talem virtutem non habet ex perfectissimo justitiae bono, quod haec tria sapienter et utiliter distribuere possit cum affectu. Harum igitur urbanitatum optima quidem est regnum : pessima autem, hoc est, minima in boni ratione, est timocratia.

Trangressio autem sive corruptio regni quidem est tyrannis. Amba enim potestates, regis scilicet et tyranni, monarchiae quaedam sunt, omnes sub se continentes et non particularem habentes potestatem : differunt autem ab invicem plurimum. Tyrannus quidem casu est, qui in omni distributione terminum legum et ordinum non intendit, nisi sibiipsi conferens, neglecta communitatis universalitate. Rex autem semper est, qui in talibus distributionibus semper utilitatem intendit subditorum : non tamen per hoc cadit a ratione regis, si tributa et vectigalia et contributiones accipit a subditis, dummodo haec omnia ad reipublica referat utilitatem. Non enim est rex

<--- Page Split --->

secundum perfectam regis rationem, qui non per seipsum ad hoc sufficiens est, et qui non in omnibus bonis, virtutibus scilicet et organice deservientibus omnes est superexcellens. Taliter autem superexcellens, nullo indiget ad actum regiminis et gubernationis pertinente. Non ergo pro se, sed pro subditis quaerit et cupit quaecumque quaerit et cupit. Qui autem constitutus est quidem in regno et talibus et tantis bonis virtutem ad regnandum adeptus, non est xAripoTt; magis quam rex. KAiropTt; enim a xAirop; Graece dicitur, quod apud nos sortem sonat. Sorte favente fortuita per errorem fortuna; in regnum constitutus est, et hoc non secundum naturae ordinem est. Nulli enim potestati ad actum aliquem natura concedit principatum, nisi illa potestas prius adepta sit virtutem ad actum potestatis ejusdem, sicut patet in potestate videndi in oculis, et in potestate gradiendi in pedibus, et in universali potestate movendi in corde. Rex ergo erit secundum naturae ordinem, qui omnium bonorum adeptione virtutem regnandi adeptus est secundum ultimum et optimum talis potestatis.

ter hoc transgressiones plures sunt quam urbanitates, quia xAripoTt; et tyrannus unius et ejusdem non secundum idem corruptiones sunt. Aristocratia autem pars regni est, et est potestas et principatus, qui conceditur unicuique secundum propriae virtutis meritum et dignitatem.

Transgressio autem et corruptio ex hac malitia est, quae dicitur obligarchia, quae proprie principum est. Et haec corruptio duobus modis fit, scilicet vel quando tribuunt ea quae sunt civitatis et communitatis praeter dignitatem et meritum virtutum, honores scilicet, et laudes, et demonstrationes, et titulos, et praemia his qui indigni sunt. Et secundo modo quando omnia vel plurima bonorum omnium ad civitatem pertinentium, attribuunt sibiipsis, privantes dignos. Et quando distribuunt principatus semper eisdem et indignis et paucis, facientes se et eos ditaride plurimo ad communitatem pertinente, quod omnibus dignis secundum dignitatem distribuendum fuerat. Sic enim pauci et mali principantur pro his qui maxime sunt ipeixex et digni.

Tyrannus autem contrario modo se habet ad regem. Tyrannus enim sibi bonum vult et quaerit et prosequitur, quod in potestate manifestissimum est : et ideo pessima est, quod satis congruit. Pessimum enim contrarium optimo est, sicut nigerrimum contrarium est albissimo. Transgreditur ergo ille et corrumpitur ex optimo regni in pessimum tyrannidis. Tyrannis enim pravitas et corruptio est monarchiae. Malus enim rex tyrannus fit per corruptionem virtutis regnandi. Differt autem tyrannus a xAiropTei: quia xAiropTt; nomen accipit a defectu, et rationem boni et virtutis regalis : tyrannus autem, cum pervertitur actus regendi. Idem enim non secundum idem acceptum, sed secundum diversa quae in ipso sunt, pluribus potest opponi. Nec prop-

Timocratia autem principatus est principantium in pretiis, sicut qui principantur super stipendia, vel super nutrimenta militum, vel super arma ministranda : cujus potestatis virtus est ultima et optima facultas, talia qualia competunt pro tempore ministrare posse. Et patet etiam quod haec pars regni est, sed est in quaevis quae ad regnum deserviunt organice. Transgressio autem et corruptio istius est in democratia. Aripo; enim Graece, Latine plebs est, quando scilicet quilibet de plebe vult talibus praeesse et principari. Democratia enim vel timocratia potestates conterminales sunt : eo quod utraque in multis est, et utraque aequalium est. Qui enim in timocraticis honoratione praeficiuntur, aequales omnes sunt, vel volunt

<--- Page Split --->

esse, nullam ex virtutis merito habentes differentiam dignitatis in quantum hujusmodi sunt.

CAPUT III.

De smulitudinibus harum urbanitatum in economicis.

bonum et facit, et nulli unquam male nisi per accidens. Hoc autem id est quod regnum secundum sui rationem paternus vult esse principatus. Pater enim se alterum habet in filio : et ideo necesse est quod cum natura affectus patris transponatur in filium : id enim quod suiipsius pater in filio, virtute totum est quod pater est : et sicut pater se alterum prosequitur, ita necesse est quod omni cura filium prosequatur : et non e converso, quia filius nihil sui habet in patre. Id autem quod patris in filio est bonum, triplex est, scilicet formativum ad esse et figuram, et nutritivum ad conservationem. Id enim quod a patre est, est et in matrice, trahit et procurat nutrimentum, et extra filio jam nato, ipsum est quod convertit et trahit ad membra cibi nutrimentum. Adhuc autem patris virtus est, quæ primo formavit : et formato jam corpore regitiva efficitur totius. Sic ergo patris est formativum, nutritivum, et regitivum. Eadem autem virtus est et regni : ad suum enim bonum proportionabiliter res omnes format, et in bono omnes nutrit et educat, et omnes regit ad disciplinam. Patris ergo et regis una est similitudo.

Nec est instantia, quod in Persis patris Cavilla cura ad filios tyrannica est. Utuntur ergo Persæ filiis ut servis, utilitatem propriam et non filiorum intendentes : domini enim ad servos cura tyrannicus principatus est : eo quod domini in servo non conferens servo, sed domino conferens operantur et procurant. Sed in hoc est differentia, quod principatus domini ad servum rectus videtur et justus. Principatus autem patris ad filios, si utilitatem suam et non filiorum intendat, nec rectus nec justus est. Peccat igitur Persicus principatus patris ad filios. Differentium enim subjectorum principatus sunt differentes. Differenter autem subjiciuntur servi et filii. Filii enim propter se sunt et liberi : servi autem non sunt nisi gratia dominorum, et non propter seipsos.

<--- Page Split --->

Principatus autem viri et uxoris per similitudinem et figuram aristocraticus videtur principatus, qui unicuique secundum dignitatem virtutis et meritum conceditur. Eodem enim modo secundum dignitatem viri ut vir est, conceditur principari, et circa haec quae oportet virum principaliter uxori facere. Nihilominus tamen reddit et concedit uxori principari in his quae uxori ut uxori congruunt. Si autem vir in omnibus velit dominari, nihil dignitatis reddens vel tribuens uxori, transponitur principatus viri in oligarchiam : quia tunc quod pluribus debebatur secundum dignitatem, sibi soli usurpat, non dimittens et tribuens aliis quod eis congruit secundum dignitatem. Talis igitur vir non facit quod sibi secundum dignitatem convenit, et non facit quod melius est secundum economicam dispensationem. Alio autem modo iste etiam principatus corrumpitur, quando scilicet uxores principantur : eo quod forte sunt haeredes boni communis, ita quod bona communia per eas ad viros devoluta sunt. Ex hoc enim quaerentes principari, principatus talis non secundum virtutem fit, sed propter divitias et propter potentatum, quemadmodum fit in oligarchiis, in quibus plurimi dignitate sua privati sunt, ut pauci quidam ex tali ditentur potestate.

De principatu fratrum,

Timocratiae autem principatui fratrum assimilatur principatus : quia fratres ut fratres aequales sunt, nec in aliquo eorum respectu alterius dignitatis est aliqua distantia praeter quam in hoc quantum in aetatibus differunt. Propter quod si multum aetatibus differunt, non remanet in eos fraternus principatus vel amicitia, sed senior inter eos ad alios se habedit ut pater. Corruptio autem hujus democratia est, quando quilibet ex æquo vult principari in his quæ pertinent ad familiæ dispensationem et provisionem, ita quod quilibet vult esse cellarius, pincerna, et dapifer, et coquinae magister. Talis autem democratia in his maxime

domibus fit sive habitationibus, ubi nulli conceditur dominatus, sed sine dominatione sunt. In tali enim domo ex æquali volunt principari in dispensandis. Fit etiam in talibus in quibus debilis est, cui conceditur dominium. Debilis autem, dico, in virtute dispensationis, et debilis secundum unamquamque ad dispensationem potestatem domus pertinentem, sicut est camerariorum potestas utendi servis, et utendi thesauro, frumento, vino, et cæteris omnibus. Sicut enim in urbanitate civitatis vel gentis regimen est in ordinatione omnium : aristocratia autem in ordinatione parium in principatu, qui parium utuntur dignitate, quos vulgariter barones vocamus : timocratia in ordinatione ministeriorum necessaria subministrantium, sicut est magistratus pistorum, et coquorum, et pincernarum, camerariorum, et hujusmodi aliorum : ita est in domo pater familias, ad quem pertinet ordinatio in filiis qui sunt per modum parium, in ministris domus qui sunt per modum timocraticorum et officiatorum.

CAPUT IV.

De distributione amicitiae secundum quamlibet urbanitatem.

Secundum unamquamque autem diclarum urbanitatum amicitia fieri videtur secundum tantum, secundum quantum est ibi justum distributivum secundum medium geometricum acceptum. Regi

<--- Page Split --->

coëtanei et consocii æqualem habent dignitatem sicut fratres in quantum fratres sunt. Tales igitur sunt quales fratres sunt, qui unius disciplinæ sunt, et qui sunt uniuscujusque moris : in quantum tales enim omnia ad unum. morem referunt, et nihil habent divisum ut in multum. Ergo huic amicitiæ assimilatur amicitia quæ est secundum timocratiam. Timocratici enim cives æqualis sunt dignitatis : volunt enim in pari principari, et æquali dignitate in officiis reipublicæ necessaria subministrantibus : et secundum modum talis justi sibiinvicem bona volunt. Sic igitur justum, sic et amicitia est inter eos.

CAPUT V.

In transgressionibus autem harum urbanitatum est parum et parvum amicitiae. In pessima autem nihil est justi, et nec est amicitiae. Pessima autem est, quae maxime pessimat subjectos, et haec est tyrannis. In tyrannide nihil vel parum amicitiae est. In quibus enim nihil est commune in quo plurium sit communicatio sicut in imperanti et in imperato, sive tyrannizanti et tyrannizato. In his neque amicitia, neque justum esse potest. Tam justitia enim quam amicitia circa commune bonum sunt, in quo plures communicant secundum propriam uniuscujusque dignitatem. Sed tyrannus

utitur subjectis ad usum proprium, non communem, sicut artifex mechanicus utitur organo instrumentali, ut architectus securi, et faber malleo : quorum uterque usum instrumenti refert ad propriam utilitatem et voluntatem, et nihil boni tribuit vel vult instrumento, sed totum sibiipsi. Similiter autem et anima se habet ad corpus et organa corporis. Omnibus enim illis utitur ad propriam voluntatem : hoc autem modo dominus se habet ad servum. Tria enim haec juvantur ab his tribus quibus utuntur, sed totum referunt ad suiipsorum voluntatem. Amicitia autem non est ad inanimata. Nullus enim vult bonum inanimatis, sicut in principio hujus libri dictum est. Similiter neque justum distributivum est ad inanimata. Sed neque ad animata : communicare enim in bono communi non possunt ad equum vel bovem. Nec justitia est similiter neque amicitia ad servum secundum quod servus est. Nihil enim commune bonorum est, in quo secundum distributionem communicant utentes, et quibus utuntur. Servus autem se habet ad dominum sicut animatum organum instrumentale, quo ad proprium utitur usum et discretum. Organum autem se habet ad artificem mechanicum sicut animatus servus, quo ad discretam et non communem artifex utitur necessitatem. Secundum id igitur quod servus est, nulla est domini amicitia ad ipsum, sicut nec justum : sed secundum quod homo, potest habere aliquid amicitiae et quiddam justi. Videtur enim quiddam esse justum omni homini ad omnem hominem qui potest communicare lege et compositione sive conventione contractuum humanorum. In quantum autem justum est inter eos, sic et amicitia potest esse secundum quod homo est. In tyrannidibus autem quae non utuntur hominibus ut homines sunt, valde parvum est aliquid amicitiae et aliquid justi. Non enim in plus quam in quantum parcunt aliquibus ut hominibus.

<--- Page Split --->

Objecto.

Quod autem diximus, quod in democratiis amicitia est in plurimis, eo quod urbanitas æqualium est : æqualium autem multa communicatio est ad invicem : quidam sine causa calumniantur. Dicunt enim tyrannidem corruptionem esse unius, democratiam autem plurium : plurium autem corruptionem pejorem esse quam unius : et sic minus amicitiae videtur esse in democratia quam in tyrannide. Addunt etiam quod in antehabitis pessima dicitur esse democratia. Sed ad hoc dicendum, quod democratia minimum nocumenti est. Quamvis enim plurium et æqualium est, non tamen conveniunt ad nocendum. Tyrannus autem licet unus sit, tamen refertur ad multos : et sic concordiam habet ad nocendum et pessimandum sine contradictionis impedimento, et multis nocet : eo quod ad omnes refertur, democratia ad quosdam tantum, ad eos scilicet qui ad officium democraticæ potestatis sunt ordinati. Quando vero democratia dicitur pessima, non ideo dicitur pessima quia multum pessimet : sed dicitur respective pessima, quia scilicet non est urbanitas nisi secundum quid, quod corrumpit timocratiam. Timocratia enim videtur principatus in pretio esse, nec divini boni. Et cum timocratia minus bona sit inter urbanitates, et democratia corruptio sit ejus, inter omnia minorem similitudinem habet cum bono democratia : et hoc modo dicitur pessima esse. Tyrannus enim imitatur regnum, oligarchia aristocratiam. Democratia autem minimum quid est quod timocratia mutetur. Longissime ergo distat ab urbanitatis bono.

Quod amicitia cognata et ætæpuxn separantur a politica, et ideo alia accidentia habent ab ipsa.

Amicitiam autem cognatam et ætæpuxn 64. separabit et dividet aliquis subtiliter inAmici spiciens a politicis amicitiis. Quamvis nea, soteni ea amicitia quæ contribulum est, pitalitia tinguunt et ea quæ est connavigantium, vel conpolitic civium: et aliae quæcumque tales sunt, assimilentur communicativis amicitiis secundum medietatem geometricam vel arithmeticam, et sic politicæ esse videantur, eo quod tales videntur esse secundum quamdam confessionem quæ fit inter amicos (confessionem autem vocamus, quod pacti quamdam habet virtututem : propter quod politicus judicat de eis), tamen speciale quiddam habent super politicam, ratione cujus quædam conveniunt istis amicitiis, quæ politicæ non conveniunt. Et inter has etiam ordinatur amicitia comperegrinantium, cui ratione comperegrinationis aliquid convenit, quod non convenit politicæ. Talis autem cognata amicitia et ætæpuxn quantum ad ea quæ sibi propria sunt, a nobis hic determinanda est, maxime propter parentelam et matrimonialem amicitias.

Dicimus igitur quod cognata amicitia Pater p dulgit multifaria est. Est enim parentum ad nalium, q filius 1 tos, et fratrum ad invicem, et nepotum, trem Prima ra

<--- Page Split --->

et sic deinceps aliorum, inter quos similis cognatio esse videtur, et simile amicitiae vinculum. Sed tamen sicut pater totius cognationis principium est, ita omnis talis amicitia dependet a paterna.

Secunda ratio. Parentes enim quidem filios diligunt ut suiipsorum aliquid existentes. Filii autem non hoc modo diligunt parentes, sed diligunt parentes et seipsos ut aliquid unum existentes, quod ab illis est, et ab ipsis unum est. Semen enim patris in virtute cordis, cujus virtus universalis est, virtute totum est quod pater est. Propter quod Plato dixit, semen patris esse parvum animal et parvum hominem. Aristoteles autem quia potestate et non actu est, dixit aliquid patris esse, et non patrem vel hominem. Quando tamen potestate totum est quod filius est, et idem est id quod est in potestate et id quod est in actu, quamvis esse non sit idem : et propter hoc etiam filius dicitur esse aliquid patris. Quia autem idem semen non est potestate pater, sed filius, propter hoc filius non potest diligere patrem ut aliquid sui existentem, sed diligit eum ut aliquid existens ab illo. Totum enim quod est filius, a patre est, non tantum effective, sed secundum totum constitutum ex forma et materia : hoc enim totum patris est. Propter quod sequitur patrem plus diligere filium quam e converso : quia pater sui aliquid habet in filio, filius autem in patre videtur.

artia ratio. Hoc autem et alia ratione probatur. Parentes enim magis et melius sciunt natos qui sunt ex ipsis, quam geniti sciant quod sunt ex parentibus. Hoc autem dicunt quidam quod ex hoc contingit, quod non proprie filii sunt nisi ex legali procreati matrimonio. In tali enim natura nec uxor fraudat virum, nec vir uxorem, statim sciunt parentes^natos esse filios scilicet : propter quod lege sancium est, quod « Pater est quem nuptiae demonstrant. » E contra autem filii non statim sciunt quod nati sunt talium parentum : quinimo ex fide dicentium hoc credunt :

et sic non habent æqualem scientiam quod sint parentes eorum, qualem habent parentes quod isti sint nati eorum. Propter quod sequitur, quod fortior est dilectio parentum in filios quam e converso. Et quamvis hoc moraliter dici possit, tamen hic est alia subtilitas. Pater enim id quod suum est, et in sui aliquid est per rationem generationis, accrescit semper esse suum usque ad ultimam perfectionem. Conformat enim idem quod patris est, non tantum guttam fœminæ in matrice, ut de potentia hominem faciat actu hominem : sed postea omnia format, de puero faciens vitum perfectum. Propter quod duas rationes distinguit Aristoteles, scilicet de potentia hominis in hominem, et de puero in virum. Et hoc pater scit, quod tanta bona ministrat per rationem activæ generationis. Nihil autem talium potest scire natus per rationem passivæ generationis respectu patris : et ideo in tanto bono redamare non potest : sed hoc quod potest, rependit, reverentiam scilicet.

Adhuc autem magis approximatur pater filio quam filius patri. Genito enim magis approximat id quod est a quo genitum est, hoc est, pater, quam factum sive genitum approximet generanti sive facienti. Quod enim ex aliquo est, propinquum quidem est ei a quo est, sicut dens mandibulæ, vel capillus capiti, vel aliquod quodcumque propinquum est ei quod habet ipsum, ita quod in ipso formatur et nascitur ex ipso. Plus tamen approximat generans genito, quam genitum generanti. Generans enim approximat aliquid sui habens in genito. Generanti autem quod dicitur esse id a quo genitum est, genitum per aliquid sui nihil approximat : et si approximare dicitur per hoc scilicet quod ab ipso est, tamen multo minus approximat. Sicut et mandibula plus approximat denti, quam dens mandibulæ : et caput plus approximat capillo, quam capillus capiti. In his enim conveniens exemplum

<--- Page Split --->

cioribus autem distantes, magis propinqui.

Quot autem gradus sint vinculum consanguinitatis dissolventes, lege determinandum est. Si tamen simile sumatur ad ea quae fiunt in homine uno, in quinto dissolvitur. Quia semen ex quo fit generatio, quatuor digestionibus membris corporis determinatur. Consanguinitas autem sicut corpus hominis est, in qua stipes sive praedux est sicut cor. Caeteri autem sicut membra caetera a corde. Primum autem quod oritur a corde secundum Peripateticorum sententiam, vena est. Secundum autem venae divisio ad determinatam partem. Tertium vero determinatio venae ad membrum quod accipit nutrimenti beneficium. Prima ergo digestio, ut dicit Aristoteles sub medio thalamo cordis est : et ex hoc accipit nutrimentum, formam, et motum, qui proprius motus nutrimenti est hic quo tendit ad corpus quod nutritur, et ad membrum sicut ad propositum suum locum, sicut ferrum movetur ad magnetem. In vena vero determinatur haec forma et dirigitur ad tendendum sive vel deorsum, vel in dextrum, vel in sinistrum, vel ante, vel retro, secundum tres diametros ad angulum rectum quo nutrimentum movetur et in toto corpore. In subdivisione autem venae motum accipit ad unum situm, quicumque est ille, in quo scilicet membrum est in quo nutriri debet. A membro autem accipit ad membrum quod nutritur et non ad aliud assimilationem : et si dirigatur ulterius, extra corporis similitudinem dirigeretur. Et quia parentela est sicut corpus, in qua stipes cor est, alii autem sicut membra : propter hoc lator legis dixit quod in quatuor gradibus attenditur consanguinitas, et in quinto dissolvitur. Quod autem quidam dicunt unam esse digestionem in stomacho, et unam in hepate, non ad hanc sententiam pertinet determinare.

CAPUT VII.

Qualis sit amicitia parentalis ?

Amicitia autem filiorum ad parentes 67. fere talis est ut amicitia hominum ad Amicitia fideos. Bonum enim divinum est ut creliorum ad parentes, et ans et formans humana. Est ergo sicut hominum ad deos est siad superexcellens, et non sicut ad aequacu ad tuperexcellens. le. Parentes enim maxime benefecerunt, et in maximis. Sunt enim parentes essendi et non nutriendi tantum causa natis, et ad virtutem et curam sunt causa ejus quod est filios disciplinatos fieri : quibus bonis nihil aequale potest rependi a filiis.

Haec etiam amicitia comitantia habet 68. et delectabile et utile magis quam amiAmicitia consanguicitia alienorum. Vita enim communis et neorum delectabilior

Adhuc autem omnia quae sunt in Prima ratio. exigu amicitia, sunt et in fraterna : sed Seconda non convertitur. Sed tamen in tali amicitia parentali magis est vinculum amicitiae inter eos qui exequi sunt, et inter eos qui totaliter similes sunt. Tales enim quanto proximiores sunt etiam ex nativitate, magis diligunt ad invicem, in quantum unius moris sunt. Simile vinculum naturae vinculum habent similitudinis morum, qui ex eisdem parentibus sunt. Similiter in quantum connutriti et

<--- Page Split --->

contradiscreti sunt ad unam similitudinem.

Teria ratio. Adhuc autem firmissima probatio amicitiae et plurima est ea quae est secundum tempus, scilicet quod in omni tempore amicus probatus inventus est. Hoc autem maxime convenit fraternae amicitiae. Et talia amicabilia sive amicitiam facientia secundum analogiam sunt in reliquis gradibus cognatorum.

CAPUT VIII.

De amicitia viri et uxoris.

domus est, quod conjugale animal sit homo. Et quia civitas constituitur ex domo et derivatur ex illa, sequitur quod homo magis conjugale animal sit quam politicum, quanto prior est domus civitate et magis necessaria, et quanto filiorum procreatio communius accidit animalibus quam esse aeconomicum vel politicum. Omnia enim animalia procreationem filiorum intendunt : non omnia autem politica sunt. Aliis igitur animalibus ab homine quaedam conjunctio conjugalis in tantum communis est, in quantum procreationem filiorum intendunt : et idcirco non conjunguntur nisi tempore procreationis filiorum. Homines autem non solum procreationis filiorum causa cohabitant, sed etiam gratia eorum quae necessaria sunt in totam vitam : et ideo semper cohabitant et individuam vitam conjugaliter viventes sortiuntur, et hanc individuitatem lege et consensu inter se invicem confirmant. Primo ante conjugium divisa sunt opera, et altera viri et uxoris ad invicem ea non referunt. Homo autem divisis operibus sibi non sufficit, sed ponentes propria ad commune, ad unam et eamdem individuitatem vitae referentes, omnia statim sibi invicem sufficere incipiunt. Suppletur enim defectus qui est in altero ex utriusque relatis ad idem. Propter hoc in hac amicitia videtur et utile et delectabile esse. Delectabile quidem, in quantum naturale. Utile autem, in quantum ex utrisque suppletur defectus alterius. Erit autem etiam haec amicitia propter virtutem, si ambo conjuges eTTeXeXeT sint : tunc enim virtus est, et gaudehunt ad invicem tali virtute.

Viro autem et uxori amicitia videtur secundum naturam existere, non secundum quod natura dicitur ex qua pullulat pullulans, sed secundum naturam qua homo conjugale animal est magis quam politicum. Solus enim homo in actibus et operationibus sibi non sufficit, et propter hoc dicit Avicenna, quod vita hominis solitarii pejor est quam esse potest, propter suae teneritudinem complexionis, et multiplicem indigentiam, propter quam oportet ipsum tendere ad domus constitutionem. Domus autem constitutio non fit nisi propter conjugium. In perfecta enim constitutione domus similitudo regni est, et aristocratiae, et timocratiae. Et timocratia propter aristocratiam est, aristocratia autem propter regnum. In domo igitur solus homo esse non potest : sed prima inclinatione naturae ad ordinem

Conjunctio autem quae est per modum 70. vinculi in hac amicitia, ut fortior et firFilii sun minor sit, filii esse videntur, ex quibus quo vir euxor fortii domus constituitur. Propter quod stericonjungur tor. les conjuges citius et facilius dissolvuntur quam non steriles : et lege Romana fe-

<--- Page Split --->

runt ab antiquo sancium, quod ex sola sterilitatis causa in altero conjugum conjugium solvetur. Sic Marcia e Catone soluta esse dicitur propter sterilitatem. Ambobus enim conjugibus commune bonum proles filiorum est. Quod autem commune utrisque est, continet conjugium et firmat : vinculum autem æqualiter nectit.

Dubitatio. Jtrum naturale sit vium habere unam vel plures fecdinas : aut fœminam habere unum vel plures viros ?

Utrum autem unam esse oportet unius secundum conjugale vinculum, vel plures unius, vel etiam unum conjungi pluribus? ad civilem pertinet determinare. Dicit enim Plato, quod unus multas implet, secundum quod unum sigillum in multis sigillat. Propter quod videtur, quod cum semen generationis impediendum non sit, unius viri multæ debeant esse uxores. Una enim plures imprægnationes simul non accipit, nisi valde difficulter et in paucis animalibus, scilicet in muliere, et equa, et lepore. Et in his videtur quod plures possint conjungi uni et eidem. Propter quod videmus multas gallinas sequi gallum unum. Similiter autem dicitur, quod cervæ se habent ad cervum, et equæ ad equum, et vaccæ ad taurum. In omnibus enim his multæ fœminæ sequuntur unum masculum. Contra autem in canibus et lupis etiam est et vulpibus et quibusdam aliis. In his enim multi masculi sequuntur fœminam unam. In quibusdam autem unus unam, et e converso una unum sequitur, sicut in turturibus et columbis et multis aliis animalibus. Si igitur omnia ista in animalibus inveniuntur, videtur quod nihil quod naturale sit determinate, sed omnia communia : dicunt enim jus naturale esse, quod natura omnia animalia docuit. Omnia autem hoc docet secundum aliam diversitatem.

Ad hæc autem et similia dici potest, quod in veritate quantum ad potentiam generandi unus multas implere valet, sed non plurimas. Si enim plurimas implere debeat, non ad perfectam maturitatem stabit semen in corpore : et sic inutile efficitur ad generationem. Secundum

autem quod natura animal domesticum est vir, una unius est secundum naturam. Non enim facit ad unitatem domus habere plures, sed potius ad divisionem. Individuitas enim vitæ simpliciter ad plures esse non potest : quod enim uni individuum est, alii individuum esse non potest. Quod et Theophrastus dicit, plures facere ad domus divisionem : eo quod plures ad invicem non habent relationem, sed unaquæque secundum sua quærit principari et dominari. Unam autem habere plures in hominibus innaturale est. Exsiccatur enim ex pluribus matrix unius, et exsiccata subtilis efficitur. Similiter autem ex nimio usu venereorum lubricatur et non retinet semen injectum. Similiter autem et natura matricis est sicut et stomachi, diversa rejicere et uniformia retinere. Diversus ergo usus cum una venereorum, conceptum vel bonitatem conceptus impedire videtur. Plures autem esse plurium non potest secundum legem matrimonii. Si enim debet reddere uni, simul cum hoc non potest reddere alii : nec justum quod habet ad unam, et una ad unum, non potest simul diversorum. Non enim lege ordinatum est nec ordinabile, quod vagatur secundum incertum debitum. Cum igitur matrimonium, secundum quod homo conjugale animal est, lege determinetur naturali et justo naturali, videtur quod secundum virtutem matrimonii una debeat esse unius : et hoc quidem verissimum est. Et si aliquando unus plures habuit, secundum dispensationem fuit legislatoris, propter pacitatem populationis regnorum et civitatum.

Qualiter autem convivendum viro sit ad uxorem, et universaliter qualiter convivendum sit amico ad amicum quaerere, nihil aliud quaerere est, ut videtur, quam quaerere qualiter justum sit vivere viro ad uxorem, vel amico ad amicum. Diximus enim in præhabitis, quod non est idem justum quo amicus communicat ad amicum, et quo communicat ad ex-

<--- Page Split --->

traneum. Inter justa justissimum est amico benefacere. Hoc ad extraneum non ita se habet. Similiter autem non est idem justum quo εταίρος communicat εταίρον, et quo condiscipulus communicat condiscipulo, et quo communicat extraneo, et sic est in omnibus aliis. Justum autem est, super quod fundatur amicitia taliter communicantium : quia cum debito transponitur affectus. Similiter autem in distantibus personis secundum excellentiam non idem quod ministratur ab amante, et quod repentitur a redamante : et hoc est ideo, quia non idem decet ministrari et retribuere secundum distantiam ad invicem personarum. In omnibus igitur amicitia fundatur super justum. Et secundum rationem debiti tribuendi vel retribuendi, secundum quam justum diversificatur, diversificatur etiam amicitia : quare in his omnibus velle bonum variatur, quod proprium est amicorum.

CAPUT IX.

oportet accusare amicum de hoc quod non aequaliter ministrat vel retribuit. Sicut enim determinatum est de amicitiis, ita oportet quaerere de solutionibus amicitiarum. Sunt enim quidam amici qui similiter et aequaliter, et in uno et eodem ministrantes et tribuentes fiunt amici. Sunt etiam amici in quibus melior secundum aliquam dignitatem amicus est deteriori, in quibus non idem nec aequaliter amanti retribuere oportet, sicut diximus de patre et filio, et rege et subjecto : et haec secundum unam similitudinem est amicitia quae fundatur super delectabile, et in illa quae fundatur super utile. Propter hoc enim duo et aequantes se in amicitiis amici sunt, et differentes amici sunt etiam ad invicem propter delectabile et utile. Æquales autem æquari oportet secundum æqualitatem in amare et redamare, et in omnibus reliquis quæ ad æqualitatem inter eos referuntur. In his autem qui inæquales sunt et secundum excellentiam distantes, per idem oportet utrique secundum analogiam suæ dignitatis assignari, sicut in antehabitis dictum est. Et si haec quidem fiant, amicus ab amico accusari non potest. Si vero non, accusat amicus amicum coram judice : eo quod omnis amicitia super justum quoddam fundatur. Tales igitur accusationes vel increpationes et maxime fiunt in amicitia quæ fundatur super utile, vel forte solum in illa vel in aliis esse non possunt.

Et hoc quidem rationabiliter dicitur. Quia qui propter virtutem amici existunt, sive æquales, sive inæquales personæ sint, prompti sunt ad bene operandum ad invicem : nec oportet quod accusentur de hoc ad quod promptissimi sunt. Virtutis enim et amicitiæ proprium est promptissimum esse ad benefaciendum ministrando et retribuendo. Eorum autem qui sic contendunt ut bene tribuant, neque pigri sunt in actiones, sed potius tribuunt complexus et amationes. Amantem enim et quantum potest bene facientem nullus accusando contristat, sed po-

Trinis itaque existentibus amicitiis, quemadmodum in principio hujus libri ditum est, cum secundum unamquumque dicatur amicitia : quidam enim secunautem secundum superexcellentiam, sicut in secundo tractatu dictum est : oportet quaerere secundum quas amicitias

<--- Page Split --->

tius si sit gratus, tribuenti bene operans retribuit. Si autem distantes personae sint, una quidem superexcellens, et altera superexcelsa : tunc quidem superexcellens sortiens quod appetit secundum geometricam medietatem, non utique accusabit amicum. Uterque enim amicus bonum quod sibi competit, appetit : et propter hoc amico concedens, et quod ipse secundum dignitatem sortiatur, non aliquo modo accusandi habet rationem. Sic igitur in ea quae super honestum fundatur, nullam habet accusationem.

CAPUT X.

Qualiter et quibus modis fiant actiones in hac amicitia ?

Nec in amicitiis quae ob voluptatem constant, multum fiunt incusationes et querelce.

Similiter in his quae propter delectationem fiunt in amicitiis, non omnino locum habet accusatio. Si enim gaudent in hoc quod est commorari ad invicem propter mutuam quam sibi donant et redonant delectationem, ridiculus videbitur unus amicorum ut accuset alterum, ut sic non delectantem secundum quod oportet. Potest enim non commorari, eo quod non obligatur ad commorandum. In his autem quae per nos possumus, ridiculum est recurrere ad judicem.

Videtur autem quemadmodum justum duplex quod est directivum distribuionis vel communicationis, ita et haec amicitia duplex esse. Justorum enim talium unum quidem est non scriptum, quando scilicet circumscriptio non fit de pacto quod est inter taliter communicantes vel convenientes. Aliquid est secundum legis modum, scilicet quando pactum fit inter convenientes, et conscriptio fit pacti per chartam quae instrumentum a quibusdam vocatur per manum publicae personae, quae tabellio est, vel judiciorum, quo scripto uterque arctatur et dirigitur ad solvendum. Sic igitur dupliciter est utile quod in tali solvitur amicitia. Talis enim conventio aliquando moralis est sive consuetudinalis sola consuetudine firmata, ut scilicet uterque alteri secundum consuetudinem communicet. Aliquando autem legalis esse videtur, quando scilicet pacta expresse fiunt, et haec scripto confirmantur et commendantur, et haec scripta per modum legis utrumque ligant ad alterum, ut per modum scriptum uterque communicet alteri. Accusationes igitur quae in talibus fiunt, tunc maxime fiunt cum non commutant vel communicant secundum eumdem modum, aut consuetudinem, aut qui scriptus est in instrumentis : et tunc amicitiae dissol-

Sed amicitia quae fundatur super utile, accusativa est, et frequenter unus amicorum accusat alterum coram judice. Qui enim quaerunt ad invicem uti secundum utilitatem, semper pluri indigent. Indgentia enim causa est talis amicitiae, et existimant semper minus accipere ab amico quam conveniat eis secundum suae amicitiae conventionem, et vituperant amicos de eo, quantum ipsi digni sunt plura accipere, quod non tanta quantis indigent, sortiuntur ab amicis, et quanta meruerunt secundum utilitatis ministrationem. Rebenefacientes autem allegant quod non possunt sufficere ad tanta, quantis indigent qui utiliter ministraverunt. Sic autem se habet in clientibus ad dominos : clientes enim semper allegant plura se meruisse : domini autem e contra plura merito solvisse.

<--- Page Split --->

vuntur. Legalis autem duplex est : pactum enim est per modum legis obligans : et haec aliquando est in dictis solis, scilicet quando conventiones verbis firmantur : et haec talis communicatio est omnino venalis, quasi nihil habens amicitia. Venalem autem dicimus, quae quasi de manu in manum : et haec aliquando in scripto firmatur, et in tali nihil fit pro amico ut amicus est, sed totum est per mutuum propriae utilitatis.

Aliquando autem liberalior est, a quo aliquid fit pro amico ut amicus est : et hoc est quando ad minus fit mutuum, tempus et terminus ponitur solutioni : ita tamen quod expressa confessio fiat, et in pactum vel scriptum deducatur quid pro quo solvendum sit. In tali enim communicatione debitum manifestum est et non ambiguum quid pro quo solvendum. De amicitia autem tantum est ibi, quod amicativam habet dilationem. Quando enim unus tenetur alteri statim solvere tenetur, nisi ex amicitia differatur, vel tempus vendat ut usurarius. Propter quod et apud quosdam amicorum talium quorum amicitia super utile fundatur, et non observantur justa quae dicta sunt : sed existimant sicut et in rei veritate se habet, oportere diligere eos ut amicos, qui non in pactum vel scriptum deducunt, sed commutant vel mutuant secundum fidem, ita scilicet quod fidei amici simpliciter credant. Talis enim communicatio liberalior est, alia servilior : et talis etiam moralis est, ut scilicet consueta faciat amico retribuendo quod secundum consuetudinem justum est. Est autem non in dictis sive pactis sive scriptis, sed potius ut amico donat vel mutuat, vel etiam cuicumque alii qui sibi non est manifestus in amicitia : sed tamen dignificant in retribuendo conferri sibi aequale vel plus. Non enim dat talis liberaliter, sed potius accommodat et mutuat : et quando similiter alius sicut sibi non mutuans, sed etiam est dissolvens consuetam retributionem, accusabit eum et dissolvet eam quam habebat secum

amicitiam. Talis autem communicatio causatur per hoc quod omnes quidem vel plures volunt bona honesta, propter similitudinem utrisque quae per se expetibilis est. Eligunt autem utilia sibi propter necessitatem vel avaritiam. Bonum autem honestum est benefacere amicis, non ea intentione ut donans et benefaciens aliquid contrapatiatur per retributionem, sed liberaliter intendat. Utile autem est rebeneficiatum esse. Quod quamvis in pactum non deducat, non intendit quod donat. Intendit enim quod ad aequalia vel majora provocet amicum.

Ei ergo qui talem accipit donationem 74 ab amico et potens est solvere, retriAmicu potest, buendum est secundum dignitatem et retrib et bene compe re. valorem eorum quae passus est sive rocipit : quamvis ille forte sponte dederit, quod nec scriptum deduxit in conventionem. Non enim faciendum est nolentem amicum : qui quamvis ut amicus dederit, noluit tamen amicitiam, sed retributionem. Taliter enim accipiens est potestatis in principio amicitiae, in hoc scilicet quod benepatiens est, hoc est, bonum utile recipiens a quo non oportuit. Scivit enim quod non propter amicitiam daret sed propter separatam utilitatem. Non enim accipit ut ab amico, neque ab eo qui propter ipsum ut ipsum amicum hoc operatur, sed potius ut ab eo quem scivit utile aliquid intendere. Sicut igitur dissolvitur amicitia quae est in dictis sive pactis sive scriptis per non retributionem aequalium, ita et haec amicitia dissolvenda est, ut aequalium vel plurium fiat retributio. Quinimo qui in tali amicitia ab amico accipit beneficium et potens est reddere in principio acceptionis, confiteri debet quod non ut donum, sed ut mutuum accipit. Si enim impotens sit solvere, talem primum beneficians qui utilitatem intendit, dono suo non dignificabit. Propter quod si beneficiatus potens sit sol-

<--- Page Split --->

vere, retribuere debet ei qui eum ex tali beatificavit amicitia. Si autem hoc grave est ei, intendendum fuerat et considerandum in principio antequam domum acciperet a quo beneficiaretur, et in quo sive quanta utilitate, ut in his consideratis sustineret vel non sustineret communicationem. Honestius enim fuerat a principio a tali communicatione recedere quam sic intendenti utilitatem dignam non retribuere.

ab amicis poterunt recepisse, et ideo in tali donatione parum amicitiae se expertos : et hoc dicunt varpificantes dona quae receperunt. Dantes autem e converso allegant se secundum facultates proprias maxime donasse, et quae a nullis aliis data fuissent : et addunt quod in talibus periculis dederunt vel in talibus necessitatibus, in quibus accipiens magnum damnum incurrisset si non dedisset, et tunc secundum hoc sibi fieri debere retributionem.

CAPUT XI.

Quomodo mensuretur talis amicitiae retributio ?

Ad haec et talia dicendum est, quod retributio in talibus mensurari debet patientis sive recipientis utilitate. Recipiens enim in omnibus est ut indigens : indigenti autem sufficit si aequale recipiat : sed in recipiendo tantum debet sibi fieri adjutorium, quantum juvatur ille qui suum donum ante recepit, ut scilicet tali tempore retribuat, quali recipiens juvatur ad lucrum vel a tanto periculo vel a necessitate redimitur, vel etiam plus juvatur quam adjutus est ille qui donum suum primo accipit, et intendit quod in plus juvetur. Hoc enim melius est secundum morem, et magis congruum amicitiae.

CAPUT XII.

Quod in amicitia bonorum non est accusatio.

In his autem amicitiis quae secundum 77. virtutem sunt, accusationes quidem non

<--- Page Split --->

sunt. Mensura enim retributionis in talibus vel assimilatum mensurae, est ministrantis vel retribuentis electio. Eligit enim uterque talium quantum potest secundum virtutem alii tribuere et retribuere, et uterque studet beneficiiis alium vincere : et ideo neuter potest alium accusare. Principale enim mensurans in virtutis operibus et moris honestate, in electione est. Probavimus enim in quinto hujus scientiae libro, quod nullus injustum patitur volens. Propter quod si plus tribuit vel retribuit alter amicorum alteri, et hoc volens facit et ex electione, nihil injustum passus : et ideo accusare non potest. Quinimo gaudet in hoc quod plus impendit quam recipit.

geometricam : ratiocinatur enim plus esse tribuendum in quantitate ei qui melior est et dignior. Addit quod etiam quanto dignior est, tanto utilior est : et quanto excessus indignior est, tanto etiam inutilior est, et minus confert communitati. Qui autem inutilior est, minus debet habere in distributione. Aiunt igitur excessum minus oportere habere. Adhuc autem si non plus recipiat, dicunt non esse amicitiam, sed quamdam servilem ministrationem. Si enim amicitia est, cum uterque amicorum alteri velit bona secundum dignitatem, oportet quod majori uterque amicorum velit plus bonum : aliter enim videtur fieri injuria. Hoc autem fit : quia existimant, quod sicut in pecuniarum distributione plus accipiunt qui plus conferunt in promotione communitatis, ita dicunt oportere fieri in amicitiis. Verbi gratia, habent forte communicationem miles et plebeius in mercatione, et propter militem mercatio absolvitur a vectigalibus et teloneis : et sic ad commune lucrum plus confert operatio militis quam plebeii : propter quod militi rationabile videtur quod plus accipiat.

CAPUT XIII.

De accusatione amicitiae quae est differentium personarum.

Indigens autem sive excessus, cujus operatio deterior est in communicatione, e contra allegat, quod amici boni proprium sit quod sufficiat indigenti amico : et quia plus indigeat, de communi lucro plus debeat recipere. Dicunt enim, quod ad nihil utile esset amicum esse studioso, vel potenti, vel erudito, vel diviti, si nec ultra id quod confert, sit recepturus ab amico : tantum enim a quolibet non amico esset recepturus.

Hæ autem accusationes non tantum sunt in amicitia et amicitiae speciebus, quæ distinguuntur penes amabilia, sed sunt etiam in his quæ penes amantes distinguuntur, et sunt inter personas secundum superexcellentiam differentes. In talibus enim amicitiis etiam differunt accusationes. Uterque enim talium dignum se reputat plus habere, tam excellens scilicet quam excessus : et cum non fiat sibi hoc quo se dignificat, dissolvitur amicitia. Melior enim superexcellens existimat sibi plus convenire quod plus habeat ex sua excellentia secundum distributionem

Ad hæc autem dicendum esse videtur, quod uterque videtur ratione dignificare, et quod oportet utrique plus tribuere ex amicitia : sed non ex eodem bono utrique plus tribuendum est. Sed superexcellenti quidem plus tribuendum honoris et demonstrationis et laudis. Indigenti autem qui superexcessus est, oportet tribuere lucrum, ita quod lucrum generaliter

<--- Page Split --->

sumatur pro omni eo quod supplet indigentiam excessi. Proprium enim praemium virtutis et beneficii liberaliter impensi honor est. Excellentis autem est ex virtute et liberalitate ministrare, eo quod ille per indigentiam non cogitur. Proprium autem auxilium indigentiae lucrum est. Talis enim ab ipsa indigentia cogitur lucro intendere. Sic ergo utrique retribuendum est secundum dignitatem, honor excellenti, et lucrum attribuetur excesso.

Hoc autem probatur per id quod fit in urbanitatibus. Sic enim videtur in urbanitatibus observari. In urbanitatibus enim non honoratur qui nullum vel parvum bonum commune reipublicae tribuit. Commune enim bonum quod inter cives distribuendum est, datur ei qui communem rempublicam beneficiat et promovet. De talibus autem communibus bonis est honor. Communitatem autem promovens excellens persona est. Opus enim vilis personae et humilis ad rempublicam nullum est. Honor igitur excellentis est. Nec potest dici quod una et eadem persona communitatem promovens simpliciter in uno tempore ditari possit a quibusdam communibus, et honorari. Sic enim unus et idem et simul excedens esset et exscessus in eodem. Adhuc autem si excellens lucrum non intendens, etiam honorem non reciperet : tunc impendens communitati, in utroque, honore obsequi scilicet et lucro minoraretur. Nullus quidem in omnibus minus exspectat. Excellentia autem minus circa pecunias tribuitur, sed honoris : et excesso qui dona exspectat ad propriae indigentiae supplementum, urbanitates tribuunt pecunias, et non honorem. Sic enim utrique retribuitur secundum dignitatem. Quod autem secundum dignitatem sic retribuitur, secundum geometricam proportionem salvat et adaequat amicitiam, quemadmodum saepe dictum est. Sic utique associandum est unicuique, inaequalibus personis existentibus, quod congruit utrique secundum propriam dignitatem. Verbi gratia, quod ei qui in lucrum pecuniarum

commune ex propria dignitate plus utilis est, vel etiam qui plus utilis est ad virtutem ex propria dignitate, sicut dives, vel honestus, vel eruditus, plus honoris reddatur ab eo qui sibi communicat, et retribuere debet quod congruit. Ei autem qui plus indiget, plus lucri reddatur propter famulatum quem impendit.

Attendendum tamen est, quod retributio fit secundum possibilitatem, ut scilicet hoc retribuat quod contingit eum retribuere secundum facultatem propriam. Amicitia autem ab amico recipi requirit possibile, et si non requirit hoc quod dignum esset reprehendere : hoc enim aliquando est super facultatem retribuenti. Non ergo quaerit quod in omnibus sibi secundum dignitatem retribuatur, quemadmodum patet in his honoribus qui ad deos vel parentes retribuendi sunt. Nullus autem est (etiam si seipsum saepius rependat) qui secundum aequalem dignitatem diis et parentibus retribuere possit : sed famulans et retribuens secundum potentiam propriae facultatis, iniexisterbonus esse videtur.

Propter quod ulterius videtur, quod non est possibile filio patrem abnegare in decenti retributione. Patri autem possibile est abnegare filium. In tantis enim beneficiis pater sibi filium obligavit, quae filius nunquam reddere potest adaequate : filius autem in nullo sibi obligavit patrem : filius ergo semper debet. Qui autem semper debitor est, ad reddendum semper obligatur. Filius enim nihil operatus est quod sit dignum his quae sibi subfuerunt a patre. Semper igitur debitor manet et patri debet. In omnibus autem ita est, quod ille cui debetur, liberam potestatem habet dimittendi debitorem : et non culpatur si dimittat, et solvat amicitiam. Patri igitur liberum est filium dimittere, et subtrahere sibi amicitiae subventionem. Simul autem cum hoc notandum est, quod forte nullus parvum sic dimittit filium, nec

<--- Page Split --->

aliquando recedere videtur a filii subventione, nisi filius superexcellentis malitiæ sit et contumaciæ in parentes : tunc enim pro certo a patre relinquendus est, et judici condemnandus debet assignari. Quod autem diximus, patrem non relinquere filium, non est ex amicitiæ debito, sed potius ex naturae vinculo : quia scilicet se alterum pater habet in filio. Unde etiam sic conscribatur naturalis hæc amicitia, in quantum amicitia est. Adhuc humanum et humanæ pietati congruum est, non expelli a patre talem auxiliationem quam potest impendere filio. Ex-

pelli autem diximus, quia tanta est inclinatio naturae patris in filium, quod nisi violenter expellatur per nimiam filii impietatem, pater filium non deserit. Sed tunc sic malo existente filio, patri vel a filio fugiendum est, vel ad minus non festinandum, ut filio secundum malam voluntatem suam sufficientia ministret. Multi enim talium benevolunt pati, et multa bona recipere a patribus : facere autem in reverentia patrum quæ debent, fugiunt : eo quod hoc inutile et non lucrosum reputant. De talibus igitur accusationibus in tantum dictum est.

<--- Page Split --->