TRACTATUS II

DE DIVISIONE AMORIS SECUNDUM DIVERSITATEM AMANTIUM.

CAPUT I.

De diversitate amicitiae secundum divisionem generalem amantium, in qua requiritur quod in eodem sint redamatio et amatio.

  1. Altera autem est amicitiae species, et Est alia spesecundum alteras et alias differentias amacies amicitiae quae in tionum accepta est, quae in distantibus excellentia consistit, et superabundantia est, sicut se habet pamultas habet differenter ad filium, et universaliter senior ad tias. juniorem. Tenior enim in sensu regiminis et scientia superabundat ad juniorem qui in talibus deficit. Et sic secundum

superabundantiam se habet omnis imperans ad imperatum : hic enim ex amore secundum quod superior, curam impendit inferiori : unde Ierotheus dicit, quod amor est vis unica superiora movens ad inferiorum providentiam, et inferiora ad superiorum subjectionem 1. Taliter enim distantes amando et redamando differunt ab invicem. Non enim est eadem amatio parentis ad filios, et in imperantibus ad imperatos : eo quod uterque non idem impendunt amando. Adhuc autem non est eadem amatio patris ad filium, et e converso filii ad patrem. Pater enim curam impendit filio, filius autem patri reverentiam. Nec eadem amatio est viro ad uxorem, et e converso uxori ad virum : vir enim uxori fecunditatem impendit, uxor autem viro generationem. In omnibus igitur his oportet quod altera sit virtus, et alterum opus super quod fundatur amicitia.

Virtutem autem hic non dicimus illam quae moralis est, sed eam quae perfectio est ad opus perfecte secundum statum in quo est, secundum quod dicit Aristoteles in septimo Physicorum 2, quod vir-

<--- Page Split --->

tus est dispositio perfecti ad optimum : et secundum quod dicit in primo de Cælo et Mundo 1, quod virtus est ultimum potentiæ in re. Amor etiam in talibus amicitiis magis est amor secundum corporalem actum acceptus, quam ille qui est simpliciter passio animæ, quamvis in corporali actu etiam sit passio amoris. Quilibet enim amicorum alteri vult bonum.

Similiter autem sicut altera est virtus et opus in his, ita alii et alii sunt fines proximi, propter quod fit amicitia. Propter aliud enim amat uxor virum, et vir uxorem : et sic est in omnibus aliis, quod unus amicorum quaerit in alio propter quod amat. In his autem sic differentibus, oportet quod amationes et amicitiæ alteræ et alteræ sint. Actus enim in passiones a finibus distinguuntur. In talibus enim amicitiis nec eadem fiunt utrique amicorum ab utroque amando et redamando, neque etiam secundum decentiam virtutis oportet talia quaerere. Si enim idem faciat filius patri quod pater filio, dissolvetur ordo patris ad filium, et amicitia per consequens.

se habere in talibus amicitiis. Diximus enim, quod secundum dignitatem virtutis et operationis tales distinguuntur amicitiæ : et ideo secundum geometricam distiguntur medietatem et proportionem. Cum igitur talis amatio secundum dignitatem fiat, tunc secundum aliquem modum, quamvis non simpliciter æqualitas fit inter amicos, ut scilicet quilibet in alio inveniat quod conveniens est secundum dignitatem virtutis et operis gradus sui.

Attendere enim oportet, quod non se- 34. cundum similitudinem unam est æqualæ Æqualæ in justis et in in justitia et in amicitia ut æqualiter se amicitia non in eis videtur habere, quamvis sit in se habet. utroque. Æqualæ enim quod in justis est, distributivum scilicet secundum dignitatem primum est in ordine justorum : ex hoc enim civitas ordinatur et constituitur in civitatis dispositione quæ non continetur in propriis superabundantibus et deficientibus secundum dignitatem. Æqualæ autem quod accipitur secundum quantum quod est secundum arithmeticam proportionem, et est æqualium personarum vel per modum æqualium acceptarum, et est in exterioribus bonis ad communicationem relatis, ut in secundo et in quinto hujus sapientiae libris, ubi de talibus locuti sumus, prius determinavimus justum distributivum quam justum communicativum. In amicitia autem secundum ea ex quibus ordo amicitiae accipitur, e converso se habet. In illa enim æqualæ quod est secundum quantum, primo per se et simpliciter est in æqualibus. Amicitia enim est vel in his quæ ut æquales accepti sunt in eisdem et æqualibus amantibus et redamantibus : æqualæ autem quod secundum dignitatem est, secundo se habet ad amicitias. Ideo illa amicitia est amicitia quædam modum quemdam habens amicitiæ et non perfectam rationem : propter quod etiam hic secundo loco ponitur. Hoc autem

  1. Cum autem filii parentibus retribuunt ea quæ secundum connexionem ordinis conveniens est retribuere generantibus, et e converso parentes impendunt filiis quæ conveniens est filiis impendere, erit talis amicitia mansiva Êpièuxçs sive superbona et justa.

  2. In omnibus enim amicitiis quæ sunt in his ami- is amatio rit debet rabundantiam, oportet analogam sive pro- paratio- rationum. portionabilem ad statum personæ esse amicitiam. Verbi gratia, in talibus omni- bus meliorem magis oportet amari quam amare. Similiter autem et utiliorem ma- gis oportet amari quam amare. Simi- liter autem utiliorem et aliorum di- stantium omnium oportet eodem modo

<--- Page Split --->

manifestum est, si multa fiat inter tales amicos distantia virtutis vel malitiae. Si enim multum distans faciat quae sic, et amatus inveniat quae quaerit, laudabilissima amicitia: et si transgrediatur, quo amor est, tanto indecentior efficitur secundum malitiae incrementum. Distantias autem dicimus, quae est sicut egestatis ad divitem, vel infirmatis ad potentem, vel alicujus alterius ad deficientem in illo. In omnibus enim talibus magis est amari superioris, et inferioris amare: quamvis enim amare proprium opus sit amicitiae, et amare sit velle bonum amico, cui alter amicorum magis bonum vult, magis amatur. Vult autem inferior majus bonum superiori. Magis ergo amatur superior quam inferior. Qui vero majus bonum vult alteri, magis amat quamqui vult minus. Magis ergo inferior amat. Amatur autem magis superior. Propter quod si magna sit distantia et improportionabilis bonorum quae sibi invicem volunt amici, amicitia dissolvitur: quia tales amici non dignificant se amicos appellare. Inferior enim sine proportione distans, non reputat se dignum quod in infinitum excellens ipsum, ejus vocetur amicus, sed potius vocat dominum reverendum. Superior vero quamvis benevolentiam impendat inferiori sine proportione sub ipso existente, tamen scit nibil dignum tanta benevolentiae ab inferiori sibi posse rependi. Quando autem proportio secundum utramque medietatem, geometricam scilicet et arithmeticam solvitur, necesse est amicitiam dissolvi. Omnis enim amicitia in aliqua vult esse aequalitate.

Manifestum autem est quod dicitur, in diis : dii enim secundum plurimum in omnibus bonis superexcellunt homines : et ideo non est dignum hominem Deum appellare amicum, sed potius colendum ac honorandum dominum. Manifestum etiam est in regibus : reges enim non se dignificant amicos vocari, qui multum et sine proportione defectiones sunt regibus in omnibus bonis. Similiter autem et

illi qui ex habitu morali vel intellectuali nullo digni sunt, non se dignificant esse amicos sapientissimorum optimorum, sed potius venerabiles et cum honore dignos, tales vocant doctores et eruditores. Sicut et nos sanctos in deos translatos non dicimus amicos, sed clementes et venerabiles patres et dominos.

In talibus autem distantiis non est de- 35. terminare certitudinaliter vel diffinire In tali amiciti usque ad quantam distantiam amicitia certus pretfigi remaneat vel salvatur: sed hoc certum termini est, quod multis bonis ablatis ab uno qui superabundat, adhuc manet amicitia quamdiu manet proportio bonorum qui sibi invicem volunt. Si autem multum et sine proportione distent, sicut divinum bonum distat ab humano : tunc quia proportio solvitur, solvitur et amicitia quae superfundatur super aequale alicujus proportionis.

Propter quod in dubium venit apud 36. quosdam, id quod dictum est de omniAmicus debet a maxima n a opti amicus amico vult maxima bonorum. Hi sed pri enim dicunt hoc non esse verum : quia si inferior superiori vult maxima bonorum, vel e contra, cum maxima bonorum sint divina, sequitur quod uterque amicorum alterum vult esse divinum. Hoc autem si fiat, amicitiae solvitur proportio : et sic tales ad invicem amplius non erunt amici. Non autem est optabile amico, quod non amicus efficiatur. Ergo amici non est optare alteri maxima bona : amici enim volunt sibi invicem per se bona, hoc est, quæ per se et secundum se ipsa amicis ut amicis conveniunt. Hæc autem sunt per quæ conservatur et non dissolvitur amicitia. Si ergo bene dictum est quod amici volunt sibi bona amicitiæ gratia, oportet de necessitate quod sic volendo sibi bona, maneat amicitia, et amicus maneat amicus, sicut fuit aliquando. Volet igitur homo amicus homini amico

<--- Page Split --->

maxima bona, quae optabilia sunt homini et amico manenti, et non maxima simpliciter : quia per illa dissolveretur amicitiae proportio. Adhuc autem in amicis distantium forte non volet minus alteri maxima bonorum. In talibus enim ordo et gradus sunt : et ideo conceditur unicuique amare plus seipsum quam alterum, et majora bona sibi velle quam alteri : quod non contingit in amicitia quae vere amicitia est, et vere super aequale quantitatis fundatur.

CAPUT II.

De quibusdam quae sunt talis amicitiae imitationes, non veritates.

  1. Multi autem communem hominum [ulti magis multitudinem sequentes, videntur velle mari quam amare apamari a superioribus propter amorem petunt. honoris qui ambitio vocatur, magis quam amare : quamvis diximus quod superioris est amari, et inferioris amare. Si enim a superioribus amentur, sperant se promovendos : et propter hoc multitudo communis et communiter homines amatores sunt adulationis in dignitatibus constituti, et grate recipiunt adulationes quas inferiores impendunt, ut amentur et promoveantur. Inferior enim amicus si amicitiam sui gradus et virtutis excedat alius, secundum veritatem adulator est, vel talis esse fingitur, et magis se fingit amare quam amari : semper enim recitat quod plus diligat superiorem quam diligatur ab eo, ut ex hoc captet animum

superioris et promoveatur. Amari enim in talibus cum exteriori et corporali actu uniatur, valde propinquum videtur esse ei quod est honorari : nec se reputat amari quam qui honoratur, quod utique communis appetit hominum multitudo : et quamvis hoc amicitiae actus esse videatur, non tamen omnino est idem.

Constat quod honorem nullus deside- 38. rat nisi secundum accidens, et non desiAmari est derat honorari a superiori propter ipsum bilius quam honorari. honorem, sed propter spem promotionis : et ideo gaudent honorari ab his qui constituti sunt in dignitatibus et potentatibus, propter spem promotionis. Ex tali enim honoratione existimant bene sedere in cordibus eorum, et ex hoc adipisci ab ipsis quo indigent. Gaudent itaque tales honore : propter hoc quod talis honor signum est quod bene afficiantur ad eos et dulciter hi qui in sublimitatibus sunt constituti. Et si tales quaerunt honorem abinixeisisive virtuosis, et quod honorentur a scientibus et cognoscentibus eos, non quaerunt honorem propter honorem, sed ut per bonos firmetur opinio propria ipsorum. Excellentes enim videntes quod tales boni honorant, firmiorem concipiunt opinionem quod tales promovendi sint. Gaudent itaque quod tales vere boni sunt qui honorant eos, credentes judicio talium se fore magis promovendos. In amicitiis autem amici gaudent in amari. Melius ergo est amari eo quod est honorari. Et amicitia secundum seipsam quid videtur eligibilius, honoratio autem secundum accidens. Honorem autem hic dicimus exteriorem reverentiae exhibitionem in cultibus et laudibus et demonstrationibus et titulis et praeconiis, quae a superioribus aliquando inferioribus exhibentur, quos privilegiis specialibus cupiunt insignire.

<--- Page Split --->

  1. Cum autem amare et amari proprium amicitiae sit opus et passio, videtur amicitia quantum ad actum exteriorem, magis esse in amare quam in amari : velle enim bonum, proprium opus amicitiae est : velle autem bonum, amare est. Signum autem hujus est, quod in benevolentia, quae similitudo quaedam est amicitiae, matres ad natos gaudentes sunt in amare, et non requirunt amari. Quaedam enim benevolae matres filios suos dant nutritri extra domos suas aliis mulieribus, ubi non vident eos, et amant natos scientes et cognoscentes eos natos suos esse, bona volentes eis : redamari autem a natis non quaerunt, si utraque, amare scilicet ac amari, utrique amanti et amato non contingat. Nati enim infantes existentes redamare non possunt : et in talibus ipsis matribus videtur sufficiens esse quod videant et sciant natos bene operantes et proficientes : et ipsae matres amant natos, quamvis illi propter ignorantiam infantilem rependere non possunt quae matri secundum dignitatem matris conveniunt. Si autem hoc in benevolentia est, oportet necessario quod etiam sit in amicitia, cujus benevolentia similitudo est.

CAPUT III.

Inter quos et qualiter mansiva sit talis amicitia ?

quod magis laudamus amatores amicorum quam amatos), sequitur quod amicorum secundum quod amici sunt, virtus sit amare : est enim ultimum et optimum.

Propter quod in quibuscumque amici- 41. tiis sit amare secundum dignitatem, illi Qui pro gnitate amici magis mansivi sunt : et talium amiamant, s biles su bilitas su amici. cundum distantiam personae et amicitiae, maxime sic erunt amici : sic enim maxime aequabuntur, si utrique ament secundum dignitatem et secundum totam virtutem dignitatis. Amicitia enim, sicut diximus, aequalitas est quaedam et similitudo.

Propter quod et ista amicitia maxime 42. est inter eos, in quibus secundum virtuAmicititam dignitatis similiter est. Quia enim rum est. nilitude virtuosi etiam secundum seipsos maxime qui virtut sunt si. s. mansivi sunt in eadem propositi constantia, sequitur etiam quod magis mansuri sunt amici ad invicem : tales enim neque pravis indigent aliquibus quae requirant ad invicem, neque ministrant vel impendunt sibi invicem prava : sed potius communiter dicere est, prava prohibent ad se invicem requirere vel ministrare. Bonorum enim hoc est proprium, quod nec ipsi peccent propter amicos, nec amicis concedant vel permittant aliquid propter se turpe facere. Propter quod dicit Tullius, « Prima lex amicitiae sciatur, ut non nisi honesta pro amicis faciamus, et petamus ab amicis. » Quod alii autem firmum quoddam non habent in constantia propositi : nunquam enim permanent sibiipsis similes existentes : dicit enim Dionysius 1, quod malum ut malum est inaequale et involuntarium et infecundum et pigrum.

  1. Dum autem magis amicitia sit in amaAmicorum virtus et re quam in amari (quod ex hoc probatur, perfectio est amare.

1 S. DIONYSIUS, De divin. nom., cap. 4.

<--- Page Split --->

  1. Et si mali ut mali in paucum tempus amant seipsos, sicut leccator meretricem et fornicatricem amat, gaudentes ad invicem malitia : non tamen mansiva est talium amicitia.

modum amicitiae attrahi potest et amator et amatus, inter quos, ut in antehabitis dictum est, non est vera amicitia, sed similitudo quaedam, sicut se habet pulcher ad turpem : turpis enim gaudet pulchritudine qua frui cupit in pulchra, pulcher autem in turpi gaudet famulatu. Propter quod si aliquando amatores dignificant se amari ut amant in eisdem, et propter eadem volentes amare et amari, ridiculi esse videntur. Hoc enim inter turpem et pulchrum esse non potest, nec inter divitem et pauperem, nec inter indoctum et scientem : sed forte sic dignificatum est inter eos qui ex eodem ambo amabiles sunt. Hi autem qui nihil tale habent, se velle ad eadem dignificari et æqualia, ridiculum est.

CAPUT IV.

De solutione quæstionum in principio hujus libri inducitarum.

Et si aliquis objiciat, quod contrarium non appetit contrarium, quia appetendo appeteret suam destructionem : et sic inter contraria dicat non posse esse amicitiam. Dicimus, quod sequeretur si contrarium appeteret suum contrarium propter se et secundum seipsum : hoc autem contrarium non appetit contrarium propter se et secundum ipsum, sed secundum accidens. Pauper enim amat divitem non in quantum dives est, sed ut per munus temperetur inopia paupertatis. Appetitus enim est ut veniat ad medium, in medium autem quo inter duos terminata ratione medium est : tale autem medium est bonum uniuscujusque perficiens et salvans ipsum. Verbi gratia, excellenter sicco non est bonum excellenter humidum fieri, sed ut siccitas excellens per humidum ad medium veniat : et sic est in excellenter calido ad frigidum, et in omnibus aliis contrariis ubi contrarium appetit contrarium : et sic terra siccata excellenter appetit humidam pluviam : propter quod in fabulis ad Jovem clamare inducitur contra Phaetonem, quod male dirigendo terram, ad meram siccitatem per incendium solis substantiam terræ deduxit1. Sic

  1. Ea autem quæ a principio dicta sunt Amicitia uti- lis maxime in opinionibus Antiquorum, magis vi- ex contra- riis efficitur. dentur esse circa has amicitias. Distantes enim prime quodammodo contrariae sunt : unde amicitia quæ fit ex contrariis et inter contrarios, ut Antiqui dicebant, maxime videtur fieri propter utile. Ver- bi gratia, secundum hanc amicitiam pau- per est amicus diviti, et indisciplinatus est amicus scienti : uterque ut accipiat, pauper quidem pecuniam, indisciplina- tus doctrinam. Quo enim aliquis indiget, hoc appetens ab alio accipere, redonat aliquod quo illud redamando recompen- set, sicut pauper diviti famulatum pro pecunia, indisciplinatus autem scienti pretium pro doctrina. In eumdem hunc

<--- Page Split --->

etiam vernabile cœlum impletum pluvia in terram cadere desiderat, ut perspicuitas et serenitas cœlo restituatur ex remotione superflui humidi ab aere. Sic etiam complexiones excellenter incensæ, frigidis et humidis ut temperentur, desiderant: sicut fortiter æstuans febre, desiderat aquam frigidam, non ut bonum sibi, sed ut calor temperetur. Aliter tamen

unumquodque sibi simile desiderat, et non contrarium : eo quod sibi simile suum bonum est suiipsius perfectivum et salvativum : contrarium autem sibi malum et destructivum est : sed hæc dimittantur. De his enim tractare in moribus magis alienum est quam propinquum : ad physicas enim pertinet rationes.

<--- Page Split --->