TRACTATUS II

DE DELECTATIONE.

CAPUT 1.

De introductione istius tractatus : et qua- liter delectatio et tristitia speculentur ab ethico ?

ticam scientiam. Politica enim scientia sive politicum bonum finis est architecto- nis, ad quam architectones respicientes dicunt unumquodque politicorum bonum vel malum esse. Politicum enim bonum felicissima operatio est reipublicae : quod quidem in uno est, scilicet politico se- cundum operationem : plurimis au- tem conscitur et conficitur virtutibus et potentiis ad ipsum secundum ali- quem modum ordinatis, sicut in pri- mo hujus scientiae libro tradidimus. Unumquodque autem eorum quae sic ordinantur ad ipsum, boni habet ratio- nem per respectum ordinis quem habet ad ipsum.

Adhuc autem intendere de delectatione Secunda ra- est de numero eorum quae necessaria sunt ad politicam philosophiam : et hoc est ideo, quia moralem virtutem diximus esse circa delectationes et tristitias. Con- tinentiam autem nullus dubitat esse mo- ralem virtutem : quamvis enim intelle- ctualis sit secundum subjectum in quo est, tamen passio quae est in ipsa, circa mores est.

Adhuc autem plures antiquorum phiTertia ratio. losophorum felicitatem dicunt esse cum delectatione. Propter quod beatum no- minant felicem, quem Graeci μακάρων no-

<--- Page Split --->

minant. Proprium autem ejus dicunt esse μακάριον αποχουντα χαίρειν quod Latine sonat gaudere vel delectari in tota vita. In primo enim hujus scientiae libro jam determinatum est, quod pre amicis infortuniis incidens non felicitatur : eo quod non secundum totum vitae in gaudio fuit. Mens enim tristis feliciter agere non potuit. Cum igitur gaudium et delectatio simul sint, oportet quod qui determinat de continentia, determinet de delectatione circa quam est continentia. Quamvis enim etiam virtus moralis circa delectationes sit, tamen non ita substantialiter cohaeret delectatio virtuti morali sicut continentiae. Continens enim secundum alteram partem sui quae in affectu est, totus est in delectatione.

tum referibile est ad obtinendum honestum. Bonum igitur simpliciter et secundum seipsum honestum est, et maxime illud quod honestissimum est, quod est bonum felicitatis. Hoc autem bonum delectatio non est, sive secundum seipsam sive secundum accidens accipiatur. Si enim idem esset cum illo, oporteret quod eadem esset intentio boni et delecationis : quod esse non potest propter hoc, quia jam diximus quod delectatio modus boni sit, et non ipsum per se bonum. Hac igitur ratione isti dixerunt nullam delectationem esse id quod vere et substantialiter bonum est.

Quidam autem alii dixerunt quasdam delectationes esse bonas, quamvis delecationes communis multitudinis hominum fiunt prave. Delectiones enim theorematum, sicut ea quae est ex eo quod diameter est asimeter costae, bonae fiunt : sed ha multis non sunt. Multitudo enim non ducitur nisi sensibili delectatione, cujus major pars prava est et turpis.

De positionibus Antiquorum et improbationibus eorum circa delectationem.

Fuerunt autem et tertii qui dixerunt quod omnes delectationes bonum sunt : sed hoc dato, non sequitur quod aliqua sit optimum et finale bonum, eo quod delectatio modus quidam alterationis est : in finali autem bono motus esse non potest : eo quod id quod movetur, in fine motus non est in motu, sed in motum esse, sicut in Physicis determinatum est. Hac igitur sunt quae ab Antiquis dicta sunt de delectatione.

?rima opinio.

Videbatur autem quibusdam Antiquorum, quod nulla delectatio sit bonum, scilicet quod delectatio neque secundum seipsam neque secundum accidens sit bonum aliquod. Bonum enim, ut in antehabitis determinatum est, secundum analogiam dividitur in delectabile et honestum et utile. Et bonum substantialiter et per se non est nisi honestum. Delectabile non dicitur bonum, nisi quia modus quidam honesti est : delectat enim honestum in quantum conveniens est naturae rationali. Et utile non dicitur esse, nisi in quan-

Qui autem dicunt delectationem totaliter sive universaliter esse non bonum, pluribus rationibus nituntur hoc astruere : quarum prima est, quia dicunt quod omnis delectatio sensibilis generatio qualitatis est in naturam ejus qui delectatur. Multi enim Antiquorum, quorum princeps fuit Philoxenus, in tantum honorabant delectationem, quod dicebant eam esse finalissimum bonum et principaliter bonum, quod omnia appetunt : et hoc felicitatis bonum esse diximus in primo libro : hoc enim bonum est, quod quælibet politica appetunt secundum

<--- Page Split --->

suum modum. Et his isti contrarii sunt, quia nullam delectationem dicunt esse id quod principaliter est bonum. Et pro ratione inducunt, quod delectatio sensibilis generatio est in naturam, generationem vocantes fluxum delectabilis in naturam ejus qui delectatur, ita quod delectatio sit delectabile fluens et se naturae influens. Nulla autem generatio cognata est finibus. Verbi gratia, ædificatio quae generatio domus est, non est domus : quia domus facta ædificatio est in ædificatum esse, et non in ædificari. Sicut quilibet motus in fine suo est in motum esse et non in moveri. Perceptio enim sensibilis non est nisi quamdiu sensibile est dissimile, eo quod non est passio nisi a dissimili. Quod enim ultime assimilatum est, passionem non infert, quia in naturam conversum est : et quod dissimile est, propter hoc passionem facit et motum : quia adhuc natura substrata in potentia est, et continue a potentia exit in actum. Cum igitur motus sit exitus potentiae in actum in tempore continuo, non subito, patet quod delectatio quae sensu perceptio est convenientis et passio ejus quod delectatur, generatio est et alteratio est et motus. Nihil autem talium finis est. Ergo nulla delectatio finis est. Omne autem quod per se bonum est, finis est. Nulla igitur delectatio est id quod per se bonum est.

Adhuc nullum eorum quæ fugit temperatus, universaliter et totaliter bonum est. Delectiones autem fugit temperatus, ut in primo hujus libri probatum est. Delectatio igitur nec universaliter nec totaliter bonum est.

Adhuc prudens quædam prosequitur, et a quibusdam abstinet. Totaliter autem delectabile et totaliter non triste, sive (ut ita liceat dici) intriste quod nullam infert tristitiam, non prosequitur prudens. Quidquid autem prudens prosequitur ut finem per se et totaliter, bonum est. Delectabile autem non triste non totaliter prosequitur prudens. Delectabile igitur non triste non totaliter bonum est.

Adhuc quidquid est impedimentum ad id quod est prudentem esse vel fieri, non totaliter est id quod bonum est. Delectationes impedimentum sunt ad id quod est prudentem esse vel fieri. Delectationes igitur non sunt totaliter id quod bonum est. Hujus autem probatio est, quia quanto magis aliquis gaudet delectatione,tanto magis impeditur a prudentem esse. Quod apparet in his qui in venereis delectantur. Constat enim nullum aliquid posse intelligere delectatione venereorum. Transponit enim mentem, et extasim facit animæ venereorum amor. Transposita autem mens intelligibilibus non studet, eo quod mens occupata circa unum, abstrahitur circa alterum.

Adhuc nulla ars delectationis operatrix vel optativa est. Omnis autem ars operatrix et operativa boni illius est quod simpliciter bonum est. Nulla ergo delec tatio est id quod simpliciter bonum est. A principio enim hujus scientiae determinatum est, quod omnis ars in civitate est. Et omne quod in civitate est bonum ultimum, optat et operatur ipsum secundum aliquem modum.

Adhuc quæcumque prosequuntur hi seu rata, qui bonum intendere non possunt, non totaliter sunt id quod bonum est. Pueri autem et bestiæ quæ bonum intendere non possunt, prosequuntur delectationes. Delectationes igitur totaliter non sunt id quod bonum est.

Adhuc autem quod non omnia quæ Septima rasunt delectationes, sunt studiosa, manifestum est : quia expresse apparet quod quædam sunt turpes et probrosæ et nocivæ. Ægritudinalia enim quædam ex perniciosa natura delectabilia sunt, quæ tamen nociva sunt.

Adhuc quod non optimum sit delectatio, per hoc patet quod delectatio, sicut diximus, non est finis sive finalissimum bonum, sed potius motus in naturam ejus qui delectatur. Quæ igitur ab Antiquis dicta sunt circa delectationem, fere hæc sunt quæ inducta sunt.

Quarta ratio.

Amor venereus impedit intellectus operationem.

Quinta ratio.

Sexta ratio.

Septima ratio.

Octava ratio.

<--- Page Split --->

universaliter : alicui autem non sunt prave. Verbi gratia, comedere supra modum et ultra quam satis est repleri, simpliciter et universaliter pravum est : esurienti tamen et multum exinanito rursus non pravum, sed eligibile. Quædam etiam nec alicui sunt eligibiles semper, sed aliquando et secundum paucum tempus eliguntur et appetuntur, sicut ea quam diximus quæ est supersaturari : hæc enim non eliguntur nisi tempore magnæ famis. Quædam etiam nequaquam sunt delectationes, quamvis alicui et secundum paucum tempus delectabilia videantur, sicut illa quæ sunt cum magna tristitia, et sine tristitia fieri non possunt. Sicut Ajaci et Didoni delectabile videbatur interficere seipsos. Et tales sunt aliquando quæ fiunt medicinæ gratia, sicut delectationes laborantium, ut patet in eo qui multum prurit, et plenus acutis humoribus, sicut illi qui laborat lepra leonina, delectabile est intrare in ebullitionem calidissimam : est tamen hoc moris ejus sic.

Quod autem non sequatur propter rationes inductas delectationem non esse bonum neque optimum aliquid, manifestum erit etiam ex his quæ dicentur. Quod autem primum est, per hoc quod ostendemus, hoc est : quia sicut patet per ante dicta, bonum dupliciter dicitur. Dicitur enim aliquando bonum, quod simplipliciter, hoc est, universaliter quod omnibus qui sunt in specie una, bonum est, sicut cibus et potus et lectulus homini, orabum bovi, hyringus asino, et cætera hujusmodi. Aliud autem est bonum alicui et non omnibus in eadem specie existentibus propter perniciosam naturam vel acquisitum habitum aliquem quo disponitur ad appetitum talium. Et secundum hanc digestionem diversificantur nature, et habitus consequenter. Quia consistens natura et constituta et habitus salvans naturam appetunt bonum simpliciter. Deficiens autem et indigens ex perniciosa natura vel habitu acquisito singulariter disponitur ad appetitum boni cujusdam. Et cum omnis motio et omnis generatio sit actus vel operatio alicujus naturae vel habitus, sequitur quod etiam generationes et motiones dupliciter sunt, et quod etiam illæ delectationes quæ prave videntur esse, dupliciter sunt, sicut et bonum dupliciter dicitur. Quædam enim simpliciter prave sunt, hoc est,

Adhuc autem bonum dupliciter est secundum aliam divisionem. Dicitur enim bonum operatio, et dicitur bonum habitus. Operatio enim delectabilis est et sequitur habitum : quia qualis est habitus, talis est operatio : propter hoc etiam operationes quæ constituunt in naturalem habitum, secundum accidens delectabiles sunt. Operationes autem illæ quæ sunt in concupiscentiis carnalibus, sunt deficientis sive et indigentis naturae et habitus. Et ideo secundum diversitatem nature et habitus diversæ sunt delectationes. Et quamvis hæ delectationes sint per accidens, tamen nihil prohibet alias quasdam esse delectationes quæ sunt sine tristitia et sine concupiscentia indigentis naturae. Verbi gratia, operationes speculationis theorematum quæ sunt natura non indigente : quinimo omnibus ad voluptatem et necessitatem existentibus, tales delecationes delectabiliores sunt. Quod autem talis sit diffinitio delectabilium, et dele-

<--- Page Split --->

citationum, signum est quod non eodem delectabili gaudent omnes et semper. Natura enim indigens, repletione delectatur quadam et aliquando. Constituta autem natura et non indigens, gaudet simpliciter et semper delectabilibus. Illa autem quae indigens est repletione, gaudet his ad quae disponitur secundum naturam vel habitum, quae aliquando sunt contraria, sicut diximus : tales enim aliquando gaudent et acutis et amaris, ut comestione carbonum vel limi combusti vel luti, quorum nihil simpliciter delectabile est. Nihil enim talium secundum naturam constitutam delectabile est. Et ideo motiones talium in naturam non sunt delecationes simpliciter. Quia sicut se habent delectabilia ad invicem, ita se habent et delectationes. Patet igitur quod quamvis aliqua delectatio sit motio et generatio, non tamen omnis. Non ergo sequitur quod nulla delectatio sit finale bonum, propter hoc quod quaedam delectatio motio et generatio est.

Adhuc autem non sequitur hoc quod quidam alii dixerunt, quod necesse sit quod aliud aliquid melius sit delectatione, propter hoc quod dicunt delectationem motionem et generationem esse. Dicunt enim quod finis motionis et generationis in quo generatio est in generatum esse, et motio in motum esse, melior est motione et generatione : eo quod finis perfectus est actus, motio autem et generatio actus imperfecti et imperfectorum indigentium. Hoc enim non sequitur. Jam enim patuit quod non omnes delectationes generationes sunt, vel cum generatione, sed quaedam sunt operationes et ultimi fines : operatio enim habitus est. Neque omnes sunt factorum per motionem et generationem, sed sunt quaedam utentium natura et habitu. Nulla enim natura et nullus habitus propria operatione destituitur. Quia omnis naturae et omnis habitus usus et aliqua operatio est. Sicut videre usus et operatio est oculi, et lucere usus et operatio lucis est.

Similiter non est generaliter verum,

quod finis alterum quid sit ab eo cujus finis est. In omnibus enim virtutibus nullus alius finis est nisi opus virtutis. Sed hoc est verum, quod eorum quae ducentia sunt imperfectionem naturae deficientis et indigentis, finis alterum est : quia illa sunt motiones et generationes. Propter quod non bene se habet diffinitio qua Antiqui diffinium delectationem dicentes, quod delectatio est sensibilis generatio sive fluxus delectabilis sensibilis in naturam. Sed melius dicendum erat, quod delectatio est operatio ejus habitus qui est secundum naturam. Habitus autem ille est qui est connaturalis et proprius. Dico autem connaturalis, quia conveniens est ad naturam constitutam. Proprius autem vocatur, eo quod convertibilis est et sequitur, omnibus etiam illa natura constitutis, et solis illis et semper convenit. Operatio enim talis habitus semper delectabilis est et delectatio est. Pro eo autem quod Antiqui dicebant delectationem esse sensibilem motionem, debebant dicere operationem non impeditam. Cum enim duo sint actus, scilicet primus, et actus secundus : actus secundus finalius bonum est quam primus. Est enim secundus sicut vigilia, primus autem sicut somnus, et secundus non est nisi primus exercitus, sicut sophistae dicunt differre negationem exercitum a negatione concepta, et numerum exercitam a numero concepto. Hoc autem planum est in ense, cujus secundus actus est incidere, primus autem figura terminata per angulum acutum : et cum acuti sit penetrare, patet quod incidere nihil aliud est nisi exercitium acuti. Et sic est in omnibus habitibus si ad actus suos proprios referantur. Diffusio ergo actus primi in exercitium, propria operatio est uniuscujusque naturae et actus, quod omni actui et habitui summum gaudium est, et in illo summe floret et tota dilatatur et diffunditur. Haec ergo summa delectatio est. Delectatio ergo proprii et connaturalis habitus est. Si autem perfecti et constituti est in natura et habitu et non indigentis, sequitur

<--- Page Split --->

quod non impedita sit. Quod enim impeditur, ex permixtione contrarii impeditur, et hoc in motu et generatione, et est non perfectum et constitutum, sed indigens et perfectionem continue accipiens, et quantum ad hoc non potest esse finale bonum, nec operatio ejus simpliciter delectatio est, sed est delectatio quaedam alicujus. Antiquis autem videbatur propter hoc generationem dici delectationem : quia dicebant quod delectatio principaliter bonum est omni naturae, et constituens omnem naturam in esse, sicut generatio. Est enim ex conjunctione convenientis cum convenienti, quod omni naturae bonum est et constitutum in esse. Antiqui enim opinabantur quod operatio sit et motio, cum tamen alterum quid sit : cum motio actus imperfectus sit imperfecti, operatio autem actus perfectus et perfeeti.

Adhuc autem quod aliquis dicat delecationes universaliter esse pravas et pravum quid, propter hoc quod quaedam eligibilia et perniciosa naturae appetibilia, delectabilia sunt, idem est dicere quod sana omnia sint prava, quia ad quaedam prava sunt et nociva. Sunt enim nociva ad pecunias congregandas. Verbi gratia, sanitas enim non fit nisi pecuniis datis pro medico et medicinis. Si ergo sanitas induci debeat, pecuniam expendere necesse est. Sequitur igitur quod ambo dicta prava sint, scilicet et sanitas et expensa pecunia : et si non prava sint, hoc erit secundum hoc quod aliquid bonum inducunt : et hoc inconveniens est. Sanitas enim simpliciter bonum est et delectabile. Si enim propter hoc prava esset, quia ad quoddam prava est, sequeretur quod etiam speculari theoremata esset pravum : eo quod aliquantulum nocet ad sanitatem. Propter quod praecipitur febricitantibus quod non speculentur subtilia. In speculatione enim subtilium spiritus diriguntur ad cerebrum : propter quod corpus calefit, et augetur febris.

Similiter hoc quod dixerunt Antiqui, quod propter hoc mala est delectatio, quia impeditiva est prudentiae, non habet rationem. Delectatio enim quae est propria operatio uiiiuscujusque, nullius prudentiae et nullius habitus est impeditiva, sed potius promotiva : sed delectatio aliena, hoc est, alieni habitus et alienae naturae. Quia in quantum illa aliena est, ad alienam trahit intentionem et appetitum, et ad alienum tracta, remittitur ad propria. Non enim potest esse intentio simul in duo opposita. Sed delectatio quae est a speculari et addiscere, promovet ad speculari et discere. Quanto enim magis aliquis delectatur in speculatione, tanto libentius studet et discit ut speculari possit.

Ad hoc autem quod Antiqui dicunt de- 56. lectionem esse malam, quia nullius arAd quintam. tis opus est, non sequitur. Rationabile enim est, quod delectatio non sit artis secundum quod delectatio motio est, ut Antiqui dicebant. Sic enim ars artificialio est, hoc est, acceptio artis. Et hoc modo ars non est alicujus operationis, sed est illius potentiae quae vocatur habitus artis, et acceptio et constitutio jam illius habitus, operatio est propria connaturalis illi habitui. Nulla igitur ars operationis est, sed potentia habitualis. Cum ergo deleetatio operatio sit,sequitur quod delectatio artis non est opus, sed habitus acquisiti per artem. Tamen dictum Antiquorum instantiam habet. Quia est ars pigmentaria et pulmentaria, et illa videtur esse delectationis. Pigmentaria enim ars est scientia conficiendi pigmenta ad delectionem. Ars igitur illa finem habet delectationes. Et sic aliqua ars delectationis esse videtur.

Quod aliqui dicunt delectationem ideo 57. malam esse, quia temperatus fugit deAd secundant,tertiam lectiones : et ideo iterum malam esse, et sextam. quia prudens non præcipit prosequi de-

<--- Page Split --->

lectationes, vel etiam tristitias : sed prosequitur intristem vitam, quae media est inter delectationes et tristitias. Et quod dicunt, quod pueri et bestiae prosequuntur delectationes, quae bonum intendere non possunt, omnia uno et eodem modo solvuntur. Diximus enim, quod quaedam simpliciter bonae sunt delectationes, et quaedam non simpliciter bonae, sed cuidam et aliquando. Et tales quae cuidam et aliquando sunt, pueri et bestiae prosequuntur : et prudens in talibus eligit intristis esse. Tales autem diximus esse eas quae sunt cum concupiscentia indigentis et cum tristitia delectabilis absentis, et sunt corporales corporis deficientis et indigentis. Tales enim sunt delectationes bestiarum et puerorum, et harum superabundantias fugiunt prudens et temperatus. Secundum illas enim superabundantias intemperatus est : propter quod temperatus qui opponitur intemperato, fugit eas. Sed ex hoc non sequitur quod omnes fugiat. Sunt enim quaedam deleciationes temperati, quas temperatus non fugit, nec prudens fugere praecipit. Temperatus enim delectatur in temperate facere et agere, et universaliter in eo quod est temperate vivere.

ste : significans hoc per infinitum nomen intriste, et hoc dicebat opponi et tristi et delectabili, sicut opponitur aequale majori et minori. Et haec solutio non convenit, quia non potest dicere quod malum aliquod sit delectatio, sicut patet ex rationibus inductis.