TRACTATUS IV

DE DUBITATIONIBUS QUÆ ORIUNTUR EX HIS QUÆ DETERMINATA SUNT.

CAPUT I.

An utiles sint virtutes intellectuales ?

  1. Ad quid utiles sint hi habitus, sapientia scilicet ac prudentia ?

Dubitabit autem aliquis, quaerens ad quid utiles sint virtutes intellectuales? Sapientia quidem igitur quae inter intellectuales potissima est, nihil speculator eorum ex quibus homo felix efficitur civiliter : haec enim omnia operabilia sunt. Sapientia autem nihil considerat eorum quae in generatione consistunt : talia enim contingentia sunt circa quae sunt nostrae operationes. Sapientia autem circa contingentia non est, sed potius circa

admirabilia et æterna, ut patuit ex antehabitis. Sapientia igitur circa operabilia non est. Felicitas autem unum et solum bonum hominis est : et quod non ordinatur ad felicitatem, ad bonum hominis non ordinatur, et sic inutile esse videtur: solum enim hoc utile est, quod ad finem obtinendum referri potest. Prudentia autem quae intellectualium virtutum una est, haec quidem habet scilicet quae circa contingens est, et circa operabilia per nos : sed tamen ipsa prudentia finis est, et cujus gratia est omne opus ejus, sicut et in omni alia virtute nullus alius est finis nisi virtus ipsa et opus virtutis Sicut enim in secundo dictum est, bonum virtutis consistit in hoc quod primum quidem sit sciens, deinde eligens, et eligens propter hoc. Prudentia quidem est circa ea quae sunt pulchra et justa et bona homini per se, non secundum accidens : talia enim boni viri est operari propter se, et non propter aliud. Operatur ergo illa ad aliud non referens : et quod non refertur ad aliud, non est utile : virtutes ergo inutiles esse videntur.

Si autem aliquis dicat quod morales virtutes justa et bona operantur, sed in-

<--- Page Split --->

tellectuales docent quae qualiter operature sint : non videtur naturale. Non enim nihil magis operativi efficimur bonorum propter hoc quod contingit nos scire ipsa : morales enim virtutes habitus sunt, in modum naturae operationes suas elicientes. Quemadmodum ergo sana et eisexixx sive bene habentia dicuntur esse ab habitu in sanis et eisexixx absque eo quod est scire ea, et facere quasi ex arte : ita videntur fortia et temperata et justa fieri ab habitu harum virtutum absque eo quod sciantur, vel fiant quasi ex arte aliqua vel notitia in opere dirigente. Dictum enim est in antehabitis quod virtus est omni arte certior, et quod proximius imitatur naturam quam ars. Hoc autem patet per inductionem. In sanis enim et aegris nihil magis efficimur operativi ex eo quod medicinalem artem nos contingit habere. Videmus enim sani opera facere, non medicum, et infirmitates pati medicinaliter. Similiter in exercitativis bonum videmus esse cursorem qui aptitudinem et usum habet currendi, quamvis cursus non habeat peritiam. Ergo cum etiam isti habitus morales sint, ex solo usu fines suos videntur attingere absque peritia intellectualium virtutum. Si autem aliquis dicat, quod ad esse virtutis moralis vel ad operationem intellectualis virtus non perficit : et sic prudentiam non esse ponendam gratia illarum virtutum, et ad hoc quod aliquis jam est studiosus : tunc ad nihil utilis esset ei prudentia, vel altera intellectualis virtus, quod est valde inconveniens.

Adhuc autem etiam non habentibus virtutem ad generationem virtutis nihil proficeret in operabilibus: nihil enim differt per se notitiam operabilium habere, vel ab alio persuaderi: et sufficiens est ad hoc quod aliquis fiat bonus, vel alium talem in animo ponat. Non ergo oportet habere prudentiam ad hoc quod aliquis fiat bonus, sed prudentem audire,quemadmodum et circa sanitatem. Volentes ergo sani fieri, non propter hoc oportet

discerne medicinalem scientiam, sed medicum audire.

Ex dictis autem adhuc sequitur inconveniens. Si enim sola virtus universalis sit quae circa operabilia et praeceptiva et ordinativa illarum omnium, inconveniens videbitur esse si virtus quae deterior est quam sapientia, principalior sit quam sapientia ipsa: prudentia enim deterior est quam sapientia, eo quod circa deteriora est: prudentia autem circa operabilia est et faciens et principans et praecipiens circa singula eorum: haec ergo videtur principalior esse sapientia quae circa admirabilia et certissima est, quod valde inconveniens est. De his igitur per certam determinationem dicendum est: quia quod dictum est nunc, disputative de ipsis dubitatum est solum.

Adhuc igitur solventes primum per instantiam dicimus, quod virtutés intellectuales secundum seipsas et propter seipsas et non propter alia necesse est eligibiles esse. Quod ex ratione virtutis patet. Omnis enim virtus pars honesti est: honestum autem quod propter seipsum eligibile est. Cum ergo sapientia et prudentia et caetera virtutes intellectuales sint duarum particularum animae, scientificae scilicet et opinativa, et sint ultimae perfectiones et fines, per se eligibiles sunt, quamvis nihil conferant vel faciant ad aliquid obtinendum. Non ergo sequebatur, nihil conferunt ad felicitatem: ergo sunt inutiles: et quidquid aliud potissimum est, ad nihil aliud referri potest: et ex hoc non sequitur quod inutile sit, sed potissimum et honorabilissimum sit. Sapientia igitur est finis speculativi intellectus, et prudentia finis practici, sine quibus ipse intellectus non habet rationem nisi in potentia: sunt ergo desiderativa per se.

Deinde solvimus per interemptionem. Dicis enim falsum esse quod nihil faciant

  1. Hæ virtutes sunt per se expetendæ.

Sapientia et prudentia aliquid faciunt ad felicitatem.

<--- Page Split --->

ad felicitatem : faciunt enim, sed non faciunt ut medicina facit sanitatem : sed faciunt ut sanitas facit sanitatem : sic enim sapientia facit felicitatem. Etiam hæc solutio redit ad hoc, quod facere æquivocum est, scilicet ad actum efficientis et ad actum formæ. Medicus enim medicando facit sanitatem quam inducit : et hæc sanitas informando complexionata et composita, sanum facit animal, et sic est de bonis ad felicitatem ordinatis. Bona enim animæ quæ virtutes sunt, formaliter constituunt felicitatem in homine, ordinata tamen ad unum, sicut in primo dictum est. Sic enim virtutes morales ordinantur ad prudentiam, cujus perfectissimus actus felicitas est : ipsa autem felicitas cum omnibus virtutibus suis ordinatur ad intellectuales, a quibus certitudinem accipit. Et hoc totum ordinatur ad sapientiam sicut ad caput et honorabilissimum, cujus ultimus actus et perfectissimus felicitas contemplativa est. Cum enim beatitudo sit status omnium bonorum congregatione perfectus, beatitudo sine sapientia esse non potest : quia sapientia ultimum et optimum est. Similiter intellectus practicus sive pudentia esse non potest : quia sine hac ordinabilis ad optimum non est. Bona autem corporis quæ sunt sanitas, sensuum perspicacitas, robur, et pulchritudo, organice deserviunt : bona vero exteriora, sicut potentatus, divitiæ, nobilitas, deserviunt instrumentaliter. De his autem omnibus in antehabitis determinatum est satis. Ex omnibus enim his bonis unum totum virtuale constituitur, et illius totius pars est sapientia, et altera pars prudentia, et sunt potissimæ partes intervirtutes. Ut ergo pars virtualis ad totius virtualis facit constitutionem, ita sapientia facit felicitatem sive secundum habitum, ut scilicet habeatur felicitas, sive secundum operationem, ut scilicet felix operetur sine impedimento felicitatis opera.

opus moralis virtutis : virtus enim moralis, ut fortitudo, vel temperantia, vel justitia, intentionem facit rectam, prudentia sagaciter eligit omnia quæ faciunt ad hanc intentionem, ut eam virtus moralis facile consequi possit. Intentionem autem dicimus, non eam quæ est ratio præstituens finem, sed eam quæ appetitus intendens et inclinans in finem, sicut grave intendit et inclinat deorsum. Sic enim ex Socratis scientia diximus in antehabitis, quod apparitio finis et desiderium ex habitu est, nec in finem tendit quod habitum aliquo modo non habet : et ideo in ea quæ justa et casta sunt, per electionem non intendit, nisi qui aliquo modo justus et castus est : et cum finis virtutis rectus finis sit, hoc modo dictum est quod virtus moralis intentionem rectam facit : cum autem intendat in modum naturæ et non in modum artis, non tendit nisi in unum : et ideo ex sua propria potestate nec præceptiva est, nec desiderativa, nec ordinativa eorum quæ exiguntur ad finem consequendum. Adhuc igitur alia virtus exigitur quæ intellectualis est circa operabilia : et hæc est prudentia. Tria igitur genera virtutum ad felicitatem exiguntur, speculativum scilicet in quo sunt sapientia, intellectus, et scientia, et operativum in quo sunt ars et prudentia, et participans qualiter ratione in quo sunt fortitudo, temperantia, et justitia, sine quibus ad felicitatem homo non est perfectus. Quartæ autem particulæ animæ quæ vegetabilis est et nutritiva, non est aliqua talis virtus, moralis scilicet vel intellectualis. Cujus causa est, quia non est in ipsa sive in libertate ejus operari vel non operari : et ideo non est domina operationum suarum : sed de necessitate operatur quidquid operatur.

De prudentia autem specialiter notandum est, quod sine ipsa non perficitur

<--- Page Split --->

CAPUT II.

Quod prudentia non potest esse sine morali virtute, et de solutione objectionis superius inducte.

  1. De eo quod superius dictum est, objicendo scilicet quod nihil magis sumus operativi bonorum vel justorum propter prudentiam, altius parum incipiendo solvere oportet, sumendo hoc scilicet quod pro principio : quemadmodum quosdam nequaquam dicimus esse justos, qui tamen justa sunt operantes. Verbi gratia, eos qui faciunt ea quae legibus ordinata sunt motu legum, vel qui nolentes talia faciunt coacti, vel qui propter ignorantiam leges servant, putantes non esse leges quod lex est, vel faciunt propter lucrum, et non faciunt propter ipsa justa : opus enim virtutis sibiipsi finis est. Quamvis tales operentur quae oportet et quaecumque oportet operari studiosum, tamen non sunt justi. Sic, ut videtur, contingitalqualiter dispositum secundum habitum operari singula quae sunt habitus illius, velut taliter operans sit bonus per habitum. Hoc autem dico quando per electionem finis operatur et gratia ipsorum operatorum, ita quod nullum alium habeat sui operis finem. Dupliciter ergo contingit operari justa, scilicet opere sine fine, et opere cum fine debito. Si autem aliquis operetur sine

fine, per notitiam justorum non erit justus : justus autem est, quando nullo movente nisi fine justa operatur. Ex prudentia igitur justorum nemo justus est. Prudentia igitur indiget morali virtute. Sicut enim diximus, virtus moralis electionem rectam facit et intentionem per hoc quod intendit in finem. Quaecumque autem finis gratia nata sunt fieri ut adminiculantia ad illum, vel contrariorum prohibitiva, haec non sunt virtutis moralis, sed alterius cujusdam potentiae : virtus enim moralis quae est in modum naturae rationi consentaneus habitus, non nisi ad unum est tendendo et non cognoscendo. Finis autem quamvis unum sit, tamen circa difficile bonum est : et ideo multa oportet inquirere et ordinare ad finem consequendum : quod sine cognoscitiva potentia fieri non potest : quam cognoscitivam quamvis sit necesse supponere finem, tamen necesse est cognoscere ea quae sunt ad finem illum. Hoc autem dupliciter fieri potest, scilicet complete, et incomplete. Incomplete quidem fit per naturalem industriam : complete autem fit per prudentiam.

De his autem manifestius aliquid disecunda ratio. cendum est, ut perfectior doctrina habeatur. Dicimus igitur quod quaedam potentia anima est, quam diniticam 1. Philosophi vocant, ad bonam et divinam operabilium ex necessitate cognitionem. Dinitica est talis potentia, ut possit ex naturali industria operari et sortiri illa quae ad contendentia sunt, sive conferentia ad suppositam intentionem qua quisque finem sibi desideratum obtinere intendit. Haec autem dupliciter, scilicet secundum intentionem bonam et laudabilem, vel pravam et vituperabilem. Si quidem igitur intentio sit bona et laudabilis, dinitica vocatur. Si autem prava, tunc proprie vocatur astutia : et propter hoc 2tivov; aliquando dicimus esse prudentes, quando ab bona contendunt sicut prudentes : aliquando autem dicimus

<--- Page Split --->

esse astutos, quando scilicet contendunt ad malum. Et ut breviter dicamus, 8eivoc dicitur qui multum influxum habet intellectus practici ad obtinendum omne quod intendit : et hoc ex industria naturali : unde prudentia non est potentia haec quam dinitociam dicimus : licet non sit sine hac potentia in intellectu practico. Sicut enim saepe diximus, nullum subjectum susceptivum est alicujus habitus, cujus semina per naturam non sunt in ipso : et per hoc efficitur illius habitus proprium subjectum. Dinotica enim nihil aliud est nisi semina sparsa prudentiae et confusa, quae per experimentum et doctrinam ad formam prudentiae ordinantur et formantur, sicut potentia generis ad actum speciei ordinatur et determinatur per differentiam constitutivam.

Habitus igitur hic, scilicet quem prudentiam vocamus, infit per experimentum et doctrinam huic usui animae, ita quod proprium subjectum est usus ejus hic. Hic enim usus, dinitcius scilicet, intellectus practici est confusi et indeterminati, qui determinatur ad habitum prudentiae. Sed hoc non potest fieri sine virtute morali, sicut jam dictum est, et manifestum est ex ipsa rei natura. Syllogismi enim operabilium quos prudentia in modum consilii syllogizat, oportet quod sint habentes principium quod sit causa operabilium, et ad quod consulta referatur. Hoc autem principium est talis finis secundum intentionem optimus: et hoc generaliter qualiscumque sit finis secundum quamlibet virtutem moralem : quaelibet enim illarum intentionem rectam facit, et ad illam prudentia ordinat omnia quae syllogizat. Sic enim sermonis gratia est bonum morale : finis autem hujus boni non apparet nisi ei qui bonus est secundum illam virtutem : quia sicut saepe dictum est, apparentia boni est ex similitudine ad bonum. Similitudinem autem ad bonum moris non habet, qui in eodem more non est. Malitia enim quae secundum habitum inest, pervertit a similitudine ad bonum, et facit mentiri

circa practica principia : facit enim appatere bonum contrarium bono, et in consecutione illius mentiens, opportuna dicit quae non sunt opportuna.

Exemplum hujus est Paris et Helena et Diomedes. Helena enim est sicut concupiscibile movens, quod Paridem propter habitum luxuriae quo informatus fuit, movit ad concupiscentiam : et ideo mentiens, ut concupiscibile sequeretur, violationem alterius thori dixit esse opportunam. Diomedes autem ex habitu castitatis vidit Helenam ad admirationem, et propter habitum castitatis violationem alterius thori nefandam reputavit, sed in tanta pulchritudine opus naturae esse laudandum.

Ex omnibus his patet, quod prudentia principia operabilium sumit ex fine quem tendendo et appetendo appetere facit et determinat moralis virtus. Prudentia igitur non fit sine morali virtute. Quare manifestum est quod impossibile est aliquem esse prudentem qui bonus non est secundum moralem virtutem.

CAPUT III.

Quod virtus moralis non est sine prudentia.

Ut autem perfectior sit doctrina, rurtia se habet ad nativam habilitatem, quae prudentia non est, se aliquid simile : sic proprie virtus se habet ad naturalem virtutem.

<--- Page Split --->

dum intelligere oportet, quod in parte animae in qua est virtus moralis secundum materiam, est quaedam virtus naturalis praeexistens per naturam in subjecto quae similiter se habet ad virtutem moralem, sicut dinotica se habet ad prudentiam : et ista virtus naturalis non est idem cum virtute morali, sed est simile aliquid ejus, in hoc scilicet quod circa eadem est et ad idem, sed est confusum et indeterminatum quod in virtute consuetudinali superveniente adjuvatur et determinatur : et propter hoc anima proximum subjectum efficitur virtutis. Haec igitur quia per naturam inest, virtus naturalis vocatur : alia autem quae consuetudine perfecta est, vocatur virtus principalis sive cardinalis. Hujus autem signum est id quod in omnibus videtur. Omnes enim judicant quod singuli singulorum mores existant aliqualiter per naturam. Confestim enim ab ipsa nativitate habemus quod ad quaedam simus justi, ad quaedam autem temperati, ad quaedam autem fortes, et ad alia secundum hunc modum dispositi : et quidam ad unum plus, ad alterum minus.

nem pueris et brutis attribuitur, sicut dicimus ovem mansuetam, turturem castam,et leonem fortem. Et enim pueris et bestiis per similitudinem quamdam naturales existunt habitus, sed sine intellectu practico, quo quia non participant, aliquando per accidens nocivi eis esse videntur, sicut leoni aliquando nocet audacia. Est ergo intellectus necessarius qui moderetur appetitus et passiones et passionum motus ad rectum. In talibus autem non moderatis per intellectum malum videtur fieri, quemadmodum corpori fortiter moto sine visione oculorum, fortiter accidit falli et periculose propter non habere visum : quanto enim fortius movetur, tanto non videns quo vadat, fortius impingit et periculosius cadit : sic et hic : passiones enim non moderate per intellectum effraenes sunt et praecipitantes in malum. Si autem quis accipiat intellectum practicum in operari quodlibet operandorum, statim multum differt : hoc enim moderabitur passiones et motus earum : et sic adunantur et determinantur ad habitum virtutis moralis. Habitus enim sic simul existens et adunatus per rationem sive intellectum praticum, proprie virtus vocatur : ante autem hoc non habebat nomen virtutis nisi per similitudinem : sed cum ex consuetudine et exercitio multo firmum esse accipit ad recte et secundum rationem operari, tunc accipit vere nomen virtutis.

Et quamvis ita simus dispositi per naturam, tamen quaerimus alterum quid bonum et perfectum, quod principaliter bonum perfectam habens rationem boni. Et talia bona secundum singulas virtutes dicimus nobis existere, et fieri secundum alterum modum, quia per consuetudinem, sicut diximus in secundi libri principio. Per naturales ergo virtutes innati sumus suscipere principales virtutes : perficere autem est ab assuetudine. Dinotica igitur quae secundum partem rationalem inest, brutis et pueris attribui non potest. Virtus autem naturalis quae potentia est ad virtutem principalem, quia secundum partem irrationalem inest, aliquando per similitudi-

Quare quemadmodum in opinativa 70. parte animae duae species sunt, 8tiv6t7r^ Quemadmocum in parscilicet 1, et prudentia : sic in parte anite animae deliberativa mae quae moralis dicitur, eo quod est species, hasubjectum moralium virtutum, et in ea 1 bilitas et prudentia : quam diximus irrationalem participanita in parte morali et tem qualiter ratione, duae sunt species : appetitiva duae sunt, una quidem autem dicitur naturalis imuna naturalus virtus, perfecta, alia autem quae dicitur virtus altera proprie virtus et principalis.

<--- Page Split --->

principalis, quæ naturalis virtutis est formativa et perfecta.

  1. Inter has ea quæ dicitur principalis, Harum virnon fit sive prudentia : non enim fit sine tutum quæ proprie virordinatione et moderatione passionum et us est, non est sine prumotuum et operationum : quæ omnia dentia. non fiunt nisi per intellectum practicum operantem secundum potissimum actum ejus qui est prudentia. Manifestum igitur est quod virtus naturalis non deducitur in complementum virtutis principalis sine prudentia. Virtus ergo principalis sine prudentia esse non potest, sicut nec e contrario. Quinimo si comparentur ad invicem virtus principalis et prudentia, prima dignior invenitur, sicut ordinans et moderans et disciplinans appetitum, ut certe in habitum virtutis principalis deducatur.

Et si quaeritur, quomodo nos prudentiam in opinativa parte ponamus, cum opinio non semper verum dicens sit haResponsio. bitus ? Dicimus, quoniam prudentia ideo quod activa est, magis est circa sensibilia et contingentia quæ non nisi opinabiliter accipi possunt : et quamvis forte postea ratio talia ad se convolans reducat ad universale : tamen postea iterum ponens in opere, opinabiliter operetur et non ad certum, quamvis in universali verum fuerit ex quo syllogizavit opera.

Sunt etiam qui quaerunt, quod ex quo mos aliquo modo attribuitur animalibus et pueris, quare non dicimus talibus virResponso. tutes morales inesse ? Ad hoc autem dicimus, quod mos dupliciter dicitur et æquivoce. Dicitur enim mos ex inclinatione naturali appetitus actus : et hic mos ad naturam refertur, et non proprie mos vocatur. Et dicitur mos ex habitu consuetudinali facultas non impedita ad agendum : et talis mos nullo modo inest bestiis : et ideo virtutes consuetudinales nullo modo habere possunt. Naturales autem habent non per morem, sed per aliquid mori simile.

CAPUT IV.

Quod Socrates dixit virtutes esse prudentias.

Quia vero virtus principalis ad sui generationem indiget prudentia, propter hoc autem Stoici omnes virtutes prudentias esse triplici ratione dixerunt. Una scilicet, quia prudentia dicto modo generativa est earum : et quod generativum alicujus est, eo quod ad formam propriam generat, dando formam dat et nomen : omnes igitur prudentiae sunt. Secunda ratio est, quia a digniori est denominatio : quamvis enim homo sit animal mortale, tamen tantum a rationali denominatur sicut a digniori : similiter quamvis sine virtute principali aliquid sit moris, sicut recta intentio, et aliquid prudentiae, sicut eorum quae sunt ad finem consequendum : determinatio tamen quia dignior est prudentia, totum a prudentia denominandum est. Tertia ratio est, quia virtutes differunt secundum perfectum et minus perfectum, sicut aliam virtutem dicimus esse politici, et aliam civis. Virtus enim politici non est in uno, sed in ordinatione et dispositione omnium. Civis autem virtus non est nisi obedire politico : unde omnia bona civium politico attribuuntur, et non e converso. Similiter virtus prudentiae est in ordinatione principaliter animae et habituum omnium : et quidquid homini est in eis,

<--- Page Split --->

prudentiae attribuitur, et non e converso. Hac igitur ratione Stoici omnes virtutes prudentias esse dixerunt. Et Socrates quidem Stoicorum princeps non enuntiando certitudinaliter, sed disputando quaerebat hic. Et uno modo recte quaerebat, scilicet in quantum non sine prudentia est. Alio autem modo peccabat, in quantum scilicet virtutes secundum substantiam dicebat prudentias esse. Substantiae enim et quidditates virtutum prudentiae non sunt, sed potius voluntarius et electivus habitus. Quoniam quidem igitur prudentias existimabat esse omnes virtutes secundum substantiam, peccabat : quoniam autem sine prudentia dicebat eas non esse vel fieri, bene dicebat.

cum ratione eas esse concedimus, quae rationes sunt prudentiae. Manifestum igitur ex dictis est, quoniam non est possibile bonum virtutis principalis esse sine prudentia : nec e converso possibile est prudentiam esse sine morali virtute. Moralem enim virtutem dicimus perfectam in comparatione ad naturalem.

CAPUT V.

De connexione virtutum cum prudentia.

Signum autem hujus, quod omnes qui diffiniunt virtutem, dicunt esse habitum secundum rectam rationem : recta autem ratio est quae secundum prudentiam est : ergo non existente prudentia non erit virtus moralis : et sic prudentia ad minus erit causa virtutis sine qua non est virtus. Omnes autem sic diffinientes virtutes aliqualiter divinare videntur, quod virtus talis habitus sit qui est secundum prudentiam. Tales autem divinare dico : quia non expresse enuntiabant, sed veritatem aliquo modo tangebant. Oportet ergo parum transcendere dicta eorum et veritatem plus tangere. Virtus enim non solum est habitus secundum rectam rationem, sed est habitus qui est cum recta ratione : eo quod medium virtutis moralis quoad nos medium sit determinata ratione prout sapiens determinavit : unde prudentia quae recta ratio est de operabilibus, medium in talibus invenit et deternat, et in sic determinatum virtus moralis tendit. Virtus ergo moralis semper est cum recta ratione. Socrates quidem igitur virtutes rationes existimabat esse, non cum ratione tantum. Dixit enim virtutes esse scientias. Scientiae autem rationes sunt cognoscibilium. Et si virtutes scientiae sunt, virtutes rationes cognoscibilium sunt. Quod nos non dicimus, sed

Hoc etiam modo, quod scilicet sine prudentia non est moralis virtus, et e converso sine morali virtute prudentia, ratio disputativa Stoicorum dissolvetur, qua disputant Stoici, utrum separantur ab invicem virtutes ? Et quod separentur, ex prædictis probare nituntur : quia non est aliquis unus homo qui optime natus sit ad omnes virtutes : et cum natus sit ad unam et non ad aliam, et virtutes scientiae sint secundum Stoicos, sequitur quod hanc virtutem quidem aliquis scivit, et 8tvoc ad eam fuit : aliam autem virtutem ad quam 8tvoc non est, nequaquam assumere poterit. Et hoc pro certo concedit Plato in libro quem inscriptit Mennoni. Nos autem dicimus, quod sicut objectum est, sic contingit in naturalibus virtutibus in quibus dispositus ad unam, non est dispositus ad aliam : sed non contingit secundum virtutes principales secundum quas homo simpliciter dicitur bonus. Et prædictis enim sequitur, quod prudentia existente in uno aliquo, om-

<--- Page Split --->

nes aliae morales etiam erunt. Sed hoc de prudentia intelligimus secundum maximum suum posse et maximam sui perfectionem, secundum scilicet quod ipsa est ordinatrix omnium appetituum et appetibilium sive eligibilium pertinentium ad totam vitam hominis in quantum homo est. Sic enim prudentia una existente, ratio præstat et dominatur appetitibus et subdit sibi eos : subjectis autem illis, appetibilia non erunt nisi bona, et mala fugibilia : et sic morales virtutes in omnibus bonos fines determinant : et prudentia ea quae sunt ad fines, ordinat : et taliter se habente homine cum prudentia omnes virtutes inerunt.

Tamen quamvis prudentia non esset connexa aliis, nec aliae sibi, et quamvis non esset practica, manifestum est quod homo indigeret ipsa. Quamvis enim neutrum illorum esset, tamen rationis particulae esset perfectio cujus est virtus, et sine ea homo non est perfectus. Ratiocinativum enim melior particula est quam perfectio irrationalis. Adhuc electio exigitur ad omne quod pertinet ad vitam. Electio autem recta nec sine prudentia nec sine morali virtute esse potest. Moralis enim virtus finem determinat, prudentia invenit et ordinat et operari facit ea quae sunt ad finem illum. Haec autem ambo recipit electio, hoc est, electiva pars animae : et sic sibi proportionata opportuna cum opportunis conjungens, et quae non non sunt opportuna abjiciens, præoptat optima : quod facere non posset nisi et finem acciperet, et ea quae sunt ad finem, fini proportionaret, ut optima eligeret. Cum ergo finis sit a morali virtute, et ea quae ad finem sint a prudentia, con-

stat electionem nec sine prudentia nec sine morali virtute posse existere.

Quamvis sic prudentiam principalem dicamus esse virtutem, et principari moralibus sibi connexis : tamen non dicimus esse principalem respectu sapientiæ vel intellectus vel scientiæ : quia in illis nihil ordinat, sed potius ab ipsis accipit sui medii confirmationem, neque est melioris particulæ animæ perfectio quam sapientia. Speculativus enim intellectus propterea quod plus habet de lumine agentis intellectus, et quia circa simpliciora et necessaria est, nobilior est quam practicus.

Si quis autem objiciat, quod prudentia disponit et ordinat hominem ad passionum quietem, ut sapientia et intellectus possint fieri in ipso : et sic videtur præcipere de sapientia, et principalior esse ipsa. Dicimus quod non sequitur. Non Responsio. enim omne præcipiens de aliquo, principalius est ipso. Medicinalis enim præcipit de sanitate, nec tamen principalior est illa : cum sanitas finis sit medicinæ, nec medicina aliquid est sanitatis, sed videt qualiter fiat sanitas : unde gratia sanitatis præcipit ut ministra, et non præcipit sanitati ut domina. Adhuc si propter tale præceptum præcipientem principari diceremus, simile esset sicut si quis politicam diceret principari diis, eo quod politica præcipit circa omnia quæ sunt in civitate : propter quod consequenter ordinat de templis et deorum sacrificiis et theletis. Thelete enim sunt ritus sanctificationum in sacramentis et delibationibus. Sed hoc præceptum facit politica gratia deorum, et non diis : et ideo deorum famula est, et non princeps.

<--- Page Split --->