47

Adhuc autem solertia alterum est ab illa non solertia. eubulia. Solertia enim in se continet eustochiam : est enim eustochia quaedam solertia. Solertia enim proprie et communiter dicitur. Proprie dicta solertia est indeliberata et impraemeditata inventio medii termini qui est causa conclusionis : et hoc modo dicta solertia scientiae adjungitur et non prudentiae. Communiter dicta solertia est prompta inventio et indeliberata causarum et rationum ad quodcumque priorum : et sic qui rationes operabilium promptas habet, solers vocatur : et hoc modo eustochia quaedam solertia est : et cum eubulia non sit eustochia, sequitur quod non sit hoc modo dicta solertia.

48

Neque etiam opinio eubulia est quoulla non : opinio. cumque modo opinio dicatur, sive sci- licet ea quae videtur pluribus, sive ea quae videtur sapientibus, sive quocum- que alio modo dicatur. Hoc autem pro- batur per hoc quod non eadem accidunt opinioni et eubuliae. Rectitudo enim et peccatum eubuliae accidunt quae sub ea- dem ratione non accidunt scientiae et opinioni : qui enim male consiliatur, peccat in consilio : qui autem bene con- siliatur, rectus est in consiliando.

49

Manifestum est autem quod eubulia quaedam rectitudo consilii est. Et hoc

patet ex ipso nomine, quod componitur ab eo quod est bene, et 8o>i^ quod est consilium. Unde eubulia idem est quod bona consiliatio. Bona autem consiliatio recta est, eo quod per ipsam recte attin- gitur finis. Talis autem rectitudo neque scientiae neque opinionis est. Et quod scientiae non sit, per hoc patet quod opposita nata sunt fieri circa idem. Si ergo rectitudo scientiae accideret terminis, etiam accideret eis peccatum aliquando : quod falsum est : scientia enim dividitur vero et falso, et non recto et peccato. Quamvis autem dicatur quod opinionis rectitudo est : haec autem rectitudo ve- ritas est opposita recto et non peccato : praeter hoc tamen omne cujus opinio est vel scientia, vel determinatum est in anima scientis vel opinantis. Qui autem consiliatur, nihil habet ut determinatum. Eubulia igitur neque scientia, neque opi- nio est, sed est rectitudo consilii. Quod sic patet. Sunt enim opposita eubulia et cacobulia. Item opposita, peccatum et rectitudo circa idem. Si ergo oppositum de opposito, et propositum de proposito : constat autem, quod cacobulia peccatum est in consiliando : ergo eubulia rectitu- do in eodem erit. Neque eubulia semper verum considerat in consiliando si civili- ter loqui velimus, sed considerat rectum ad finem, quod aliquando fit mendacio vel proditione, quibus civis bene utitur ad inimicum, vel ut leadat, vel ut amicum ab eo eripiat. Unde Aristoteles in Regi- mine dominorum, « Cum inimicis omnia cum proditione agenda sunt. » Si tamen eubulia non est sine ratione : conjectatio enim rationis actus est : cunctatur au- tem eubulia et quaerit : patet ergo quod defectu intelligentiae eubilia deficit a ra- tione. Ratio enim completa sive mens in hoc completa est, quod ex principiis pro- priam assumit conclusionem et stat in illa. Quarens autem consilium, in nullo stat : sed quasi ponderando procedit si hoc scilicet vel illud fiat, quid accidat : et ideo in probando et certificando non habet perfectam operationem : sed est

<--- Page Split --->

ejus actus imperfectus quemadmodum generatio et motio. Qui autem opinatur, modo certo enuntiat de quo opinatotur : quod non facit consilians. Opinio enim non est quaestio : sed jam postquam opinatum est, enuntiatio quaedam est : consilians autem nequaquam enuntiat de aliquo : patet igitur quod eubulia non est opinio. Omnis enim qui consiliatur, sive bene sive male consilietur, quaerit aliquid quod ad finem valeat, et ratiocinatur qualiter finis habeatur ex illo. Consilium enim in genere quaestionis est : ergo et eubulia : et cum eubulia rectitudo consilii sit et in hoc quod quaerit, a scientia et opinione distinguitur. In hoc autem quod consiliando quaerit, differt ab eustochia et solertia. Bene autem vel male consiliando quaerere differentiae constitutivae sunt eubuliæ et cacobuliæ.

CAPUT II.

autem substantia non melius sciri potest quam ex subjectis circa quae est : consilium enim animæ est actus. Actus autem et habitus et operationes animæ ex subjectis cognoscuntur circa quae sunt. Habentes igitur genus, et volentes investigare differentias, ex parte rectitudinis oportet invenire. Est enim eubulia rectitudo quaedam consilii.

Quia autem rectitudo multipliciter di- 50. citur, manifestum est quod non omnis Non omni rectitudo eu rectitudo eubulia est. Incontinens enim bulia est. et pravus id quod ut finem suæ voluntatis proponit sibi optimum esse, ordinabit etiam ex ratiocinatione qualiter consequatur. Patet igitur quod ille recte consilians est, et tamen magnum malum voluntatis ut finem assumens est, sicut patet in Paride et Helena. Paris enim recte consiliabatur quando a Venere requisivit venerea. Magnum autem malum assumpsit pro fine, scilicet alterius thori violationem : et hoc non potest esse eubulia : quia bene consiliari videtur omnibus quoddam bonum consiliari, ad quod consequendum omnis consilii dirigatur intentio. Eubulia enim non omnis consilii rectitudo, sed est rectitudo quaedam quæ boni finis est adeptiva : quod non fuit in consilio Paridis.

De differentiis constitutivis Eubuliæ et de collectione difinitionis ejus.

Investigando autem differentias constitutivas eubuliæ, supponimus ex prius habitis quod eubulia quaedam rectitudo consilii sit. Propter quod primum oportet quaerere quid sit consilium, et circa quid sit. Genus enim est quod in quid prædicatur, differentiæ autem quæ in quale. In diffinitione ergo primo oportet supponere quid sit genus : et hoc consilium est in diffinitione eubuliæ. Consilii

Adhuc autem si boni finis sit adeptiva, 54. et non per medium bonum, non proprie Non omni eubulia est. Contingit enim aliquando aliconsultatic quam bonum quæ id quod sibi bonum est et opportuassequimur eubulia est num, sortiri : et hoc falso syllogismo. Hoc autem contingit, quod medium terminum contingit falsum esse, et non bonum et opportunum. Sunt enim duo quasi termini : appetens, et res quæ appetitur : quos terminos contingit aliquando proportionatos esse, sicut si captivus liberetur, vel pauper appetat divitias. Medium autem potest esse incompetens, sicut per adulterium cum uxore captivatoris vel divitis, captivus vel pauper quaerat libe-

<--- Page Split --->

rari vel ditari. Sicut enim in syllogismo veram contingit esse conclusionem medio falso in una vel utraque propositione assumpto : sic et in moralibus contingit esse medium incompetens, extremis tamen opportune conjunctis. Si enim dicatur quod quicumque captivus est, illi opportuna est liberatio et opportune eam desiderat, verum est quod dicitur. Si autem assumam quod omne per quod sortiri potest liberationem, opportunum sit, non semper verum est. Malo enim quod non est opportunum, bonum sortiri contingit, et bonum sortiri malo medio cacobulia est. Eubulia igitur non est nisi et bonum sortiatur bono medio.

liter salvantur in felicitate. Quædam autem bona consiliatio est, quando aliquis proponit et ordinat ea quæ dirigunt in bonum quoddam quod non simpliciter bonum est, sed est bonum simpliciter vel conservans, vel adjuvans, vel impeditum prohibens, sicut sunt divitiae vel potentatus.

Ex his igitur facile est concludere difEubuliædiffinitio. finitio. finitio. finitio. finitio. finitio.

CAPUT III.

De Synesi et Asynesia, quid sint?

De virtutibus igitur adjunctis prudentiae 54. est etiam synesis 1, cui asynesia opposita Synesis non

conscience. Primit. union, jonction [ovv-17μt] opinio.

<--- Page Split --->

est. Quod enim istae qualitates sint et habitus animae, ex hoc probatur : quia secundum istos synetos et asynetos denominamus quales esse quosdam significantes. Synesis autem non totaliter est sive universaliter est idem quod scientia, vel opinio. Si enim hoc diceretur, sequeretur quod omnes scientes vel opinantes essent syneti, quod falsum est.

agere vel non, et ultra illud consiliando non procedit : sed hoc quasi determinatum relinquit. Synesis autem hoc quod a prudentia determinatum et praeceptum est, dijudicat qualiter optime proficiat ad opus, et qualiter optime fiat. Synesis ergo judicativa est solum ejus ejus quod a prudentia praeceptum est : et quamvis haec diffinitio non secundum substantiam synesis, sed secundum bene synesis data sit, tamen reprehensibilis non est : quia idem est synesis et eusynesia : quod probatur in denominativo. Dicimus enim idem esse synetos et eusynetos : et sic concretum de concreto, et abstractum de abstracto praedicabitur. Graece enim σύνεις intellectus transfertur : cum tamen non vere sit intellectus, sed potius intellectus quaedam perspicacitas, qua homo optime dijudicat qualiter bene in opere ponatur quod a consilio prudentis praeceptum est : unde dicitur, a συν, quod est cum etνοῦς quod est mens 1, quasi ad unum dividendum congregata mens : quod in bonis quidem est synesis, in malis autem astutia vel calliditas, nisi quod calliditas magis sonat in dolum. Et secundum primam quidem institutionem synesis bonitas ingenii vocatur, secundum quam discipulus bene dijudicat praecepta doctoris. Transumptum autem est ad judicium quo bene judicatur praeceptum datum ex consilio prudentis.

Ex quibus patet quod synesis neque est habere prudentiam, neque sumere prudentiam : utrumque enim ante synesim est. Est enim habere prudentiam et sumpsisse prudentiam ante praeceptum quod ex prudentia determinatum est. Synesis autem est post praeceptum, eo quod ipsa praecepti illius dijudicativa est. Unde quemadmodum discere a doctore in discipulo dicitur συνένα! Graece, quando scilicet discipulus scientia accepta a doctore perspicaciter utitur : sic in moralibus perspicaciter uti opinione et in

<--- Page Split --->

bene judicare de his de quibus prudentia est, alio quodam dicente et ex prudentia determinante et praecipiente quid operandum vel non operandum sit. Patet igitur quod synesis est in bene judicare : eo enim ei quod est bene idem est. Et hinc venit nomen synesis, quae dicitur congregata vel unita mens : congregatio autem mentis non est nisi ad difficile et bonum : malum enim facile est et sparsa mente perficitur : unde synesis idem est quod eusynesia, secundum quam eusyneti nominantur, transumpto nomine ex eo synesi quae est in discere : multoties enim dicimus bene discere Graece vocari suviévai, quando discens bene utitur et dijudicat audita.

CAPUT IV.

De Gnome, quid sit ?

nis et mollitiei, et sic cives viles et imbelles fieri : per yvàmiv muros judicat esse diruendos, ut necesse sit cives in armis exercitari : quod legistator judicaret si præsens esset : hoc autem exsequitur epicheia. Signum autem ejus quod dictum est, hoc est, quod epiches maxime dicimus esse suyvywàm : et dicimus quod epiches circa quaedam habet suyvywàm : habet enim circa pericula emergentia quae attendere non potuit legislator cum legem communem poneret. Suyvywàm enim judicativa est epichis : recta autem suyvywàm vocatur, quando judicium verum est et veri. Videtur autem a svv quod est cum, et yvàm quasi congregata gnostica virtus, qualiter id quod de novo emersit, optime fiat, etsi hoc contra legem sit. Tres igitur sunt quae ex parte prudentiae accedunt virtutes adjunctæ : una quidem in actu eubulia : una vero ex hoc quod ex actu prudentiae determinatum est et præceptum, scilicet synesis : una quae in re quae prudentiae subjacet et a legislatore determinari non potuit, scilicet gnome. Ad sapientiam autem et intellectum et scientiam taliter adjunctæ virtutes et adminiculantes ordinari non poterant : eo quod intellectus est acceptio sine medio : sapientia autem et scientia etsi medium habeant, habent tamen uno modo.

Est autem virtus quaedam quae Graece sive yvàmq dicitur, eo quod de gnostics, hoc ntis et, cognitivis virtutibus est. Quod autem ri rehabitus sit in genere qualitatis, ex hoc n. patet, quod secundum eam suyvywàmva denominamus bene gnosticos sic vocantes, et illos dicimus habere gnosticum ut habitum, qui alicujus virtutis animæ perfectio est. Secundum hoc igitur yvàmq est judicium rectum justi qui Graece èpèixxetà vocatur : ita quod epicheia exsecutiva sit ejus quod yvàmw judicat esse faciendum. Verbi gratia, præcipit lex muros non es- se diruendos : videt aliquis securitatem murorum civibus esse causam resolutio-

CAPUT V.

De differentia horum habituum ab invicem.

Sunt autem omnes isti habitus rationabiliter in idem tendentes. Dicimus

<--- Page Split --->

enim ywàmyn et synesim et prudentiam et intellectum practicum, omnes hos habitus in cosdem homines inferentes : quos enim dicimus habere ywàmyn sive gnosticos, eos etiam dicimus habere intellectum practicum et esse prudentes et synetos. Omnes enim isti habitus habituales potentiae quaedam sunt, quae negotiantur circa singularia in quibus est actus vel operatio : et haec extrema sunt : eo quod syllogismus practicus stat ad ipsa, sicut in antehabitis saepe dictum est. Adhuc autem in eo quod bene quis judicativus est de quibus prudens bene praecipit,synetus quis est : et in simili judicio dicimus evywdwv et svyywdwv. Judicat enim de his quae alius per prudentiam dirigeret hic quae communia sunt et ad communem utilitatem referibilia, sicut omnia justa cum epicheia de numero communium bonorum quae communiter ad omnes pertinent in eo quod ad alterum secundum rationem debiti referuntur, sicut in quinto libro determinatum est. Omnia autem talia sunt operabilia quae sunt circa singularia et extrema : haec enim oportet cognoscere prudentem : eo quod prudens activus est et in singularibus est actus. Synesis autem et gnome circa eadem operabilia sunt, sicut saepe dictum est. Haec autem operabilia sunt extrema. Omnes ergo dicti habitus circa extrema et singularia.

oportet habere cognitionem. Speculativus autem et conclusiones habet pro extremis in quibus stat decursus syllogisticus a principiis deductus : talium autem extremorum non est ratio quæ cum ratiocinatione est : talis enim ratio non accipit nisi per medium : intellectus autem immediata est acceptio veri. Speculativus quidem intellectus, qui secundum demonstrationes est terminorum primorum immobilium et necessariorum : practicus autem est extremi singularis et contingentis, et est magis alterius propositionis quam primæ. Prima enim in decursu syllogistico et in operabilibus universalis est, et frequenter falsa vel dubia. Secunda autem sive minor, quia singulari vicinior est, particularis est et magis principium operis. Propter quod et rhetores in enthymematibus suis tacent majorem, et ex minori concludunt : eo quod minor singulari proposito vicinior est. Illæ enim propositiones sunt principia ejus quod est gratia finis, propter quod quæritur et fit omne quod quis quærit et operatur. In talibus enim universale accipitur ex singularibus in quibus respersum et confusum est : nec multum separatur ab eis, sed accipitur secundum conditionem singularium in quibus est actus. Horum igitur singularium in practicis oporteret habere sensum. Sensum autem dico experimentalem cognitionem sensibilium. Hic autem sensus intellectus est practicus ad sensibilia.

Aliter tamen intellectus est extremorum quam alii habitus : intellectus enim, sive sit speculativus, sive practicus, in utramque partem extremorum est. Est enim primorum principiorum, sive sint axiomata, sive termini, hoc est, diffinitiones, immediata applicatione acceptivus, sive illa principia sint contemplationis sive operationis. Haec autem principia extrema sunt ascendendo, quia in eis stat resolutio. Intellectus etiam extremorum singularium in quibus est operatio, et hic est intellectus practicus, hic enim activus est : et ideo singularium

Horum autem exemplum est quod fecit Demosthenes ad Athenienses concionans et persuadens Philippo non esse confederandum, in singularibus ostendens quomodo Philippus terras Atheniensium depopulatus sit, casalia incenderit, cives occiderit, hostibus eorum semper conjunctus fuerit, ex his concludere volens quod Philippus ad nocumentum Atheniensium semper intenderit. Et ex hoc universale finiens, quod ei qui intendit ad nocumentum, confederandum non sit. Philippus autem intendit nocu-

<--- Page Split --->

mento. Ergo Philippo confederandum non est. De differentia practici et speculativi intellectus satis in praemissis hujus operis a nobis dictum est.

CAPUT VI.

Quod iste virtutes quodammodo naturales sunt.

secundum omnem loci, temporis, aeris, climatis, complexionis, et aetatis varietatem, longissimo tempore indiget : et ideo juvenis expertus non est : et consequenter nec boni intellectus practici, nec prudens, nec synetus, nec gnomicus esse creditur. Qui autem studium et curam circa vitam non habent, experiri non curant : et ideo diximus in primo, quod differt aetate vel moribus puerilis : non enim ab aetate, sed a passione defectio est. Quod autem in quadam aetate haec accedant, signum est, quia omnes existimamus quod istae virtutes sequuntur ad aetates quasdam : et haec quadam particularis aetas sicut virilis quae intellectum practicum habet et synesim et yw^m^v. Naturalis enim haec dicimus, eo quod natura in suis principiis et apprehensivis et judicativis confortativa talium existit virtutum.

Propter hoc autem quia omnes istae virtutes in judicio singularium consistunt, etiam naturales esse videntur, non quod cum natura datae sint, sed quia in quadam aetate accedunt homini. Hoc autem non est in aliis : per naturam enim intellectus non dicitur esse sapiens vel sciens : oportet enim in his esse vel inventionem vel doctrinam. Fw^m^v autem habet et synesim et intellectum practicum et etiam prudentiam et eubuliam in Tria ad bequadam aerate per naturam. Haec autem ne judicantem exigunt aetas est, quae ad optimum deducti juditur. cium de singularibus, ad quod tria exiguntur, scilicet complexio judicantis, acceptio judicati et cura sive diligentia judicii. Complexio quidem, quod sit humidum formam recipiens et tenens, et spiritus mediocriter temperatus ut bene formas deferat, et calidum bene movens et operationes non commiscens. Infans ergo talis non est propter complexionis defluxum et instabilitatem. Senex vero in ultima aetate haec non potest propter ruinosam ejus complexionem. Juvenis igitur haec incipit habere : sed in viro sunt confirmata. Judicium autem rei accepta non est nisi per experientiam : quae quia multiplex est in singularibus

Patet igitur quod intellectus in his principium est et finis : principium quantum ad universales regulas morum : finis autem quantum ad acceptionem singularium. Ex his enim quae communia sunt, demonstrationes sunt operabilium, et sunt de his quae sunt singularium.

Propter quod diligenter oportet attendere enuntiationibus et opinionibus quascumque regulariter enuntiaverunt et opinati sunt experti et seniores et prudentes, quamvis indemonstrabilia et non probata nobis proponantur. Non enim talibus minus attendendum est quam demonstratis, propterea quia tales melius vident principia operabilium : propter hoc quia visum habent singularem et intellectualem ex multa experientia.

Quid quidem igitur sit prudentia et sapientia et circa quae utraque est virtus existens circa subjecta,et quoniam alterius animae particulae virtus utraque est istarum, ita quod una unius et altera alterius,quantum ad praesentem intentionem sufficienter a nobis determinatum est.

Intellectus principium est et finis.

Non minus expertorum et seniorum indemons- trablibus sententiis monstratio- nibus ambie- re oportet.

<--- Page Split --->