TRACTATUS II

CAPUT II.

De scientia, quid est secundum quod est virtus animæ ?

Ordò habituum.

Ista autem quinque secundum ordinem quo enumerata sunt, etiam fiunt in nobis. Ars enim, quia plus usu quam ratione consistit : multos enim videmus recte operantes, et rationes operum ignorantes in quibus ars usualis ut natura operatur : et ideo ars quæ operibus propinquior est quam rationi, prima ponitur. Prudentia autem e converso rationi vicinior est quam operi, et ideo prudentia modum scientiæ habet, et a scientia modum accipit per syllogismum decernendo quod operabile est : propter quod scientiam ante prudentiam poni oportuit : sicut et verum prudentiæ quod est verum gratiæ. Hujus assumptum ex vero scientiæ quod est verum simpliciter, oportet determinari, et intellectus practicus propter eamdem rationem ex intellectu simpliciter recipit determinationem. Hæc igitur est causa ordinis trium horum. Sapientia autem cum sit ex altissimis ad quæ intellectus noster se habet sicut oculus vespertilionis ad solem, non potest innasci in nobis nisi scientia et prudentia prius innatis : et ideo sapientia quarto loco accedit. Intellectus autem extra hoc ultimo ponitur, non propter hoc quod ultimo fiat in nobis, sed quia acceptio est sine medio, quod

In ordine enim exsecutionis de his quinque, oportet nos scientiam præmittere : exsequendo enim tenebimus ordinem doctrinæ. Quamvis ars exerceri possit absque magna scientia et ratione, tamen doceri non potest sine forma scientiæ : ars enim per syllogismum determinat factibile : omnis autem determinatio per syllogismum modum habet scientiæ : propter quod de scientia primo tractandum est.

Quid autem sit scientia per veram dif- 13. finitionem scientiæ per quam certificatur Vera scientia est nequid veræ scientiæ est, quod non ideo cessariorum et aeternoscientia est, quia similitudines aliquas rum. sequitur scientiæ. Scientia autem per causam mediatam vel per effectum vel signum sumpta, non vere scientia est, sed modus quidam est scientiæ, qui veram scientiam per similitudinem quamdam imitatur : et ideo quia non est ultimum et optimum scitivæ partis animæ, ideo per modos tales virtus animæ non determinatur : sed tales modi scientiæ conditiones quædam sunt virtutis. In vera autem scientia omnes suspicamur sive arbitramur quod hoc quod vere sci-

<--- Page Split --->

mus, non contingit aliter habere : contingentia autem aliter habere tam debile esse habent, quod cum fiant extra, sp eculari per sensum, latent, utrum sint, vel non sint. Et hoc ex hoc probatur, quod contingentia potentis valde permixta sunt : et si in potentia accipiuntur, tunc secundum veritatem non sunt et latent. Si autem in actu sumuntur, tunc sunt operationes quae sunt a nobis, et sunt in speculatione sensus. Similiter si baec ad speculationem rationis referuntur, tam debile esse habent in causis. quod nisi multum subtiliter speculetur aliquis qualiter haec potius sunt entis quam entia, et potius sunt in esse quam in essentiiis suis constituta, non deprehendet naturam eorum : et sic semper latent, quando sunt extra, speculari sive per sensum sive per rationem. Scibile autem est necessitate simpliciter, et est ens necesse, ad quod sequitur quod sit aeternum. Quaecumque enim necessaria sunt necessitate quae simpliciter necessitas est, et non ex suppositione, omnia sunt aeterna.

cum diximus quod ens necesse non habet ante se causam, non intelligimus de principio universi esse quod est Deus. Hic enim non est causa quae sit in causarum genere : nec enim mediata, nec immediata : nec remota, nec propinqua : nec communis, nec propria : nec essentialis, nec per accidens. Si enim esset mediata vel communis vel remota, per additionem posset fieri immediata et propria et proxima. Si autem esset causa essentialis, esset aliquid de esse rei, quod penitus absurdum est. Per accidens autem causa patet quod non est, quia illa non causat nisi per aliquid quod accidit ei : Deo autem nihil accidit. Ens igitur necesse secundum nullam causam in potentia est : et quod nullo modo in potentia est, immutabile est secundum omnem motum naturalem in quo sit mutatio forma e in subjecto : quod autem sic immutabile est, nec principium sui esse potest habere per generationem, nec finem per corruptionem naturalem. Naturaliter ergo loquendo ens necesse est æternum et ingenerabile et incorruptibile per naturam. Diffinitio igitur illius, quae est quid et propter quid dicens, medium constantissimum est et vere a scientia generativum. Acceptio igitur quae est per medium non adeo constans, similitudinem habet scientiae, sed non dat virtutem in sciendo : referuntur tamen ad veram scientiam tales modi sicut habitus secundarii ad habitum principalem referuntur in moralibus, sicut diximus in tertio, quod modi fortitudinis ad veram fortitudinem referuntur per quamdam assimilationem : et in tali relatione ille modus scientiae verior est, cujus medium medio verae scientiae magis assimilatur.

14

Est etiam ingenearbillium et incorruptibilium. Quaecumque autem generalia, ad omnem causam prius fuerunt in potentia. Ad causam enim generantem fuerunt in potentia possibilia generari et non generari. In materia enim prius in potentia fuerunt et ad formam : formam enim potentialiter adepta sunt, et similiter ad finem. Omne igitur quod sui esse ante se habet causam omnem vel aliquam, ens potentiale est et non necesse. Dico autem ante se habere causam, quia quaedam sunt composita quidem : sed tamen neutrum componentium ad alterum nunquam fuit in potentia, vel est, vel erit secundum naturam, sicut corpora celestia : unde talia composita non proprie sunt causa, sed termini esse : et ideo tale ens non est ens possibile, sed necesse. Et

<--- Page Split --->

experimentum, per quæ universale quod sparsum est in particularibus, colligitur. Si ergo principium per inductionem, conclusionem autem per syllogismum accipiamus, omnis cognitio accepta aut per inductionem est, aut per syllogismum, et utraque est ex præcognitis : inductio quidem ex præcognitis in sensu, syllogismus autem ex præcognitis in intellectu. Inductio quidem enim principium est et credulitas universalis, quod ex singularium cognitione collectum est. Syllogismus qui est credulitas conclusionis, ex universalibus principiis est et præcognitis. Principia igitur ex quibus syllogismus est, talia sunt quorum non est syllogismus. Si enim concluderentur per syllogismum, oporteret quod principii esset principium, et iterut in infinitum : et quamvis aliquando sit syllogismus demonstrativus non ex primis et veris, sed ex his quæ per prima et vera fidem acceperunt : tamen illa principia non veram rationem principiorum habent, nisi secundum quod reducuntur in prima et vera. Et sic adhuc patet quod acceptio principiorum in quantum principia sunt, non est per syllogismum. Inductio ergo est per quam accipitur. Si enim debeam .accipere quod totum est majus sua parte, accipio in continuis omnibus discretis, et non inveniens instantiam, universale induco. Similiter si debeam accipere quod quæ uni et eidem sunt æqualia, inter se sunt æqualia : vel si æqualibus æqualia demantur, quæ reliquantur, æqualia esse, inductione omnia hæc accipiuntur.

Propter quod quidam dubitant, an inductio nobilior sit quam syllogismus : eo quod inductio notificat universale quod accipit syllogismus ut præcognitum, et notificat conclusionem. Syllogismus ergo procedit ex notificato et notificante : inductio autem ex notificante

Considerandum autem est, quod omnis is doc- scientia docibilis videtur esse, et omne a fit ex zognitis, scibile et discibile est. Docere enim est causam assignare per quam res et quod sit et quid sit, docetur : et per talem cau- sam scibile accipere est dicere. Unde Aristoteles dicit in primo Metaphysico- rum 1, quod signum scientis est posse do- cere. Omnis autem doctrina quæ talis ac- ceptio scientiæ est, ex præcognitis qui- busdam est, sicut in principio posterio- rum Analyticorum dictum est. 2 Cum enim doctrina acceptio sit scientiæ per medium quod est principium : aut illud principium est cognitum, aut non. Si non est cognitum, tunc scientia per ipsum accipi non potest, quia scientia non acci- pitur nisi per cognitum. Si autem est co- gnitum ut principium, tunc est præcog- nitum : et sic ex præcognitis est doctri- na. Si enim principium semper ex aliis principiis oportet esse cognitum, simili- ter syllogismus demonstrativus ex parte ante iret in infinitum, quod est impossi- bile. Oportet ergo quod aut principium sit præcognitum, aut alio modo cognitio- nis accipiatur quam per syllogismum. Hoc autem est per inductionem et per

<--- Page Split --->

tantum. Quod autam tantum est notificans ex seipso, nobilius est quam id quod notificat notificatum ab alio. Inductio ergo nobilior videtur syllogismo. Sed ad hoc planum respondere est, quod si inductio notificaret universale ex alio quam quod universale est, tunc procederet argumentatio. Inductio autem ex universali sparso quod per esse est in singularibus, docet universale simpliciter quod a singularibus est abstractum : et sic idem est quod docet et per quod docet secundum substantiam et essentiam, sed secundum esse est diversum : et ideo doceri potest unum per alterum. Hoc enim modo dicit Aristoteles in primo Physicorum 1, quod universale etiam secundum sensum notius est singulari. Et hoc est quod dicit Michael Ephesius, quod inductio ministrando et offerendo universale manifestat potius quam docendo vel arguendo.

Ex omnibus his patet quod scientia est habitus demonstrativus, qui est acceptio conclusionis per syllogismum demonstrativum, in quo observantur omnia quae in posterioribus Analyticis determinata sunt, hoc est, quod medium sit conclusionis convertibilis causa, et quod impossibile sit aliter habere. Cum enim principia alicui cognita sint, et credita aliqualiter per inductionem, statim sciequia principia scimus, in quantum terminos cognoscimus. Cognoscimus autem terminos inductione, scilicet quid sit totum, et quid pars : quibus cognitis sine docente, ex nobis ipsis scimus quod totum est majus sua parte. Principia enim, ut dicit Boetius, dignitates sunt : dignitates autem communes animae conceptiones sunt : communis autem animi concepzio est, quam quisque probat auditam. Principia ergo syllogistica quilibet scit aliqualiter credita per inductionem, et sic principia magis scit quam conclusionem. Si enim non magis sciret principia

quam conclusionem, tunc sciret ignotum per æque ignotum, quod non potest fieri nisi secundum accidens. Omnem ergo scientiam accipere est secundum accidens, quod non potest esse. De scientia quidem igitur secundum hunc modum determinatum sit a nobis.

CAPUT IV.

Quare de scientia primo tractatur inter intellectuales ?

Ab Antiquis autem duodecim assignate sunt rationes, per quas in intellectualibus virtutibus scientia ponitur ante artem et prudentiam. Quarum prima est, Prima rl quia hoc concordat principio universi esse : principium enim universi esse unum et idem est similiter se habens. Creata autem ab ipso, ab eo distant secundum dissimilitudinem quam habent ad ipsum. Unde eodem modo se habentia, propinquiora sibi sunt, a quibus inchoat omnem universalitatis constitutionem. Cum igitur scientia sit de his quae eodem modo se habent : eodem autem modo se habentia propinquissima sunt : primo scientia erit ante omnem aliam virtutem : habitus enim ordinantur secundum ea circa quae sunt.

Secunda ratio est, quia quae frequenter Secunda sisunt vel contingenter, non sunt nisi ex comparatione. In se enim considerata

<--- Page Split --->

fluunt intellectibus. Et ideo idem quod prius.

Duodecima ratio. Duodecima ratio est, quia cum scientia dupliciter dicatur, scilicet pro habitu conclusionis, et pro habitu totius discursus a principiis usque ad conclusionem, ab ista secundo modo dicta scientia et ars et prudentia formam accipiunt. Id autem a quo alia formam accipiunt, prius est in illis. Scientia est ergo ante prudentiam et artem,

CAPUT V.

De arte, circa quid sit ?

tera actibilis. Secundum praemissa enim patet quod alterum est factio, et alterum actio. De talibus enim exterioribus rationibus credere oportet. Exteriores autem rationes dicimus idiotarum, qui solo usu hic differre dicunt. Multos enim talium perfectos videmus esse circa factionem, circa actionem deficere. Multos etiam e contra circa agibilia optime se habere videmus, in factibilibus autem deficere. Regulariter autem verum est, quod sicut se habent subjecta ad invicem, ita se habent habitus qui sunt circa subjecta. Quare et ille habitus qui cum ratione est activus, alterum quoddam est ab eo habitu qui cum ratione est factivus. Non enim hic intelligimus activum et factivum simpliciter, sed tantum ea activa vel factiva quae cum ratione agunt vel faciunt : soli enim illi habitus qui cum ratione sunt, nati sunt verum dicere. Tales autem solae virtutes sunt intellectuales : constat enim ex praemissis quod actio et factio non continentur sub se invicem. Universaliter enim neque actio factio, neque factio actio.

Post scientiam autem de arte tractandum videtur. Cum enim virtutes sint de his quae sunt a nobis, nihil ita a nobis est sicut artificiata : haec enim maxime sunt circa contingentia aliter se habere. Magis enim sunt circa talia quam prudentia, in quantum circa materiam exteriorem sunt, et ideo infima virtutum et imperfectior est ars. A talibus autem inchoandum est, et ante scientiam tractandum fuisset de arte, nisi quia ars cum ratione est. Modum autem rationis a modo rationis scientiae accipi oportet.

Hoc autem in particularibus probatur : 17. aedificativa enim quaedam ars est, et patet Idem et ars autem habitus in quod est habitus cum ratione factivus. ciendi vel Omne enim quod facit, ex ratione facit cum ratioi principiorum et ad finem factibilis. Sicut enim dicit Tullius, « ars est collectio praeceptorum. » Dicit Tullius, praeceptorum, et ad eumdem finem tendentium. Praecepta autem illa nihil nisi rationes factibilium sunt in finem dirigentes. Patet igitur quod universaliter nulla ars est quae non sit factivus habitus cum ratione : et e converso nullus est habitus factivus cum ratione qui non sit ars. Diffinitio ergo ista cum diffinitione, scilicet esse factivum habitum, omni arti convenit et soli : et est diffinitio et terminus et proprium. Diffinitio quidem, quia fines esse comprehendit. Terminus, quia artem ab omnibus aliis distinguit. Proprium vero, quia convertitur secundum consequen-

<--- Page Split --->

tiam. Ars igitur habitus est intellectivus cum ratione vera facturus. Cum ratione autem appositum est, quia quaedam animalia sagacitate naturae verissima dicunt ipso opere, sicut canes qui dicuntur nodali investigantes leporem vel cervum, verum dicant : et quia cum ratione haec non agunt, artem non habent, sed naturae sagacitatem. Circa talia igitur est ars, et tali diffinitione diffinienda. Dicitur tamen ars multipliciter sicut scientia. Sicut enim scientia dicitur habitus conclusionis, alio modo dicitur habitus principiorum in actu principantium totum decursum a principiis usque ad conclusionem : ita etiam ars dicitur aliquando ultima determinatio factionis et factibilis per artem : et haec est ars sicut scientia conclusionis. Dicitur etiam ars habitus factibilium cum ordinatione et applicatione principiorum factibilium ad opus : et hoc modo dicitur a Tullio, quia « ars est collectio praeceptorum ad eumdem finem tendentium. » Et utrumque propria significatione dicitur ars.

autem esse et non esse non fiunt in actu nisi per generationem : ejus enim quod potest esse, via in esse actu generatio est : et quod sic factum est, iterum in potentia est ad non esse : talia autem sunt generabilia et corruptibilia. Sed in hoc est differentia ad ea quae naturaliter generabilia et corruptibilia sunt, quod in naturaliter generabilibus principium generationis in eo est quod fit : est enim natura principiis intrinsecis movens et alterans et transmutans materiam. In factibilibus autem per artem principium transmutationis est in faciente, et non in facto : et ideo non nisi ab exteriori materiam transmutat, et non ab intrinseco, per quam veram et substantialem formam non inducit ars : neque enim vere et per se forma facit artis et subjectum : cum forma de extrinsecis fit : sed unde vere et per se facit vera ex subjecto et forma. Et ex hoc patet quod subjici arti non potest nisi quod generabile est et corruptibile, et diversarum formarum receptione.

CAPUT VI.

Quod omnis ars circa generationem est.

Et ex hoc sequitur, quod ars non est de his quae de necessitate sunt vel fiunt, neque de his quae sunt secundum naturam secundum quod fiunt per naturam. Diximus enim quod ea fiunt per naturam, quorum principium est intra, et quae in seipsis fiendi habent principium. Ars autem earum formarum est, quarum in faciente est principium, et a mente facientis in materiam exteriorem producuntur. Ex necessitate autem dicimus esse quae in suis essentiiis aliter se habere non possunt, sicut intelligentiae, et substantiae coelestium sphaerarum, et aliquo modo elementorum totalitates. Facta autem ab his necessitate sunt sicut motus sphaerarum et eclipsis et indeficientia generationis et corruptionis per accessum solis et recessum in obliquo circulo.

<--- Page Split --->

Virtus enim movens extra est, et non intrinsecum facto : fodiens enim sepulcrum nihil in se habet movens ad inveniendum thesaurum, sicut artificiatum nihil in se habet quod moveat ad formam artis. Similiter ex parte finis. Fortuna multos habet fines sicut et ars : unus enim finis fodere est, alius sepelire, tertius inventio thesauri est, quartus ditatio. Licet autem ars et fortuna sic se diligant, in hoc tamen differunt, quod artis finis advenit secundum intentionem operantis, finis autem fortunae et casus praeter intentionem sunt omnino. Ars quidem igitur, ut dictum est, habitus intellectivus est cum ratione vera factivus in materia exteriori, in qua formae artis non est principium factivum.

Et propter hoc Agatho poeta dixit, quod « ars fortunam dilexit, et fortuna artem 1. » In duobus enim se invicem di- ligunt, scilicet in movente, et in fine.

CAPUT VIII.

De àxèvla et modis artis.

'Atxwvta autem e contraria arti est factivus habitus cum falsa ratione circa contingens aliter se habere : àtxwvta enim dicitur ab à quod est sine, et txwvta quod est ars, et opus artis ponit et naturam propter hoc quod opposita necesse est esse circa idem, sed ratione verum dicente circa factibile privatur : et hoc duobus modis convenit, scilicet per ignorantiam privationis, vel per ignorantiam male dispositionis, quod fit quando aliquis infor-

<--- Page Split --->

matur contrariis ad principia. Quamvis autem hoc modo ars et a?z?v?a propriissime dicantur, tamen sunt modi artis sicut et alii modi fortitudinis. Ex quo enim ars est collectio praeceptorum ad eumdem finem tendentium, et ille finis est factibile bonum, omnia quae colligit principia ad unum finem, imitatur artem : et sic artes liberales septem dicuntur. Praecipue autem si principia ad aliquod factibile referri possunt, sicut geometria ad mensurandum, arithmetica ad calculum, musica ad cantum, et astronomia ad directionem negotiorum. Aliae autem sicut grammatica, logica, rhetorica, et poetica, artes dicuntur propter modi mutationem : et secundum modum minus convenientem dicimus etiam bruta animalia artificiosa quae industria naturali plures fines habent et attingunt, sicut canis spirando intendit odorem retrahere, et per odorem vestigium invenire, per vestigium cervum capere, per capturam carnibus cervi saturari, in quibus similitudinem artis habet, sed ratione veridica caret, sicut diximus.

Prudentis autem opus videtur esse 23. posse bene consiliari circa quaer sunt bona Prudentis est posse sibiipti et conferentia sive utilia non sebene consulere univercundum partem quidem, sed universalisaliter de his quaer ad ter secundum omne id quod conferens et bene vivendum conduutile est ad vitam. Verbi gratia, quia siccunt. ut si diceremus, quod tantum sciat consulere de his quaer pertinent ad sanitatem scit medicus, vel quod bene sciat consulere de his quaer pertinent ad fortitudinem sicut scit politicus vel miles: sed quod universaliter de omnibus conferentibus ad vitam consulere sciat et eligere quod melius est. Signum autem hujus est, quemadmodum quod est in parte, probat id quod est in toto. Prudentes autem in parte dicimus quando ad finem aliquem particularem studiosum et bonum bene consulendo ratiocinatur in agibilibus de quibus non est ars. Bonum autem dicimus et studiosum: quia si ad finem malum ratiocinetur, non prudens, sed prodttor, vel astutus, vel callidus dicetur: proditor quidem, si confidentem in consilio tradere velit: callidus autem et astutus si subtiles vias inveniat simpliciter ad malum peragendum. Si autem ad bonum bonas vias inveniat de agibilibus, si hoc in parte faciat, prudens in parte dicitur. Propter quod et totaliter et universaliter uique prudens erit ad totum quod ad vitam hominis pertinet bene consiliativus.

CAPUT IX.

Propter quod et media ponitur inter intellectuales virtutes. Agibilia enim ab homine in magna diversitate sunt, ita quod videantur casu posita et non vera. Rationem enim veridicam ratio sive anima rationalis secundum quod est immixta phantasiiis habere non potest de agibilibus. Oportet igitur quod rationem veridicam habeat anima secundum quod intellectui conjungitur et ad intellectualia refertur. Ratio enim veredica ratio prudentiae est et pondus et mensura operabilium. Prudentia ergo et opus morale et rationem attingit intellectualem. Media igitur est, ad quod designandum me-

Jtes libebles sunt septem.

De prudentia, circa quid sit ?

<--- Page Split --->

dia etiam ponitur inter virtutes partim moralis et partim intellectualis.

sarium quod non contingit aliter habere. Ars autem non est : quia, sicut jam ante diximus, aliud est genus actionis, aliud factionis. Circa factionem autem ars est, circa actionem autem prudentia est.

CAPUT X.

De possibilitus aliter habere est prudentia, et de differentia prudentiae, scientiae et artis.

Et quia neutrum duorum est, relinquitur prudentiam esse habitum cum ratione vera activum circa ea quae ad vitam hominis pertinent bona et mala : bona quidem ut eligantur, mala autem ut fugiantur. Bona autem et mala dicimus ipsas actiones, cum virtutes nullos alios fines habeant.

Factionis quidem quae artis est opera- 27. tio, semper alterum est finis ab ipsa faActio et actione fine different. ctione, sicut jam ante diximus : actionis autem non semper : quia ipsa eupraxi a quae est bene et bona actio secundum se finis est. Non autem semper dico : quia licet eupraxi a substantialiter finis sit, tamen aliquando gloriae accedunt demonstrationes et praemia, quae etiam si non essent, nihilominus virtuosus bene operaretur propter solam eupraxi av.

Cum autem opus prudentis sit consiliari, nullus autem consiliatur de impossibilibus aliter habere, neque de his quae non contingunt ipsum operari. Diximus enim in tertio, quod consilium est de possibilibus aliter habere et operabilibus per nos.

Propter quod Pericleos et similes Pe- 28. ricleis existimamus prudentes esse : quia Prudentes existimanPericles et Soflolocas et alii similes eis ex tur qui ad rem familiahabitu bene poterant speculari ea quae rem et civilem gubererant bona conferentia sibiipsis. Quicumnandam idonei sunt. que autem tales sunt, quod sibiipsis et alii s bona speculari possunt, existimantur esse bene dispensativi et bene politici. Quodlibet enim bonum ad divinius se, dummodo generis sui sit, refertur. Bonum igitur personale ad œconomicum sive dispensativum refertur. Divinum enim est, quod sui ipsius est communicativum : divinius autem œconomus est, et divinissimum politicus. Bene ergo prudens non est, qui quidem sibi providet, sed dispensativus sive politicus non est.

Sequitur ex hoc necessario, quod prudentia non sit scientia. Scientia enim est demonstrativus habitus demonstratione perfectus. Quorum autem principia contingunt aliter se habere, horum non est demonstratio. Demonstratio necessariorum est et æternorum. Talia autem omnia contingentia sunt et aliter et aliter habent continue. Propter quod de ipsis non est demonstratio. Scientia autem demonstrativus habitus est. Prudentia ergo scientia non est. Adhuc de necessariis non est consiliari, quia uno modo habent et per nos operabilia non sunt. De necessariis autem est scientia. Prudentia igitur scientia non est. Sed nec est ars. Scientia quidem enim non est, quia prudentia est circa actibile quod contingit aliter habere : scientia vero circa neces-

<--- Page Split --->

CAPUT XI.

De differentia artis et prudentiae in hoc quod temperantia salvat prudentiam et non artem.

Hinc est quod etiam temperantiam tali appellamus nomine, quod ipsa nominis interpretatione statim sonat prudentiae salvativum : eo quod talem existimationem salvet qualis existimatio eorum quae conferunt ad vitam. Hoc autem in Graeco magis patet. Graece enim temperantia swqposvny vocatur. Swoc Graece, Latine sensus est. Swqpqwv autem salus sive salvatio est 1. Hoc autem nomen temperantiae sonat circa delectabile : temperat enim ne usque ad ligationem rationis delectando perveniat et corrumpat existimationem certam quam de operabilibus habemus. Existimationem enim hic pro genere ponimus pro omni acceptione. Est enim quaedam existimatio in arte quae est conceptio eorum quae ad artem pertinent. Et similiter in scientia demonstrabilium est, quae conceptio vocatur : et sic est in aliis. Et hoc modo conceptio operabilium ad vitam pertinentium existimatio prudentiae est : et talem existimationem salvat temperantia. Delectabile enim ettriste circa quae est temperantia, non omnem corrumpit existimationem. Verbi gratia, existimatio est

quod trigonum habet tres angulos duobus rectis æquales : et delectabile et triste hanc existimationem non corrumpit : ita scilicet quod propter præsentiam delectabilis intemperatus nesciat vel non advertat an habeat duobus rectis æquales angulos vel non, sed corrumpit eas existimationes quæ circa operabile sunt, conferens ad vitam.

Cujus probatio est : quia principia operabilium sunt singularia in quibus est actus, inter quæ tria potissima sunt, scilicet quis, quo, et cujus gratia, sicut in tertio determinatum est. Inter tria potius est gratia cujus fiunt operabilia et finis. Contingit autem quod propter delectationem vel tristitiam hoc principium corrumpit, ita quod non advertat cujus gratia operandum sit, sed ex delectatione allicitur ut contra rectam existimationem operetur : et tunc verum principium operabilium non apparet. Non enim apparet quod hujus gratia operandum sit : nec apparet quod propter hoc eligere convenit et operari quod conferens est ad vitam. Malitia enim delectabilis, sicut diximus, principii corruptiva est. Per oppositum autem temperantia talis existimationis videtur salvativa. Existimatio vera talis sensus vocatur, quando dicimus quod swqposvny sensuum est salvativa.

Ex omnibus igitur his concluditur diffinitio prudentiae, scilicet quod prudentiam necesse est esse habitum cum ratione vera circa humana bona operativum sive activum. Cum ratione autem dicimus, quia omnis actio hominis ut homo est, cum ratione est : homini enim ut homo est, in omnibus actionibus suis commune operans ratio. Cum ratione autem vera dicimus : quia bonum hominis operationibus non attingitur, nisi secundum rationem veram operetur. Vera enim ratio est recte judicans de fine. Ubi autem non servatur, hic mendacium incidit : errans enim bonum ut bonum non

<--- Page Split --->

eligit, sed potius sibi oppositum : similiter errans non eligit propter hoc quod secundum veritatem finis est, sed propter hoc eligit quod sibi videtur. Operativum autem dicimus hunc habitum, quia omnis operatio hominis ex electione. Ex electione autem est, quod in nobis est facere vel non facere : et tales sunt operationes virtutum. Ratio enim speculans sine electione non est practica sive operativa, sed potius contemplativa : et talis non est ratio vera quae est in prudentia, sed potius ad operationem est relata. Circa humana bona esse dicimus : qui etiamsi sit ratio vera et non de conferentibus ad vitam, non proprie est existimatio prudentiae.

Incidit autem dubium de his quae dicta sunt. Diximus enim in antehabitis, quod propter delectationem mala agimus, et propter tristitiam bona fugimus et a bonis recedimus. Haec autem delectatio et tristitia propter quam generaliter mala agimus et bona omittimus, non potest esse aliqua specialis delectatio, circa quam sit aliqua virtus specialis : quia non sufficeret ad totius vitae corruptionem. Videtur ergo quod non tantum delectabile circa quod est temperantia, sit corruptivum existimationis prudentiae, sed delectabile in genere circa quod est omnis virtus moralis. Adhuc prudentia non solum ordinat temperantiam, sed et fortitudinem et justitiam quae morales sunt virtutes. Non ergo tantum corrumpitur a delectabili intemperantiae, sed et a delectabili injustitiae et timiditatis et audaciae. Non ergo deberetur dicere quod temperantia salvat prudentiam, potius quam fortitudo vel justitia.

Ad hoc autem respondet Eustratius primo quidem, quod cardinales virtutes morales sorores sunt : et quod dicitur de una, intelligitur de alia. Sicut dicitur de temperantia, quod salvat prudentiam, ita intelligitur de fortitudine et justitia. Secundo respondet quod delectabile propter quod mala facimus, et triste propter quod bona omittimus, generaliter sumi-

tur, sicut dicit objectio. Sed tamen quod generale est, temperantiae appropriatur : eo quod temperantia circa magis delectabile est : quamvis omnis alia virtus moralis etiam circa delectabile sit : unde propter appropriationem, et non propter proprietatem temperantiae attribuitur, quod sit salvativa prudentiae. Tertia sua Tria sunt in qualibet virresponsio est, quod in qualibet virtutum tute. cardinalium moralium tria sunt, scilicet difficile, delectabile, et rectum : unde quælibet illarum virtutum dicitur dupliciter, generaliter scilicet, et specialiter : temperantia enim specialiter dicta est circa detectabile tactus tantum : generaliter enim dicta temperantia circa omne delectabile est cujuslibet virtutis. Similiter fortitudo dicitur dupliciter : generaliter, et specialiter. Specialiter quidem dicta est circa difficile quod est in bello tantum. Generaliter vero dicta circa omne difficile cujuslibet virtutis. Ita etiam est de justitia. Circa æquum enim et rectum quod est in commutationibus et distributionibus, est justitia specialis. Circa æquum autem et rectum quod in omnibus est virtutibus, justitia generalis est. Et hoc modo virtutes colligatae sunt sibi ut temperantia sine rectitudine justitiae non sit, et sine constantia fortitudinis, et fortitudo sine temperantia modificante non sit, et sine rectitudine justitiae qua finem attingit, et justitia sine constantia fortitudinis non sit, nec sine temperantia quaæ modum ponit. In omnibus ergo his prudentia modum invenit, temperantia ponit, justitia tangit, fortitudo tenet. Cum ergo dicitur quod temperantia salvat prudentiam, dicit Eustratius quod de temperantia generali et non de speciali intelligitur.

Sine præjudicio Antiquorum posset ResponAutoris Apectoria breviter responderi secundum prædicta, propria. quod quamvis omnis virtus circa delec tationem sit, tamen differentia inter delectiones est. Delectabile enim innatum circa quod est tactus, profundatum est in nobis : eo quod innatum est et multum adhærens, eo quod contemporaneum est nimis afficiens, eo quod vere similli-

<--- Page Split --->

mum est et convenientissimum, et violenter lignas, eo quod intensissimam habet delectationem, per quod tota anima trahitur et ligatur. Unde quamvis alia delectabilia aliquod praestent impedimentum existimationi prudentiae, non tamen corrumpunt eam, sicut delectabile tactus: propter quod temperantiae quod tale delectabile moderat, plus quam alii virtuti attribuitur salvare prudentiae existimationem.

CAPUT XII.

De differentia qua virtus dicitur esse artis et non prudentiae.

autem in praecedentibus, quod virtus moralis stat in ultimo suo quod est eùpæzìa, in quo si non stet, virtus non est. Eùpæzìa enim et nihil aliud ejus finis est. Virtutis ergo moralis virtus non est, quæ ulterius ponat in ultimum. Prudentia virtus moralis est. Ars autem finem non habet suam operationem : et salvata ratione artis contingit peccare artificem vel propter negligentiam, vel propter desidiam : quia non procurat quæ ad artem exiguntur : vel forte quia perfectus in principiis artis non est : vel quia non bene ordinat et determinat principia ad finem : et sic ars de ratione artis non est in sui ultimo. In ultimo enim est, quando bene dirigit et perfecte in omne quod ad artificiatum exigitur in operibus in quibus artificiatum producitur : et quando bene dirigit in ultimam artificiati perfectionem. Artis igitur virtus est. Prudentiae autem virtus non est. Cujus signum est, quod ille qui in arte peccat volens, corrigibilior est, et minus vituperabilis quam qui peccat ex ignorantia : corrigibilior est enim error voluntatis quam ignorantiae. In prudentia autem opposito modo se habet : pejor enim est in operabilibus peccans ex voluntate quam ex ignorantia. Ignorantia enim in talibus meretur veniam vel ignoscentiam. Malitia autem voluntatis, criminis habet accusationem.

<--- Page Split --->

semper operari ad totam vitam : secundum prudentiam autem semper operari oportet. Subjecta enim prudentiae sunt sine quibus non est vita : quia in omnibus operationibus hominis aliquo modo necesse est sequi ordinem prudentiae, vel vita destruitur. Quod autem semper in usu et exercitio est, oblivionem accipere non potest.

Quod autem nos aliam dicimus esse Intellectiv et opinativ partem intellectivam, et opinativam, sesunt diversce partes cundum Peripateticorum et Stoicorum et animae. Epicureorum dictum est. Et in hac re nihil dicere intendimus, nisi secundum quod ab ipsis traditum est, lectoris judicio relinquentes quid et qua ratione dictum tenere velit. Omnium autem trium sectarum una ratio est, qua approbare intendunt intellectualem esse aliam partem a parte animae quae opinativa vocatur. Haec autem est ratio ipsorum, quod quorum actus essentiales in forma et potestate substantialiter differunt, principia illorum actuum differre substantialiter necesse est. Intelligere autem actus est, qui per se intellectualis est substantiae, quae non est intellectualis ex hoc quod aliquid accipiat, sed secundum seipsam. Pars autem rationalis in homine non intelligit nisi acceptione alicujus intelligibilis, in quo lumen agentis intellectus est. Intelligere ergo partis rationalis in homine, et intelligere intellectualis substantiae equivocum est. Intelligere enim intellectualis substantiae per seipsum est sine appositione intelligibilis, ita quod ab intelligibili de suo intelligere nihil accipit. Pars autem rationalis in homine non intelligit nisi per appositum intelligibilis, a quo accipit ad intelligere perfectionem. Hoc autem quia non inusitatis in philosophia difficile est videre, Philosophi ponunt exemplum. In visibili enim alia est potentia lucis, alia coloris ad visum. Quantum enim utrumque actum sit visus, tamen potentia lucis est ex se substantialiter agere visum ad actum. Color autem non facit hoc ex se et substantialiter : sed oportet quod lumen sit in ipso ut ha-

CAPUT XIII.

In qua parte animæ sit prudentia, et de differentia intellectus secundum substantiam et secundum habitum.

Cum autem duae partes sint animae rationalis quae essentialiter est rationem habens : una quidem intellectualis, alia vero acceptiva contingentium quae opinativa vocatur, prudentia in altera istarum partium erit, scilicet in operativa, et illius partis virtus est, sicut dispositio perfecti ad optimum. Opinio enim est circa contingens aliter habere. Circa hoc idem etiam est prudentia. Et quaecumque circa idem objectum sunt, ejusdem partis animae sunt : quia partes animae secundum objecta distribuuntur. Opinio igitur et prudentia ejusdem partis sunt, et non in intellectu. Quamvis autem dicamus, quod prudentia in opinativa parte animae sit, tamen non est habitus qui solum in ratione sit, sicut opinio est. Hoc autem signum est, quia omni habitui qui solum in ratione est, accidit oblivio : prudentiae autem nulla oblivio est : prudentia igitur in ratione sola non est. Cum hoc enim quod est in ratione et electiva et activa est humani boni : unde quamvis ars et prudentia in opinativa ratione sint et cum ratione vera, tamen arti accidit oblivio, prudentiae autem non : quia ars plus est in ratione, et prudentia plus in opere. Contingit autem hoc, quia secundum artem non oportet hominem

<--- Page Split --->

bitus et possessum, virtute cujus agat visum de potentia ad actum. Non ergo eadem est potentia lucis et coloris. Sed unum ex se et substantialiter agit. Alterum autem ex possesso et habitu superveniente : et iste habitus et possessio constituens est colorem in natura coloris : nec color esset, nisi talis esset superveniens possessio et habitus. Propter quod dicit Aristoteles in secundo de Sensu et sensato, quod color est extremitas perspicui in corpore terminato. Si autem dicimus quod oculus videt et operationem exercet visus, inveniemus quod etiam hoc est altera potentia. Non enim facit hanc operationem nisi habitu superveniente et possesso primi agentis, et usu secundi, quod primi agentis in se habet habitum. Per omnem eumdem modum est in intelligibili et intellectu hominis sive intellectuali parte. Intelligentia enim suo substantiali lumine agens, formas omnes facit intelligibiles et constituit sua intellectualitate. Forma autem acta per hoc quod ipsa opus est intellectualis substantiae, intelligibilis est habitu superveniente sibi et possesso, scilicet lumine intellectualis substantiae. Omne ens actum et constitutum per se ab aliquo, formam participat agentis et constituentis ipsum. Participat autem ut habitum et possessionem. Nec forma intelligibilis esset, nec intellectualis operationis principium, nisi dicto modo lumine intellectualis substantiae constitueretur. Patet igitur quod alia est potentia intelligibilis, et alia substantia intellectualis, et alia pars animae quae intellectualis vocatur. Pars enim intellectualis non intelligit, nec intellectualem operationem facit, nisi appositione intelligibilis. Lumine enim quod ut habitum et possessum est in lumine intelligibili, etiam ipsa animae pars principium efficitur intellectualis operationis. Intellectum igitur non habet ut intellectum, hoc est, intellectualiter operantem, nisi ut aliunde habitum et possessum. Hoc autem intellectuali substantiae convenire non potest. Quia sicut

id quod substantialiter et essentialiter calor est, nihil est quod calidum faciat vel calorem : ita autem id quod intellectuale est per substantiam,nihil est quod intellectualitatem faciat vel intelligibilitatem. Propter quod de talibus substantiis dicit Aristoteles quod si non intelligerent per seipsas, oporteret quod haberent alium intellectum divinum, et iretur in infinitum.

Ex omnibus igitur his patet, quod intellectus per substantiam ultra animam est : et intellectus qui in anima est, licet per potentiam et rationem pars animae sit, tamen nisi operationes intellectuales exercens, per studium adeptus est et aliunde habitus et acquisitus. Patet etiam, quod intellectualis pars quae in anima est, non est in ea nisi per conversationem et assimilationem ad intelligentiam, et non per conversionem ad sensus. Opinativa autem pars in ea est per immixtionem et conversionem ad sensibilia : et aliam secundum formam et speciem quae substantiale esse dat potentie, necesse est partem intellectualem et opinativam : quamvis ambae radicentur in subjecto quod est anima. Haec igitur ratio est omnium philosophorum qui distinguunt inter intellectum secundum substantiam, et inter intellectum possessum et habitum.

<--- Page Split --->

quibus mixtio secundum proportionem ad unum, dicunt harmoniam accidens esse materiae, et non formam substantialem. In complexionatis autem in compositis, quae, inquam, composita ex diversis genere composita sunt, sicut ex capite, manu, pede, et hujusmodi, accidens, tamen dicebant esse harmoniam consequens, sicut est in anima. Et propter diversitatem compositi diversas potentias dicebant esse in anima, sicut est alia potentia in humido, et alia in sicco, et alia mixta in commixto, et alia in simplici. Et qui ponebant efficientem, ex illustratione efficientis dicebant materiae venustatem et preparationem hanc differre secundum diversam materiae preparationem : nihil tamen esse formam, sed accidens materiae ex diversa preparatione, ita quod etiam intellectum possibilem praeparationem materiae dixerunt esse, quando in tantum scilicet materia elevatur ut illustratio primi efficientis resultet in ea secundum modum aliquem, qui primo efficienti vicimus est : et ideo intellectum accidens esse dicunt separabile a materia per turbationem illius praeparationis. Hi ergo qui nullam formam dicunt esse substantialem formam, nec educi de materia, necessario induci in materiam dicunt. Hi ergo intellectum possibilem qui proprie et per se forma hominis esse dicitur, accidens dicunt esse in corpore, et destrui, tali praeparatione corporis destructa.

Hujus autem suae positionis quatuor dixerunt esse rationes. Quarum una est, quod omne quod in materia est secundum possibilitatem materiae est in ipso : possibilitas autem ejus est ex principiis quae sunt in ipso : principia autem sunt potentiae primarum qualitatum. Nihil ergo in ipsa nisi quod ex principiis causari potest : haec autem principia accidentia sunt ejus. Quod autem ex accidentibus causatur, accidens est. Omne igitur quod est in materia, accidens est.

Secunda ratio accipitur ex ratione principii secundum naturam ejus. Princi-

CAPUT XIV.

De constitutione formarum ab intellectualibus substantiis.

Positio Epicureorum.

In constitutione autem formarum intellectualium valde differunt Epicurei a Stoicis. Epicurei enim omnes formas dicunt dispositiones materiae. Quamvis enim primi Epicurei ultra speciem materiae in causis se non elevaverint, et materiam principium omnium rerum esse dixerunt : tamen qui magis profecerunt in opinione illa, posuerunt materiam et efficientem. Formam autem non dixerunt nisi mere accidens in puritate majori et minori. Et hoc quidem in simplicibus dixerunt esse raritatem et densitatem. In compositis autem ex ipsis quae in materia sunt, dixerunt causari et formari causas coagulationis et liquefactionis hujusmodi. In complexionatis autem non dixerunt esse nisi vel complexionem, vel harmoniam complexionem consequentem. Unde quatuor accidentia ponebant materiae. In simplici enim ponebant rarum et densum, quae dicebant accidentia materiae esse ex positione partium ejus propinque vel remote. In commixtis autem commixtionem ponebant accidens. Mixtio enim miscibilium alteratorum est unio. Accidit autem miscibilibus mixtis ex mutua actione et passione removeri ab excellentiis et venire ad medium, in quibus mixtio non est forma substantialis. In mixtis autem et complexionatis in

<--- Page Split --->

pium enim est, quod ante omnia, et quod post. Physice autem loquendo non est principium, nisi quod est primum per motum : sola autem materia est quæ ante omnem motum, et post omnem motum, et subjectum omnis motus et mutationis : sola igitur materia principium est. Omne autem quod consequitur substantiam principii, accidens est : omne igitur quod in materia fit, accidens est.

Tertia ratio est sumpta ex ratione primæ substantiæ. Prima enim substantia est, quæ primo et principaliter et maxime substat : substare autem hoc ex ratione primæ substantiæ est : hile autem sive materia primum subjectum est, ut in primo de Generatione dicitur. Omne igitur quod substantiæ habet rationem, necesse est substare : forma autem nulli substat : substantiæ igitur non habet rationem : et ideo consequitur quod accidens sit. Secunda enim substantia necesse est quod rationem accipiat a prima.

Quarta ratio est, quod omne quod extrinsecus est alicui, accidens est illi : extra autem essentialia materiæ forma est: quia forma nihil est de essentialibus materiæ : forma autem accidentalis in materia est.

pars etiam esse est secundum eos, et non essentia aliqua vel substantia : sed esse illud est ex comparatione præparationis materie sic vel sic præparatæ ad sensibilia, et ea quæ accipiuntur cum sensibilibus. Et in hoc errore fuit Alexander commentator Aristotelis, qui hoc expresse tradidit in quodam libro quem fecit de Nov, hoc est, de mente et Deo et materia prima, et in tantum in isto errore concessit, quod etiam causam primam quæ Deus est, dixit esse materiam, sed usque ad ultimum præparatam. Materiam autem subjectum primum esse dixit, nullam habens præparationem. Media vero ex diversitate præparationis diversificari in esse dicebat secundum diversitatem præparationis illius inter efficiens primum et effectum ultimum : ita tamen quod omnes resonantiae efficientis primi in materia esse diceret et non essentiam : et ideo accidentalia omnia ita esse et destructibilia cum materia. Hæc igitur positio Epicureorum, quamvis erronea sit, tamen hoc bene dixit, quod alterum inesse principium intellectus posuit, et alterum opinativæ partis.

Istæ igitur sunt rationes Epicureorum dicentium formam non esse principium nec substantiam, sed accidens materiæ : et hi intellectum dicebant esse in materia ad præparationem, et accidens esse materiæ, et destructa tali materia, destrui intellectum. Dicebant tamen primum esse efficientem, cujus actionis receptio in materia esset intellectus. Illam autem dicebant quod esset esse et non essentia vel substantia, et dicebant quod esset materiæ esse talis vel talis : et cum non haberet essentiam, sed esse solum, accidens esse dicebant. Accidens enim est quod habet esse et non essentiam.

Secundum hanc igitur Epicureorum philosophiam intellectus esse est, sed illud esse ex comparatione materiæ est ad efficientem primum. Opinativa autem

CAPUT XV.

De positione Stoicorum circa constitutiones formarum.

Stoici autem omnia contraria dixeQuinquæ rationes Stoicorum forphilosophiam intellectus esse est, sed runt. Omnia enim quæ in naturis fiunt, mas stabiillud esse ex comparatione materiæ est ad formis attribuerunt, habentes quinque ralientium.

<--- Page Split --->

videmus formam esse in materia et non ex materia, nec ab aliquo causari principiorum materialium. Cum igitur in materia sit finis motus, oportet quod aliquid illius motus sit principium. Nihil autem movet nisi secundum unam formam. Oportet igitur quod movens ad formam, forma movens sit, et secundum rationem formae moveat. Formae ergo sunt quae primo movent.

Secunda ratio est, quia omne movens æquivocum ad univocum reducitur. Constat autem, quod movens materiam ad formam aut est æquivocum, aut univocum. Si est æquivocum, ad univocum reduci potest. Æquivocum multiplex est, et univocum simplex et unum. Omne autem multiplex ad simplex et ad unum reducitur secundum philosophiam. Oportet igitur quod primum movens in eadem sit forma cum ultimo quod ex motu constituitur. Movens ergo primum est forma in quolibet genere moventium et motorum.

Tertia ratio. Tertia ratio est, quia cum sint causæ primæ et immediateæ, primæ non efficiuntur immediateæ nisi per medias in quibus determinantur et restringuntur ad hoc quod convertibiles sint cum effectu ultimo : mediæ autem quæ restringunt et determinant, non possunt facere aliquid nisi virtute primarum. Omnes ergo mediæ informantur per primas, et omnes primæ determinantur per secundas et medias. Oportet igitur quod primi termini moventes formæ sint, sed determinatæ ad ultimum motum per medias.

Quarta ratio est, quod id quod est in potentia, non exit in actum nisi per id quod est in actu. Constat autem quod omnis forma quæ in materia est, non est, nisi de potentia educitur in actum. Educitur igitur per id quod in actu est. Quolibet ergo ascendatur in causis quæ habent actum permixtum cum potentia, necesse quod veniatur ad actum purum, cujus nihil in potentia est : alias enim retur in infinitum. Primum ergo mo-

vens in omnibus forma est et actus purus.

Quinta ratio est, quod dicunt causam Quintar corruptionis non esse nisi potentiam ad non esse quam dicunt esse potentiam materiae. Non autem idem potest esse causa esse et non esse nisi per accidens, sicut dicimus præsentiam gubernationis navis esse causam salutis navis, et absentiam causam periculi. Non autem hic quærimus de causa per se et quæ movendo et generando causa est : et sic quod est causa esse secundum formam, non est causa non esse. Causa autem esse secundum formam per se non est nisi forma. Formæ igitur sunt, quæ primo generant et primo movent.

Hac igitur opinione per tot rationes sic confirmata, dicunt Stoici, quod quiddam ex formis primis constituitur ad similitudinem ipsarum formarum. Quiddam autem propter esse umbrosum materiae in quantum agunt formae, constituitur ad possibilitatem materiae. Quiddam autem constituitur ad modum utriusque. Quod ad modum formarum coi stituitur, dicunt esse separatum : et siquidem vicinius est formis constituentibus, nihil habet de potentia vel quasi nihil : et hoc dicunt esse imaginationem primarum formarum, sicut illæ substantiae quas Plato heroas dixit, et calodæmones, hoc est, bonos intellectus vocavit. Si autem remotius distant, plus et plus distant secundum quod plus intercipiunt de potentia materiae : et secundum hoc dicuntur cacodæmones, id est, mali intellectus, hoc est, mentes mali tiae subjectæ. Id autem quod secundum utrumque constituitur, anima rationalis, quæ secundum quod est anima, potentiam sequitur materiae : et ideo diffinitur endelechia esse corporis organici physic. Secundum autem quod rationabilis est et intellectualis, impossibile est eam endelechiam esse alicujus corporis : quia sic nullius pars corporis est actus : sed ante omne corpus est : et consistentia corporis fundatur in ipsa, et non e conver-

<--- Page Split --->

so. Propter quod Stoici dixerunt animas secundum substantiam immortales esse et æternas : eo quod principia earum æterna sunt : et non corrumpi eas dixerunt, nisi secundum quod animæ sunt et endelechiæ corporum : et hoc est corrumpi secundum accidens, et non per se. Ex hac igitur opinione patet quod intellectus ex altero est, et opinativa pars ex altero. Intellectiva enim pars a formis est separatis. Opinativa autem ab endelechia est, quæ est perfectio partis illius, quæ sensibus et sensibilibus utitur ad vitæ conservationem et regimen. Secundum hanc igitur opinionem sic intellectualis pars est altera ab opinativa.

CAPUT XVI.

Qualiter Peripatetici dicunt, quod intellectiva pars altera est ab opinativa.

Peripatetici autem medii quasi existentes inter Stoicos et Epicureos, viderunt quod etiam si primæ formæ ponerentur, sicut dixerunt Stoici, actio earum non tangeret materiam nisi per aliquod communicans materie. Potentias quidem formas posuerunt esse intelligentias, sed esse actiones, per hoc quod sunt motores sphærarum : motus enim sphærarum causæ sunt omnis motus qui fit in materie. Ordines autem motuum et motorum ex parte mobilium quidem ponebant in quinque essentiiis primis et

simplicibus, quæ sunt quatuor elementa et cœlum. Ex parte motuum ponebant sphærarum decem. Septem autem ponebant planetarum : unam autem motus figurarum et imaginum, quam vocabant orbem declivii : unam etiam motus recti vel regularis qui est motus mobilis primi, quod movet ad omne quod est. Decimam vero ponebant motus activorum et passivorum, quod est movens ad esse determinans, cujus virtutes cum omnibus superioribus in centro generati congregantur, et ipsum educunt de potentia ad actum tali materie possibilem. Dicunt enim omnem actum agentis in materia recipi secundum potestatem materie, et non secundum potestatem efficientis, et formam quæ est in materia, et educitur de ipsa, dicunt non esse in materia ex principiis materie vel qualitatibus ejus, sed ex principiis primis intellectualibus agentibus quæ per totam transeunt materiam, sicut virtus cordis transit per membra corporis. In virtute enim cordis secundum Aristotelem ita est, quod a corde nutrimentum accipit virtutem qua actione nutriat corpus : et forma ista accepta id quod consequens formam est, habet motum ad membra sursum et deorsum, dextrorsum et sinistrorsum, et in profundum et supremum, ubicumque membra sunt quæ vitam nutrimentalem a corpore percipiunt. Probatum enim est apud Peripateticos, quod ab eodem generante est forma et motus localis qui per se formam consequitur. Unde sicut nutrimentum in medio thalamo cordis virtutem habet universalem, quæ ad omnia membra determinabilis est, ad nihil autem determinari potest, quod ad cor non habet relationem : et cum determinatur, aliquando determinatur ad cordis similitudinem, aliquando autem ad id quod vicinius est similitudini cordis, aliquando vero ad ultimum quod maxime distat, quod tamen ad cor secundum vitam habet resolutionem : ita dicunt quod formæ quæ

<--- Page Split --->

fiunt intelligentiarum opera, in ipsis quidem intelligentiis a quibus procedunt, ad similitudinem intelligentiarum sunt. In remotissimis autem umbræ quædam sunt intelligentiarum : sed materiæ potentiis sic junctæ, quod secundum esse materiae sunt in ipsis et inseparabiles ab eis. Aliquando autem vincit in eis quod intellectus est : et tunc in quantum illud vincit in eis, tantum necesse est elevari supra materiam. Et siquidem ad pure intelligibilia eluceat, nullius corporis erit actus vel endelechia : et quantum immergitur intra materiae potentias, tantum recedit ab intelligentia per dissimilitudinem, et sic endelechia materiae efficitur.

Adhuc autem dicunt quod nihil corruptibile est, nisi quod a corruptibilibus et a corrumpentibus causatur principiis. Intelligentiam autem incorruptibile principium esse dicunt, et universale, et simplex sive immixtum. Quod igitur a solis illis secundum principium suæ constitutionis dependet,et incorruptibile est, et universale, et simplex. Incorruptibile quidem, quia nihil penitus habet contrarium. Universale autem quia nihil habet quod ipsum vel ad differentiam loci, vel ad differentiam temporis determinet. Simpliciter vero : quia purum est et immixtum, nulli nihil habens commune, sicut dicit Anaxagoras. Si enim haberet aliquid commune, oporteret quod ad illud permixtione esset determinatum, sicut virtus determinatur ad membra. Hoc autem non est verum, quia omnibus applicabilis est intellectus : quod esse non posset, si ad aliquid in genere esset determinatum.

Hujus exemplum ponunt in artibus. Forma enim artis ad lignariam ædificativam determinata, applicabilis non est ferrariae vel lanificio. Intellectus autem omnibus applicabilis est. Dicunt enim, quod per operationem intelligentiarum

novem ordinum principiorum nihil determinatur ad materiam generabilem et corruptibilem, quamvis materia omnibus his moveatur tamquam a motoribus primis non proximis. A motore autem decimi orbis ad materiam incipit inclinari, sed non in toto materiae subjici. Ab ipsis autem principiis materiae quæ sunt calidum, frigidum, humidum, siccum, ad materiam determinatur et materiae subjicitur. Omnia enim hæc tria instrumenta intelligentiae sunt, sicut omnes virtutes corporis sunt instrumenta cordis : sed virtus cordis in eis tribus modis est : in corde enim universalis, in membris autem officialibus sicut in hepate, et cerebro, et stomacho, et cæteris hujusmodi magis coarctata est. In membris autem particularibus ad unum determinata est. Et omnes has virtutes præhabet, et simpliciter habet et immaterialiter et unite cor quod principium omnium est, et formaliter habet : sed in esse efficiuntur determinato secundum quod jam influxæ sunt membris. Unde quod virtutes sunt, habent a corde : quod autem in tali esse vel tali sunt, a membris habent et a principiis membrorum.

Per omnem eumdem modum ita sunt formæ procedentes ab intelligentiis, quæ quidem ad imaginem intelligentiarum, sunt simplices et puræ et immixtæ et universales. Quæ autem ab hac puritate ad materiam recedunt, inclinatæ sunt et fumosæ 1, sicut anima sensibilis cum omnibus viribus ejus quæ vere subjectæ sunt materiæ, non animæ, sed partis animæ nomen merentur. Et quod istæ formæ secundum elevationem a materia determinentur, dixerunt Peripatetici, quod solus intellectus sicut incorruptibile a corruptibili separatur a sensibili et vegerativo : et quod ipse solus universalis est secundum se, nec determinatur ad aliquem nisi per esse quod habet in sensitivo. Dicunt enim, quod nihil prohi-

<--- Page Split --->

bet quod aliquid secundum se et secundum substantiam veri universale sit, et tamen per esse determinatum sit ad unum.

Et ex dicto istorum statim apparet quod alterum est potentia intellectiva, et opinativa. Quia processio intelligentiae pars est intellectiva. Pars autem opinativa processio est illius motoris qui inclinat ad materiam. Sicut in processione cordis, aliam diximus cordis processionem, aliam hepatis, et aliam membrorum determinatorum. Cum tamen in omnibus his primus fons sit virtus cordis, et ideo a secundis et tertiis nihil procedat sine cordis virtute : et ideo est, quod Peripatetici totum opus naturae dixerunt opus esse intelligentiae. Formativa enim qua est in quolibet, operatione intelligentiae operatur, et non operatione naturae. In plantis enim in novo 1 existens per se operatur radicem, stipitem, ramos, virgas, frondes, flores et fructus. Natura autem cum sit unum et eodem modo se habens, non operatur nisi unum. Isti ergo animae rationalis substantiam dicunt esse processionem ab intelligentiis retinentem virtutes principiorum, a quibus procedunt a primis usque ad ultima, et talem esse substantiam quaforma sit. Et quia talis substantia composita est ex virtutibus omnium a quibus procedit, ideo necesse est corpus, cujus ipsa forma et motor est, ex diversis organis compositum esse, ita quod compositio cujuslibet organi cuilibet virtuti respondeat qua est actus illius et perfectio. Regulariter enim verum est in omnibus physicis, quod omnis multiplicitas et diversitas materiae qua per se et naturaliter est, in illa est propter diversitatem qua est in forma. Secundum hanc igitur Peripateticorum sapientiam patet, quod essentialiter et substantialiter quantum ad principia constituentia alia est pars intellectiva a parte opinativa.

CAPUT XVII.

De quatuor qua? sequuntur ex dictis Peripateticorum.

Ex his autem qua? dicta sunt, patet quod intellectus qui processio et constitutio est intelligentiae, ex hoc quod intelligentia est tantum, separatus est ab omni eo quod est, et nulli nihil habet commune, quamvis secundum esse quod habet ex conjunctione continui et temporis, sit determinatus ad unum.

Secundum est quod sequitur ex dictis eorum, quod intellectus secundum se a sensitivo et vegetativo separatur, sicut incorruptibile et immortale in omnibus principiis suis a corruptibili et mortali : sicut sensibile et vegetabile, corruptibile et mortale est secundum sui esse principia.

Tertium quod sequitur ex dictis eorum est, quod quidquid est in intellectu, sit universale : tales enim forma?, ut dicit Boetius, quales sunt potentiae in quibus sunt. Intellectus autem secundum omnem modum potentiae sua universalis est, ubique et semper existens, per hoc quod nec ad nunc nec ad haec determinatus est.

Quartum est, quod omne id quod est species alicujus, agens ad speciem et constitutionem formalem, immediate appli-

<--- Page Split --->

cabile est ipsi, sicut! lux species colorum est, omnes colores constituens, et ideo immediate non per motum cuilibet applicatur colori. Cum igitur intelligentia omnium formarum constitutiva sit, intelligentia species erit omnium formarum, et in quantum de specie intelligentiae participant, in tantum intelligibiliores et minus intelligibiles sunt. Intellectus igitur qui intelligentiae imago est, immediatam applicationem habet ad primas formas intelligibiles : sicut sensus qui sensibilium species est, per hoc ipsum quod species est, immediata applicatione applicatur omnibus sensibilibus. Et ex hoc dicunt quod pars intellectiva mirabilis est : quia ea quae sibi per naturam immediate applicabilia sunt, et in quibus aliquando multis oportet uti mediis, melius intelligit.

Objecio. Si autem objiciatur, quod noster intellectus qui secundum dudum determinata non secundum substantiam intellectus est, sed aliunde possessus, et habitus, non est prima specie intelligibilium : et ideo non sequitur quod omnibus intelligibilibus immediate sit applicabilis. Dicendum quod hoc non valet : quia non tantum prima species constitutiva aliquarum formarum, illis formis immediate applicabilis est : sed etiam omne quod est in specie illius primi. Lux enim solis omnium formarum sensibilium constitutiva, est immediate applicabilis ipsis existens : sed etiam quaecumque lux effecta est a sole, sicut Martis, Jovis, Lunæ, et ignis. Et similiter intellectus noster per hoc quod est in specie intelligentiae, immediate applicabilis est omni formæ. Omnis enim forma in eo quod forma intelligibilis est, quamvis per esse quod habet, aliquando sit sensibilis vel naturalis. Ex hoc patet quod nec sensus recipiunt formas sicut subjectum et materia, quemadmodum male dixit Theophrastus : sed recipiunt per applicationem luminis et determinationem speciei, qua applicantur et determinantur ad ipsas, sicut quodlibet principium

formale applicatur secundis, et determinatur ad ipsa.

Quidam autem sunt qui quaedam informa sitplex perpix tua. convenientia inducunt, quae Peripatetici niun formarum constitutiva sit, intelligiinconvenientia non reputant : verbi gratia formam simplicem perpetuo manere. Dicunt enim formam non esse nisi in eo cujus forma est : et si nihil sit in quo sit, dicunt eam in natura esse non habere : et ideo dicunt ex materia intellectuali, quae nec quantitate nec contrarietate determinatur, et ex forma intellectuali esse compositam animam, ut sic sit quaedam substantia composita hic et nunc existens, et non semper, nec ubique : et hanc dicunt esse formam hominis, distinguentes quod quaedam forma substantia est tantum, quaedam est substantia et motor : et illa quae substantia tantum, simplex est et non movet : quae autem est substantia et motor, composita est : et hæc omnia nulli Philosophi concedunt. Quod enim compositum est et hoc aliquid est, prima substantia est, quae est ultimum perfectum et nullius potest esse perfectio : aliter enim ultimum esset ultimi, et iterut in infinitum. Quod etiam dicunt formas simplices in natura esse non habere, et non esse incorruptibiles, philosophiae penitus contrarium est, quae ponit et probat prima entia in quibus omnia alia fundantur ad esse et in esse firmantur, esse intelligentias, nullam in mundo comparationem vel divisionem habentes. Similiter quod dicunt, compositas esse ex materia et forma, quemadmodum Avicebron in libro Fontis vitæ dicit, miror ego si seipsos intelligunt. Materia enim quam dicunt non esse determinatam quantitate et contrarietate, ex hoc quod est substantia, ad hoc aliquid non determinatur : similiter ex hoc quod materia est, non nisi fundamentum est : et ex hoc iterum nec ad hic nec ad nunc determinatur. Quæratur ergo ab eis, unde substantia composita habeat, quod hic et nunc est ? Quæratur iterum, quæ sit causa hujus compositionis ? Licet enim

<--- Page Split --->

compositio non constituatur per fieri, perficitur tamen per esse partium componentium quod habent in composito : et quæratur, quæ sit causa compositionis hujus secundum naturam ? et non erit verum assignare etiam volentibus fingere.

In hac tamen positione cavendum est error Abubacher qui dixit, quod post mortem ex omnibus animabus hominum non relinquitur nisi una. Et causa erroris fuit, quia nostrum intellectum non consideravit nisi secundum quod possessus et habitus est ab intelligentia, quae substantialiter intellectus est, et omnium intelligibilium constitutiva. Vegetativum autem et sensitivum quod in ipsa est, accidere dixit tali processioni sive tali substantiae ab intelligentiis procedenti, ab inclinantibus eam ad materiam corporis et determinantibus ad principia et qualitates materiae. Solutis ergo his corporalibus principiis non remanere dixit nisi quod intellectus est. Hoc autem quod intellectus ubique et semper est, unam et æqualem ad omnes habet relationem. Quod autem ad omnes unam habet relationem, ex omnibus relictum, unum et idem est. Anima igitur ex omnibus relicta, et una et eadem est. Et hic error magnus est etiam in philosophia. Et respondet quod omnis processio quæ a primo ad ultimum procedit per omnia media, virtutes omnes habet non per se, sed per accidens. Unde processio quæ est ab intelligentia tam in intellectu est quam in sensibili, quam in vegetabili : et in omnibus his est una secundum substantiam, diversificata secundum esse potentiae : et ideo quamvis Abubacher bene probaverit quod vegetativum et sensitivum corrumpantur secundum esse potentiae corrupto corpore, tamen non probavit quod corrumpantur secundum quod radicantur in intellectuali substantia, quæ est processio et imago causæ primæ et intelligentiae : et intellectus radicatus in hac determinatus est per esse, ita quod alius est qui resolvitur

ex uno, et alius qui resolvitur ex alio.

Ex hoc etiam excluditur error Averrois super tertium de Anima, qui dicere videtur esse unum intellectum possibilem in omnibus animabus. Quamvis enim unus sit, per hoc quod intellectus est, non tamen sequitur unum esse secundum quod radicatur in substantia processionis talis, quæ in totum ab intelligentia procedit, et distat, ut continuetur cum continuo et tempore. Per hoc enim unus intellectus efficitur unius, et alterius, et imperfectus in uno, perfectus autem in altero.

CAPUT XVIII.

De intellectu secundum quod est virtus intellectualis.

Cum autem scientia de universalibus sit existimatio quædam sive acceptio, et sic de talibus quæ ex necessitate rei sunt, et de quibus est demonstratio : omnis autem demonstratio a principiis procedat ad conclusionem : oportet quod omnis scientia principia ut priora se supponat, sive scientia sit acceptio conclusionis demonstratae, sive etiam totus decursus a principiis usque ad conclusionem scientia dicatur. Hujus autem causa est, quia omnis scientia cum ratione argumentativa est. Omnis autem talis argumentatio decursus est ab eo quod secundum naturam rei et ex necessitate principium scibilis est. Principium autem scibilis tale est, quod ipsius neque scientia est, ne-

<--- Page Split --->

que ars, neque prudentia. Si enim esset de ipso et esset scibile, cum scientia non sit nisi effectus demonstrationis, oporteret quod principii esset principium, et iretur in infinitum. Scientia igitur non est de principiis. Ars autem et prudentia de principiis esse non possunt, quia principium necessarium est : ars autem et prudentia sunt circa ea quæ contingit aliter habere. Sapientia vero de principiis etiam esse non potest universaliter, quia sapientis est de quibusdam habere demonstrationem. Cum enim sapiens speculetur ens in quantum ens est, et ea quæ insunt enti, si passio de subjecto debet concludi, oportet quod fiat per demonstrationem : et sic sapiens demonstratione utitur. Quamvis ergo in stabiliendo principia, demonstratione ostensiva quæ per causam est, uti non possit sapiens, utitur tamen demonstratione in conclusione passionum de subjecto : et in hac via principia a quibus incipit demonstratio, præsupponere oportet tamquam priora secundum naturam. Sapientia igitur in quantum sapientia est, non est acceptiva principiorum.

optimum : et hæc erit virtus ejus. In ultimo autem et optimo suæ potestatis non stat nisi per habitum aliquem, qui facit quod operationem propriam et connaturalem habet non impeditam : et ideo talis habitus virtus ejus est, secundum quod virtus dicitur dispositio perfecti ad optimum. Perfecta enim est potentia per habitum et ad optimum, quod est propria et connaturalis operatio non impedita. Talis autem intellectus potentia animæ existens, non est intellectus, qui substantialiter intellectus dicitur, et nihil aliud est quam intellectus. Talis enim intellectus per substantiam dictus, essentialiter constituit intellecta, et ut constituens ea, præhabet ea simpliciter et unite : nec discurrit de uno in alterum, componendo, vel dividendo, vel ordinando : non aliquando habet ea, et aliquando non, sed semper sicut causa omnium illorum existens. Et quamvis intellectus tales secundum Peripateticos multi sint in decem ordinibus, tamen ordo est in eis, ita quod inferior semper applicatur superiori, et superior influit inferiori, nec inferior unquam influit in superiorem, nec superior unquam applicatur inferiori. Quod enim alteri applicatur, supponit illud ante se cui applicatur : superior autem ut superior non præsupponit eodem modo quod influit ex se influit : et sic aliud ante se ex quo influat, non præsupponit. Propter quod etiam Astronomi peritiores in judicis inferiores stellas conjungunt, et dicunt in luminibus earum aliquando consistere et applicari : Superiores autem conjungi in ferioribus vel applicari luminibus earum omnino negant.

Si autem habita sunt, et habitus intellectuales, quibus circa contingens aliter habere vel non contingens aliter habere, verum dicimus et nequaquam mentimur, quinque sunt, scientia scilicet, prudentia, ars, sapientia, et intellectus : nullum autem quatuor potest esse acceptivum principiorum : quatuor autem dico scientiam, prudentiam, artem, et sapientiam : relinquitur a partibus sufficienter enumeratis intellectum esse principiorum acceptivum.

Ex his autem quæ dicta sunt, relinquitur quod ex quo intellectus est principiorum acceptivus, et accipiens non est acceptum, quod accipiens intellectus potentia animæ est. Acceptus autem intellectus est habitus principiorum. In eo autem intellectu qui potentia animæ est, accipere est ultimum potestatis ejus et

Et ex hoc sequitur primam causam solam operari per creationem : ex nihilo enim, quod est ante se, sic operatur : ex nihilo autem deductum ad esse, causatum est. Omnes autem alii secundum alios ordines intelligentiae per influentiam et applicationem operantur. Quicumque ergo processus est creaturæ alicujus a prima causa, necesse est quod

<--- Page Split --->

per influentias et applicationes ad esse determinetur sibi proprium secundum naturam : et talis processus est animae rationalis, quando determinatur ad intellectum. Constituitur enim in imagine intelligentiae ultimi ordinis, in qua per influentiam sunt omnes superiores secundum virtutes earum et lumina, cui applicatio intelligentiae ultimi ordinis determinans omnes influentias superiorum, esse confert intellectuale.

Talis igitur intellectus aliunde habitus est et possessus. Et per hoc quod est imago intelligentiae, species est intelligibilium, quamvis non sit causa constituens. Est igitur applicabilis per seipsum intelligibilibus primis : sed tamen non æquali nobilitate, sicut intelligentia quæ secundum substantiam intellectus est et nihil aliud quam intellectus. Cadens igitur ab ista nobilitate, efficitur discurrens per intellecta, intellecta videlicet componens et dividens ea : tamen in hoc quod est imago intelligentiae, per seipsum est applicabilis primis quæ medium non habent : et illa statim apprehendit quando terminorum quæ in principiis sunt, a sensu notitiam accipit. Sensus enim per hoc quod species est sensibilium, sensibilia immediate accipit, in quibus confusum et immixtum est universale, quod intellectus depurando accipit per hoc quod ut species applicatur ei : et si medium non habet, tunc principium est et propria acceptio intellectus. Si autem medium habet, tunc intellectus non accipiet nisi per medium : et hæc est perceptio demonstrationis : cui tamen intellectus lumen influit, per hoc quod ordo terminorum et conjugatio per applicationem determinatur ad conclusionem, quæ tunc in lumine principiorum accipitur.

Talis autem intellectus in nobis existens medius est inter intelligentiam et animam, quia conjuncta est continuo et tempori, et est ut instrumentum intelligentiæ informatum per influentiam receptam ab intelligentia, et est vere ut

oculus animæ et lumen, et per conversionem quidem ad animam et animæ vires obumbratur, et inordinatus efficitur et impotens. Per extensionem autem et elevationem a viribus animæ ad intelligentiam et intelligentiæ lumen perficitur et depuratur, ita quod aliquando mirabiliter excedit in lumine ad divinissimorum comprehensionem. Sed tamen proficere non potest, quod ad æqualitatem veniat intelligentiæ quæ simpliciter et per substantiæm intellectus est. Si enim ad hoc proficeret, in profectu terminum sui status excederet : quod esse non potest secundum naturam : et ordo rerum confunderetur in causis, quando inferior proficiens ad gradum ascenderet superioris. Si enim superioris acciperet virtutem et actum : cum virtus et actus essentialia sine essentia non sunt, oporteret quod inferior superioris acciperet essentiam, et sic intellectus possessus et acquisitus et habitus efficeretur intellectus per substantiam. Intellectus autem per substantiam non est possessus et acquisitus. Intellectus igitur possessus et acquisitus, efficeretur intellectus non possessus nec acquisitus, quod est impossibile.

Intellectus autem acceptus qui habitus et virtus est talis potentiae quam diximus esse intellectum, est in axiomatibus et diffinitionibus primo et per se : in suppositionibus enim et petitionibus non est nisi secundum quid. Suppositio enim non suppositio est nisi quod medium intra se habet, ex quo statim apparet ejus probatio. Petitio autem medium habet, sed magis latens, concessibile tamen ex ipsa rei natura. Propter quod axiomata et diffinitiones quæ usque ad prima recurrunt, de prima sunt acceptance intellectus : suppositiones autem et petitiones de secunda hoc modo habent modum intellectus et non rationem intellectus veri.

Sunt tamen qui objiciunt, quod intellectus non ut principium primum alia certificet, sed potius inductio. Intellectus enim inductione firmatur : et sic videtur

<--- Page Split --->

quod primum confirmans et probans sit sensus, et intellectus non sit principium cognitionis nisi confirmatus per sensus. Ad hoc respondet Eustratius, quod hoc sequeretur, si inductio et sensus ut causa et principium perficerent intellectum. Hoc autem non est verum. Non enim operantur nisi ut ministri, ministrando scilicet sensibilia a quibus accipiuntur intellecta. Ratio autem dicti Eustratii haec est, quod sensus non constituit intellectum nisi per accidens, et non per se, scilicet in quantum repræsentat id in quo est confusus et immixtus intellectus universalis. Repræsentat autem hoc ipse inintellectus non lumine sensus, sed lumine proprio absolvit a confusione et permixtione : et ideo non per sensus, sed per seipsum applicatur illi : et ideo dicit Philosophus, quod principia scimus in quantum terminos cognoscimus. Si autem inductio per se stabiliret intellectum, pro certo impossibile esset evadere conclusionem. Quamvis autem intellectus sit primorum principiorum, quae necessaria sunt et perficiunt et nobilitant suum posse : tamen modos habet, sicut et aliae virtutes tam morales quam intellectuales. Cum enim prudentia et ars modum habeant scientiae, ex hoc quod supponunt consiliativa principia ex quibus procedunt, oportet quod illorum principiorum acceptio modus quidam reductus sit inintellectus per imitationem et similitudinem : et sic facile est invenire multos modos intellectus.

Haec igitur de intellectu dicta sint, quae sub assertione non ponimus : quamvis certissimum nobis sit quod veram posuimus Peripateticorum opinionem. Non enim hic theologice loquimur, nec de profectu animae quo per meritum et gratiam proficit : sed tantum loquimur de anima secundum quod natura sua processio quaedam est a causa prima ex materia corporis et in materiam corporis educta per omnes motores medios determinata. Et quod dicimus ex materia esse, non ideo dicimus quod ex principiis materiae educa-

tur, sed potius quod a primis causis in materia inchoatus ejus est, et ab ipsis educitur ad perfectum. Quæritur etiam, si principia materiae quæ sunt calidum et frigidum, humidum et siccum, aliquid operantur, ad vitæ potentiam ? dicendum quod non operantur, nisi prout informata sunt a primis vitæ principiis, quæ sunt causa prima et intelligentiae. Et ideo dicit Aristoteles quod calores sunt in se invicem, elementi scilicet, et cœli, et animæ. Calor enim elementi movet in forma animæ, calor autem animæ in forma cœli, et calor cœli in forma intelligentiae, et calor intelligentiae in forma primæ causæ.

CAPUT XIX.

De sapientia, quid et circa quid sit ?

Quid autem sit sapientia, accipere possumus ex his quos in parte sapientes vocamus. Certissimis enim artificibus qui optime finem artis attingunt, assignamus et tribuimus illas artes ut sapientiam, et eos sapientes in suis artibus vocamus. Verbi gratia Phidiam qui optime inter latomos finem lapidearum structurarum attingit, dicimus esse inter omnes latomos sapientem : eo quod muros fecit et ædificia lapidea ad sanitatem et durabilitatem et honestatem et munitionem optime congruentia. Similiter autem Polycletum qui statuas fecit et imagines, inter statuarios dicimus esse sapientem : quia ille unicuique quem repræsentare

<--- Page Split --->

voluit in lapidem vel aliam materiam, imaginem optime produxit. In talibus autem nihil aliud significamus, quam sapientiam secundum partem dictam esse artis virtutem, et ultimum et optimum ad quod ars factiva etiam intellectum factivum ducere potest. Sicut autem diximus sapientiam in parte, ita necesse est sapientiam esse in toto, quae ultima et optima acceptio intellectualis et acceptivae partis animae secundum omnem rei acceptionem. Propter quod existimamus quosdam totaliter et universaliter esse sapientes praeter ipsam sapientiam quae prima et nobilissima acceptio est omnium eorum quae sunt : quemadmodum Homerus ait in quodam libro qui dicitur Margites, de quodam quem neque artificiosum fosserem vel sapientem, neque sapientem aratorem, neque in aliquo alio determinato sapientem posuerunt dii, sed sapientem in omnibus 1, secundum quod sapientia in primo Metaphysicae describitur, quod sapientem omnia maxime scire sicut decet accipimus, non singularem secundum unumquodque scientiam eorum habentem. Quamvis enim non arator nec fosser sine arte et scientia quod volunt adipisci non possunt : tamen in hac eadem arte unus alio perfectior est, et ultimo artis propinquior qui dicitur habere virtutem artis, quae sapientia dicitur, propter hoc quod sapientiae modum imitatur.

Ex talibus autem particularibus universalem accipimus, quod universaliter sapiens est, qui in omnibus nobilissimam et perfectissimam habet acceptionem. Hoc autem secundum hunc modum probatur : quia eadem sunt principia cognitionis et entis : unde necesse est, quod sicut differunt principia entis, ita differant principia cognitionis, et eamdem differentiam habeant cognitiones ipsae. Primum autem ens subjectum est omnis

entis, et ita diffinitiva ratio substantia est. Ex principiis ergo substantiae fluit omne ens, et ex principiis substantiae potissima est cognitio entis. Scientia ergo quae cognoscit substantiam et substantiae principia, et illis stabilivit omne ens, illa inter omnes scientias sapientia est, et simpliciter et universaliter dicta sapientia. Scientiae autem quae considerant partem entis, non sunt sapientiae simpliciter sed sapientiae secundum partem dictae, secundum scilicet quod contingunt in unaquae scientia secundum ordinationem ad finem consequendum.

Scientiam autem triplicem esse dixerunt Platonici, physicam scilicet quae principia habet et diffinitiones accepta cum materia. Mathematicam, quae discibilis est. Mathesis ( μάθησις) enim Græce, Latine sonat disciplinam. Hæc autem substantia imaginabilis est determinata quantitate, sed non contrarietate : et idcirco diffinitiones et principia non habent conceptum in materia sensibili, sed imaginabili tantum : circa quantum enim est, sed non circa physicum. Quanta autem substantia est, et non convertitur. Unde substantia ex solis principiis substantiae dependens ante illam est firmans et probans eam, et circa illam est scientia divina quae sapientia vocatur. Quod enim Aristoteles dicit metaphysicam consistere per ablationem a sensibilibus, et divinam per ablationem a mathematicis, Platoni non placuit : nullus enim dixit in anima esse per abstractionem a sensibilibus : indignum enim dixit esse, quod dignius perficeretur ab indigniori : et sic animam non perfici a sensibilibus, eo quod anima multo dignior est quam sensibilia : sed potius omnes has formas dixit a diis sive intelligentiis existere in anima. A sensibilibus autem non dixit nisi excitari ad agendum, sicut calor naturalis excitatur a motu et exercitio. Aristoteles au-

<--- Page Split --->

tem et omnes alii Peripatetici hoc non dicebant, sed potius substantiam primam esse causam entis, et substantiam mathemeticam esse substantiam substantiae physicae : eo quod nihil movetur nisi quantum : omnis substantia physica cum motu est. Percipi autem substantiam mathematicam per abstractionem a sensibili, non ita quod substantia sensibilis causet eam in anima : sed quia oblatam in sensibili intellectus accipit eam per modum qui superius dictus est. Et eodem modo substantiam divinam accipit a mathematica : et secundum hoc non sequitur quod superius aliquid accipiat ab inferiori, vel dignius ab indigniori. Quia hoc modo quidquid lumine agentis intellectus accipit, et non lumine potentiae inferioris.

Ex omnibus his patet, quod certissima omnium scientiarum secundum modum accipiendi scibile est sapientia, et est virtus partis intellectivae animae. Diversi ergo modi sunt certificandi, sicut patet in aedificativa quae murum rectificat vel parietem per rectitudinem perpendiculi vel catheci. Erectionem autem columnarum dirigit ad rectitudinem lateris quod concludit angulum recti trianguli. Quare autem perpendiculum dirigat murum, et latus recti anguli directe erigat columnam, non confirmatur per aedificatorem, sed per geometram. Et similiter distinctio physica et mathematica referuntur ad divinam scientiam, ex qua recipiunt confirmationem. Potissima ergo virtus intellectualis et omnes alias confirmans, sapientia est.

Quod sapientem oportet scire quae ex principiis, et ipsa principia.

Oportet autem vere sapientem non solum scire ea quae sequuntur ex principiis, sed etiam ea quae sunt circa principia, et in his quae circa principia sunt, verum dicere. Entis enim secundum quod est ens, prima principia sunt : et illa oportet sapientem stabilire ad minus per deductionem ad inconveniens,et per principiorum notificationem et inductionem ad sensum : aliter enim principia stabiliri non possunt. Et ex hoc sequitur quod sapientia sit intellectus et scientia. Et dicit Eustratius quod composita est ex utrisque eorum, quod non potest esse verum de substantiali compositione. Si enim composita esset ex illis, non esset aliquid praeter eas : et hoc non est verum. Composita igitur est, quia participat modum utriusque : considerando enim causas altissimas et potentias, necesse est quod immediate applicationem ad illa habeat : haec enim medium non habent : et ideo per syllogismum accipi non possunt. Et isto modo intellectus necesse est in his uti. Communicando autem passiones entis cum subjecto, medio utitur et syllogismo : et ideo in talibus utitur modo scientiae. Differt autem ab intellectu : quia intellectus principiorum demonstrationis est acceptivus. Sapientia autem accipit principia entis ut

<--- Page Split --->

est ens : et hoc est principium accipere in ratione causae entis. A scientia autem differt, quia scientia decursus est a principiis demonstrationis ad conclusionem. Sapientia vero incipit a causis primis, in quarum cognitionem pervenit per secunda : et ideo via media incedit inter demonstratorem et topicum, et non verissimo modo attingit demonstrationem.

Ex hoc patet, quod quia sapientia primorum est, prima autem honorabilissima sunt secundum naturam, quod sapientia honorabilissimorum est : et quia prima influunt regimen super omnia alia et lumen cognitionis : ergo haec sapientia caput omnium aliarum dicitur esse : quia in capite sicut in speculo sensus disciplinarum sunt, quibus omnibus aliis prospicitur. Ideo etiam haec sapientia caput aliarum dicitur, quia omnibus aliis providetur et prospicitur ab ipsa.

Si autem quaeritur, in qua parte animae sit, et cujus animae partis sit virtus ? Dicendum, quod est partis intellectivae : sed est intellectus secundum maximam sui conversionem intellectus ad imaginationem quae constringit intellectum ad continuum vel discretum, quod idem est, quia divisio continui causa discreti est, ut dicit Aristoteles, et hoc modo physica intellectiva est secundum conjunctionem intellectivi ad sensum, qui primarum qualitatum et earum quae ex qualitatibus causantur, est acceptivus. Et hoc modo intellectus conjungitur tempori. Omne enim mobile vel mutabile est, quod contrarietate determinatur : mutabile autem omne tempore mensuratur : intellectus ergo in his tribus idem est secundum substantiam : sed esse ejus non est idem. Tria autem dico, sapientiam, scientiam, et intellectum.

CAPUT XXI.

De differentia sapientiae et prudentiae secundum quod sapientia est honorabilissimorum.

Inconveniens autem est si quis dicat prudentiam absolute dictam, sive etiam prudentiam politicam studiosissimam vel nobilissimam scientiam esse, sive acceptionem, nisi concederet quod homo circumberentia considerat prudentia, et studiosissimus fit eorum quae sunt in mundo. Hoc autem concedi non potest : sapientia enim,sicut ante diximus, scientia est et intellectus : prudentia autem est politica : potissima enim inter prudentias politica est. Si ergo concedatur, quod sapientia est prudentia, sequitur necessario, quod scientia sit politica. Ex quo enim duo praedicantur de sapientia, intellectus scilicet, et scientia : et duo sunt prudentia et politica sibi invicem conjuncta : si prudentia de sapientia praedicatur ratione scientiae, praedicabitur politica de sapientia ratione intellectus : quod omnino inconveniens est. Prudentia ergo et politica secundum subjectum differunt a sapientia : eo quod sapientia honorabilissimorum est : prudentia autem et politica non honorabilissimorum, sed de his quae conferunt homini ad conversationem humanam.

Si enim daretur quod sapientia de humanis esset tamquam de honorabilissimis et optimis, sequeretur quod sapientiae

<--- Page Split --->

essent multæ per multitudinem subjectorum, sicut multæ sunt prudentiae politicæ. Si enim consideremus sanum et bonum, inveniemus ea altera et altera in hominibus et piscibus : album autem et rectum idem inveniemus in utrisque. Bonum enim pisci est in aqua esse, et hoc est malum homini : sanum etiam pisci est frigidis et humidis uti et viscosis, et hoc est infirmum homini. Principia ergo sani et boni in pisce, alia sunt a principiis sani et boni in homine. Album autem et rectum in utrisque ex eisdem accipitur principiis, superficiei scilicet, et lineæ. Si enim superficies plana et pura quæ ubique in se diffusum recipiat lumen, nulla parte alteram obumbrante, tam in homine quam in pisce causa albedinis est. Si una linea non exeat ab extremis, causa rectitudinis est in utroque. Unde scientia una albi et recti est in pisce et in homine, sed non una scientia sani et boni : quia, sicut ante diximus, eadem sunt principia essendi et cognoscendi : et ubi differunt principia essendi, necesse est cognitionem sensus differre. Prudentia ergo quæ est cognitio conferentium pisci, differt a prudentia quæ est cognitio conferentium homini. Sapientia autem cum sit de his quæ nullam in se materiam concipiunt, necesse est unam et eamdem esse in omnibus, piscibus scilicet et hominibus et aliis omnibus. Unumquodque enim animalium et entium vel instinctu naturae vel signo aliquo vel loquela hoc diceret sibi esse prudens et prudentissimum, quod est bene et optime speculans omnia circumferentia quæ sunt circa ipsum : et si suum regimen alicui concedere deberent praeter seipsa, illi concederent se esse regenda, sicut femina regimen suum concedet masculo : eo quod masculus prudentius providet conferentia feminae, quam femina provideat sibiipsi. Quod autem optime speculans circumferentia unicuique, prudens sit, patet tali signo : quia etiam inter eas quæ sunt in numero bestiarum, maxime prudentes esse*dicimus,

quæ quamvis provisionem non habeant, tamen ex instinctu naturae provisivæ virtutis potentiam ostendunt in eo quod congregant conferentia sibi, sicut formica, et apis, et aranea. Formica enim et apis ad casas congregant : aranea autem retia tendit in capturam.

Patet igitur, quoniam sapientia eadem non potest esse cum politica : quia si daretur quod sapientia esset circa utilia quæ unicuique conferentia sunt, sequeretur quod multæ essent sapientiæ. Non enim una potest esse sapientia circa bonum cujuslibet animalis, sed altera et altera esset circa singula animalia : nisi forte concederetur per inconveniens, quod una esset scientia medicinalis omnium, quod valde inconveniens est. Medicina enim est de conceptis cum materia secundum materiae diversitatem, necesse est medicinas diversas esse non tantum materialiter, sed etiam formaliter secundum diversitatem principiorum eorum quæ sana et ægra sunt in omnibus. Omnes tamen illæ medicinæ sub una quadam et communi medicina continentur. Patet igitur quod sapientia et prudentia secundum subjecta differunt.

Si autem aliquis dicat et opponat, quotiam optimum inter animalia homo est, et ideo scientiam de homine nobilissimam esse, non refert. Quamvis enim animalium terrenorum optimum homo sit, tamen in mundo multa sunt diviniora secundum naturam quam homo sit. Verbi gratia, ea quæ manifestissima, et ex quorum totalitatibus mundus constat, sicut spiritus cœelestes, et elementa. Elementa enim quamvis in parte corruptibilia sint, tamen in totalitatibus suis manent incorrupta. Non enim alia corrumpuntur quæ ante se sint : quia elementum est, ut dicit Aristoteles, quod secundum formam non corrumpatur in formam aliam. Propter quod multi dixerunt quod elementa reiterantur secundum substantiam incorruptibilem motam : quia etiam in compositis et in mixtis, quamvis ab excellentiis qualitatum re-

<--- Page Split --->

moveantur, tamen non removentur a substantiali forma. In circulari autem generatione qua unum ex alio generatur, in contactibus sphærarum suarum generantur ab invicem et corrumpuntur, in totalitatibus autem manent. Et sic patet quod homine diviniora sunt in quantum incorruptibilia sunt : potius enim cum privatione rem quiescere non sinunt, nec in eodem statu permanere, et divinum esse participare. Tali autem potentiae multum subjacet homo.

Quamvis autem hæc dicamus divina, quia permanentiora sunt : posset aliquis dicere quod homo divinior est, quia anima rationabili participat. Sed hoc secundum Philosophos non valet. Antiqui enim Philosophi et maxime Platonici et Stoici unicuique corporum cœlestium dederunt animam rationalem et intellectum et prudentiam : et adjungunt quod unumquodque eorum habet cognitionem eorum quæ sunt sibi bona, et desiderium, et providentiam, et studium : et si hoc est, nobilior est prudentia eorum quam prudentia hominis. Hoc autem dixerunt Platonici : quia videbatur eis quod non possent intendere hunc motum hujus nativitatis vel illius, nisi cognitionem haberent omnium figurarum motus ex conjunctionibus et præventionibus eorum quæ in æqualì volocitate et in æqualì tarditate virtutes suas influunt eidem et circa idem : et non posse cognoscere hoc nisi provisa sint, nec provisa esse posse nisi sint imaginata et ad materiam determinata : propter quod animam imaginativam cœlestibus dividunt. Hoc autem Aristoteli et Peripateticis non placuitqui viderunt motus cœlestium uniformes esse et regulares : uniforme autem et regulare a principio difformi esse non potest : imaginativa autem anima principium difforme est : imaginativa enim multiplicia sunt. Dixerunt ergo quod motus sphærarum cœlestium ab intellectibus sunt, qui uniformes sunt et simplices. Motus autem materiae diversus qui in elementis est, ex diversitate causatur fi-

gurarum et respectuum, quæ sunt ex superioribus ad inferiora. Patet ergo ex dictis quod sapientia est scientia et intellectus honorabilissimorum secundum naturam, et quod differt a prudentia.

CAPUT XXII.

De probatione per signum, quod sapientia non sit prudentia.

Propter ea autem quæ dicta sunt, Anaxagoram Italicum Philosophum, et Thaletem Milesium, et similes eis Philosophos sapientes quidem esse dicimus : prudentes autem non dicimus, eo quod vidimus eos ignorare conferentia sibiipsis et negligere. Superflua autem et inutilia ad vitam hominis, quæ tamen admirabilia sunt et difficilia ad sciendum et intelligibilia, videmus eos optime scire et multam curam illis impendere, quæ multi inutilia reputant, eo quod ad hominis vitam non conferunt : nihil autem bonum reputant nisi conferens. Prudentia autem circa humana bona est per nos operabilia, de quibus etiam est consiliari : quam prudentiam Anaxagoras et Thales non habuerunt : propter quod ab uno eorum admirabilibus intendenti, cum post multum tempus ad sua reverteretur, et omnia invenisset inculta et instructa, et quaereretur quare sic sua neglexisset, respondit inconveniens : « Si hæc valerent, ego non valerem, » intendens quod si prudentialibus intendisset, a sapientialibus animum revocasset, et sic

<--- Page Split --->

admirabilium non haberet notitiam. Prudentia enim circa consiliabilia est : et hoc opus quod dicimus bene consiliari, maxime prudentis est. Nullus autem consiliatur de impossibilibus aliter habere, neque de his consiliatur quæ non possunt referri ad aliquem finem. Diximus enim in tertio, quod de fine nullus consiliatur : et si etiam possunt referri ad finem de quibus est consilium, oportet quod ille finis sit operabile bonum. Hæc autem omnia in antecedentibus probata sunt. Si autem prudentis est consiliari, sequitur quod simpliciter et universaliter bonus consiliator est, qui secundum rationem consiliativam conjectativus est optimi inter ea quæ operabilia sunt ab homine. Sapientia vero de nobilissimis est impossibilibus aliter habere, quorum nullus est finis, et non sunt operabilia homini. Sapientia igitur prudentia non est.

nas. Quod autem hæc duo prudentiae sint, ex hoc probatur quod sæpe videmus ea divisa esse. Quidam enim sunt rationes operabilium non scientes, et tamen magis activi sunt in prudentialibus. magis in alii experti sunt. Expertus autem circa aliena, vel magis cautus vel directius operans efficitur circa propria, quamvis ignoret communes regulas operabilium. Verbi gratia, si enim aliquis sciat in universali, quoniam leves carnes et bene digestibiles sunt sanae, ignoret autem in particulari quæ vel quales carnes leves sint, ex tali universalium scientia non perficiet sanitatem. Si vero sciat, quoniam talium volatilium carnes leves sint, et sic vel sic bene præparatae digestibiles, ex hac experientia sanitatem perficiet. Similiter autem est in prudentia. Prudentia enim activa est sicut et medicina : propter quod oportet ambas habere in prudentia, scilicet universalium et singularium cognitiones, si perfecta debeat esse prudentia : vel si altera desit, et operari debeat, magis oportet habere singularium cognitionem : quia sine hac nihil operari potest. Cum autem ambæ sint in prudentia, una erit architectonica, hoc est, princeps et ordinativa alterius : altera autem usualis et ordinata. Quæ enim circa universalia est, theorica et architectonica est : quæ vero circa singularia, usualis est et practica.

CAPUT XXIII.

De differentia sapientiæ et prudentiae quæ penes hoc accipitur, quod sapientia universalium tantum est, prudentia vero etiam particularium.

Adhuc autem prudentia non solum universalium est, sed oportet prudentiam etiam singularia cognoscere in quibus est actus. Prudentia enim activa est : actio autem circa singularia : quia in singularibus est, hoc est, circumstantiis circumstantibus negotia et operationes huma-

<--- Page Split --->

vilia operantur, sicut chyrotechnæ operantur secundum artem : chyrotechnia enim in artibus ad theoricam se habet sicut practica, et sicut activa in civilibus ad consiliativam.

CAPUT XXIV.

Quod politica et prudentia sunt idem habitus, differentes a sapientia.

Differentia tamen est in his, quia pru- 40. dentia maxime videtur esse circa ea quæ Videtur ea sunt homini per se solum existenti conprudentia ferentia : hæc enim est cui nomen pruquispiam sibilipti bona dentia maxime deputatur. Aliarum auprospicit. tem prudentiarum quæ sunt circa conferentia homini, non secundum quod est per se solus, sed secundum quod est domesticus vel civis, alia est denominatio : quæ enim habent curam domus communicans conferentia domui, vocatur æconomica : quæ autem conjectat bona civilitati, vocatur legispositiva, si conjectat ut præordinatrix civium : si autem conjectat bona civibus secundum leges positas, vocatur politica nomine communi, et duas partes habet, consiliativam scilicet, et judicativam. Judicativam autem dicimus determinativam pænarum et præmiorum ad opera et merita civium.

Patet igitur quod quædam species cognitiones prudentiae est scire et conjectrare sibiipsi bona et conferentia. Sed multam habet differentiam cognitio conferentium : et propter hoc qui sciens est et exercitans se circa sibiipsi bona, videtur proprie prudens esse. Politici autem aliquas habentes cognitiones conferentium civitati, πoλtπραγμονες vocantur. πδλτις enim est civitas, πραγμονες operatores, quasi circumferentia civitati operantes. Propter quod Euripides iambicis suis metris secutus hanc opinionem dixit : « Qualiter utique essem prudens, cum mihi aderam innegotiose : et cum essem in multis numeratus, ut multitudini intenderem, negotiosus fui participare judicia æqualis sive multitudini mihi commisse

<--- Page Split --->

proportionari 1. » Hoc autem dixit tamquam superflue, sicut qui ad aliquid utile amplius operantur, quam quod utile sibiipsi solum. Et sic videtur confirmari opinio quod prudentia sit circa bonum homini per se solum existenti. C'conomica enim non sibi solum intendit, sed omnibus ad domum pertinentibus, qualiter silicet constituantur, conserventur et multiplicentur. Politica autem civitati vel provinciae intendit qualiter plurificetur et in bonis augeatur et conservetur. Tales autem prudentes sibiipsis bona quaerunt, et existimant oportere sibi bona quaerere et operari. Superfluum autem esset alienis occupari. Ex hac igitur opinione venit tales sibiipsi intendentes prudentes esse et non alios : quamvis forte hoc proprium non sit prudentiae, quia perficere non potest sine ceconomica et sine urbanitate. Cujus probatio est id quod dicit Aristoteles in Politicis, quod homo solitarius pejor est quam esse potest, vel melior homine : erit enim vel Deus, vel bestia. Si enim nullo indiget, Deus est : si autem paucis quae natura ultro offert, contentus est, bestia est. Dicit enim Avicenna quod nullum cibum sufficienter natura praeparat homini nisi lac. Si ergo multis indiget ad cibum et vestitum et alia commoda quae solus praeparare non potest, patet quod homo secundum se solus, conferens sibi providere non potest. Sed oportet quod inter cives civiliter vivat in commutationibus et distributionibus, et domesticam casam habeat.

Adhuc autem homo secundum se solus apud se manifestum non habet, qualiter eum oporteat disponere et intendere suo proprio bono. Bonum enim proprium et privatum ordinatur ad domesticum, domesticum autem ad bonum civitatis. In primo autem hujus scientiae libro determinatum est, quod quaecumque po-

tentiae tales ordinantur ad unam aliquam, omnes sub illa continentur sicut sub architectonica quadam et ordinatrice aliarum. Bonum ergo privatam non potest disponi sufficienter, nisi per economicam, nec bonum economicum ordinatur nisi per civile : et si sine civili economica proprio bono intenditur, manifestum non erit qualiter bonum hoc disponatur, quod ad optimum perfectum hominis perveniat.

CAPUT XXV.

De differentia sapientiae et prudentiae sumpta penes hoc quod diversorum sunt perfectiones secundum aetatem.

Quod autem prudentia non solum universalium sed etiam singularium sit, signum est, quod juvenes inexperti bene fiunt geometrici, et bene disciplinati in scientiis disciplinabilibus, et bene fiunt sapientes in talibus particulari sapientia. Juvenis autem prudens non videtur fieri. Et causa hujus est, quoniam, sicut diximus, prudentia non solum universalium, sed etiam singularium est cognitio. Singularia autem cognita non fiunt nisi per experientiam. Juvenis autem propter aetatis brevitatem et instabilitatem expertus esse non potest. Multitudo enim temporis requiritur ad hoc ut experimentum probetur, ita quod in nullo fallat :

<--- Page Split --->

unde Hippocrates in medicinalibus loquens hoc ipsum innuit dicens. « Vita brevis, ars vero longa, experimentum fallax, judicium difficile est. » Oportet enim experimentum non in uno modo, sed secundum omnes circumstantias probare, ut certe et recte principium sit operis.

Et quamvis non sit de praesenti intentione, tamen quia de hoc mentio facta est, non inutiliter intendet aliquis quaerere, propter quid puer sive juvenis in adulta existens aetate, ita quod rerum possit comprehendere rationes, bene fit mathematicus : sapiens autem vel physicus in tali aetate fieri non potest. Quæri enim potest, utrum hoc sit propter hoc quod mathematica in abstractione sunt, sapientialia autem et physica per experientiam accipiuntur ? Unde sapientialia et physica bene discutn juvenes ut audita : sed non credunt plena fide, eo quod sunt inexperta. Omnia enim quae sunt de genere mathematicorum, talia sunt, quod diffinitio dicens quid et propter quid in eis, est manifesta et stat in uno, et uno modo invariabilis secundum comparationem ad multa : et hæc est vera causa ejus quod quaeritur, quia juvenis propter ætatis puritatem intellectum habet optime dispositum. Intellectus autem bene dispositus per seipsum applicabilis est formis intelligibilibus : et idcirco quae intelligibilia sunt et intellectui hominis proportionata, optime accipit juvenis : quae autem in sensibilibus sparsa sunt, et multa indigent collatione et proportione ad unum tempus indigent, et multa examinatione antequam certe credantur. Similiter ea quae intellectui hominis proportionata non sunt : eo quod quae ante ipsum sunt, ab intellectu hominis non accipiuntur, nisi per posteriora, scilicet per effectus et signa, quae etiam in particularibus et singularibus experiri oportet : ideo sapientialia a puero vel adulto certitudinaliter non accipiuntur.

Ad omnium autem horum notitiam notandum est, quod physica omnia diffi-

niuntur concepta cum materia : quorum autem sedes et firmamentum materia est, in suis rationibus et quidditatibus variantur secundum materiae variationem : et tales sunt omnes formæ quæ sunt actus et perfectiones corporum. In talibus enim quamvis forma finiat et determinet materiam, tamen non fundat eam in esse quod dat ei esse, sed variationi subjecta propter potentiam quæ non separatur ab ea, etiam ipsum esse et quidditas variabilia efficiuntur : propter quod Heraclitus dixit, quod de talibus posset nihil vere pronuntiari. Tales autem formæ sunt natura et naturales vitæ quæ sunt sensus et vegetationis : et ideo talia comprehendi non possunt certa comprehensione, ut dicunt Ptolemæus et Boetius : et id quod scitur de eis, multo experimento indiget et multa examinatione, quæ juvenis non habet. Mathematica autem per seipsa secundum suas quidditates separata sunt : et si per se non essent separata, tunc procul dubio abstrahentium esset mendacium sicut et in physicis. Si enim accipiamus circulum vel generaliter figuram, dicentes quod circulus est figura plana, una linea contenta, in cujus medio signum, a quo omnes lineæ ductæ ad circumferentiam sunt æquales, concipitur hoc sine sensibili materia : propter quod una ratio est circuli sive sit ligneus, sive cupreus : et sic est in omnibus mathematicis tam discretis quam continuis. Mathematica enim per hoc quod sunt separata, per se intelligibilia sunt : per hoc autem quod ex quantitate sunt, facile sunt intelligibilia ab homine : eo quod intellectus hominis imaginationi conjunctus est. Divina vero nullo modo entitates suas habent in materia, nec fundantur in ea : quinimo in seipsis existentia omnia alia fundant et continent, tam mathematica quam physica : et ideo illa abstractione non indigent ut intelligibilia sint : quia penitus per se depurata sunt, sicut intelligentiae quæ per se causæ sunt rerum, omnes res fundantes, et intus fundatæ

<--- Page Split --->

nullis : propter quod etiam anima rationalis quæ vere intellectualis est, in homine fundat corpus quod materia ejus est, et continet non contenta ab ipso, sed separata, cum nullius corporis sit actus, sed intelligentiae imago super omnes formas naturales elevata. Quamvis autem iste modus abstractionis sit per diffinitionem et quidditatem et esse : est tamen adhuc et alius modus quo universale abstrahitur a particulari : et iste in omnibus est tam physicis quam mathematicis et divinis : et iste fit per intellectum abstrahentem, hoc est, veram rei naturam accipientem simpliciter, non secundum esse quod habet in isto vel in illo.

CAPUT XXVI

De differentia prudentiae, scientiae, et intellectus.

Quod autem prudentia non sit scientia, manifestum est. Prudentia enim extremi est singularis, quemadmodum dictum est : nihil enim operabile est, nisi extremum, quod ultimo scilicet et consilio determinatum est. Scientia autem universalium est. Propter quod juvenis sciens esse potest, prudens vero non. Prudentia opponitur intellectui in hoc quod intellectus quidem terminorum est, diffinitionum scilicet, et principiorum, quorum non est ratio sive syllogistica sive diffinitiva, sicut patet per ante dicta. Prudentia autem extremi singularis, cujus non est scientia, sicut paulo ante diximus : sed sensus de talibus est, non quod sensus proprius qui propriorum est sensibilium, sed sensus communis qui compositivus et divisivus et judicativus est universaliter sensibilium, hoc est, sensus cum quo sentimus, perfecte judicium sensibilium apud nos habentes. Quod enim tale sensibile extremum sit, per simile patet in mathematicis. Si enim figurae angulate resolvantur, resolutio stabit in aliquo extremo quod non resolvitur in aliquam figuram ante se : et hoc est trigonum. Omnis enim figura angulata in tot trigonos resolvitur, quod habet angulos : trigonus autem non resolvitur in aliam figuram, eo quod illic stat resolutio. Si-

<--- Page Split --->

militer est cum consilium sit per modum resolutionis, stabit in aliquo ultimo singulari operabili quod sensu communi determinatur. Ille enim sensus per judicium sensibilium quod habet, magis ut

prudentia est. Alius autem sensus qui proprius est, alia species est nuntians quidem sensibile, sed non dijudicans ipsum. Sic ergo differunt prudentia, intellectus et scientia.

<--- Page Split --->