TRACTATUS I

DE PRINCIPIS VIRTUTUM INTELLECTUALIUM.

CAPUT I.

In ante habitis dictum est quod in vir- tutibus moralibus medium oportet elige- re, et quod non oportet eligere supera- bundantiam et defectum, sed potius haec . . . . . . . . . . , . . . . . . . . . rima ratio. fugienda sunt. Medium autem est ut ra- tio dicit. Si ergo velimus bonum rectae

rationis considerare, oportet ut tale medium quod recta ratio dicit, subtiliter dividamus. Secundum enim divisionem talis mediì virtutum quae sunt in ratione sive intellectu practico, numerum oportet invenire. In moralibus enim virtutibus quamvis medium sit, tamen moralium ut morales sunt, non est invenire medium, sed potius attingere inventum. Morales enim virtutus in moralibus passionum consistunt et in appetitu : haec autem de se indeterminata sunt. Appetitus enim in eo quod appetitus, non est nisi appetibilis. Passio vero impetu movet appetitum, nec medium tangit nisi frænata et ducta a ratione. Medium igitur determinat ratio secundum quod dominativa et ordinativa appetitus et passionum. Adhuc medium in moralibus quoad nos est determinata ratione prout sapiens determinavit. Sapiens autem principia quibus determinat medium, non accipit ex appetitu vel passione, sed

<--- Page Split --->

potius ex ratione proportionis ad nos. Si ergo ratio non nisi ex principiis rationis determinat medium, ratio de necessitate determinat medium, et non appetitus vel passio.

Adhuc appetitus vel passio et operatio quae circa passiones est, non habent medium nisi ex participatione : accidit ergo medio appetitus et passionis medium esse. Quod autem uni convenit per accidens, oportet quod alicui alii conveniat per se. Cum autem in homine in quantum ipse est dominus actuum suorum, non sint nisi ratio et partes appetitus, oportet quod per se medium conveniat rationi, ita quod omne medium ratio est medians cum exclusione abundantiae et defectus. Medium ergo secundum sui substantialem et formalem rationem determinari non potest ex virtute morali, sed ex propriis rationis principiis oportet quod determinetur. Dividendo igitur medii rationem subtiliter, invenienus quod sint virtutes quae rationem perficiunt.

In omnibus habitibus qui dicti sunt moralium virtutum, quemadmodum et in aliis habitibus artium et scientiarum, oportet esse quoddam signum, ad quod signum respiciens illi qui rationem illorum operabilium apud se habet, et intendit deficientia, et remittit superflua sive abundantia. Et hoc signum est terminus indivisibilis omnium illarum medietatum, quas tam in morabilibus quam in artificialibus et scientiis intermedium dicimus esse superabundantiae et defectus : et hi termini medietatum existentes sunt secundum rectam rationem. Unum enim et idem in substantia, et ratio est diffinitiva sive quidditas, et medietas, et signum, et terminus. Ratio autem est secundum quod est rei forma : eadem enim sunt principia esse et rationis. In omnibus enim talibus formam dat ratio, principia essentialia considerans, et sic nomen dans et diffinitionem. Medietas autem est hoc idem, hoc est, forma medietatis secundum quod ad extrema refer-

tur. Hoc ipsum etiam signum est secundum quod dirigit operantem. Non enim dirigitur operans nisi per aliquod formale signans intentum : et quando hoc signatum est, tunc totam ad aliud dirigit operationem. Hic idem terminus est indivisibilis, eo quod male interminatum est : nec potest accipi quantitas ejus vel scientia nisi ad aliquod terminatum et finitum. Terminatum autem non est terminatum nisi per terminum. Oportet igitur quod omnia ut ad primum ad terminum referantur : et hoc solo modo ratio recta est de extremitatibus quae sunt superabundantiae et defectus : quia quantitatem malitiae eorum mensurat ex distantia majori vel minori ad terminum. Patet igitur quod omnis medii inventio a ratione est, et omnis medii determinatio est ex principiis rationis : et sic omne medium in eo quod medium, in ratione est : et eodem modo est in artificialibus et scientiis.

Et hoc quidem planum est in artibus, Tertia rati sicut patet in fabrili, in qua determinatur finis, sicut incidere finis gladii est, et ad finem illum materia et motus et operationes artificis per rationem diriguntur addendo et dimidiando et intendendo et remittendo donec recte finis attingatur. In scientiis autem sicut in musica idem est, in qua oportet intendi et remitti chordas, donec ratio symphoniae quae media est, attingatur. Et similiter est in omni demonstratione in qua apponendo et auferendo oportet intendi et remitti causas, donec ad immediatam veniatur, quae secundum rectam rationem medium est. In prudentialibus autem per se patet : prudentialia enim omnia consiliativa sunt. Consiliativa vero omnia per intensionem et remissionem ad medium veniunt.

<--- Page Split --->

CAPUT II.

Quod universalis determinatio medii ad hoc quod medium determinate sciatur, non sufficit.

Est autem sic in universali determinare medium, dicere quidem verum, sed hoc dicere valde in universali : et ideo est confusum nihil habens medium. Etenim etiam in aliis studiis circa quaecumque studia scientia est, in universali quidem convenit dicere verum, si sic dicatur quod in universali in omnibus studiis laborare oportet, quod nec plura nec pauciora sint in eis quam requiritur ad finem. Et quod de illis quae requiruntur, nihil oportet negligere, sed media accipere oportet. Et quod haec accipienda sunt ut recta ratio docet in quolibet studiorum : hoc enim solum in universali habens nihil determinare sicut. Verbi gratia, si quaeratur ab aliquo, qualia in cibis et medicinis oportet afferri ad corporis sanitatem ? si quis respondeat, quod ad corporis sanitatem oportet afferri quaecumque medicina jubet, et quaecumque jubet medicus qui habet medicinam, verum quidem dixit : sed per hoc nihil scitur plus quam prius conferens ad sanitatem, nisi medicus determinet species, confectiones, et modos sumptionum, secundum quos haec valent ad corporis sanitatem. Propter eamdem ergo rationem in scientia quae est de habitubus animae, non solum oportet verum

dicere in universali quod dictum est : sed oportet etiam dicere aliquid determinatum, et oportet etiam dicere quae est recta ratio et quis sit terminus ejus, diffiniens in quo stat sicut in primo diffiniente. Quod ex hoc patet : quia si comparemus rectam rationem in hoc vel illo, et rectam rationem simpliciter, non est dubium quin recta ratio in hoc dependeat ab hoc quod est recta ratio simpliciter. Iterum si rectam rationem simpliciter consideremus, non possumus considerare nisi secundum principia rectae rationis. Principia autem rectae rationis proxima sunt et prima et media : et si hoc referamus ad invicem, terminus erit in primis, virtute quorum et media et proxima habent quod sunt, et quod diffinientia sunt : horum tamen aliquis terminus est : stat enim ad diffiniens primum et diffinitum ultimum. Ex his autem habetur de necessitate, quod virtus rationis non est in hoc quod est recta ratio hujus vel hic et nunc, secundum quod est recta ratio simpliciter. Quamvis autem forte sit virtus rationis hujus, non tamen est virtus rationis simpliciter. Unde etiam determinatis virtutibus moralibus, non est determinatum propter hoc de intellectualubus. Patet etiam quod virtutes intellectuales hominis ut homo est, sunt magis connaturales quam morales virtutes, et etiam magis necessariae : quia non nisi per intellectuales medium moralium potest determinari : medio autem non determinato nulla virtutum habet virtutis rationem.

Sunt tamen qui objiciunt, quod scientia et sapientia et hujusmodi in nobis causantur a rebus extra, et ideo non sunt a nobis : et cum virtus uniuscujusque determinetur secundum proprium actum et operationem, videtur quod nulla virtus sit in talibus, quae propriae virtutis habeat rationem.

Ad hoc autem facile est respondere, Responsio. quod acceptio per intellectum non est a solis rebus extra : intellectus enim passibilis non accipit aliquid nisi in lumine

Objectio.

Responsio.

<--- Page Split --->

agents, nec accipere potest nisi intellectus qui intellectualis est, agat in eis intelligibilitatem. Ostensum enim est in primo hujus scientiae libro, quod intelligibilia non sunt nisi quae ab intellectualibus ad intelligibilia facta sunt : in his autem optime habere se ad acceptionem intelligibilium, virtus naturalis et ultimum intellectus est. Sicut virtus oculi est in puritate humorum oculi et spiritus visivi, et claritate miringarum optime se habere ad acceptionem visibilium. Propter quod cum talium nos domini simus, et ex studiis nostris in his proficiamus, constat quod in talibus praecipue sunt virtutes.

Quod autem quidam dicunt solventes ad inductam rationem, quod scientia et sapientia et hujusmodi dupliciter se possunt habere ad voluntatem , antecedenter scilicet, et consequenter. Et si antecedenter, tunc habent se ut volita et electa a nobis, et finis voluntatum, quae voluntatem movent ad studium : et sic possunt esse virtutes. Si autem consequenter se habent, ita scilicet quod consequuntur ad ea quae voluntatis sunt : tunc dicunt quod non sunt virtutes, sed habitus quidem generati in nobis ex rerum intentionibus. Quidam autem e converso dicunt, quod quando voluntas preit et eligit hoc, quod tunc possunt esse virtutes : si autem non praet sed sequitur quasi dissimulans ipsa, dicunt quod non sunt virtutes. Iste autem responsiones ad idem revertuntur : quia id quod praet voluntatem secundum intentionem, sequitur eamdem secundum exsecutionem et esse : et in hoc solum differunt iste responsiones. Videntur autem non esse convenientes : quia secundum eos virtus haberet esse virtutis a voluntate, et non a ratione : quod quam impossibile sit , patet ex omnibus quae in antehabitis determinata sunt : esse enim virtutis est ratio medii virtutis : medii autem ratio, rationis est sine omni voluntate. Si vero dicatur quod a voluntate est,

quod nos domini sumus nostrorum actuum universaliter, hoc non est probabatum in aliquo auctorum. Omnis enim substantia adeo separata, quod nullius materiae est actus , ab obligatione abjecta est : ita quod non est obligata ad hoc vel illud , sicut dixit Anaxagoras et approbavit Aristoteles. A separatione igitur habet omnis substantia quod libere agit et libere recipi. Non ergo habet a voluntate : quinimo voluntas hanc libertatem habet per participationem sicut et aliae potentiae.

Si dicatur quod ideo libere agit et recipit, quia quando vult et ubi vult, operatur et recipit. Nos in prehabitis ad hoc respondimus, quod voluntas multipliciter dicitur, communiter scilicet, et proprie. Communiter dicitur voluntas omnis inclinatio alicujus ad actum, sicut dicimus quod arbor vult florere : et sic voluntas diffusum quemdam habitum dicit ad omnem dispositionem alicujus ad actum : et sic intellectus vult intelligere, et voluntas vult velle, et lux lucere : et hanc voluntatem separatam a materia liberam habent : haec autem voluntas non est potentia specialis. Voluntas autem specialiter dicta, est illa de qua diximus in tertio hujus scientiae libro quod est finis : nec finis esse potest nisi determinati a ratione : et ideo illa semper rationem consequitur : nec ratio aliquid accipit ab ipsa, sed potius voluntas a ratione. Propter quod patet quod formam virtutis non confert voluntas, nec subjecto tribuit quod sit virtutis susceptivum, sed potius ratio. In inferioribus enim potentiis, quae sunt irascibilis et concupiscibilis, etiam secundum quod sunt in homine, non sunt virtutes, nisi secundum quod moderantur et pertractantur ad formam rationis, sicut patet ex prehabitis : tamen prout in homine considerata, sunt sicut voluntates quaedam, vel non sine voluntate. Habitum enim est quod opera concupiscentiae et irae semper volentes

<--- Page Split --->

facimus, licet secundum aliquid non faciamus semper ex electione. Similiter in voluntate specialiter dicta non sunt principia quibus medium determinetur : et quorum principia non sunt in aliquo subjecto , illa nunquam fieri possunt in eo : ergo in voluntate secundum quod voluntas est secundum se considerata, nunquam possunt fieri virtutes : et si fiant, oportet quod fiant ad formam rationis a voluntate participatam.

Adhuc omnis voluntas appetitus est. Si ergo aliquid addit per quod voluntas fit, quaeratur quid sit illud. Hoc enim non potest esse appetitus : quia appetitus est genus, et genus non est differentia constituentis. Non autem potest inveniri, quod aliquid sit constituens in specie voluntatis nisi ratio : propter quod dicit Philosophus, quod omnis voluntas in ratione est. Videamus ergo quid addat ratio. Ratio enim non addit rationalitatem, quia voluntas non efficitur ratio : ergo non potest addere nisi finem, ut scilicet appetitus determinatus ad hoc per rationem voluntas sit : voluntas igitur a ratione habet quod voluntas sit : ratio autem nihil habet a voluntate.

b) ectio . Si quis autem objiciat, quod etiam postquam ratio determinavit finem vel in bono vel in malo, voluntati liberumesponsio . est velle. Dicendum, quod hoc verum est : sed tamen voluntas nunquam procedit ad actum volendi nisi in initio facto de fine judicio. Ante omnem ergo actum voluntatis oportet quod voluntas informetur per nuntium. Hanc autem informationem non habet nisi per rationem vel rectam vel perversam : et sine hac informatione voluntas non est voluntas, sed confusus quidam appetitus. Et ideo dicit Aristoteles in tertio de Anima, quod in rationali voluntas sit, in sensibili autem desiderium et animus.

jecta virtutem nisi per formam rationis participatam ab eis : et sic se habent virtutes ad virtutes, sicut se habent subjecta ad subjecta : et ita sicut perfectio non est in appetitivis nisi per reductionem ad rationem, ita in virtutibus moralibus nihil perfectum est nisi ad intellectuales sive rationales reducantur. Hujus autem causa est, quia pro certo anima rationalis hominis actus est et perfectio et bonum, et opus hominis oportet quod sit secundum hoc quod est quo homo est hoc. Actus enim a factione differt et ab operatione. Actus enim est operatio et effectus substantialis ejus quod est actus et complementum et species, sicut lucis actus lucere est, et caloris calefacere, et sic de aliis : calidi autem operatio conveniens est per accidens vel per consequens. Similiter ex quo homo, homo est per rationem, non erit actio hominis quod non essentialiter est in forma rationis, sed operatio convenientis per aliam potentiam, quae vel ex genere convenit, vel ex accidente aliquo : factio autem operatio est secundum rationem super materiam extrinsecam, operatio vero commune est ad utrumque. Ex his patet, quod nulla actio hominis est secundum irascibilem vel concupiscibilem vel etiam voluntatem, nisi prout ad formam rationis reductae sunt. Cum autem in unoquoque optimum et ultimum secundum naturalem actum non impeditum accipiatur, et hoc sit virtus ejus, patet quod in nulla potentiarum virtus est nisi secundum quod reducta est ad rationem. Et haec est sententia Peripateticorum, quamvis quidam vane loquentes aliud finxerunt, quod nec per rationem nec per auctoritatem probare possunt.

Ex omnibus his patet, quod vires sive potentiae appetitivae non sunt sub-

<--- Page Split --->

de potentii animae. In antehabitis quiparticeps quemaddem igitur dictum est duas esse poterationis e pers. states animae, quarum unum quoddam est rationem habens : altera autem irrationalis dicitur. Dictum est etiam quod utraque istarum dicitur dupliciter. Rationem enim habens vel est essentialiter rationem habens, vel participative. Similiter autem et irrationale dicitur, vel a privatione rationis secundum naturam, vel a privatione secundum participationem : et haec determinata sunt in fine primi libri.

Nunc autem secundum eumdem moDivisio te dum divisionis dividendum est de partiarum anme quae tio sunt ratior participes Quaedam e contempli supponere, quod duae partes in anitiva, quae dam con sultativa. ma sunt quae dicuntur rationem habentes sive rationales. Una quidem pars qua specularum talia de numero entium, quorum principia non contingunt aliter habere, sicut necessaria. Altera autem qua specularum contingentia.

Ratio autem est hujus divisionis : 3. quia ad illa objecta quae sunt propria Hae poten tiae diffe agentia in animam et sunt in forma sunt gener agendi genere altera, oportet quod in animae potentiis sive potentiae in particulis animae determinantur genere passionis alterae ab invicem, quibus illa objecta proprias inferant passiones. Actus enim activorum praevii sunt passivis potentiis secundum rationem et actum. Oportet enim ad utrumque activum aptum natum esse utrumque passivum. Hujus autem causa est, quia cognitio quae est actus activi scibilis in potentia cognoscente, non fit vel existit in potentia secundum effectum nisi secundum quamdam similitudinem potentiae cognoscentis ad cognitum, sicut et in modo naturali forma secundum esse a generante non fit nisi per similitudinem recipientis materiae ad formam generantis : per inchoationem enim

CAPUT III.

De divisione rationis in scientificum et ratiocinativum, sive intellectum speculativum et practicum.

Volentes igitur virtutes accipere seDivisio pricum dum rationis proprium actum et opma : virtus alia est timum, oportet nos dividere ratiocinatimoralis, alia intellectuahis. vum. In praecedentibus autem virtutes hominis divisimus per prima genera virtutum, et quasdam quidem quas diximus esse moris sive morales, quasdam autem diximus esse intellectus sive intellectuales. Et de moralibus quidem intellectus pertractando pertransivimus in libris praehabitis, in quantum motus passionum sunt et operationes appetitus sive voluntatis, quae determinatio valde imperfecta est, sicut jam probatum est, et studiositatem hominis non perficit. Dicit enim Eustratius quod studium est famulatus et cura omnem rem ducens ad id quod secundum naturam est et optimum et ultimum. Jam autem probavimus quod ultimum et optimum hominis non est in moralibus. Studiositas igitur hominis perfecta non est nisi deducatur ad ultima et optima rationis. De reliquis ergo virtutibus quae intellectuales dicuntur, nunc dicere oportet ut studiositas hominis completa sit.

Divisio seQuod quia harum virtutum princicunda : potentiarum pium ratio est, et ratio potentia anianimae quaedam ma est, oportet ipsum quaedam dicere est rationis

<--- Page Split --->

formae in materia proprium subjectum formae efficitur, et illius formae appetitiva, non alterius. Patet igitur quod materia non est subjectum formae nisi per assimilationem ejus. Similiter autem se habet de intellectu ad intelligibilia. Unde scibile cujus nulla principia sunt in intellectu, in intellectu non potest. Cujus autem principia in intellectu sunt, jam intellectum scibili assimilat : non tamen perfecte, sed confusa et indistincta assimilatione, quae distinguitur et determinatur in adeptione scibilis per scientiam : quia ipsa principia non determinate sunt in forma scibilis, in quibus forma scibilis confusa est et in potentia tantum. Ex his tamen habetur quod differentium agentium in genere diversae sunt potentiae passivae assimilatae activis et propriae, quibus illa activa suas inferunt actiones. Necessarium autem et contingens in rebus accepta, nec propria nec communia principia habent esse et quidditatis, nec propria nec communia habent scientiae principia : quia eadem sunt principia essendi et sciendi, sicut probatur in principio Physicorum. Ergo potentiae passivae quibus ista activa inferunt suas actiones, per eumdem confusum habitum utrique agenti assimilari non possunt. Per diversos ergo assimilabuntur. Diversitas autem talium habituum diversitatem potentiarum propriarum facit. Diversae ergo sunt potentiae rationis acceptivae necessarii, et acceptivae contingentis. Adhuc sicut agentia sunt genere altera et non specie tantum, eodem enim genere causae non est necessarium et contingens : ita necesse est potentias passivas genere passionis esse alteras et non specie tantum. Causa enim non stans et stans causa, genere alterae sunt, et non specie tantum.

Et quamvis haec ratio fortissima sit ab Aristoteles facta et a Theophrasto et a multis aliis, tamen sunt quidam obtinentes dicentes verum esse finem intellectus : verum autem in necessariis

et contingentibus non habere differentiam nisi materialem. Materialis autem diversitas in agentibus formalem differentiam non requirit in passivis. Et ideo non requiritur quod diversae formales rationes sint ad verum in necessariis, et verum in contingentibus quaecumque. Sed isti finem supponunt, scilicet quod verum in necessariis et contingentibus differant materialiter tantum : necessarium enim et contingens in rebus esse intelliguntur. Unde verum quod est rei entitas secundum principia formalia genere et specie differt in necessario et contingenti. Oportet igitur quod cognoscitivum rationis duas potentias habeat genere et specie alteras. Alteras autem dico genere et specie passionis sive passibilitatis, per quas in genere et specie passivi proprie constituuntur.

Quamvis autem haec sit veritas, tamen multos duxit in errorem. Dicunt enim quod si plantata sunt in natura hominis, quibus scibilia et delectabilia proprias inferunt passiones, videtur non debere redargui, quamquam si talibus potentiis utitur ad actum,et similiter utitur instrumentis, sicut si oculo utatur ad visum : et per hoc licentiam volunt habere ad omnis turpitudinis expletionem, quemadmodum lex data videtur esse Mahumeti, Lex Mahumeti. que ad hoc facit. Est responsio, quod in omni toto potestativo inferior potentia semper ordinatur ad superiorem, nec habet ultimum nisi in summo illo quo superiorem attingit : hoc autem patet tam in civilibus quam in naturalibus. In civilibus quidem totum potestativum est regnum distributum in partes potestativas, sicut in praetoriatum, ducatum, militiae praefectoriam, et hujusmodi. Patet autem quod inferior semper respicit superiorem, et non habet bonum et optimum sui nisi ordinem superioris participando, sicut dux ordinatur a rege ad actum et opus, praetor autem a duce, praefectus autem a praetore : et si talis ordo non sit, cum ordo sit pars potestatis, cadunt a ratione potestatis, et confusum quid

<--- Page Split --->

erit non in unum sed in diversa tendens et seipsum destruens. In antehabitis autem exemplum est, quod sensus particularis ordinatur ad sensum communem : et si sensus particularis a communi non accipiat, nec sensus erit : et sic est de omnibus aliis. In omnibus enim ita est, quod potestates ad unum ordinatae sic se habent quod inferiores ad superiores respiciunt, et ordinem potestatis habent ab eis. Quamvis ergo possibile naturaliter infuit, tamen operationes et usus potentiarum non est nisi secundum ordinem per determinationem superiorum. Motus ergo passionum et operationes potentiarum non inesse debent, nisi secundum rationis moderamen : passio enim proprie non habet actum, sed motum. Inferens enim passionem proprie passio est. Illata vero, ut dicit Aspasius, non tam passio quam motus passionis : in homine enim haec secundum bonum hominis ut homo est, non sunt nisi secundum rationis moderamen.

Dubitatio. Dubitabit autem fortasse aliquis cum scientificum et rationale sive practicum et speculativum in una anima rationali sint, quae impartibilis est et indivisibilis nullam habens quantitatem, quomodo haec dicimus esse partes, et quomodo aliquando specie, aliquando genere alteras ?

Ad hoc autem quantum præsenti intenResponsio. tioni sufficit, dicimus quod ad particularitatem totius potestativi non requiritur divisibilitas secundum quantitatem : unitas enim et punctum indivisibilia secundum quantitatem multas habent potentias. Alterius enim potentiae est punctum ut fluens, alterius punctum ut stans, et alterius potentiae est secundum quod est principium, et alterius secundum quod est finis, et alterius secundum quod est continans et medium, et alterius secundum quod est signum in circulo duorum actuum, in quo signo linea recta circulari contingit : et in multis planum est hoc videre. Cum ergo anima corporis organici sit perfectio : organicum autem organa genere et specie organorum

habeat differentia. Organa enim vegetabilis genere et specie differunt ab organis sensibilis : organa vero sensibilis specie differunt inter se, et similiter organa vegetabilis. Cum igitur potentiae animae talium organorum sint actus proprie, oportet quod ipsae inter se differant genere et specie potentiarum. Probatum enim est in Naturalibus, quod omnis diversitas quae per se est in materia et secundum naturam est, est ex diversitate quae est in forma. Rationalis autem anima differentiis activorum specie et genere accipit diversas potentias, sicut jam ante ea habitum est. Dicimus igitur quod cum ista particulares potentiae ad unitatem totius potestativi referantur, tunc partes sunt, quia partiales potestates. Si vero ad se invicem referantur, tunc genere et specie potentiarum differunt, quemadmodum paulo ante dictum est. Cum autem duae sint partes rationem habentis : una quidem quae est necessariorum, vocatur scientificum : altera autem quae est contingentium, simpliciter vocatur ratiocinativum : consiliari enim quod tali parti rationis proprie convenit, est idem quod ratiocinari quoddam. Dicimus autem jam in tertio, quod nullus consiliatur de non contingentibus aliter habere : ratiocinativum igitur sive consiliativum una quidem pars est partis animae quae dicitur rationem habens.

Ratio autem hujus divisionis est, quia quae cumque accipiuntur, aut accipiuntur per medium stans et essentiale et convertibile, aut per medium non stans. Si autem per stans accipiuntur : tunc discurrere non est necesse, sed vis acceptiva stat in uno : et talis acceptio scientifica est demonstrationis scientiam faciens, quia scientia est demonstrationis. Si vero medium non stat : tunc non certificat sufficienter, et necesse est discurrere ab uno in alterum, ut est ex multitudine mediorum quantum fieri potest, confirmetur quaesitum : et hoc vocat Dionysius discursas scientias : cum tamen non verae scientiae sint, sed existima-

<--- Page Split --->

tiones proprie vocantur : et talis discursus proprie vocatur ratiocinatio. Dicit enim Isaac in libro de Diffinitionibus, quod ratio est vis animæ faciens currere causam in causatum : et intelligitur de causa consequentiae et non de causa consequentis. Dicitur tamen ratio multipliciter. Est ratio actus ratiocinantis, et est ratio ejus de quo est ratiocinatio, sive (ut melius dicatur) ratiocinium. Primo quidem modo omnis intellectus componens et dividens et quocumque modo ordinans causam ad causatum per rationalem discursum, ratio vocatur. Sic autem ratio est argumentatio, et tot sunt species rationis, quot sunt argumentationis : et hoc modo scientificum sub ratiocinato continetur, et syllogisticus demonstrativus ratio quaedam est : et sic principia etiam quae per inductionem manifestantur, recte sumuntur : quia inductio est ratio. Si vero dicatur rationale a ratiocinio rei de qua est ratio, tunc non est nisi de contingentibus ratio. In illis enim oportet numerare, disponere, et ponderare unumquodque et inquirere per quem modum habeatur inquisitum : et hoc modo scientificum nullo modo potest esse rationale : et haec est causa, quod cum dividitur rationale communiter dictum in duas partes, istud quod de contingentibus est, nomen generis obtinet : quia procul dubio rationalis nomen et diffinitio oritur ab eo quod est secundum rem rationale : quia hoc simpliciter est rationale habens in se causam ratiocinii et ratiocinationis. Idem autem quod ab actu ratiocinantis est rationale, aliquid addit per quod ratiocinatio stat et sistit : propter quod illud non rationale dicitur, sed a differentia contrahente ipsum vocatur scientificum. Rationale autem etiam vocatur consiliativum : cum tamen non sit de operabilibus per nos possibilibus aliter fieri. Hujus autem causa, est quia quaecumque sunt physica vel mathematica vel divina, vel mediate vel immediate ad causas stantes redu-

cuntur : et ideo scientia est de illis. Sola autem operabilia per nos ut stans habent nec mediate nec immediate : quia prima et media et ultima in his inconstantia sunt : et haec de solis illis proprie est, de quibus est consilium : et haec est causa, quod ratiocinativum et consiliativum idem proprie loquendo. Iste igitur duae partes sunt rationem habentis.

Sunt tamen qui contra hoc objiciunt, dicentes unam potentiam esse oppositorum, sicut visus est nigri et albi et intermediorum colorum, et gustus, et auditus, et alii sensus. Cum ergo necessarium et contingens opposita sint, non est necessarium quod propter oppositum habeant duas partes potentiarum.

Sed ad hoc facile est respondere, quod Responsio. opposita quae unum genus habent, unius et ejusdem sunt potentiae passivae, qua respondent unitati generis in activis. Quia sicut genus in activis confusa et indeterminata est inchoatio specierum, sic forma confusa in passivo potentiam dat patiendi a talibus activis, et determinatur per eam ad speciem sicut genus determinatur per differentias. Aliter enim dici non posset secundum veritatem, quod diffinitio data per genus et differentiam, et diffinitio data per potentiam et actum ad se invicem reducerentur. Et ex hoc est, quod ea quae sunt diversorum generum, nec unius potentiae sunt, nec a se invicem transmutantur, sicut linea et album, et acutum in voce et acutum in angulis. Contingens autem et necessarium ad nullum unum genus rerum possunt reduci, et ideo unius potentiae esse non possunt, quae potentia activa sit vel passiva.

Cum ergo duae sint potentiae, oportet 4. nos subtiliter sumere quis utriusque haExpedit sumere quis rum sit proprius et optimus habitus, utriusque harum poperfectam conferens facultatem potentiae tentiarum sit optimus ad proprium et connaturalem et essenhabitus. tialem actum, ut nullo modo impeditus sit. Talis enim habitus procul dubio talis potentiae est virtus. Virtus autem

<--- Page Split --->

est, quia ultimum potestatis ejus est ad proprium opus. Hæc autem omnia constant ex his quæ in primo libro dicta sunt a nobis.

CAPUT IV.

hic enim nullo modo actus est ab alio, sed ex seipso facultatem perfectam habet agendi. Ubi autem sensus a ratione separatus est, sicut in brutis, ibi magis agitur quam agit. Talis enim anima statim visis movetur, et visa prosequitur vel fugit, nihil in se habens quo talis impetus frænetur vel moderetur : propter quod aguntur et non agunt, et tale agi statim moveri est a visis. Cum autem dicimus quod est dominativus actus, sensum pro sensibili cognitione accipimus, quocumque modo sensibiliter de motu nuntium fiat, sive per sensum exteriorem, sive interiorem. Exteriores enim sensus quinque noti sunt, quinque sunt interiores, ut dicunt Avicenna et Algazel, scilicet sensus communis, imaginativa, phantasia, existimativa, et memoria.

De tribus quæ dominativa sunt actus et veritatis.

Volentes igitur investigare quis proSensus non prius horum habitus sit, cum habitus sit est princiad actum proprium sicut dispositio perpium actionum humafacti ad optimum, sicut Aristoteles dicit narum. nari. in septimo Physicorum, oportet nos primum accipere quæ et quot sint dominativa veritatis et actus in homine. Est autem communis sententia, quod tria sunt dominativa in anima actus et veritatis, scilicet sensus, intellectus, et appetitus. Inter hæc autem tria sensus secundum se acceptus principium actus esse non potest. Cujus signum est manifestum, quia bestiæ sensum quidem habent, actum autem cum homine non habent. Hoc autem facile est intelligere ex prehabitis. Dictum est enim quod actus hominis ut homo est, ratio est : propter quod actio hominis non erit quod secundum rationem ab homine non procedit. Unde sensus secundum quod sensus est separatus, nullum penitus potest habere actum. Si autem sensus in formam rationis reductus sit, tunc non ex se, sed ex ratione actus principium erit. Nihil enim in homine est in quo sit totum principium sui actus, nisi ratio vel intellectus :

Sensibiliter autem dicimus fieri nuntium de motu quadrupliciter, scilicet per sensibile proprium, sicut pecora moventur ad cibum. Secundo modo per comparationem sensibilium vel divisionem, sicut componitur album cum dulci et aromatico. Tertio modo, quando fit motus non per sensibile, sed per quod accipitur cum sensibili non separatum ab ipso, sicut ovis fugit lupum non propter colorem vel figuram lupi, sed quia accipit ut inimicum natura. Quarto modo, quando fit nuntium ex potentiis reflexivis, sicut ex memoria, vel reminiscentia. Quocumque modo nuntium fiat per sensibilia, totum vocatur sensus, qui sensus dominativus actus non est per hoc quod agitur et movetur visis, sed per hoc quod reducitur in formam rationis : per hoc enim supponitur ut dominativus sit, et per hoc justum dominativum competit ei in ea quæ sibi subjecta sunt, ut illa ordinet et formet ad justum dominativum, sicut patet ex his quæ in fine quinti dicta sunt. Per hoc patet, quod ea quæ ponit Aristoteles in tertio de Anima esse moderativa, phantasiam scilicet, et intellectum, et appetitum, eadem sunt cum his quæ hic ponuntur.

<--- Page Split --->

Cum autem dicitur quod appetitus est dominativus actus, et appetitus valde communiter dicitur et valde multipliciter, sicut nos in tertio scientiae hujus libro distinximus, non potest appetitus in communi dictus esse dominativus actus. In multis enim appetentibus agitur et non agit quemadmodum et sensus. Oportet igitur quod sit appetitus determinatus. Non autem determinatur appetitus nisi per formam appetibilis sibi nuntiativam vel per sensum vel per intellectum. Appetitus ergo non movet nisi per formam appetibilis. Formam autem appetibilis determinat ratio per formam rationis. Appetitus ergo non est dominativus actus nisi per formam rationis quae intellectus vocatur. Relinquitur ergo quod solus intellectus ex se dominativus actus est. Appetitus autem et sensus actus non sunt dominativi, nisi secundum quod ad formam intellectus referuntur. Solus enim intellectus cum eo quod immixtus est et separatus, nulli nihil habens commune, ut dicit Anaxagoras, tamen ex forma quae proprius intellectus est, quae est vera operabilis determinatio, habet quod agit et nullo modo agit. Ex hoc enim quod immixtus est, principium agendi est in ipso, et potest agere et non agere : ex forma autem quae est verum in ratione operabilis, directe movet ad opus, cum ex hoc sit sciens et actum et singularia in quibus est actus. Cum ergo dicitur tria dominativa esse actus, patet quod in dominatione actus non sunt æqualia.

sensibilibus, tunc intellectus erit dominativus. Si vero accipiatur in appetibili determinato sive operabili, tunc appetitus erit dominativus veritatis. Si vero quarto modo accipiatur veritas absoluta ad operabile non relata, tunc veritas speculativi intellectus, et nullum trium dominativum est ipsius. Quod autem diximus esse appetitum dominativum actus et veritatis, et non voluntatem, ideo dictum est, quia appetitus communius quid est quam voluntas, et ambit tam desiderium sensus quam appetitum rationis. Motus autem et operatio hominis aliquando est secundum appetitum sensibilem, et aliquando est secundum rationabilem.

CAPUT V.

Quod affirmare et negare in intellectu sequitur prosequi et fugere in appetitu.

Quod autem ista dicuntur dominativa esse veritatis, non est dictum de veritate simpliciter, sed de veritate quae est gratia alicujus ut operis vel actus : et haec est veritas quae dicitur practica : haec enim veritas aut respersa est in sensibilium acceptione, aut separata. Et utroque modo potest accipi ut determinans operabile, vel simpliciter ut non determinans. Et siquidem sensibilis vel insensibilis seipsa veritas accipiatur, tunc sensus est dominativus veritatis. Si autem separata a

Intellectus autem qui dominativus est actus, procul dubio compositus intellectus est: quia non nisi componendo et dividendo et ordinando et disponendo operabile determinare potest : talis autem intellectus mensurando et ponderando procedit : et ideo mens. vocatur quod a metiendo nomen accepit. Cum autem talis mens ad alias vires se habeat, in ratione justi denominatim non determinat operabile nisi secundum quod exsequendum est ab appetitu sicut a sub-

<--- Page Split --->

jecto et servo : hoc igitur facere non potest nisi determinate affirmando et decernendo quod operabile operandum sit, et negando et inhibendo quod non operabile non operandum sit, et quod operabile non dimittatur vel negligatur, et ne non operabile aliquo modo fiat. Tale enim affirmare decernere et praecipere est, et tale negare est inhibere et prohibere. Quod autem in domino praecipere est et decernere, hoc est in servo prosequi et perficere : et quod in domino est negare et inhibere, hoc est in servo averti ab illo et fugere. Patet igitur quod idem quod est in mente dominativa affirmare et negare, hoc in appetitu subjecto est prosequi et fugere : non quod rationes eorum eaedem sint, sicut nec nomina eadem sunt, sed quia ad unum et idem secundum morem referuntur. Propter hoc autem, quia (sicut ex antehabitis patuit) moralis virtus est habitus electivus, electio autem appetitus consiliativus, oportet necessario propter hoc rationem sive mentem practicam veram esse in praecipiendo et decernendo vel inhibendo, et oportet appetitum esse rectum et ad formam rationis reductum in persequendo vel fugiendo. Electio enim quae in diffinitione virtutis cadit, studiosa est sicut et virtus ipsa de numero studiosorum est. Electio autem per appetitum eligit id idem quod per intellectum decernit. In omnibus talibus oportet quod eadem secundum rem intellectus sive mens practica dicat, et appetitus persequantur. Sic enim appetitus est rectus. Talis autem mens et talis veritas ad operabile determinata, practica vocatur sive operatura : ideo quod finis est opus et non veritas : verum enim quod in talibus assumitur, ad formam operabilis refertur : et sic non gratia sui, sed gratia alterius sumitur : finis autem dat speciem et nomen : ideo ab opere quod finis est, et non a vero quod ad finem est moris, dicitur practica sive operativa et non veridica.

cenna ponit, quare intellectus dicitur tur pu practicus ? Operativum enim est, in quo principium operis est. Intellectus igitur in quo totum operis principium est, operativus dicitur. Intellectus autem in quo sui operis non est principium, sed potius in rebus extra operativus et activus dici non potest, sed potius a passione et acceptione denominatur : et ideo dicitur speculativus. Speculari enim pati est, cujus principium potissimum in activo est, et non in passivo. Et ex hoc consequitur alia differentia quam etiam dat Avicenna, quia scilicet intellectus practicus formam suae veritatis ponit in alio, sicut in membris corporalibus quae movet nihil accipiens ab eis. Intellectus autem speculativus a corporalibus accipit, et nihil ponit : accipit enim a sensibili acceptione, per inductionem universale colligens. Ex hoc iterum alia differentia accipitur, scilicet quod intellectui practico vires sensibiles subjiciantur per hoc quod in eas imprimit, et non imprimitur ab ipsis, quamvis denominativum habet ad ipsas. Intellectus autem speculativus, cum accipiat a sensibilibus, nullum habet jus dominationis : nec etiam sensibiles vires dominantur in intellectu speculativo, sed per modum liberorum ministrant ei. Sunt et aliae multae differentiae de quibus modo dicere non oportet.

<--- Page Split --->

tem partis opus est etiam verum constituere : sed haec veritas est vera rei entitas ex principiis entis accepta : et tunc veritas est in intellectu, quando ex talibus principiis veritatis in re existentibus et intellectu acceptis adaequatio rerum fit : et hoc non ulterius ordinatur, sed accipitur ut finis speculationis.

CAPUT VI.

Si quis igitur subtiliter considerat, actus principium immediatum est electio. Est autem principium unde motus sive effectivum, et non est principium ejus sicut gratia fiat, sive sicut finis. Principium autem electionis est appetitus et ratio practica quæ verum determinat, non gratia sui, sed gratia alicujus operabilis. Si enim investigetur quid immediatum principium sit actionis vel operationis, oportet quod secundum prædicta ad principium illud duo concurrant, scilicet determinatio et decretum operabilis, et appetitus impetum faciens ad opus : et hæc duo non colliguntur nisi in electione quæ est appetitus consiliativus, et in quantum consiliativa est, decernit et præcipit : in quantum autem appetitiva, impetum facit ad opus : et electio sufficiens principium est secundum rationem causæ efficientis ad actum et opus. Cujus autem gratia opus fit, non est electio, sed potius finis voluntatis. Illius enim gratia fit quidquid fit in actu et opere. Non autem sic se habent ratio et appetitus ad electionem, sed potius sunt principia constituentia electionem. Electio enim in duobus est vel in pluribus propositis unius præoptatio. Duo autem vel plura non proponuntur, nisi per judicium rationis. Per illam enim proponuntur et disponuntur, ordinantur et ponderantur quantum quodlibet valeat ad opus intentum : et decreta et determinata veritate determinatur et completur electio per appetitum impetum ad opus facientem. Unde in electione ratio est sicut incipiens et disponens, et appetitus sicut terminans et complens. Et hoc

Bonum et malum mentis speculative est verum et falsum.

Speculativæ autem mentis quæ nec practica est ut prudentia, nec factiva bene et male sicut ars, finis est verum vel falsum. Omnis enim intellectivi sive speculativi sive practici hoc opus est, constituere verum et falsum. Sed intellectivi quod dicitur practicum construere non est verum simpliciter, sed veritas quam constituit, confesse habet se ad appetitum rectum. Hæc autem est veritas operabilis ad quam semper confesse se habet appetitus rectus, sicut bonus servus semper confesse et devote se habet ad ea quæ præcipit dominus. Talis autem veritas non est intentionis finis, sed ad opus ordinatur ut ad finem. Utrumque enim horum convenit tam prudentiæ quæ principium est actus, quam arti quæ super extrinsecam materiam principium est factionis. In hoc enim differunt actio et factio, quod actio est in operabilibus per nos et in nobis sicut in his quæ sunt circa passiones a nobis et in nobis expletas. Factio autem est circa ea quæ fiunt a nobis, sed in materiam extrinsecam per nostram factionem inducuntur, sicut patet in omnibus operibus artis, in quibus ab anima artificis et a parte animæ quæ est intellectus operativus, forma procedit motu membromur corporis et instrumentorum in materiam extrinsecam. Speculativæ au-

<--- Page Split --->

verum est de appetitu terminato et perfecto. Ille enim appetitus qui indeterminatus est et quasi in omnibus diffusus, et est inclinatio potentiae ad actum proprium, aliquando antecedit intellectum sive rationem practicam : quia nec inquireret operabilia, nec disponeret, nec ordinaret, nec pondareret, nisi hoc libere appeteret et vellet : et secundum hunc modum appetitus antecedit intellectum practicum ut genus, et intellectus sequitur, et format appetitum generalem, et specificat ut appetitus intellectivus efficiatur : et sic appetitus est potentia, et intellectus forma et actus : et hoc modo proprie appetitus intellectivus vocatur : de hoc tamen melius in sequentibus determinabitur.

apotelesma vocavimus : et tamen hoc opus non est finis artis simpliciter et ultimus, sed et ipsum ulterius ad aliquid ordinatur quod est finis intentionis ultimus : sed hoc verum est quod non ordinatur ad actum vel operationem interiorem, sed ordinatur ad utilitatem intentam per opus. In activis autem non sic est, sed potius bona actio in talibus finis ultimus est intentus, et appetitus bona actionis est propter seipsam.

Propter quod electio vel est appetitivus intellectus, vel appetitus intellectivus : et tale principium operum suorum per talem electionem inter omnia est solus homo. Quod sic patere potest, quia in factivis de necessitate tres termini sunt. Unus quidem electionis, alter autem motus et operationis, tertius vero intentionis, et ille est status. Verbi gratia, in adificativa domus primum quidem electio stat ad determinationem eorum ex quibus fit domus faciendo et operando, dolando et comparando. Dolatio autem et factio stat in domo facta. Domus autem facta non est ut domus sit tantum, sed sit protectio ab imbribus et camatibus, et tuta conservatio divitiarum : et in hoc stat intentio aedificantis domum. Similiter et in viellando electio stat quidem in his quae pertinent ad viella constructionem et chordarum. Viellatio autem ipsa finis est temperationis et modulationis chordarum. Ipsa autem viellatio ulterius refertur ad suavitatem in auditu in quo quiescit intentio viellantis. In activis non sic est : haec enim stant in uno primo quod est actus. In his necesse est quod actus et opus sit finis, vel virtutis vel vitii non haberet nomen, sicut patet ex his quae in quinto hujus scientiae libro dicta sunt. Unde actus non ulterius refertur ad aliud opus quod apotelesma sit, nec apotelesma etiamsi esset in talibus, referri posset ad aliquem finem ulterius intentum, cum ipsa actio prima finis ultimus sit et per seipsam intenta. Propter quod si appetitus communiter sumatur, qui quocumque modo demonstrato appetibili sive nun-

Electio nunquam est sine intellectu, et mente, et habitu morali.

Ex his accipitur, quod electio nunquam sine intellectu et mente practica, nec unquam potest esse sine morali habitu. Electio autem appetitus consiliativus : consilium autem non nisi de operabilibus per nos : operabilia autem per nos omnia ad moralem habitum reducuntur. Bona enim actio et contrarium actionis bona esse non possunt sine intellectu et mente et more. Sine intellectu esse non possunt, quia necesse est quod appetitus exsequens vel convertatur ad intellectum confesse et obedienter : et sic fit actio bona : omne enim quod rationale est, bonum est, ut dicit Plato. Vel oportet quod avertatur a mente et ratione : et sic fit actio mala : omnia autem haec cum sint operabilia per nos, ad morem reducuntur. Mens autem secundum se accepta sive intellectus speculativus est, et nihil movet : sed mens quae verum determinat gratia hujus vel illius operabilis, est quae movet, et practica vocatur. Haec enim practica mens non tantum principatur principio activo, sed et potentiae factiva. In factivis enim omnis faciens aliquid per artem, verum praeaccipit non absolute, sed gratia hujus quod operari intendit, quod superius

<--- Page Split --->

tiato statim cupit antequam determinantur utrum appetibile et operabile sit, vel non ille est appetitus movens primum intellectum practicum, ut inquirendo, disponendo, per judicium ponderando determinat : et talis operatio animae ab appetitu incipit sicut ab imperfecto, et perficitur in ratione decernente et determinante sicut in differentia constituente : et hoc modo electio appetitus intellectivus est. Si autem appetitus accipiatur qui impetum facit ad opus, ex hoc quod jam sibi operabile per intellectum determinatum est, haec operatio incipit ab opere intellectus, et terminatur et completur per appetitum : et hoc modo electio intellectus appetitus est, in qua operatio intellectus est sicut genus et potentia, appetitus autem sicut differentia et actus : et quaecumque entium vel supra consilium sunt, vel consilium attingere non possunt, per electionem sui actus non possunt esse principia. Cum autem omne consilium ex indigentia sapientiae sit, et dii indigentiam sapientiae non sustineant, bruta autem inquisitionem non attingunt, constat quod solus homo per talem electionem suorum actuum est principium.

CAPUT VII.

De quibus factis per nos non sit consilium ?

In factis autem humanis solum ab electione excipitur factum de præterito : hoc enim solum necessitatis habet rationem. Unde nihil factum eligibile est. Verbi gratia, quamvis humanum factum sit Ilion captum, tamen modo nullus eligit captam fuisse Trojam. Et hujus ratio est, quia electio est consiliativus appetitus. Nullus autem consiliatur de facto, sed de futuro et contingenti aliter se habere : factum autem de præterito non contingit non fieri sive factum esse : necessitatem enim habet suppositionis ad minus, scilicet quod si factum est, non factum esse non potest : quod recte dixit Agatho, qui tragicus fuit poeta. Dixit enim quod solo facto de præterito privatus Deus, ne hoc per electionem facere possit : quæ enim facta sunt, fieri non possunt 1 : et ideo sunt tamquam ingenerata et æterna se habentia ad facere. Si enim detur quod Deus possit facere facta de præterito, ponitur quod faciat. Si ergo Deus ea facit, sequitur necessario quod in re fiant : et si fiunt, non sunt : et si facta non sunt, Deus non fuit causa eorum. Positum autem fuerat, quod et facta essent, et per

<--- Page Split --->

consequens quod Deus fuerit causa eorum. Facta igitur fieri non possunt : consilium autem tantum est de possibilibus fieri : consilium igitur non est de factis.

Et quod Agatho dicit de Dei potentia, de potentia quae est in effectu intelligitur : ad illam enim sequitur necessario secundum rem fieri : et ex parte illa sequitur contradictio si ponantur facta fieri posse. De potentia autem separata ab actu factionis Deus multa potest et infinita, quia potentia infinita est : et ea quae potest de illa potentia, frequenter in re fieri non possunt : quia nulla potentia passiva invenitur in rebus, quae potentiae activae quae in Deo est, proportionetur.

Ex his omnibus accipere est, quod utraque est intellectivarum particularum, speculativae scilicet et practicae, et proprium opus est veritas, sed modo differenti, ut dictum est. Secundum quos igitur habitus utraque particula verum dicit, et perficitur ad verum dicendum operatione non impedita, illi habitus virtutes sunt ambabus particulis dictis.

Cum igitur jam dixerimus de princi- 1 pius habituum illorum, rursus a nobis inAtius tend deteri tio al rieum rurn 1am 1am 1am 1am 1am 1am 1am su

<--- Page Split --->