TRACTATUS IV

DE EPICHEIA ET JUSTO METAPHORICO.

CAPUT I.

Quid sit epicheia et epiches ?

De epicheia et epiche qualiter se epicheia quidem ad justitiam, et qualiter se habet epiches ad justum, proximum est dicere post prædicta. Dictis enim omnibus quæ ad justitiam pertinent per se dictam, relinquitur dicere de justitia quæ dicitur per similitudinem ad illam. Eorum autem quæ per similitudinem dicuntur, quædam sunt justo quidem meliora, quædam autem justa quidem non sunt, justum autem quoddam imitantur. Epicheia autem melior est quodam justo : et ideo primum dicendum est de illa.

Dicitur autem epicheia ab i:ii quod est supra, et yzid quod est justitia, quasi su-

pra justitiam: et epiches, quasi superjustus 1. Cum omnia recta ratione ordinentur, communiter loquendo epiches est, qui recta ratione quæcumque sunt, ad ordinem optimum redigit. Propter quod dupliciter dicitur, communiter scilicet et proprie. Communiter quidem est, quando ea quæ in communi ratione ordinata sunt, aliquis vi rationis in particularibus optime dirigit. Verbi gratia, communi ratione ordinatum est ex ferro in medio flexibili et in extremis duro fieri gladium qui et optime secet. Ex hoc autem ferro vel illo talem vel talem fieri gladium, vel in quo tempore magis valeat gladius, vel cui utenti gladio quis gladius magis expediat, communi ratione ordinari non potuit. Et ad hoc epiches est super principia artis existens, qui principia artis ad particularia componens, quid magis expediat optime elicit. Finem enim artis attendit, qui in gladio est incidere : et si ille quidem ex principiis artis finem attingere potest, principia artis custodiat. Si autem propter malitiam materiae principia artis ad finem applicare non possit, dummodo finem servet, principia artis solvit et dimittit, et materiam secundum

1 Forte melius diceretur epieicheia et epieiches ab i:nieixieia, modération, équité, douceur, justice (i:ni-eixw; cont. p. eoxwq, de eoxa parf.

de l’inus. eixw). Utemur tamen verbis epicheia et epichos quibus usus est D. Albertus noster.

<--- Page Split --->

quod melius potest et secundum quod materia magis permittit, ad finem artis ordinat. Ferrum enim aliquod scissibile est : et si malleis tundatur ad tenue, scinditur, et non potest redigi ad angulum acutissimum. Epiches igitur ratione naturali utens, volens figuram incisionis inducere in tali ferro, praecepta artis dimittit quae praecipiunt ferrum tundi malleis ad tenuissimum, et violari lapsat ad tenue : et sic lapsando inducit angulum acutissimum ad incisionem, quod ars non praecipit : nisi enim hoc faceret, ferrum abjiciendum erat : et sic est in lignorum artificibus, et omnibus aliis. Tanta enim est materiae inaequalitas, quod praecepta communia secundum unam rationem nulli materiae aptari possunt, et oportet artificio inaequalitatem materiae considerantem super praecepta artis esse, et elicere quid secundum talis vel talis materiae inaequalitatem de tali materia melius fieri possit : ita tamen quod semper finis artis salvetur.

Propri e autem epicheia in his est quae ad justitiam legalem pertinent. Diximus enim in praecedentibus, quod lex ad opera hominum se habet, sicut universale ad particulare, et variatur in illis sicut universale in esse acceptum, in particularibus variatur. Quaedam autem sunt operum nostrorum, quae ex nimia variatione temporum et locorum, legalia praecepta ad finem legislatoris servare non possunt : et in his superjustus qui epiches vocatur, elicit quod melius est ad finem legislatoris, praeceptum legis non attendens, sed finem praecepti, animo semper habens commune rationis principium quod est, quod ad finem aliquem institutum est, contra finem illum observari non debet. Verbi gratia, praecipit lex peregrinum non ascendere supra murum : et si ascendat, morte esse plectendum. Casibus autem emergentibus contingit quod hostis obsidet murum, nititur murum infringere, civibus dormientibus vel aliis occupatis. Videt hoc peregrinus, et murum ascendit contra ordinationem le-

gis et civitatem defendit, hostem effugans ne murum suffodiat. Iste legem transgrediens, finem legis servat, sciens quod si in tali casu lex servaretur,murus suffoderetur et civitas caperetur : finem tamen legis servat. Finis enim legis erat, ne scilicet peregrinus cui confidi non poterat, hostem per murum intromitteret, et sic civitas perderetur. Aliud exemplum est : quia praecipit lex pignus esse reddendum : et similiter depositum, et quodlibet fidei commissum. Videns autem quis, quod pignus quod gladius est, et a furioso repetitur, qui gladio redempto vel se vel alium interficere potest : tunc redemptum non reddit gladium, solvens et salvans finem legis. Legis enim finis fuit ad utilitatem redemptoris reddere pignus : reddere autem furioso gladium non utile esse, sed inutile.

Tertium exemplum est. Praecepit lex non commisceri alienae : videns autem aliquis machinationem tyranni contra civitatem : machinationem autem scire non potest nisi aret in vitula tyranni, et uxori tyranni commiscetur solo hoc fine, quod tyranni secreta cognoscat, et sic civitati caveat sic alienae commixtus : quamvis injustum faciat, tamen vero civiliter non punitur. Tolerabilius enim existimavit alienae commisceri quam civitatem perdi. Et sic est in omnibus aliis. Superjustus enim finem legis considerat et allevat : et quod ad finem institutum est, si hoc servatur, contrarium fini inducit, solvit, et per aliud per rationem inventum finem attingit.

Patet igitur quod epicheia neque idem simpliciter est, universaliter scilicet et Epicheia e convertibiliter cum justo, neque ut alterum genere ab ipso quod nihil de ratione justi habeat, si quis subtiliter in rationem epicheiae intendat. Quod enim laudabilium bonorum sit, ex hoc probatur, quia epiches laudamus ut viros strenue legis observantes, quamvis non semper secundum legem observent : quando lau-

<--- Page Split --->

damus epiches, transferimus eos in magis bonum et utilius ad finem legis quam lex sit, attendentes ex ratione et facto quod melius est ad finem legis sequi epichem, quam legem in tali scilicet casu speciali. Laudabilia autem bona virtutes esse prædiximus in antecedentibus : et sic epicheia de numero virtutum esse videtur. Econtra autem rationem logicam sequentibus quandoque inconveniens esse videtur, si epiches præter justum existens laudabile bonum sit : præter justum enim est quod universaliter justum solvit. Si enim justum laudabile est, videtur quod id quod præter justum est et justi solutivum, vituperabile sit. Aut enim id quod universaliter justum est, oportet concedere non esse studiosum nec laudabile : vel oportet concedere quod epiches qui illius quod universaliter justum est, solutivus est, aliud facit a studioso et laudabili : vel non conceditur quod ambo studiosa sint et laudabilia : cum non possit inveniri, quod secundum bonum alicujus alterius virtutis quam justitiae epiches laudabilis sit : quod epiches sit idem justo, quod est inconveniens. Positum enim est, quod sit præter justum justi cujusdam solutivus et transgressivus.

Dubitatio. Dubitatio igitur quidem ad utramque partem, utrum justum vel injustum sit epicheia, fere accidit propter ea quae ditesponsio. cta sunt. Solutio autem ad hoc est, quod ea quae objecta sunt, omnia secundum quemdam modum recte habent et nihil subcontrarium sibiipsis habent, quamvis ad utramque partem conditionis objecta.

stens ut aliud genus quoddam a justo in genere, sed ut quiddam justi genere existens. Justum enim in genere in se continet et naturale. Justum, et legale, et idem quod secundum rationem in omni casu potissimum est. Justum ergo legale et justum epichis idem est genere et fine.

Et cum studiosa existant et laudabilia, justum epichis melius est quam justum Legale et legale, in hoc scilicet quod justo natujustum epichis sint rali propinquius est. Id autem quod fejustum epicid dubitationem quod justum epichis chis prestantius est. justum non sit, hoc fuit : quia justum epichis non fuit secundum legem, nec bonum esse videbatur quod bono erat contrarium. Sed tamen justum epichis directio justi legalis est ad finem legis, et in hoc justo legali melius est. Causa autem hujus est, quia omnis lex universaliter quidem posita est de omnibus eodem modo præcipiens. Quædam autem humanorum talia sunt, quod recte et uno modo de eis non potest dici et præcipi universaliter : eo quod propter emergentes casus valde variantur : et id quod pro tempore et loco utile est, in futurum nocivum invenitur. In quibuscumque igitur propter communitatem necessariam universaliter est legem dicere et ponere, et non est possibile propter emergentes casus legem universalem recte ad finem sequendum observare diversitates illas, quæ ex emergentibus casibus accidere possunt, legislator præscire non potest : et ideo legem ponit, quæ ut in pluribus tenet : et lex talis ut in pluribus dirigit, quamvis ad omnia particularia adaptari non possit : nec ignorat legislator, quod talis lex observata in quibusdam ad peccatum vergit et peccativa est : nihilominus tamen recta est. Peccatum enim quod incidit, non in ordinatione legis est, neque in intentione legispositoris, sed est in natura rei sive negotii quod transcendit propter emergentes casus, ita quod ut in pluribus utile est, in quibusdam nocivum inveni-

<--- Page Split --->

tur. Materia enim operabilium nobis confestim mox nominata talis est : ex ipsa enim ratione humanorum operabilium statim apparet quod instabilia sunt, et nunquam in eodem statu permanent.

eamdem legem esse possunt: quoniam quaedam ita deformia sunt, quod eis impossibile est ponere unam legem, sed in particularibus 'accepta speciali indigent sententia. Sententiam autem dicimus rationis decretum, quod secundum emergentes casus pro tempore et loco tunc est utilissimum. Generaliter enim verum est quod indeterminati etiam indeterminata regula est, quemadmodum Lesbiæ ædificationis regula plumbea est. Plumbea enim regula propter sui flexibilitatem ad omnem figuram lapidis transmutatur, et non manet in eadem rectitudinis rigiditate, sicut regula ferrea maneret. In insula enim Lesbia lapides dolabiles non sunt, et ad intentionem latomi non dividuntur, sed franguntur aliquando in concavum, aliquando in gibbosum. Et quia boni cæmentarii est ex quibuslibet datis lapidibus optimum ædificium facere, rigiditatem regulæ ferreæ temperat : et cum lapis regulam sequi non possit, facit regulam quæ lapidem sequatur. Et hoc modo sententia quæ decretum rationis est, se habet ad res et negotia, quod ubi scilicet res rationem sequi non potest, ratio sequatur rem, de re decernens melius quod fieri potest.

Ex his igitur manifestum est quid sit 83. epiches, et quoniam justum epichis quod- Ex his p tet quis e dam justum est, et quod quodam justo ches sit quod legale vocatur, est melius. Manife- stum est autem ex hoc ipso quis ex habi- tu et opere epiches sit. Epiches enim est talium electivus et operativus ex habitu. Epiches autem non est acerbodicaos. Acerbosus enim idem est quod certus, dicaos idem est quod justus : et dicitur acerbodicaos tam certus in justitia legis et prasumens, quod justum legis etiam in detrimentum vergens observare con- tendit, et ideo nititur semper ad dete- rius, et pœenas legis intendit : sed epiches minorativus -est pœenarum legis, etiam quando legem habet adjuvantem ad pu- niendum. Et causa est, quia naturale ju-

Cum igitur lex universaliter dicat de aliqua : in hoc autem particulari negotio aliud accidit quod est praeter ea quae lex universaliter praecipit : tunc in hoc casu recte habet justum epichis. Quod enim legispositor universaliteret simpliciter dicens et ponens legem reliquit, cuilibet particulari adaptare non potens : et in hoc peccavit, quia occasionem peccati dedit si lex observaretur : hoc dirigere quod in talibus particularibus deficit, est illius justi quod vocatur justum epichis. Et hoc quidem etiam legispositor sic utique faciendum diceret, si illic præsens esset, et si præsciet futuros emergentes casus, pro certo in lege posuisset. Verbi gratia,quando dixit non esse ascendendum super murum peregrino, si præscivisset quod peregrinus hostem suffodientem murum effugasset, pro certo legem ponens excepisset, et dixisset, « Peregrinus ascendens murum morte plectatur, nisi per peregrinum hostis murum suffodiens effugetur. » Propter quod epicheia justum quoddam est, et quodam justo quod legale vocatur, melius est. Non est autem melius eo justo quod simpliciter justum est et naturale justum vocatur : sed est melius eo justo quod aliquando peccativum sive peccati occasio est, per hoc quod simpliciter et universaliter positum est.

Hæc igitur est natura justi, qui epicheiosus est: et justum est quod, sicut diximus, est directio legis ubi lex deficit, propter sui universalitatem. Universale enim ut in ratione universali est simplici acceptum, non utique partibus adaptari potest. Et hæc eadem causa est, quod non omnia humana secundum unam et

<--- Page Split --->

stum sequitur quantum potest : hoc autem pœnarum est minorativum. Habitus autem ipse quo epiches disponitur, epicheia vocatur, et est justitia quaedam, et non alter genere habitus a justitia.

quia si hoc esse potest, hoc maxime justum erit,et secundum hoc erit comparatio ad alterum extremum et ad medium. Si autem convenit eumdem sibiipsi injustum facere, tunc comparatio in pleonexia et meionexia et non secundum injustum quod aliquis facit sibiipsi.