CAPUT III.

De justo politico et naturali.

Politici autem justi in contrarium 48. quidem duae sunt species, quamvis Justum aliud natu- plures sint modi. Una quidem spe- rale, aliud legale. cies naturale justum : alia autem ju- stum legale. Naturale autem dicimus, quod simpliciter naturale est, nullam legalis justi habens admixtionem. Le- gale autem, quod simpliciter legale

<--- Page Split --->

est, nihil habet admixtum. Naturale quidem justum est, quod ubique et apud omnes homines quantum ad sui principia in communi sigillatim accepta vel sumpta, eamdem habet potentiam ad obligandum, et quantum ad sui principia non consistit in videri vel non videri, sicut jus positivum quod positum est ex ratione utilitatis communis ex his quae videbantur sapientibus et plebibus vel principibus, qui rempublicam pro tempore gubernant, et secundum casus emergentes ad utilitatem reipublicae statuerunt quae videbantur esse convenientia, vel ad boni communis promotionem, et ad mali exclusionem vel temperamentum. Et hoc est quod dicit Tullius in fine primae Rethoricae sic : « Nature jus est, quod non opinio genuit, sed innata quaedam jus inseruit. » Hae autem innata jus ex genere potest esse, et ex specie. Ex genere autem dupliciter, scilicet ex genere secundum se, vel genere secundum quod stat sub specie determinata. Sed si est ex genere secundum se : tunc non obligat per modum justi, eo quod justum aequale est : aequale autem secundum proportionem. Tale autem secundum rationem non potest esse. Animal enim genus secundum se sine ordine ad rationem acceptum, nihil rationis. Et idcirco ad quod obligat, per instinctum naturalem obligat et non per modum justi, et sicut dicitur de jure naturali esse conjunctio maris et feminae, liberorum procreatio, et vis illatae repulsio. Omne enim aut pro sui esse pugnat conservando, et pro his quae ad conservationem esse ordinantur, quae tantum tria sunt, cibus scilicet, et nidus, et pullus : pro uxore enim generaliter pugnant animalia.

Naturele autem ex specie est, quod unicuique dictat ratio ex solis rationis principiis informata, et non ex his quae inquisitione vel discussione

inventa sunt. Et hoc modo dicit Tullius, quod » de jure naturali sunt religio, pietas, gratia, vindicatio, observantia, et veritas. » Ratio enim naturalis dictat deos esse verendos. Unde Tullius, « Religio est, quae superioris cujusdam naturae quam divinam vocant, curam cerimoniamque affert. » Et sic dicitur, quod jus poli jus naturale est : sed hoc non potest esse verum, nisi uno modo, scilicet quod jus poli dicatur quod ad polum calendum ex sola obligat ratione. Omnia enim quae a diis dicta vel statuta sunt, de naturali justo esse non possunt : cum quaedam eorum et supra rationem sunt, quaedam autem praeter rationem valde, quaedam etiam contra rationem inveniuntur. Naturalis etiam ratio dietat parentes honorare. Unde Tullius, « Pietas est, per quam sanguine conjunctis, patriae benevolis officium et diligens tribuitur cultus. » Locus enim qui pro patria ponitur, generationis principium est quemadmodum et pater. Natura etiam ad speciei conjunctos dictat amice et secundum retributiones vivere : quia homo secundum naturam civile animal est. Civilitas enim sine communicatione vicissitudinis stare non potest. Quam speciem justi Tullius vocat gratiam, quam sic diffinit, « Gratia est in qua amicitiarum et officiorum alterius memoria et alterius remunerandi voluntas continetur. » Natura etiam dictat contrarium insurgens esse repellendum : et hoc etiam vindicatio vocatur. Unde Tullius, « Vindicatio est, per quam vis sive violentia et injuria, et omnino omne quod obscurum est, defendendo aut irascendo propulsatur. » Cum autem homo politicum animal sit, ratio hominis est de ordinatione urbanitatis, in qua quidam praestant, et quidam aequales suntIn praestantibus autem divinius bonum est : et tale bonum respicit observantiam. Unde Tullius, « Observantia est, per quam homines aliqua dignitate ante-

<--- Page Split --->

cedentes cultu quodam et honore dignantur. » Ratio etiam naturalis de omni re dictat, quod unumquodque secundum quod est in veritate suae naturae, ita determinetur : et hoc justum vocatur veritas. Unde Tullius, « Veritas est, per quam immutata ea quae sunt ac ante fuerunt aut futura sunt, dicuntur vel determinantur. »

Istæ ergo sunt sex species justi naturalis : vel ad auctorem naturae, sicut prima species : vel ad ordinata ad naturam, sicut ultima : vel adjuncta in natura secundum lineam rectam vel transversalem acceptæ. Sed in natura dupliciter accipiuntur, scilicet secundum conjuncta in esse, vel conjuncta in specie. Adjuncta enim secundum esse, pietas est. Conjuncta autem in specie, dupliciter conjuncta sunt, scilicet secundum se, et secundum ordinem humani boni. Adjuncta secundum se, gratia est : adjuncta secundum ordinem humani boni, observantia est. Et omnes istae quinque species sunt ad bonum. Contra malum autem in omnibus his vindicatio est.

Cum ergo dicitur quod justum naturale verum habet eamdem potentiam, hoc intelligendum est quantum ad prima principia justi naturalis, et non quantum ad ea quae per studium vel discussionem ex talibus emergentibus eliciuntur. Hoc enim consuetudinis jus est, et non naturae. Unde Tullius, « Consuetudinis justitia est : quod aut leviter attractum a natura, et majus fecit usus, ut religionem quae multis institutis modo differt apud diversos, aut pietatem, aut quaecumque eorum quae praedicta sunt. » Haec enim a natura profecta videmus crevisse, et variata esse per consuetudinem et responsa sapientium et statuta principum. Propter quod etiam in morem profecta sunt, vel vetustate, vel vulgi approbatione, aut per pactum, aut par, aut judicatum. Cum tamen pri-

ma principia apud omnes ejusdem sint potentiae. Æqualiter enim omnibus dictat ratio deos verendos, parentes honorandos, socialiter vivendum cum æqualibus, melioribus meliorem cultum impendendum, unumquodque sicut se habet esse determinandum, et contrarium esse repellendum.

Consuetudinis autem jus in videri et non videri sive opinari consistit, et tribus innititur, pacto scilicet, pari, et judicato. Pactum autem ad voluntatem communicantium refertur : par vero ad rei sive negotii æquale, judicatum autem ad statutum. Unde Tullius, « Pactum est, quod inter aliquos convenit. Par autem, quod in omnes æquabile est : (æquabile autem dicit secundum proportiones superius inductas). Judicatum autem, quod alicujus vel aliquorum sententiis jam constitutum est. »

Sicut autem diximus modo in communi de justo naturali, ita dicimus de omnibus partibus ejus. Deum enim unum esse propter religionem de justo naturali est. Non esse perjurandum, vel non esse falsum testimonium dicendum, de justo naturali est propter veritatem. Parentes autem honorandos de justo naturali est propter pietatem. Non esse mecchandum vel furandum vel occidendum, de justo naturali est propter gratiam. Et sic in omnibus facile est videre : quia sicut divinius dicit Basilius, « Omnia principia naturalis juris in naturali judicatorio rationis descripta sunt. » Non aliter homo honesti esset particeps, nisi principia honesti essent in ipso per naturam : sicut nec scientiae particeps esset, si principia scibilium non essent in ipso, ut probat Aristoteles. Natura enim nihil facit ad aliquem actum, nisi omnia principia quæ sunt ad illum actum et instrumenta conferat : aliter enim vanum sive frustra et deficere in necessariis esset in natura, quod secundum Peripateticos absurdum est.

<--- Page Split --->

Sic ergo intelligitur, quod justum naturale ubique eamdem habet potentiam, et quod non consistit in videri vel non videri. Potentiam autem dicimus, primam inclinationem ex natura rationali, et non illam quae accipitur in effectu. Quamvis enim apud Trivallos pium sit interficere parentes, tamen hoc non dictat natura de parente secundum quod parens est : sed ad hoc mala consuetudo provexit ex ratione male arguens, scilicet quod magis pium sit parentem miserum miseriam cito finire, quam in miseria diu vivere. Unde etiam apud abutentes jure naturali prima principia ejusdem potentiae sunt, cujus sunt apud bene utentes. Et ideo imperfectum est dictum Eustratii et Michaelis Ephesii, qui dicunt justum naturale non esse ejusdem potentiae, nisi apud bene utentes ipso secundum naturam. Apud bestialiter autem viventes, nullam dicunt esse potentiam justi naturalis. Homo enim quamdiu homo est, principiis humanis non destituitur.

Legale autem justum quod pure legale est et simpliciter, est illud quod ex principio secundum se acceptum, nihil differt utrum sit vel aliter fiat, ita scilicet quod sic faciens nec laudatur nec vituperatur, et aliter faciens similiter. Quando autem ponitur per institutionem principis vel plebis, multum differt propter institutionem : sic enim faciens ut institutum est, praemiatr : aliter autem faciens, punitur. Verbi gratia, sicut est mina redimi captivos, et non amplius, hoc in bello Atheniensium et Lacedæmoniorum ad invicem pari consensu utrorumque statutum est : unde post bellum Lacedæmonii ad Athenas miserunt Metellum et Endicum et Philoloculum legatos, qui captivos mina redemerunt et ultra non dederunt, sicut refert Androchion historiographus : et sicut est capram sacrificare et non duas oves : et generaliter loquendo quæcumque in singularibus operationibus sola lege ponuntur : et quia institutione sola potentiam habent obligandi,

sicut verbi gratia, quod apud Amphipolim institutum est Brasidae sacrificare, quae ante inter deos non habebat venerationem : et sicut sunt sententialia, quae propter hoc solum habent vigorem, quia per sententiam judicis determinata sunt. Hæc autem ideo legalia dicuntur, quia ex natura nullam habent potentiam et omnem accipiunt ex lege, secundum quod Tullius dicit de lege, quod « legis jus est, quod in eo scripto quod populo expositum est ut observet, continetur. » Sic enim legale jus valde stricte sumitur, pro eo scilicet quod nullum nisi ex lege habet vigorem.

Ex his patet quod consuetudinis medium est inter legale et naturale, scilicet quod a natura profectum, lege sancitum est, secundum quod lex large sumitur sic diffinita, « Lex est jus scriptum præcipiens honestum, prohibens contrarium. » Sive enim scriptum sit in natura, sive in determinatione construentium, sive in approbatione consuetudinis secundum aliquem modum legis habet approbationem.

CAPUT IV.

De errore quorumdam qui justum naturale non unius apud omnes determinant.

Quibusdam autem videtur quod omnia 49. justa sint legalia, et nullam nisi ex inNon omnia justa lege stitutione vim habentia. De naturalibus et institutione conenim dicunt, quod omne naturale immostant.

<--- Page Split --->

bile sit, et quod ubique habeant eamdem potentiam, quemadmodum ignis et hic et in Persis ardet secundum ustivam potentiam quæ est in ipso. Sed justa non dicunt esse naturalia : eo quod omnia justa mota esse conspiciunt, et (sicut dicimus in primo hujus scientiæ libro) tantam habent diversitatem et errorem, quod lege posita esse videntur et non natura. Hi tamen decepti sunt. Non enim sic se habet : sed potius quodammodo naturalia immutabilia sunt, scilicet quantum ad prima principia quibus homo ad bonum et ad verum ordinatur : hæc enim humanitati inscripta sunt, et non mutantur. Usus autem horum relatus ad operationes, in multas variatur consuetudines et institutiones. Unde quamvis apud deos omne justum nequaquam aliter se habeat, eo quod nihil diis mutabile est : apud nos autem natura ens aliquo modo mutabile est, quia omne quod in natura humana est, mutabile est : et quamvis hoc sit, tamen humanorum justorum aliquod est naturale, aliquod non naturale.

invenitur. Et hujus causa est, quia tanta fuit inaequalitas materiae, quod natura ordinem debitum adhibere non potuit : et ne totum per confusionem perderetur, fecit quod potuit, aliquod malum tolerans : et sic provehens materiam ad proximum quod potuit, duxit naturae ordinem. Quod in omnibus urbanitatibus oportet observari : quia quaecumque de numero sunt inventa secundum compositionem quae est inter homines, et secundum id quod confert reipublicae, illa similia sunt mensuris. Mensuris autem diversa similiter mensurari non possunt : eo quod una mensura non uno modo potest eis applicari, sicut in curvis et rectis et in nodosis et planis : cum tamen hoc necesse sit ad unam mensuram referri. Sic non est ubique aequalis vini et frumenti mensura : sed ubi hæc abundant et venduntur pro copia, minor mensura datur : ubi autem ista venduntur et emuntur pro necessitate, et ubi abundant minus, ibi eodem pretio minor mensura venditur quo major in loco copiae emebatur. Sic etiam naturalia justa pro diversitate cohabitantium necesse est variari. Hominum enim tanta diversitas est, quod ad unum ordinem justi naturalis quem in usu in omni opere suo participet, reduci non potest. Non tamen propter hoc a regimine abstinendum : quia si non potest reduci in ordinem primum et principalem, reducitur tamen ad aliquem qui circa primum est, et ad primum habet respectum.

Inter ea autem quae natura sunt, quale sit illud justum quod cum natura sit, convenit tamen aliter se habere : et quale sit illud justum quod non natura est, sed est legale : et compositio quaedam quae convenit inter homines quod etiam mobile est contingens aliter se habere : et utrum ambo ista similiter mobilia sint, manifestum ex praeinductis est.

Similiter et illa justa quae non naturalia sunt, sed humana, vel legalia, non eadem ubique sunt : quia neque una et eadem urbanitas est apud omnes. Sed hoc verum est, quod illa omnium quae urbanitatum secundum naturam optima est, una sola est et ubique, ad quam omnes aliae habent respectum : illam tamen observatam fuisse in communitate in toto sine omnis naturalis justi variatione non memini me legisse, nisi primo apud Zebadaos et secundo apud BragLex Zebadeorum et manos. Unde Didymus Bragmanorum rex Bragmanorum.

Et in aliis quae praeinduci possunt, eaedem congruet determinatio. In membris enim animalium, quamvis una positio naturalis sit, tamen natura in diversitate materiae operans, aliquando variat ordinem. Quamvis enim omne animal ex dextro et sinistro componatur, tamen in animalibus inveniuntur ambo dextra : et quamvis hepar in dextro sit et splen in sinistro, tamen conversus modus saepe

<--- Page Split --->

leges edidit. Unam quidem, mulieres non uti decore quem natura negavit. Aliam autem, non ædificandas domus esse : eo quod antra dum vivunt perficiunt hospitium, et dum moriuntur, in sepulcrum. Tertiam, non esse venandum : quia cui natura fugam dedit, dum fugit, non est insequendum. Et alias multas tales quae in libro Didymi quem Alexandro scripsit, continentur.

CAPUT V.

Justorum autem et legalium omnium, sive naturalia sint, sive legalia, sive con- suetudinalia unumquodque sic se habet ut universale ad particularia. Universale enim in multis et de multis est secundum rationem non variatum, et sic est de multis : et cum multa sint in quibus est, magnam et multimodam secundum esse habet variationem. Per omnem eumdem modum est in his quae justa sunt, quae sunt mensura operum nostrorum. Ope- rata enim ab hominibus valde multa et differentia sunt. Justorum autem sive na- turalium sive legalium quod mensura operatum est, unumquodque est unum secundum se et rationem. Sic enim men- surando universale est, et de multis se- cundum quod ponitur in usu, non om- nia sibi æqualiter applicabilia invenit : et ideo in usu necesse est variari, quia sic non de multis, sed in multis est.

De differentia justi et justificationis, injusti et justificationis.

Quia vero secundum prædicta usus 53. justi et justum differunt sicut universale Justum et justificatio, secundum se acceptum, et universale in injustum et injustificatio particularius diffusum. Secundum se differunt. quidem dicitur justum : in operibus autem diffusum dicitur justificatio : ideo cum modis justi de justificatione et modis justificationis est determinandum. Differt enim injustificatio et injustum, et justificatio et justum. Injustum quidem enim est natura vel ordine determinatum per privationem : in materiali quidem natura in consuetudinali vel legali ordine ordinantis quo privatur. Idem autem hoc injustum quando operatum est sive in opere positum, injustificatio est et vocatur. Ante autem quam operatum sit, quando in se accipitur ut naturali ratione determinatum vel ordine instituentis sancitum, nequaquam injustificatio est, sed ánjustum tantum, ut universale se habens ad omnes suæ speciei justificationes. Similiter autem etiam se habent justificatio et justum ad invicem. Justum autem hoc in opere quod justificatio est, communi quidem nomine ut in pluribus apud Græcos vocatur δικαιοπράγμα : δίκαιον enim justum est, et πράγμα operatio. Tamen injustificatio et justificatio dupliciter est. Est enim quædam injustificatio optima et ad proprium officium politici

<--- Page Split --->

pertinens : et hæc est quæ est directio injustificationis et justificationis : et hoc est quando princeps increpando aggreditur pravos et in justificando eos culpat injustos esse, et sic injustificationem quam fecerunt, dirigit ad justificationem quæ justi operatio vocatur. Quales autem species et quot et circa quæ justa vel injusta existentes justificatio hæc vel injustificatio habeat, posterius est intendendum in hoc eodem opere, postquam de ipsius justificationis et injustificationis natura determinavimus.

jus gratia operatur : puta quem percutit, et quo, quia rotundato, vel lanceato : et cujus gratia, scilicet ut sanet vel interficiat : et quando unumquodque horum sit, et vult per se et non secundum accidens. Unde etiam id quod vi fit, injustum est, sed non est iustificatio. Quemadmodum si quis violenter apprehendens manum alicujus, eadem manu percutit alium. Quamvis enim in justo cujus manus est, sit principium movendi manum, non tamen in ipso est retrahere manum apprehensam : et ideo talis percussio non sibi imputatur ad iustificationem. Et sic est in voluntariis per ignorantiam. In his casu aliquando contingit eum qui percussus est, patrem esse percutientis : et percutiens quando percussit, scivit hominem esse vel præsentium aliquem, sed patrem nescivit esse : et ideo pater involuntarie percussus est : et non imputatur percutienti quando percutiendo licitæ rei operam dedit : unde tale etiam injustum est, sed iustificatio non est. Similiter autem determinandum est in aliis circumstantiis quæ sunt quando, ubi, quomodo, cujus gratia, et in tota operatione.

Nunc autem attendendum, quod cum justa aut injusta sint accepta, ut dictum est, ut universalia, injustum tamen non facit et justum, nisi quando volens quis ipsa operatur : eo quod justitia et omnis virtus totum bene habet in voluntate, sicut in secundo determinatum. Quando autem nolens operatur, proprie loquendo neque injustum facit, neque justum operatur, nisi forte secundum accidens : quia scilicet fit ab eo quod injustum vel justum est, quamvis sua non fiat voluntate. Injustificatio enim quæ non est objurgatio principis, sed injusti operatio : similiter et justificatio quæ Græce δικτιο- πράγμα vocatur, determinatur et diffinitur voluntario et involuntario. Cujus signum est, quia quando in tali injustificatione quod factum est, voluntarium est, vituperatur : tunc etiam injustificatio est et proprie nominatur. Propter quod in operibus humanis aliquid quidem injustum erit : injustificatio autem nequaquam erit si non adsit ei quod voluntarium sit. Dico autem voluntarium quidem, quemadmodum prius in tertio hujus scientiæ libro a nobis determinatum est : et hoc est utique quod aliquis operatur aliquid eorum cujus principium est in ipso, sciens et non ignorans singularia in quibus est actus. Verbi gratia, quando neque ignorat quem sive personam circa quam operatur, neque ignorat quo sicut instrumento operatur, neque ignorat cu-

Ignoratum enim in circumstantiis, vel 55. non ignorantum in his quæ violenter fiunt, Quod ignoratur, aut quorum principium non est in operante, non ignorantur quidem, involuntaria sunt ambo. Quando autem non est autem in potestate facientis, sed in vif fit, ambo involuntaria sunt.

Multa enim sunt in potestate naturae existentium, quae scientes operamur et patimur, quorum nullum neque voluntarium, neque involuntarium est : puta senescere, cibos digerere, infirmari, vel mori.

<--- Page Split --->

CAPUT VI.

De modis justi et injusti, et justificationis et iustificationis.

Quia autem ante de modis hujus justi et 59. injusti paucum dicere praemisimus, nunc Nocumen- agredi opportunum est. Cum enim tria tum triplex in commu- sint in genere nocumenta justitiae quae tationibus : hocignorant- in commutationibus est, oportet nos in sponte sed in genere primum dicere de illis. Volunta- sione elec- rium enim dividitur in id quod secundum cumente et electionem factum est, et id quod sine electione factum est. Involuntarium etiam dividitur in ignoratum et paralo- gum. Ignoratum enim non semper inopi- natum ut evenire non possit : et hoc simpliciter ignorantum est. Aliquando etiam inopinatum est, quod nunquam eveniat : et tunc vocatur paralogum, hoc est, inexspectatum et inopinatum, et ex natura negotii non creditum unquam posse evenire. Tria ergo sunt, impracon- siliatum, ignoratum, et paralogum, quae in hoc nocumenta justitiae sunt et dicun- tur : quia quando in opere sunt, rationem justitiae et justi et justificationis dimi- nuunt, et similiter per oppositum dimi- nuunt ratione injustitiae et injusti et inju- stificationis. Quamvis autem sic tria in genere sint, tamen speciales eorum diffe- rentiae et modos considerando plura erunt.

Involuntariorum enim per nos factorum quaedam sunt per violentiam, quaedam autem per ignorantiam. Et facta per

<--- Page Split --->

violentiam, nocumentum faciunt ad justitiam : quia quod per violentiam fit, justum vel injustum quidem esse potest, justificatio autem vel injustificatio dici non potest. Quae autem ex ignorantia involuntaria sunt, quaedam quidem facimus ignorantes et per ignorantiam, quaedam autem ignorantes, per ignorantiam autem non. Et Michael quidem Ephesius dicit, quod ignorans facit qui universale ignorat, sicut qui furtum ignorat esse malum, vel mechiam, vel deos non esse verendos, vel parentes non esse honorandos, vel ad aliud quodcumque eorum justorum de quibus supra diximus, quod natura vel ordine instituentis determinata sunt, et ad opera nostra se habet, sicut universale ad particulare : quae ignorantia quamvis neminem excuset, tamen aliquod nocumentum fert ad rationem justitiae : quia sic factum non vere justificationis habet nomen. Quae autem per ignorantiam fiunt, his ignorantia causa operis est. Opus enim facit quod ignorat, quod nullo modo faceret si non ignoraret : et sic ignorantia causa est : quia posita ea ponitur opus, et destructa ea destruitur. Per ignorantiam ergo factorum quaedam sunt, quorum totum principium est in nobis : quaedam autem, quorum aliquid est extra. Ea vero quorum aliquid est extra, talia sunt, quorum quidem principium operis est in nobis non conscientibus singularia in quibus est actus, sed eventus circa opus non est in nobis : sicut si gladium teneam ad aspicendum vel emendum, operam rei licitae dans, alius autem ex impetu vel casu irruat in gladium et perfodiatur : tunc enim injustum est quod fit, sed tamen peccati propriam non habet rationem, sed infortunii.

Eorum autem quae in toto sunt in nobis et fiunt per ignorantiam, duo sunt modi. Quaedam enim omni cautela adhibita nullo modo sunt exspectata, et tamen eveniunt. Quaedam autem non tantam habent cautelam, ut opinari possit quod nullo modo eveniant. Exemplum

primi est in eo qui exercitando projicit sagittas in loco solitario, ubi nunquam consuevit aliquis ambulare : et ex inopinato apparet qui interficitur vel vulneratur : et talia vocantur paraloga, hoc est, ex inopinato vel inexspectato evenientia. In quibus autem tanta diligentia non est, ut evenire non possint, et tamen fiunt per ignorantiam singularium in quibus est actus, per ignorantiam facta dicuntur, et justificationis vel justificationis non habent rationem, quanvis justa vel injusta sint.

Adhuc autem eorum quorum principium est in nobis, quae nec ignorantes nec per ignorantiam facimus, quaedam facimus praeconsiliantes, quaedam non praeconsiliantes. In quibusdam autem passionis impetus ad consilium pervenire non permittit. Et quae quidem injusta praeconsiliantes facimus, malitiae dicuntur : et justa quae sic facimus, virtutis nomen habent. Quae autem ex passionis vel necessitatis impetu non praeconsiliantes, peccaminis vel peccati nomen habent, sed non malitiae : eo quod haec ex studio facta non sunt. Electio enim principium operis est : quia, sicut in secundo diximus, in operibus nostris attenduntur haec : primum quidem si sit sciens, deinde si eligens et eligens propter hoc. Adhuc autem eorum quae prae electione fiunt, duo sunt modi : quaedam enim simpliciter peccata sunt et malitiae : quaedam autem cum injuria sunt proximi : et haec quia cum studio et insidis fiunt, insidiae vocantur, et circa illa sunt injustificationes.

Sunt ergo ista, violentum, ignoratum, infortunium, paralogicum, peccatum, malitiae, et insidiae, in quibus omnis mo dus accipitur injustificationis et justificationis. Sicut igitur diximus cum tria sint nocumenta justorum quae in communicationibus sunt, illa quidem quae non per violentiam, sed cum ignorantia sunt et per ignorantiam facta, peccata sunt : et tunc per ignorantiam fieri dicuntur, quando neque circa quae operatus est, neque

<--- Page Split --->

factum quod fecit, neque quo, scilicet instrumento, neque cujus gratia existimavit, hoc fecit quod operatus est. Aut enim percutiens non vulnerare intendit, et tamen vulnerat : vel non intendit hoc facere quod facit : putabat enim parum abscindere, et forte membrum abscidit : vel non putavit hunc esse patrem quem occidit scilicet, vel filium : vel non putavit hujus gratia facere, sed accidit finem sui operis esse quem non intendit. Puta chirurgus ferrum apponens pungere intendit et apostema aperire, et graviter vulnerat, quod non intendit. Et similiter dicimus si ignorat quem, vel si non intendit ut fecit : remisse enim intendens, vehementer factum accidit. Quandoquidem igitur paralogice nocumentum fit per ignorantiam, a quibusdam infortunium vocatur, large sumpto nomine infortunii. Quando autem non paralogice fit, nec per ignorantiam, et fit sine malitia : tunc vocatur peccatum. Sic enim operans peccat, eo quod in seipso habet principium operis quod est causa : facit enim sciens et volens, sed non praeconsilians. Ille autem cujus principium secundum aliquid est extra quod praevideri non potest, infortunat et non proprie peccat : quamvis Theophrastus infortunia in justis nolit esse supposita.

siones vocamus quæcumque ex sensibilibus illatae in diversos affectus alterant animam, ut timor, spes, gaudium, tristitia, amor, misericordia, et confidentia, et cæteræ hujusmodi. Necessarias autem dicimus, quæ in ipsa hominis natura habent originem sine quibus natura hominis esse non potest : et ideo ad diversa compellunt, sicut fames, sitis, nuditas, et infirmitas, et cæteræ hujusmodi, quæ multos facere compellunt, quæ non faciunt electione : cum tamen scientes et volentes faciant. Quando autem ex electione facit injusta et mala, tunc injustus et malus est.

Propter'quod optime^dictum est, quod ea quae ex passione ir^e fiunt, non ex providentia fieri judicantur, sed ex passione. Non enim incipit ut quieto corde providere possit, qui in ira aliquid facit, sed potius jam detentus et praeventus ex impetu facit quod facit, et non ex provisione : sed ille qui ad iram provocat non provocatus, incipit, et providere potest : et ideo ex insidiis facit quod facit.

Quae per iram fiunt, non judicantur ex providentia fieri.

Quando autem sciens quod operatur, non praeconsilians autem hoc, injustificatio vocatur. Verbi gratia, quicumque propter iram et alias quascumque passiones necessarias sive naturales accidunt hominibus : haec enim quia nocent et a nocentibus et peccantibus fiunt : qui quidem faciunt ea, et injustum faciunt, et injustificationes sunt quae faciunt.

CAPUT VII.

De differentia eorum quae secundum tales modos fiunt justificationum.

Et tamen ipsi injusti non sunt proprie loquendo neque mali propter ea quae faciunt : quia nocumentum quod inferunt, non propter malitiam faciunt, sed propter passionem. Naturales autem pas-

His tamen adhuc et alia dubitatio est, in his quæ fiunt per iram si in judicium deducantur, non dubitatur de fieri vel non fieri, sed potius de justo vel injusto.

<--- Page Split --->

Accusatus enim qui per iram percussit, non negat se percussisse, sed negat se injuste percussisse : eo quod provocatus vel lacessitus percussit. Juste autem se percussisse allegat, qui provocatione percuti meruit. Ira enim injustitia quidem est, sed immanifesta : quia aliquam rationem justi habere videtur. Non enim est in ira quemadmodum in commutationibus quae non nisi ex praelectione et consiliatione fieri possunt. Si enim in judicium deducantur, non de justo, sed de fieri dubitatur, uno dicente quod dederit pretium, altero autem negante quod receperit : propter quod alterum horum est necesse malum esse et injustum, quicumque scilicet per insidias quidem affirmat quod non fecit, vel negat quod fecit, nisi per oblivionem forte hoc acciderit, scilicet quod vel dans oblitus est se accepisse. Sed in factis per iram si ad judicium deducuntur, semper de re facta confitentur : sed qualiter justum vel injustum est, dubitatur.

cumque modo non de fieri dubitant, sed de justo vel injusto.

Ex his autem quae dicta sunt, facile est 64. Elciree quod involuntariorum quaedam ve- Voluntario- ria sunt. Venialia autem dicimus quae- dam sura digna venia cumque ignoscentia vel venia digna sunt, quaedam non. sicut quae cumque non solum ignorantes, sed etiam propter ignorantiam facta sunt. Quae cumque autem non propter ignorant- tiam facta sunt, sed faciunt ea ignorantes quidem propter passionem aliquam quae nec naturalis nec humana sive necessa- ria, non venialia sunt, sicut quae propter levem iram fiunt, vel propter levem amo- rem, vel aliam levem passionem. Veniam non meruit qui non ex insidiis, sed ex delectatione se interfecisse dixit. Delecta- batur enim ut videret eos palpitantes in morte.

CAPUT VIII.

Utrum aliquis volens injustum patitur ?

Dubitabit autem aliquis, si jam suffi- Dublum pri- muni, en cienter determinatum est de injustum volenti fieri possit inju- pati et injustum facere per determinatio- riu ? nem modorum qui inducti sunt. Suffi- cienter quidem determinatum est quan- tum ad veritatem et justi et injusti et na- turam et modum. Sed quia oportet etiam positionibus aliorum respondere et ma- nifestare in quo verum et non verum di- cunt, oportet adhuc quaerere, si aliquis

<--- Page Split --->

volens injustum patitur. Primum quidem igitur si verum est, quemadmodum Euripides poeta dixit, quamvis inconvenienter dixerit de facto valde inconvenienti. Dixit enim, « Matrem meam occidi, inconveniens factum non negans, sed de fieri contendens, qui brevis sermo est, sed longae disputationis. » Aut enim occidit volens volentem occidi matrem, aut nolens sive non volens occidit non volentem occidi, sed ex ignorantia factum est. Ex hoc enim quaeritur, utrum, sicut verum est, semper contingat injustum pati volentem vel non, sed nolentem injustum contingat pati vel non, sed omne injustum pati involuntarium sit, quemadmodum in opposito quod est injustum facere, omne injustum facere voluntarium est? Et quaeritur iterum quaestione logica, utrum omne injustum pati sit voluntarium vel non voluntarium, quemadmodum injustum facere omne secundum voluntarium est?

luntarium ? Rationabiliter enim ad quamlibet partium istius divisionis opponitur. Constat enim quod omne justum et injustum operari voluntarium est. Rationabile est ergo, quod secundum utrumque oppositorum, scilicet quod injustum pati opponatur ad operari : et sic et injustum pati et justum pati, vel omne voluntarium vel omne involuntarium esse videtur. Si enim operari justum et injustum, semper voluntarium est : justum autem pati et injustum pati, ad operari opponitur : et operari voluntarium est : secundum dictam consequentiam sequeretur, quod pati justum vel injustum omne involuntarium sit. Si autem operari involuntarium, sequitur quod omne pati involuntarium sit. Inconveniens autem utique videtur, etiam in eo quod injustum est pati, si omne pati justum dicatur voluntarium : quidam enim justum patiuntur non volentes. Verbi gratia in pleonexia injuriam facit qui plus accipit : et cnm pleonectis a judice dirigitur ut restituat quod plus accepit, pro certo a judice justum patitur : et tamen non volens hoc patitur : justum ergo patitur non volens.

Consequi enim videtur si quatuor conn omnes traria ponantur, scilicet voluntarium et n voluntarium, injustum facere et injustum pati,si alterum contrariorum sequitur ad alterum, et reliquum sequitur ad reliquum. Congregare enim et disgregare opposita sunt, calidum et frigidum opposita : et si haec referantur ad naturales potentias, sequeretur necessario quod si frigidi est congregare, calidi erit disgregare : et idem est de albo et nigro si referantur ad visus congregationem et disgregationem. Videtur ergo et hoc sequi, quod si injustum pati et injustum facere opposita sunt, et voluntarium et involontarium, et omne injustum facere est voluntarium, videtur omne injustum pati esse involuntarium. Et ideo quaeritur, utrum sic se habeat sicut dictum est, vel aliquod injustum facere sit voluntarium, aliquod autem involuntarium ? Et similiter de injustum pati, utrum omne injustum pati involuntarium sit, an aliquod involuntarium, aliquod vo-

Et ideo circa hoc iterum dubitare potest aliquis, utrum omnis qui injustum passus est et injustum patitur per se, in quantum scilicet injustum est, vel quemadmodum sicut est in operari, ita est in pati ?

In operari enim est injustum operari per accidens et per se : et ita videtur justa et justa et injustum pati sit per se et per acciadendo et patiento, dents, ita scilicet quod utrisque justis cesses haconsimiliter seme habenti homines.

<--- Page Split --->

ter : et tunc non injustificat : ergo nec injusta operatur, quod injustificari, injusta operari est. Similiter autem non semper idem est injusta pati ei quod injustum pati. Injustum autem patitur aliquis non ex electione justi, sed ex passione aliqua alia : et tunc non injusta patitur, sed concupiscentiae desverientia patitur. Similiter si volens aliquis injustum patitur, non injusta patitur : non enim injustum est, quod aliquis patiatur quae eligit ex voluntate. Similiter autem est et in eo quod est operari injusta et pati injusta. Haec enim opponuntur, et non est possibile quod aliquis injustum patiatur nisi sit aliquis qui injustum faciat a quo patiatur. Et per oppositum possibile non est, quod aliquis justum patiatur nisi aliquis alius justum operetur a quo juste patitur.

Et cum juste operetur volens, tunc quaeritur utrum ille justum patiatur volens vel nolens? Ad hoc autem quidam solvunt per instantiam dicentes, quod si injustum facere simpliciter est quando aliquis volens nocet alteri. Volens autem non nocet nisi noceat sciens circumstantias in quibus est actus, et quem scilicet et quo, et ut, et cujus gratia. Incontinens autem quando effluenter dat meretrici quae habet, volens nocet ipse sibiipsi. Incontinens ergo volens utique injustum patitur a seipso. Aliquis igitur injustum patitur volens. Contingit ulterius ex ista ratione, quod idem ipse sibi injustum facit.

forte non erit diffinitio quae data est de injustum facere et de injustum pati. Diffinita enim sunt haec in antehabitis, quod injustum facere plus est in lucro et minus in damno habere: injustum autem pati modo minus habere in lucro et plus in damno. Et dictum est in antehabitis, quod ex hoc surgunt contentiones et querelae, quod injuriam passus non ex voluntate habet minus, sed injuriam faciens ex voluntate habet plus. Si enim nihil amplius ad has diffinitiones addatur, videbitur incontinens volens sibiipsi injustum facere, et volens a seipso et ab altero injustum pati.

Propter quod addi oportet ad diffinitiones istas, scilicet quod nocens sive injuriam faciens vocatur nocens, quando nocere intendit : et hoc est quando est sciens quando cui nocet, et quo opere vel instrumento nocet, ut, hoc est, quo modo nocet, et in caeteris circumstantiis similiter : et quod nocumentum hoc praeter voluntatem sit ejus cui nocet : non enim nocere videtur quod secundum voluntatem est. Contingit enim quod aliquis laeditur volens et injusta patitur volens, sicut dictum est de incontinente : sed haec sunt injusta materialiter, hoc est, quaedam res quae injustae sunt : et his omnibus salvis et veris existentibus, tamen verum est quod nullus volens injustum patitur, quia non eligit injustum pati secundum quod injustum est : voluntas enim fine determinatur. Nullus enim neque continens neque alius pati vult quod injustum est : sed incontinens aliquando operatur praeter voluntatem ex passione. Nullus enim penitus vult vel velle potest quod non existimavit sibi esse studiosum et utile et delectabile et bonum. Incontinens autem passione victus contra rationem saepe operatur, quod existimat secundum rationem non oportet operari : et tunc operatur quod est injustum, et patitur quod injustum est, sed non operatur et patitur ut injustum, sed potius ut his quae concupiscit adjunctum :

Dubium tertium, an contingat eumdem sibiipsi injustum facere ?

Hic autem est etiam unum aliquod dubitatorum, si scilicet contingit eumdem sibiipsi injustum facere. Adhuc autem si quis propter incontinentiam volens patitur injustum ab alio volente laedere ipsum, sicut leccator frequenter injustum patitur volens a meretrice laedente ipsum in damnis. Patitur enim et sciens et prudens et libens. Videtur utique, quod erit volentem aliquem injustum pati, sicut est volentem injustum aliquem facere : vel

<--- Page Split --->

et quia hoc eligit hic cum patitur, non est injustum. Et hoc probatur per Homerum dicentem, quia quae quis dat volens, non est injustum ut damnum patiatur: quia qui antecedens vult vel eligit sciens et prudens, necesse est quod consequens ad illud velit et eligat. Glaucus enim quando Diomedi dedit aurea pro æreis concupiscentia victus: et quando centum boves dedit pro novem bobus ut magis in amorem suum Diomedem deduceret, non injustum passus est: quia ex voluntate dedit et in ipso erat dare vel non dare.

CAPUT IX.

Si est volentem aliquem injustum sibiipsi facere ?

Ut aliquis injuriam patiatur, non est in potestate ipsius situm

Non enim aliquis dicitur pati injuriam, eo quod sibi fit secundum voluntatem, sed potius in hoc videtur sibi fieri beneficium et lucrum: id autem quod est injustum pati idem est quod injuriam pati: injuria autem contraria voluntati est. Injuriae ergo quam patitur, principium non est in ipso qui patitur, sed in eo quod injuriam facit: et ideo in talibus alium oportet esse qui injuriam facit, et qui injuriam patitur. De eo ergo quod est injustum pati si proprie et per se sumatur, manifestum est quod non potest esse voluntarium. Haec ergo determinatio quo jus est quod est volentem quidem semper injustum facere. Justum autem volentem pati, non est nisi per accidens.

Quaë autem praëeligimus dicere in praëdubitata quaëstione duo erant, scilicet si contingit injustum pati volentem, et si contingit eumdem sibiipsi injustum facere: et haëc quidem jam determinata sunt. Adhuc autem duo remanent, utrum scilicet justum facit volens qui præter dignitatem alii plus tribuit volens quam sibi sive in distribuendo sive in communicando: vel ille injustum facit, qui plus accipit ab alio præter dignitatem quando volens et sciens hoc retinet. Secundum autem dupliciter est si contingit eumdem sibiipsi injustum facere: quod tamen ex præinducto determinatur problemate. Secundum enim determinatur ex determinatione prioris. Si enim id quod prius dictum est, quod scilicet ille qui alii plus præter dignitatem tribuit quam sibi, injustum facit, et non facit injustum qui plus habet ab alio acceptum, de necessitate sequi videtur quod si quis alteri plus quam sibi præter dignitatem tribuit sciens et volens, injustum facit sibiipsi: et hoc difficile est concedere in moribus. Viri enim moderati et modesti et mansueti qui non parvæ laudis sunt, sæpe minorativi sunt suorum, ut in antehabitis diximus, et plus sæpe aliis, sibi autem minus tribuunt propter benevolentiam: cum tamen grave sit dicere

<--- Page Split --->

quod tanti viri injustum aliquod operentur. Sed forte aliqui adhuc dicerent, quod in hac distributione quando alii dat et sibi minus, non accipitur id quod simpliciter bonum est, sed quod bonum est alicui et ut nunc: quamvis enim sic distribuens alteri plus det quam sibi de bono utili quod est bonum et ut nunc et ad aliquid, tamen de eo quod est simpliciter bonum et universaliter et semper, quod est gloria et honor, plus distribuit sibi quam alii : et haec est solutio ad hominem, quia de hoc non quaerebatur, nec de tali distributione intendebatur in objectione.

Solvitur ergo hoc adhuc sicut et praecedens per diffinitionem ejus quod est injustum facere et injustum pati. Nullus enim patitur nisi quod contrarium est sua voluntati, et de quo ut injuriam inferente quaerebatur. Taliter autem distribuens nihil patitur praeter ipsius voluntatem, propter quod non injustum patitur quod ita distribuit: sed si concedatur aliquid pati, non patitur nisi nocumentum damni : et hoc non est injustum, quia volens et sciens facit sibiipsi.

mata, ut gladius et securis, occidunt, et manus a corde mota, et famulus præcipiente domino, quorum nullum sic injustum facit quod injustitiae sit principium : et ideo injusta esse non dicuntur, cum tamen quaedam faciant ab alio mota, quaedam quae injusta sunt.

Adhuc siquidem aliquis ignorans legale justum judicavit injuste, non dicitur injustum fecisse, cum secundum legale justum ignoret : neque tale judicium proprie est injustum judicium : quia legaliter injustificans sciens et volens injustificat. Sciens autem et volens esse non potest, qui legale justum ignorat. Est ergo tale judicium ut injustum, sed non proprie est injustificatio sive injusti operatio. Legale enim justum alterum est ab eo quod est primum justum et naturale : legaliter autem non injustificat qui legem ignorat. Si autem cognoscens legem nihilominus injuste judicavit, nec ex ignorantia fecit, sed avare fecit propter quaestum : sicut et ille avare facit qui in speciali justitia plus quaerit in lucro et minus in damno. Sic enim injuste judicans vel gratia facit hoc quam exspectat ab aliquo, vel pсena quam timet ab aliquo : utrumque autem horum in ratione lucri est. Si quis ergo patiatur injustificationem in eam quae legalis est, et in eam quae est communicationum, quemadmodum ille qui plus habet in lucro, qui in communicationibus injuriam facit, ita et ille qui secundum legalem justitiam injuste judicavit, plus habet in lucro, quamvis non argentum accipiat, sed gratiam, vel pсenam quam exspectat ab aliquo. Etenim qui agrum injuste judicavit sententiam dans non secundum legem, non semper propter hoc agrum accepit, sed argentum propter quod judicavit, judicium pervertit. Sicut enim in præcedentibus diximus lucrum non solum in argento et auro est, sed in omnibus quae argento mensurari possunt. Injustificatio ergo qui spe gratiae vel timore pсenae injuste judicavit sciens legem, et non propter ignorantiam excusatus. Secundum

Ex hoc autem primi problematis accipitur determinatio : quia manifestum est, quoniam sic distribuens injustum facit : et ille non facit injustum qui plus habet datum sibi per distributionem talem. Non enim injustum facit cui injustum distributum inest acceptum, quia in illo non est principium : sed potius ille injustum facit qui volens hoc facit et sciens et prudens : ille autem est unde principium actionis est : actionis autem principium in distribuente et non in accipiente est : accipiens enim inductus et motus ab alio habet quod habet, distribuens autem ex seipso propria sponte facit. Si enim ab alio motu injusta facerent, tunc injusta facerent in quibus injustitiae non esset principium. Et hoc quidem inconveniens est, quia multipliciter aliqua facere dicuntur. Instrumenta enim inani-

<--- Page Split --->

utramque ergo injustitiam, legalem scilicet vel communicationem, patet quid est injustum facere vel injustificare.

CAPUT X.

Quod non est in potestate hominis quando vult justum vel injustum esse.

quibus dicunt leges vel praecipiunt. Hæc et injusta. autem existimatio erronea est. Quia sic determinare justa, non est determinare ea nisi secundum accidens. Hoc enim modo determinatur justum in universali cui accidit justum esse quando ad particulare determinatur: sed vere justa sunt quæ aliter operata sunt, ad particularia scilicet operum adaptata secundum omnes negotii et personarum circumstantias. Et in speciali justitia vere justa sunt, quæ aliqualiter sunt distributa vel communica data adaptata scilicet secundum omnia singularia in quibus est distributio vel communicatio. Hoc autem scire plus est opus et utile quam scire sana, quanto melior est anima quam corpus: scientia enim sanorum corpori valet, scientia vero justorum valet animæ. Unde sicut in medicina species ex quibus fit confectio, facile est scire, mel scilicet, et vinum, et elleborum, et adustionem, et incisionem: sed difficile est scire qualiter hæc oportet distribuere proportione ponderum, commixtione virtutum, oblatione sumptio num, et quando, et ubi, et cui, et quanto de unoquoque opus est ad præservandam vel recuperandam sanitatem, tanta diligentia opus est et cura et studium, quantum est medicum perfectum esse: et similiter est in justis.

Homines autem generationes habituum consuetudinialium non considerantes, exstimant in seipsis esse, ita quod non voluerit in ipsis sic, injustum facere : propter quod dicunt quod facile est injustum esse. Hoc autem non est verum. Id enim quod est injustum facere, facile quidem est : ex habitu autem facere non facile. Commisceri enim uxori quæ vicini est, et percutere proximum, et dare dilapidando manu argentum, valde facile est et in omni facultate : sed sic habentes secundum habitum hoc facere, non facile est, nec in 'facultate hominum. Facere enim hæc absolute est facere ea quæ injusta sunt. Facere autem ex habitu, est facere ista ut injusta, quæ non potest facere nisi sciens et eligens et intendens, ita quod unum sit et movens et finis et forma agentis. Sic autem agere non statim est in nobis.

Ex his tamen surgit et alius error: propter hæc enim quæ dicta sunt, quidam existimant quod in facultate justi sit injustum facere nihilominus quam si non esset justus : quinimo quod et justus magis possit facere injusta quam injustus. Potest enim justus, ut dicunt, commisceri alieni mulieri, et potest percutere proximum : et sic fortis potest dimittere clypeum, et conversus in fugam potest currere in qualecumque irruendo : horum enim unumquodque nihil est difficile facere. Sed nos ad hæc dicimus, quod timere ut timere, et injustum facere ut injustum facere, non hæc naturaliter tantum facere est : quia quamvis

Errant quo quo exi-

simulantes justum non

minus posse injuriam

fæcere quam injustum.

Similiter non recte sentiunt homines nudam ipientiam se cognoere justa

Similiter autem existimant homines quod cognoscere justa vel injusta nihil sapiens sit, eo quod quilibet bene determinat quid justum et quid injustum est. Non enim difficile est intelligere ea de

<--- Page Split --->

hoc facere sit quaedam facere quae injusta sunt, tamen hoc facere non est injustum facere sive injustificare nisi secundum accidens: sed hoc facere fit prout habentem secundum habitum contingit ea facere, ita quod una forma sit movens et finis et forma operantis, hoc est, injustum facere et injustificare secundum se. Quemadmodum in medicina medicari et sanare, incidere vel non incidere, pharmacum dare vel non pharmacum dare, non est simpliciter facere, sed sic facere ut ars præcipit. Patet igitur ex his quid sit justum et injustum, justificare et injustificare per se et non secundum accidens.

CAPUT XI.

citer esse dicta, honesta scilicet et utilia. Honesta, sicut virtutes quae essentialem habent ordinem ad felicitatem : haec tamen exteriora bona non sunt, sed interiora. Utilia vero diximus, quae organice ad felicitatem deserviunt, ut potentatus, honor, et divitia, quae secundum sui naturam sunt bona, licet usus earum aliquando malus sit : et in communicatione istorum et distributione in praehabitis diximus esse justitiam : quia in his communiter viventes superabundantiam habent et defectum, quod non est in virtutibus, et in quibus totum medium est, et nihil abundantia et nihil defectus. Similiter autem non est hoc in vitiis in quibus vel totum abundantia est vel totum defectus. Quibuscumque ergo convenit in bonis universalibus superabundare et deficere, in illis est justitia et injustitia. Deorum ergo in communicatione ad invicem vel ad nos non est justitia vel injustitia : quia non convenit diis in talibus bonis superabundare vel deficere : quamvis hoc Plato dicere videatur. Quibusdam autem insanabilibus et malis hominibus nulla particula talium bonorum utilis est, scilicet nec potentatus, nec honor, nec divitiae : sed nocent eis, et non contingit secundum justum vel injustum convivere. Quibusdam autem haec exteriora usque ad hoc perficiunt, quod proportionatum quilibet habeat : et hoc est humanum bonum ut homo est : homo enim civile animal est et in communitate vivens. Talium igitur convictus ad invicem secundum justitiam est.

<--- Page Split --->