TRACTATUS I

DE NOMINIS MULTIPLICITATE QUOD EST JUSTITIA.

CAPUT I.

Quid vocatur justitia generaliter ?

  1. De justitia in justitia hoc in loco considerandum.

In hoc libro quinto Moraliurn de justitia est intendendum. Haec enim moralis est, eo quod in operationibus et passionibus est. Operationes ex passionibus oriuntur : quia, sicut dicit Aspasius,

passiones movent ad operationes. Non enim esset qui plus vellet in lucro et minus in damno, nisi ad hoc moveret cupiditas rerum fortunae subjacentium. Sed justitia principaliter est in operationibus, eo quod per operationes et non per passiones ad rempublicam refertur et ad politicum : et in operationibus ejus medium quaeritur, et non in passionibus. Non enim judicat politicus in quantum mesidicus est, hoc est, medii conjectator de eo qui majorem vel minorem cupiditatem habuerit, sed de eo qui in opere plus vel minus accepit : passio enim communis non est, sed operatio solum ad communitatem habet relationem. Mesidici autem politici communia est diligere et non propria. Patet igitur quod haec virtus speciale aliquid habet : aliae enim cardinales et quaedam adjunctae plus in passionibus sunt in operationibus. Ista enim in operibus est, secundum

<--- Page Split --->

quod medium est, et non est in passionibus, nisi in quantum passiones causae sunt operationum.

Adhuc autem bene aliarum virtutum in passionibus est : et signum ejus, quod est bene in operatione. In ista autem e contra est : bene enim in operationibus est, non autem in passionibus, nisi secundum quod relatae sunt ad operationes ut operationum incitamenta. Unde haec virtus magis est similis arti quam aliae morales in hoc quod bene ipsius in opere operato est magis quam in operante, sicut in arte est. In aliis autem, sicut in secundo dictum est, bene magis est in operante quam in operato opere. Hujus autem causa est duplex. Una quidem, quia virtus haec non tota in appetitu consistit, sed potius in ratione proportionante, judicante, et determinante quid cui debitum sit, quod appetitus facere non potest. Secunda est, quia conjectatio medii ejus semper in altero est, et non in operante. Aliter autem conjectans quam mesidicus, non per appetitum, sed per rationem judicabit. In aliis autem virtutibus conjectatio medii semper in operante est.

Hæc igitur causa est, quod inter morales ultima ponatur. Minus enim de more habet et plus de ratione quam aliqua aliarum moralium. Et non est causa quam dicunt quidam, quod sicut dignissima ponatur in fine : sed potius quia multiplicitatem habet, ex eo quod rationis relatae ad morem, ex principiis virtutum quæ simpliciter morales sunt, determinari non potuit : sed alia principia ponere oportet : et ideo extra morales determinanda fuit : et quia sine more non est, propter hoc cum aliis moralibus erat conjungenda, ut iste liber quasi continuatio quædam sit moralium ad intellectuales. Quare autem cardinalis vel principalis virtus sit et qualiter, in principio a nobis determinatum est.

De justitia igitur et injustitia opposita in hoc libro a nobis intendendum est, duo principaliter quaerere intendentes.

Primum quidem, circa quales operationes sunt justitia et injustitia ei opposita. Secundum autem, qualis medietas sit justitia, et quale medium sit justum, et quorum medium sit, et inter quæ extrema. Intentio autem nostra est procedere secundum eamdem methodum quæ in his quæ prædieta sunt, habita est, hoc est, quod typo et figuraliter et non subtiliter procedamus. Subtilem enim processum materia non admittit, eo quod moralia omnia a nobis sunt per voluntatem et liberum arbitrium. Liberum autem arbitrium stans causa non est, nec habens ordinem necessitatis.

Dicamus igitur quid volumus dicere quando dicimus justitiam, accipientes id quod ab omnibus dicitur ordinantibus quamcumque urbanitatem. Dicta enim illorum considerantes videmus ex intellectu dicti,quod omnes politici justitiae nomine talem volunt et intendunt habitum determinando dicere, a quo illi qui habent eum, ex facultate perfecta operativi fiunt justorum, et a quo in effectu justa operantur, et volunt justa per appetitum : ita quod justitia in quantum habitus est, det facultatem : et in quantum bonum in extremo est, justam perficiat operationem : et in quantum forma voluntatis est, faciat velle justa. Sicut enim dixit Socrates ex forma voluntatis et appetitus judicium finis est et electio. Eodem autem modo sciemus etiam de injustitiis. Injustitiam autem vocant politici habitum operativum, a quo pravi injusta faciunt et injusta volunt. Ex quo igitur hæc determinatio omnium est, et ex judicio sapientium typo procedendum est. Propter hoc et nobis tractantibus de istis primum ante omnia ut in typo quo procedere intendimus, hæc quæ ab Antiquis dicuntur, supponantur, ut in toto tractatu sequenti his tamquam suppositionibus utamur.

<--- Page Split --->

Non enim eumdem modum habent processus tractandi in scientiis et potentiis et habitibus. In scientiis enim et potentiis una eadem scientia et potentia videtur esse contrariorum. Sicut medicina in scientiis, vel geometria, vel musica, una est contrariorum, scilicet sani, musici et immusici, curvi et recti : et in potentiis ut in rhetorica et aliis quae non ex necessitate procedunt, una est scientia accusationis et defensionis. Sicut enim dicit Aristoteles, tales scientiae et potentiae sunt plurium amborum velut finium. In habitibus qui sunt formae in modum naturae rationi consentaneae, habitus quilibet non est nisi unius operativus : et ideo licet habitus contrarius sit habitui, tamen nullus habitus contrarius unus et idem acceptus secundum se operativus est contrariorum : puta sanitas quae est habitus corporis unus in se habitus est, et a sanitate per se et secundum substantiam non fiunt contraria, sed solum sana. In secundo enim de Generatione et Corruptione probatum est, quod unum et eodem modo se habens, semper facit idem. Cujus signum est : quia dicimus hominem sane ambulare quando ambulat utique ut sanus existens, et nullum signum in ambulatione videtur esse infirmitatis. Forma enim ut natura movens, unum facit cujus principium in ipsa est, et faciendo nec potest non facere illud, nec contrarium facere illud. Sicut calidum et album non potest non facere calidum et album, nec etiam frigidum facere vel nigrum. Natura enim obligata est ad unum, et illud de necessitate facit, non potens non facere illud, nec valens facere contrarium. Adhuc autem in omnibus talibus scientiis et potentiis ad operationem ejus quod secundum naturam habitus operatur, nec requiritur voluntas. Non enim medicus unus sanat sive velit illum sanare sive non, nec rhetor unus persuadebit. Injustitia autem justa nunquam operabitur nisi velit : bene enim virtutum omne in voluntate est.

Multoties quidem igitur contrarius ha- 4. bitus per diffinitionem quidem cognosciSæpe habitur a contrario habitu diffinito : multorius cognoscitur ex tius contratiae etiam cognoscitur a subjectis in quisuo contrario et sæpe bus est per principia per quæ inducitur in ex suis objectis. subjecto. Nunquam tamen contrariorum est operativus : et si cognoscitur a contrario, cognoscitur per diffinitionem quæ est sicut conclusio. Si autem cognoscitur a subjectis, cognoscitur a diffinitione quæ est docens quid et propter quid. Talis enim diffinitio constituitur ex principiis inducentibus eum in subjecto. Hujus extremum est : quia si ueæiæ quæ est bona dispositio carnis, per diffinitionem sit manifesta, statim contraria ejus xaxeæiæ quæ mala dispositio carnis est, per oppositam diffinitionem erit manifesta : sicut si albedo disgregativa visus sit, erit nigredo visus congregativa. Ex subjecto autem, sicut si albedo sit diffusio luminis in superficie clara lumen incorporante sed non obtenebrante, erit nigredo privatio diffusionis luminis : ex hoc quod superficies lumen recipiens obtenebrat ex sui cæcitate et opacitate. Eodem modo autem ex bene habentibus principiis in carne erit ueæiæ : et ex hac ueæiæ quamvis non fiant, tamen consequitur ut sint in carne bene. Verbi gratia, si enim ueæiæ per diffinitionem dicatur esse densitas carnis, in qua pars carnis juxta partem stans repellit contrarium : est necessarium quod xaxeæiæ sit raritas carnis, quæ propter sui laxitatem et partis ad partem distantiam, superflua contraria a se repellere non potest : et sic bene habens in ueæiæ in subjecto, id est, id quod bene factivum est densitatis : et in xaxeæiæ per oppositum contrarium est benefactivum xaxeæiæ. Quamvis enim contrariorum contrariae sint diffinitiones et contraria principia : tamen potentiae contrariorum et contrariae sunt et contrariorum operativa : et quia contraria non sunt in eodem secundum idem, ideo unum et idem in natura, vel in eo quod modum naturae habet, contraria operari non potest : quod non est in potentiis animæ vel scientiis :

<--- Page Split --->

in his enim unum et idem contrariorum est secundum seipsum. Voluntas enim boni et mali est, et ratio veri et falsi : similiter et scientiae et potentiae quae sunt in potentiis animae. Potentias autem dicimus, quae non stant in uno, sed tremunt inter opposita, sicut illae quae ex necessariis non procedunt. Scientia autem dicitur, quae per principia necessaria stat, sive ad verum, sive ad falsum. Contrariorum enim sunt tam potentiae quam scientiae. Hoc autem modo scientiae et potentiae non proprie dicuntur habitus : quia in modum naturae non sunt ad unum. Habitus autem dicuntur virtutes : quia, sicut Tullius dicit, in modum naturae sunt consentanea rationi, et sunt ad unum, et non possunt ad illud non esse, nec possunt esse contrarii : et si aliquando dicantur habitus potentiae et scientiae tales, oportet quod secundum elargatam significationem accipiatur, secundum quod habitus dicitur quae cumque forma perficiens potentiam ad operationem.

Propter quod alia divisio est habitus quam scientiae vel potentiae. Habituum enim alius est corporalis, alius animalis : fortitudo enim est habitus animalis : similiter autem et visus : corporalis autem sanitas et eiseia. Scientiarum autem et potentiarum talium quae dictae sunt, nulla corporalis est. Est autem etiam in hoc processu attendendum, quod ut in multum sive in pluribus consequitur, si unum contrariorum multipliciter dicitur, et religuum multipliciter dici : non tamen consequitur in omnibus : quia sicut dicitur in Topics 1, amare multipliciter dicitur, secundum animalem scilicet et corporalem actum. Secundum animalem quidem, secundum quod dicitur quod amor est transitus voluntatis in affectu boni ad alterum. Secundum corporalem autem, secundum quod amare dicitur amplexari vel osculari vel coire. Et ta-

men odire non multipliciter. Non enim secundum corporalem, sed secundum animalem actum tantum dicitur. Et sicut involuntarium multipliciter dicitur, voluntarium autem tantum uno modo. Voluntarium enim non perficitur nisi ab eo cujus principium est inter conscientem singularia tamquam ab una forma : eo quod ignorante singularia non totum principium operativum est intra. Nullus enim appetitus operatur nisi per formam scientiae quae est in ipso : et ideo voluntarium si secundum perfectam rationem accipiatur, non a multis, sed ab uno determinatur. Ab uno autem dico, quod a duobus ad unum ordinatis ad unam et eamdem perficitur operationem. Hoc autem modo unum dictum, non multum, vel multiplex est in essentia : sed in potentiis multiplex est tantum, sicut animal rationale mortale.

Quia tamen in pluribus sequitur, quod si unum contrariorum est multiplex, et reliquum : ideo in hac scientia sufficit procedere ex hoc principio. Secundum hoc igitur si justum est multiplex, sequitur injustum multiplex esse, et e converso. In hac tamen multiplicitate attendendum est, quod utrumque multipliciter videtur dici, scilicet justitia et injustitia : et secundum aliquem modum videntur æquivoce dici. In talibus autem quando æquivocatio secundum formas a quibus imponitur nomen, propinqua est univocationi, oportet ipsorum æquivocationem latentem esse, sicut in his in quibuscumque secundum rationem nominis respicitur ad unum secundum rem, sicut in sano quod dicitur de diæta et exercitio et urina et animali. In his enim respectus ad unum est, quod est animal, quamvis modus respiciendi non sit unus : et talia proprie non æquivoca, sed analoga dicuntur. In quibus autem formæ multum

<--- Page Split --->

distant a quibus nomina imponuntur quae ideae Graece nuncupantur, non latet æquivocatio : et illa dicuntur casu et fortuna æquivoca. Puta sicut quando æquivoce vocatur clavis epiglottis, quæ est sub collis animalium claudens cannam tempore cibi, ne aliquid de cibo incidere possit, et aperiens tempore vocationis ut in libero sano vox formetur : et quando dicitur clavis instrumentum quo seræ ostiorum clauduntur et rapiuntur. Harum enim formæ valde remotæ sunt et statim manifestant æquivocationem. Sicut etiam quando dicitur canis cœleste, latrabile, et marinum. Supponentes igitur probatum, quod si unum contrariorum multipliciter dicitur, et reliquum, id est, toties dicitur injustus et injustitia. Ex hoc enim sciemus quoties dicitur justitia et justus. Quamvis enim per habitum privatio cognoscatur : tamen in moribus cum privatio sit omnifariam, habitus autem ex una sola et tota causa, privatio quoad nos notior est quam habitus in his quæ fiunt a nobis. Vitium enim per modum privationis est, virtus per modum habitus.

CAPUT II.

Quot modis dicitur justitia, justus et injustus ?

quod manifestum est, quoniam secundum regulam inductam justus multipliciter erit dictus : et dicetur justus legalis, et justus dicetur æqualis lucri ultra condignum non cupidus, et minoris damni quam proximus sustinet non curativus. Justum quidem igitur legale est et æquale : injustum autem illegale et inæquale. Inæquale enim duo continet, scilicet quod non velit plus in lucro nec minus in damno quam condignum sit. Quamvis enim hæ sint duæ dispositiones et duo habitus, quorum unus perficit ad non plus appetendum in lucris, alter autem ad non minus appetendum in damnis, nunc uno nomine communi designatur quod est æqualis : specialibus tamen nominibus Græce distincte dicuntur : et qui plus vult in lucris, πλεόνεντης vocatur a πλεόν quod est plus, et ἔχω quod est habeo, et dispositio vocatur μλεονεξία. Qui autem minus vult in damnis, μειονέκτης vocatur, et dispositio πειονεξία vocatur a μεῖον quod est minus, et ἔχω quod est habeo. Utraque tamen inæqualitas quædam est, et secundum hoc opponitur æquali : et quamvis inæquale sic multipliciter dicatur, æquale dicetur uno modo : eo quod æquale volens in damnis nomen proprium non habet, sicut et in opposito minus volens etiam in damnis in Latino distinctum nomen non habet ab avaro. Avarum enim dicimus improbe cupidum pluris in lucro et minoris in damno cum præjudicio juris alieni. Per oppositum igitur justum quidem legale est et æquale, injustum autem illegale et inæquale : ita quod inæquale sua communitate prædieta duo ambiat et contineat in seipso. Hoc autem magis erit manifestum, si considerabimus circa quid est avarus et injustus sicut circa materiam.

  1. Videtur autem injustus tripliciter dici. Modinjusti. Est enim injustus illegalis, et est injustus avarus lucri improbe cupidus, et est injustus inæqualis, æquale in damnis cum proximo sustinere non volens. Propter

Manifestum autem est cum appetitus non sit nisi boni, vel ejus quod refertur ad bonum, quod avarus injustus circa bona erit. Non autem est circa omnia hona quocumque modo dicta sunt, sed cir-

<--- Page Split --->

ca ea bona circa quae est fortuna et infortunium. Hæc autem sunt quae dicuntur exteriora bona, quae quidem secundum sui naturam et substantiam simpliciter et semper bona sunt, rationem bonitatis habentia in eo quod organice deserviunt felicitati. Alicui autem non semper bona sunt propter abusum. Abutuntur quidam bonis fortunæ ad felicitatem eorum usum non referendo, sed potius ad pravitatem. Signum autem quod simpliciter bona sint et semper, est quod homines orant a diis sibi dari : quod non facerent, nisi secundum sui naturam et semper bona essent : ideo enim hæc orant et persequuntur omni studio quaerentes ea. Quamvis hæc ergo oratio non sine errore sit : quae enim fortunæ subjacent, diis immortalibus non conveniunt : in suæ enim naturae principiis bonitatem habent. Deorum autem similia sibi conferre est. Propter quod Socratici dixerunt virtutes deorum dona esse, et non bona fortunæ. Optima enim, sicut in primo diximus, fortunæ concedere irrisibile est : et non minus inconveniens est, fortuita diis attribuere tamquam optimis. Cum autem eorum usus sit usus virtutis, oratio corrigenda esset. Oporteret enim a diis orare, non bona quidem simpliciter, sed quod ea quae sunt simpliciter bona, etiam ipsis orantibus in usu bona essent : bonus enim usus talium virtutis est : virtutes autem secundum Stoicos deorum dona sunt. Eligere enim semper convenit ea quae sibi bona sunt : et ideo hæc a diis convenit petere.

etiam id quod minus malum vocamus, boni æqualiter habet rationem : ideo avaritia quæ boni simpliciter improbus est appetitus, videtur etiam minoris in malo esse, et avarus dicitur secundum hoc quod proprie cupit minus habere in damno.

Cum tamen secundum veritatem inaequalis quidem sit, sed non avarus qui pleonectis dicitur, sed potius meionectis appellatur. Inæquale enim nomen continet hoc quod est meionectis, et est commune ad pleonecten : et similiter nomen quod est illegale, tamquam genus non proximum continet utrumque dictorum. Illegalitas enim omnem continet injustitiam, et est commune genus omnis injustitiae.

Sed tamen in hoc attendendum, quod illegalis non est nisi circa ea quæ legè ordinantur. Hæc autem non sunt nisi communia ad rempublicam pertinentia. Et si est circa propria, oportet quod illa ad republicam referantur. Sicut enim homo non tantum secundum naturam est, sed etiam ut civilis accipitur, ad obsequium reipublicæ ordinatus : ita etiam ea quæ sunt hominis, sive in habitibus virtutum animæ vel corporis, sive in bonis fortunæ ad rempublicam ordinatus est : et hoc modo legibus ordinatur. Si ergo accipiamus legale secundum rationem nominis, legale est quod ad rempublicam ordinabile est : et illegale dicitur privatum tali ordine : et sic illegale valde commune est, et sub se continet pleonecten et meionecten et omne vitium. Si autem accipiamus legale, quod secundum sui naturam et usum bene non habet, nisi ad rempublicam relatum sit id cujus usus est proprius, non legale est, sicut est fortitudo et temperantia. Id autem quod optime et bene habet relativum in usu ad rempublicam, proprie legale est : et hæc sunt bona fortunæ : et sic legale commune est ad utramque justitiam, et illegale commune ad utramque

8

Injustus non semper plus, sed interdum minus expetit.

Injustus autem si in communitate suæ significationis accipiatur, secundum quod est inæqualis, non semper plus eligit in lucro quam dignum est, sed etiam minus eligit in damno in his quæ simpliciter mala sunt. Mala autem simpliciter dicimus, quæ damni inferunt nocumenttum, sive in persona, sive in rebus, sive in honore, sive in aliquo tali inferant nocumentum. Sed quoniam videtur quod

<--- Page Split --->

injustitiam, scilicet pleonexiam et meionexiam : et hoc modo justitia generalis univoce prædicatur de justitia speciali. Si vero consideremus, quod gradus et species unico nomine designantur justitiæ, cum unum nomen non possit esse speciei et generis, quod et diffinitio implicita totum esse rei nominatæ designet, hoc modo justitiæ nomen univoce non prædicatur de genere et specie, sed per prius et posterius. Perfecta enim ratione prædicatur de specie, imperfecta autem de genere. Adhuc si injustitiam accipiamus prout est virtus quæ dispositio est perfecti ad optimum : sic potestas est perfectio ad operandum justa facultatem conferens, et est totum quoddam potestativum, quod consistit ex omnibus referibilibus ad rempublicam secundum legis ordinationem : et hoc modo utraque justitiarum particularium pars potentialis totius justitiæ est, nec univoce, nec æquivoce de toto prædicatur. In integrlabius enim non homogeniis, nec pars de toto, nec totum de parte prædicatur.

quæ legispositiva vocatur, lege ordinantur et determinantur. Horum enim umquodque justum esse dicimus. Leges autem dicunt et præcipiunt in omnibus, conjectantes utile, vel in eo quod communiter confert omnibus, vel in eo quod confert optimis viris claræ dignitatis in urbanitate, sine quibus urbanitas non consistit : vel de eo quod confert illis qui publicis officiis præsunt, quorum potestate continetur urbanitas : vel de eo quod confert eis qui secundum virtutem perfecti sunt, et qui privilegia in urbanitate meruerunt : vel conjectant de his quæ conferunt aliis personis, quæ secundum alium modum talem ad rempublicam referuntur.

Propter quod secundum unum quidem modum generalem justa dicimus, quæcumque sunt factiva et conservativa felicitatis et omnium particularum ipsius, sive essentialiter, sive instrumentaliter ad felicitatem referantur communicatione politica, quæ rempublicam respicit, et ad beatitudinem civium ordinatur. Propter illam enim præcipit lex aliquando fortis opera facere ad reipublicæ defensionem : puta non derelinquere aciem, neque fugere de acie, nec abjicere arma. Aliquando etiam præcipit temperantiæ opera, ne honestas nuptiarum fœdetur : puta non mæchari sive adulterari. Aliquando etiam mansueti opera : puta non conviciari, et non percutere, neque contendere. Et eodem modo secundum aliquas virtutes præcipit operationes, et secundum malitias : virtutis enim opera jubet, opera autem malitiæ prohibet : et non tantum secundum virtutes animæ, sed etiam secundum virtutes corporis præcipit opera, et secundum facultates rerum.

CAPUT III.

De justitia legali.

  1. Quia autem secundum prædicta illegate a legilis injustus dictus est, legalis autem jutificisatur, sunt stus, manifestum est quod omnia legalia liquealiter sta, injusopertet aliqualiter justa esse. Legalia vero quae intra leges autem sunt quæcumque ad rempublicam sunt. ordinata a politico per eam potentiam

Sed hoc attendendum est, quod alic virtutes morales plurimum in passionibus sint, secundum quod in passionibus sunt, non præcipit aliquid de his politicus : quia secundum illas ad politicam communicationem referri non possunt :

<--- Page Split --->

propter quod non præcipit nisi de operationibus. Hæ enim reipublicæ possunt deservire : cujus signum est, quia cum præcipit de operibus fortitudinis, præcipit illa et forti et non forti indistincte omni ei qui civis est. Et similiter est de operationibus temperantiæ et mansuetudinis et omnium aliarum virtutum in quibus politicus nec punit nec renuntiat passionem, sed opus : propter quod cæteræ virtutes legales non sunt nisi secundum opera : et ideo justitiæ generalis formam non recipiunt ut virtutes sunt, sic enim privatæ sunt, sed potius prout sunt in operibus : et hæc est causa quare virtutes speciales a justitia generali secundum formam sunt distinctæ et differentes.

Attendendum etiam est, quod justitia non est nisi circa commune per aliquem modum concivi debitum et a cive reddendum. Propter quod circa passiones civilis ordinatio esse non potest : aliquando enim in potestate non sunt. Non enim est in potestate hominis non timere in periculis, et non concupiscere delectabilia : et ideo si hoc præciperet politicus, impossibilia cuilibet requireret. Et per hoc patet quod justitia generalis secundum formam genus est specialis justitiæ. Specialis enim justitia debitum conjicit in his, quorum ipse usus est communis. Justitia autem generalis in omnibus quæ ad communitatem secundum aliquem modum usus referri possunt : quamvis etiam quædam illorum secundum sui naturam et essentiam communia esse non possunt.

Adhuc autem justitia generalis non considerat nisi debitum legis. Justitia autem specialis et hoc considerat et debitum obligationis ex ipsa natura communicationis vel distributionis : et sic specialis justitia addit super generalem, sicut species super genus. Hæc autem generalis justitia medium ex hoc esse probatur : quia pleonexia illegalis est, et meionexia similiter : et una est in plus, et altera in minus : et hæc invenitur in

omnibus relatis ad communitatem. Injustus enim est, qui in operibus fortitudinis vel temperantiæ, quæ propter difficultatem pœnam habent, minus conferre vult communitati, et in laudibus et titulis plus vult habere in lucro: et horum duorum medium justitia est generalis. Propter hoc quidam non sine ratione dixerunt, quod justitia generalis in forma non habet generalitatem ex se, sed ex lege quæ de omnibus præcipit : et ideo quod secundum se debitum, non debitum facit. Specialis autem de non debito secundum se, debitum non facit, sed quod est secundum se debitum, ordi nat ad reddendum: et ideo cum duo sint quæ debitum faciunt in justitia speciali, scilicet obligatio quæ est ex natura rei, et obligatio ex lege, debitum quod est secundum naturam rei substantialis forma est, debitum autem legis est sicut forma generis in specie. Cum autem in medio virtutis esse notio sit, patet quod ex utraque istarum virtus moralis est. In medio enim esse dat esse virtuti, secundum quod virtus est, et dat ei esse extremum in bono, sicut in secundo hujus scientiæ libro determinatum est.

<--- Page Split --->

mirabilis in claritate sicut justitia. Admirabile enim est altum, quod multa ambit et illuminat : et hoc non invenitur nisi in bono justitiae generalis : propter quod ortus ejus, ortum significat perfectum luminis in republica quod est lumen felicitatis, sicut ortus luciferi ortum significat solis, et occasus ejus occasum significat luminis felicitatis : nec occidit nisi felicitas occumbat, sicut hesperus occumbit post occasum solis. Propter quod etiam proverbium quod Euripides primo et Theonguides post eum induxit de justitia generali, dicere consuevimus. Est autem istud : « Malo bene honestus paucis cum pecuniis habitare, quam ditari injuste pecunias possidens. » Non enim bene honestus est, qui se et sua ad rempublicam non refert : honor enim in altero est : et inhoneste ditatur, qui in contributione ad rempublicam pertinentem, minus damni eligens condigne non tribuit ut privata passione suas divitias non minuat.

Ex hoc autem ulterius accipitur, quod justitia generalis cum quodam modo omnis virtus est, eo quod in ipsa omnis virtutis opus est debito legis informatum. Propter quod Michael Ephesius dicit, quod « justitia generalis perficitur ex omnium virtutum congregatione. » Congregationem autem dico non eam quæ est in uno subjecto, sicut est homo vel anima, sed eam quæ est in una forma justitia generalis quæ forma legalis communicatio est, quæ etiam forma participata ab aliis virtutibus quodam modo omnes facit esse species istius vel supposita speciebus subjecta. Sicut igitur et omnis virtus est, et perfecta maxime virtus in eo quod perfectæ virtutis in opere usus est. Perfecta autem ideo est, quia qui habet ipsam ut habitum non tantum ad seipsum, sed etiam ad alterum quemlibet potest uti virtute secundum opus. Multi enim in propriis quidem virtute uti possunt et habent facultatem. In his autem quæ ad alterum sunt, uti virtute non possunt. Et hoc signum est, quod propria plus honorant, et ad alterum nocive se

CAPUT IV.

De laudibus justitiæ generalis.

  1. statia vir- dum pre- larissima sse vide- tur.

Hæc autem justitia generalis sola inter virtutes virtus perfecta est. Sola enim ad bene operandum perfectum facit homi- nem : sed non est perfecta in his quæ simpliciter accipiuntur ad alterum non relata. Propria enim quæ communia esse non possunt, non respicit lex : et in his non est homo perfectus, nisi ad seip- sum. Est autem homo non tantum homo per naturam, sed etiam animal conjugale et civile : propter hoc virtute quæ per- ficit eum in seipso, perfectus non est, sed virtute quæ perficit ipsum in quantum civilis est. Divinius enim est civile bo- num quam œconomicum, et divinius est œconomicum quam proprium. Perfecta autem virtus ad divinissimum perficit bonum, quia ab illo contrahit perfectio- nis rationem. Per hoc autem quod per- fecta est, multoties et multis videtur præ- clarissima esse virtutum. Claret enim in bono secundum se ad minus per opera in ordinatione domus et per adjutorium concivis quod impendit, et claret in do- mo reipublicæ per ordinationem legis : propter quod et præclarissimi viri qui etiam ad immortales deos translati sunt, sicut in Politicis dicit Aristoteles, in ju- stitia generali claru erunt.

Ex hoc iterum ulterius sequitur, quod admirabilissima sit, et quod neque hes- perus neque lucifer matutinus ita sit ad-

Admirabilissima.

<--- Page Split --->

habent, communia ad privata referentes : per quod fit signum improbe libidinis ad proprium bonum : et propter hoc optime videtur habere illud dictum Biantis qui fuit unus de septem sapientibus Apollinis, et dixit, quoniam principatus virum ostendit : vir enim in natura hominis perfectum quid significat. Non enim vir sexu dicitur tantum, sed ab animi strenuitate et perfectione : propter quod Aristoteles ad Alexandrum regem dixisse refertur :

Indue mente virum, Macedo puer,arma capesse.

Principatus autem nomen officii publici est, quia in publicis sive communibus viri perfectio secundum veritatem consideratur. Princeps enim in eo quod princeps, ad alterum et in communicatione reipublicae habet officium.

Ex hoc iterum ulterius elicitur, quod justitia alienum bonum esse videtur : hoc enim alii debitum : et hoc habet sola inter omnes virtutes. Hoc autem ideo est, quod justitia ad alterum est, et generaliter alii conferentia operatur. Operatur enim conferentia vel principi rempublicam diligenti, vel operatur conferentia ipsi communitati in qua respublica statum habet.

sum tantum virtute utitur, sed ad alium secundum ordinem reipublicae conjunctum sibi. Hoc enim opus difficillimum est et optimum : propter quod et optimum est qui illo uti potest.

Ex hoc iterum ulterius elicitur, quod Justitia nq haec justitia generalis non quaedam pars pars virtu virtutis est, sed tota virtus. Diximus enim est virtus quoniam considerato in justo perfectum posse confert ad operandum, et quaelibet aliarum virtutum etiam specialis justitia pars potentialis est ipsius. Generalis autem totum virtutis est potestativum. Et injustitia huic contraria quae perfectionis tantae est privativa, non est pars quaedam malitiae, sed tota malitia, si malitia completa sit secundum omnia quae ad communitatem referri possunt. Hoc enim modo et non alio malitia justitiae quae tota virtus est, contrariatur. Quid autem differt virtus et justitia haec, quam ad omnem et totam perfectam virtutem esse diximus, ex his quae dicta sunt, facile manifestum est. Est enim quidem virtuti eadem secundum subjectum et materiam circa quam virtus est. Esse autem quod specificae formae est actus, non est idem. Justitia enim est virtus in esse ad alterum per legis ordinationem ordinata. Simpliciter autem et absolute virtus est, secundum quod in passionibus privatis et operationibus est talis habitus secundum se consideratus qui qualem facit habentem et opus ejus tale reddit. Haec igitur sex sunt privilegia justitiae generalis.

Pessimus est qui ad seipsum et ad amicous pravita te uitur.

Pessimus igitur quidem est, qui et ad seipsum et ad amicum concivem malitia utitur : si tamen usus est et non abusus. Optimus autem est ille, qui non ad seip-

<--- Page Split --->