TRACTATUS III

DEA VIRTU TIBUS TERTIO LOCO ADJUNCTIS SECUNDUM CONVIVERE.

CAPUT I.

De amicitia et oppositis vitiis.

In congressionibus humanis et convictu et usu communi ve:borum ac rerum est quidam medius laudabilis habitus.

Inter virtutes adjunctas tertium locum obtinent virtutes quae nec in passionibus mediant, nec in operationibus, nec in eo quod instrumentaliter deservit ad felicitatem, sicut divitiae et potentatus : sed in aliquo quod ipsi convivere accidit quo homo ut civile animal existens, alii homini communiter convivit, non secundum justitiae distributionem vel communicationem, sed secundum unum et communem ordinem convictus, quo nullus dependet ab alio, sed unusquisque alteri ut aequalis, nihil accipitur quod homo

oneroso, sed decenter et delectabiliter convivit in factis et dictis. In colloquiis enim et convivere et in eo quod est communicare hominem homini sermonibus et rebus, sicut in secundo libro determinavimus, quidam quidem videntur esse placidi, placida scilicet et grata voluntate in factis et dictis acceptate. Inter illos autem illi qui omnia dicta et facta laudant ad delectationem referendo, nihil contradicentes quo aliquem velint contristare : sed existimant omnia oportere fieri ad placitum hominum, et omnibus quibuscumque sine tristitia coesse. Illi secundum veritatem placidi vocantur in omnibus dictis et factis placere quaerentes. Illi autem qui e contrario se habent his in dictis et factis, ad omnia et ad omnes contrariantes et nulli congruentes et nihil curantes de aliorum con tristatione, vocantur discoli et litigiosi. Discoli quidem, quia contrariantur ad cultum virtutis. Litigiosi autem, quia nulli congruunt. Patet igitur quod ambo isti habitus qui dicti sunt, vituperabiles sunt, et quoniam medius horum habituum laudabilis est : et quamvis haec virtus circa delectabile sit, quod est in toto convivere secundum idipsum pro invicem sentiendo : tamen specialis virtus est et non generalis. Bo-

<--- Page Split --->

num enim civile quod in toto convivere accipimus secundum congruenter vivere, specialem et non generalem habet rationem : et cum difficile sit et per rationem prudentiae determinabile ad opus, et sit opus civile sine quo felicitas non perficitur, oportet quod sit circa ipsum virtus determinata. Specialis igitur virtus erit circa hoc in medietate consistens quoad nos, et per consequens in hoc bono civili extremum. Medius igitur habitus est hic, secundum quem disponitur aliquis ut in dictis et factis recipiat sive acceptet grate quæ oportet et ut oportet. Similiter autem secundum quem spernet, et non acceptabit grate in dictis et factis quæ non oportet et ut non oportet. Tali autem habitui medio ab Antiquis non est nomen redditum. Inter nomina autem sibi convenientia secundum Aristotelem, amicitiæ nomen magis videtur convenire. Secundum Tullium autem gratia vocatur, habitus scilicet grate vivere faciens in dictis et in factis. Talis enim est, qui secundum habitum medium dispositus est : puta medium habitum dicere volumus eum qui moderatus est et amicus, et qui assumit hoc quod est diligere. Moderatum enim dicimus, suum modum et ejus cui convivit non transgredientem. Amicus autem dictis et factis omnibus grate acceptum, nihil ingerens vel de suo influens quod amori conviventis sit contrarium. Ille autem est qui assumit diligere, qui in omnibus dictis et factis hoc considerat, quod conviventium etiam nolentium capiat cordat per dilectionem.

diligendi affectum ad eos quibus convivit vel colloquitur : et quando in dictis et factis singula recipit ut oportet, vel spernit ut oportet, non facit hoc amando vel inimicando : quia scilicet propter amorem vel inimicitiam acceptet vel spernet, sed potius facit in hoc quod talis, hoc est, per habitum amicitiæ vel gratiae ad dulciter acceptandum vel spernendum dispositus. Cujus signum est, quia secundum unam similitudinem nihil se habet ad id faciendum ad ignotos et notos, et consuetos et inconsuetos, quod vera non facit amicitia : verumtamen in singulis hominum differentiis convivit et colloquitur ut congruit, quamvis amorem et dilectionnis affectum non attendat. Non enim congruit vel convenit secundum unam similitudinem in convictu et collocutione æqualiter curare consuetos et extraneos, sed consuevit rursus æqualiter contristare utrosque. Faciet igitur hoc quod diximus, medium observando ad omnes, non dissimilis sibi in observando medium ad dissimiles quibus convivit, sed potius dissimilibus mediis utentes : quia non ad omnes per eadem media in dictis et factis convivere potest. Iste autem medius est universaliter loquendo quidem quantum in quibus oportet, et ut oportet, aliis convivit et colloquitur.

Omnes enim actiones suas et collocutiones ad bonum conferens refert,bonum quidem honestum, conferens autem sibi vel ei cui convivit, et in omnibus his conjiciet ad minus non tristare conviventem, vel etiam si potest delectare cum ut in omnibus dictis et factis contentus sit et gratus salva ratione boni et conferentis. Iste igitur habitus circa delectationes et tristitias videtur esse factas in convictu et colloquii s. In his autem quæ ad vitam vel collucutionem pertinent, quæcumque quidem sunt sibi non bonum, vel etiam nocivum, ni his aspernabitur condelectare aliquem, sed potius eliget contri-

  1. Licet autem iste habitus amicitia dicalicet hic tur, tamen a vera amicitia differt : quia similis sit ist a amicitia sine passione et sine diligenamicitiae, tamen ab ea di affectu est ad eos quibus convivit et colloquitur. Vera autem amicitia in magna passione amoris est. Diligit enim amicum ut se alterum, et cum diligendi affectu cum amico habet idem velle et idem nolle. Ista vero quæ dicitur amicitia, nec passionem habet amoris, nec

<--- Page Split --->

stare : quia in talibus gratum esse,turpe est et virtuti contrarium : et ideo in talibus contristare eligit conviventem : quamvis contristare faciat quamdam difformitatem : et si forte illa difformitas sit non parva, 'et non parvum ferat nocumentum : tamen in ea eliget contristare conviventem, magis eligens incongruum esse homini quam virtuti. Difformitatem autem dicimus difformitatem quae est dissimilitudo conviventium. Nocumentum vero damnum quod incurrit in exterioribus bonis. Talis autem contrarietas vitae quam dissimilitudinem vocamus, parvam tristitiam non recipiet, sed aspernabitur. Secundum parvum enim non congrue vivens, non vituperatur, nec discolus ab aliis dicitur. Iste tamen hoc medio habitu dispositus, differenter quidem convivet et colloquetur his qui in dignitatibus sunt constituti, et quibuscumque personis aliis indifferentibus. Similiter differenter convivit magis vel minus notis, et similiter secundum omnes alias differentias hominum singulis attribuit quod decet in convictu et collocutione, et bonum quod secundum seipsum desiderat et principaliter, est omnes in convictu et collocutione delectare, et reverenter aliquem contristare. In his autem quae contingunt convictum et collocutionem, sic se habebit, quod si per aliquem illorum majora bona sit consecutus,sive bona sint, sive honesta, sive conferentia et magna delectationis, et postremum effectiva, pro illis parum contristabit conviventem : parum enim contristari conviventem tolerabilius quam tantis privari bonis. Nec contristare dimittet, quamvis forte talis contristatio futura sit ei nociva. Medius quidem igitur habitus talis est, ut diximus. Non nominatus autem est proprio nomine, sicut diximus.

lectabilis in dictis et factis non propter aliquod lucrum, sed secundum seipsum ut scilicet delectabilis sit, vocatur placdus. Qui autem facit hoc ut inde sibi fiat utilitas aliqua in pecuniis vel quaecumque per pecunias acquiruntur, vocantur blanditor : et ambo isti secundum superabundantiam dicuntur. Qui autem a medio deficit, et omnes contristat in convictu et collocutione, jam ante dictum est quoniam vocatur litigiosus et discolus. In istis autem videntur extrema opponi sibi ipsis ad invicem : eo quod proprio nomine non est nominatum, cui ambo opponuntur. Medio tamen habitui opponitur magis discolia quam placiditas, eo quod opponitur in modo et objecto : et quia frequentius fit et magis difficulter conteritur, quod facile est convincere ex his quae de aliis istis similibus determinata sunt.

CAPUT II.

De veritate circa quid aequaliter sit veritas.

Virtus autem quam in secundo libro veritatem esse diximus, et nomen habet veritatis adaptatum et non proprium. Veritas enim secundum communem rationem in rectitudine adaequationis consistit: propter quod multipliciter dicitur sicut adaequatio. Est enim, ut dicit Plato, adaequatio typi ad prototypum, et secundum hoc dicit vere entia esse quae secundum mutationem prototypum entis perfecte

<--- Page Split --->

contingunt in quantum secunda prima possunt attingere : hoc enim perfecte fieri non potest : et hoc modo a vero deficiunt quæcumque non nisi redundantiae et obscuræ resonantiae vel umbræ sunt primi entis, quod omnium entium est prototypus. Aliquando etiam dicitur adæquatio modi entitatis ad id quod ens simpliciter est, secundum quod substantiam ad substantiam referendo per modum entitatis, utramque substantiam dicimus verum ens esse. Accidens autem quod deficit a modo entitatis substantiæ, dicimus esse non verum ens, sed medium entis. Aliquando consistit in æquatione exemplaris ad exemplar. Exemplum enim adæquatum exemplari verum est : et in quantum deficit ab æquatione, in tantum deficit a veritate. Et sic formam in speculo non dicimus esse verum ens. Aliquando consistit in adæquatione formæ et potentiarum naturæ, in qua est illa forma. Sicut dicimus verum ignem esse, qui potentias et operationes habet ignis : formam autem ignis imaginativam vel aliter ab anima acceptam, imaginem vel phantasiam vel speciem ignis dicimus, et non verum ignem. Aliquando autem sumitur ex adæquatione formæ ad perfectam materiæ determinationem. Sicut dicimus esse verum aurum, cujus tota materia ad puritatem auri determinata est : et non vere aurum dicimus, quod alienæ naturæ est permixtum. Et nullo istorum modorum sumimus veritatem, quando de veritate ut virtute loquimur.

Consistit autem adhuc veritas in adæquatione signi et significati : et hoc dicitur secundum quod duplex est signum. Est enim signum a re acceptum quod est species vel intentio rerum accepta in anima, et est signum ad significandum rem positam, sicut est vox articulata. Sed hoc signum et a notitia factum est, et notitiam facit. Factum quidem a notitia imponentis : faciens autem notitiam apud alium. Et ideo duas habet adæquationes. Quando enim adæquatur nomen notitia imponentis in ratione sua perfecte desi-

gnans totam notitiam, tunc verum nomen est. Si autem minus in ratione nominis sit, tunc cadit ab adæquatione et efficitur signum mendax, et hoc mendacium deficit a veritate. Omnis enim dicens vel loquens sermonibus, utitur significatione nominum ad intentionem imponentis. Secundum autem adæquationem ad res, signum verum est, quando æquatur rei, sicut dicit Aristoteles in Prædicamentis, « eo quod res est vel non est, oratio vera vel falsa est : » et secundum hoc deficit a veritate falsitatis in oratione. Signum autem primum quod passio animæ vocatur ab Aristotele in Perihermenias, ubi dicit quod « voces earum passionum sunt notæ quæ sunt in anima, signum rei est et a re acceptum : » et ideo veritas ejus est in adæquatione ad rem, secundum quod dicit Aristoteles, quod « veritas est adæquatio rerum et intellectuum : » et secundum hoc veritas in anima est, et ad similitudinem istius veritatis veritas dicitur in moribus. Illi enim veritati opponitur fictio quæcumque fingit quod in re non est,et apparens, et non existens. Sicut dicitur esse hypocrisis mendax, quod ad similitudinem hujus accipiatur. Ex hoc patet quod in virtutibus moralibus sunt orationes et sermones, quorum nos ex intentione et electione domini sumus : et ideo sermones et opera significant et enuntiant de nobis sicut effectus significant de causa. Et in talibus adæquatio signi secundum opera et verba ad significatum, et in intentione et electione veritas est : et quod ab hac adæquatione deficit, fictio est,vel in plus vel in minus, quæ vere hypocrisis mendax vocatur secundum omnes sui differentias et species. Proprie autem fictio in plus, vocatur jactantia : fictio autem in minus, proprie vocatur ironia : utraque tamen mendax simulatio est.

Hæc igitur veritas in convicto operationum et collocutionum accepta, quamvis in multis sit, tamen in omnibus illis specialis et unius boni habet rationem sine quo mos civilis non est perfectus :

<--- Page Split --->

ideo virtus specialis est de ipsa. Cum enim in talibus sit superabundantia et defectus, ambo vituperabilia existentia, necesse est medium esse laudabile. Consequens est enim intota morali philosophia, quod quando extremum vituperatur, non propter naturam operationis vel passionis circa quam est, sed propter defectum et superabundantiam, necesse est medium in talibus laudabilium bonorum esse. Ex praemissis autem in secundo libro supponimus, quod hoc quod est virtutem in medio esse, causa sibi erit extremum in bono esse. Circa hujusmodi ergo bonum, quia extremum in bono est, et difficile et in medio consistens, specialis virtus est moralis quae veritas vocatur : cum primo modo dicta veritate non habens similitudinem, nisi in ipsa adaequatione quae in veritate est sicut principium. Cum secundo autem modo dicta veritate et in hoc habet similitudinem et in modo. Patet igitur ex praemissis, quod circa eadem est medietas jactantiae et ironiae, circa quae est medietas amicitiae. Est enim circa facta et dicta ad convivere relata. Diversimode tamen circa eadem est. Circa gratum enim et dulce et suave in dictis et factis est amicitia. Sed circa adaequationem dictorum et factorum ad intentionem electionis facientis est veritas proprio nomine innominata, hoc communiter et appropriato nomine veritas dicitur.

ter abundantiam et defectum. In praecedentibus autem dictum est quales sunt illi secundum habitum qui in ipso convivere convivuit et colloquuntur ad delectationem vel tristitiam. Sunt enim amici, vel blanditores, vel discoli. De veridicis autem et falsidicis nunc dicemus. Ordo enim hic secundum rationem est. In convivere enim primum est esse acceptum : non judicatur enim de veritate nisi prius acceptum sit. Dicimus igitur quod veritas hoc modo accepta similiter sicut et amicitia, materialiter quidem est in operationibus et sermonibus ad convivere relatis, et est in fictione ad plus et minus, sicut inter quas medium conjectat.

Jactator autem qui in fictione abundat in dictis et factis, simulator gloriosorum videtur esse aliquando quidem non existentium, aliquando autem majorum quam in veritate existant. E^povv autem qui fictus est ad minus e converso jactatori, negare videtur aliquando quae existunt secundum veritatem : aliquando autem facit ea minora quam existant, diminuendo ea quae secundum veritatem in ipso sunt. Medius autem horum nihil fingens vel plus vel minus, sed verbis et factis denuntians de se sicut est, videtur quidem antecastos esse, verax scilicet et vita et sermone, existentia in ipso opere et verbo confitens, et neque minora faciens. Antecastos enim componitur ab iv quod est afero, quod idem est quod secundum ipsum : et ab eo quod est xa^tov, quod idem est quod ostendere vel manifestare. Unde aferecaston est ea quae sunt secundum ipsum, ostendens vel enuntians. Est autem proprie nomen ejus qui in dictis et factis est non absconditus, sed manifestus, et certus, et verus.

Non est autem malum, quinimo valde utile ad doctrinam etiam tales habitus pertransire pertractando, quamvis non sint nominati : per circumlocutiones enim, quamvis non habeamus rationem propriam, aliquam notitiam accipiemus in ipsis. Magis enim utique sciemus ea quae circa mores sunt, singulares et singulos habitus pertranseuntes : et ex hoc indubitata fide in omnibus passionibus et operationibus virtutis esse medietates quasdam, conspicientes in singulis, quod se habent per modum medietatis in-

Contingit tamen horum singula tam in dictis quam in factis et gratia lucri Verax laudabilis,

<--- Page Split --->

mendaces vero vituperabiles, sed magis arrogans.

alicujus facere et gratia nullius lucri, sed propter seipsa : eo quod secundum se nullo adjuncto placeant. In talibus enim unusquisque talia dicit, et operatur : et sic in talibus vivit et convivit ad qualia secundum habitum disponitus est. In praehabitis enim tertii libri tam ex dicto Socratis quam ex ratione ostendimus, quod judicium finium vel electiones semper in omnibus sunt secundum habitus vel connaturales vel acquisitos vel a diis donatos. Unde quaecumque non alicujus gratia quod sibi causa operis est, operatur, vel loquitur, semper talia operatur et loquitur, qualia sunt secundum habitum. Mendacium autem etiam secundum seipsum, quamvis nihil habeat adjunctum, secundum rectam rationem pravum est et fugiendum : et ideo fugiendum, quia pravum. Verum autem in dictis et factis secundum seipsum quamvis nihil habeat adjunctum, bonum est et laudabile, et ideo persequendum. Sic autem et verax ab hoc vero denominatus enuntians de se sicut est, tamen medius sit laudandus. Ambo autem mendaces, scilicet qui ad plus fingit, vel ad minus, quia extremi sunt, vituperabiles sunt. Jactator tamen magis vituperabilis quam dictus ironicus. De utroque tamen istorum posterius. Prius autem dici oportet de veraci, eo quod privatio non cognoscitur nisi per habitum.

ritatem non sunt veraces, sed potius a coactiva virtute legis : propter quod non valet testium depositio quae prompte et ex electione fit, sine coactione legis facta per judicem. Sed de tali veritate dicimus, in qua sermone et vita aliquis dicit verum de se, nullo faciente differentiam ab ipso fine veri vel mendacii, quod aliqua utilitate moveat ad faciendum vel dicendum si tantum verum est in dicto et facto : quia ad verum secundum habitum dispositus est : talis enim moderatus videtur esse inter fingentem ad plus et minus. Hic enim est amator veri, et in quibus movens ad dicta et facta, in nullo differt a vero. Semper verum dicit, et in quibus differt per utilitatem aliquam id quod movet ad dicendum vel faciendum. Adhuc magis verum dicit, quia tunc habet duo moventia, verum scilicet et adjunctum : tale enim mendacium verebitur ut turpe, quod etiam secundum seipsum sine omni nocumento adjuncto verebatur. Talis igitur in medio existens laudalilis est.

Si autem ex aliqua adjuncta causa quaem majoris in civilibus est utilitatis quam verum sit, aliquando iste declinat in minus quam verum sit, mentiendo : sicut si forte per mendacium salvatur vita hominis, vel fama, vel fortuna : et in delectatione veritatis non fit praejudicium alicujus civilitatis : tunc enim mentietur in minus, eo quod hoc prudentius est. Quia inter duo mala minus malum eligendum, eo quod in superbundantiam declinare onerosum valde est : eo quod pejores sunt abundantiae quam defectus : propter quod jactatio magis vituperabilis est. Sed attendendum est quod talis delectatio nec de perfectione nec de rectitudine virtutis est, sed potius de necessitate convictus : quia aliter convivere non potest : propter quod incidit et non per se intenditur : et ideo non est de numero bonorum, sed de numero malo-

mendaces vero vituperabiles, sed magis arrogans.

Nunc de veraci sermo instituitur, qui in quibus hoc nihil refert, et in verbis et in vita ex eo vera dicit, quia habitu talis est.

Non enim hic dicimus de veridico secundum quod in confessionibus quae fiunt in pactis vel judiciis vel aliis contractibus quicumque ad justitiam vel injustitiam contenudunt. Quamvis et illa non sit non plus vel minus deponere quam sit in rei veritate, sicut dicimus depositiones testimonium esse verax. Tales enim veritates quamvis in moribus hominum sint, tamen alterius virtutis sunt. Sunt enim politicae quantum ad illam virtutem quae judicativa est : et tales veraces ab habitu disponente ad ve-

<--- Page Split --->

rum tolerabilium a politico, habens in sui causa excusationis rationem : facit enim ex pietate quam habet in proximum. Propter quod istud mendacium vocatur officiosum quod omnibus prodest, nisi dicenti qui a vero declinat. Perniciosum autem est quod in se habet causam nocumenti, sicut proditorum mendacium qui mendacio tradunt homines in mortem et infamiam et spoliationem. Est autem et jocosum mendacium, ad quod non movet nisi jocus, sicut est mendacium histrionum et fingentium in ludis. Et est mendacium vere mendacium, ad quod nihil movet nisi quod mendacium est, et in quantum mendacium placet : et istud de habitu est disposite ad mendacium : et hic mendax vere mendax est, quia mentis propriae edax, quia ex sola electione mendacii menti contrariatur.

CAPUT III.

De vitiis oppositis veritati.

  1. il majora quam inat, fingit, ravo quim assimiur, vanus imen magis quam alus esse videtur.

Ille autem qui fingit majora quam sunt in ipso nullius alterius finis gratia, nisi quia talis placet fictio, pravo quidem assimilatur, hoc est, corrupto secundum veritatem : nisi enim pravus esset, non utique gauderet mendacio propter seipsum : quia mendacium secundum seipsum pravum est. Similitudo enim habitus ad actum gaudium facit : propter quod in habitu pravus est. Hac tamen pravitate magis videtur esse

vanus simpliciter loquendo, quam malus sive malignus et injuriosus in proximum. Nulli enim nocet nisi sibi, quando mendacium propter mendacium eligit.

Si autem alicujus gratia hoc facit, hoc potest esse gloria vel lucri. Gloriae quidem quando jactat ea quae vel ex natura vel ex fortuna adveniunt : puta pulchritudinem, fortitudinem, nobilitatem, divitias. Propter lucrum autem quando talia fingit vel jactat quae propinquis sunt delectabilia et propter quae facile dant ut audiant. Ex his enim propinqui efficiuntur commissivi et donativi, ex quibus ille lucra congerit. Qui quidem gratia honoris vel gloriae fingit, non extremo vituperabilis est, et proprie vocatur jactator : talis enim honestum habet movens, quamvis mentiri turpe sit. Qui autem facit hoc gratia argenti vel aliorum quaecumque in valore argenti computantur, deformior et vituperabilior est : eo quod non adeo honestum habet movens. Quando autem hoc dicimus fingere jactatorem, non intelligimus de potentia fictionis ex arte : haec enim bona est, sicut in multis descriptionibus poeticis patet. Unde ex hac jactator non est. Sed intelligimus de fictione quae ex habitu est, quae ex sola electione fictionis procedit, quia fictio secundum se placet, quemadmodum diximus de mendace, quod quidam mendacio ipso gaudet. Quidam autem mentitur gloriam appetens vel lucrum. Ille igitur qui gloriae gratia jactat, talia fingit in quibus laus est vel felicitas, hoc est, bona fortuna quam Antiqui felicitatem appellabant. Qui autem lucri gratia fingit, simulat talia a quibus lucrum potest haberi a propinquis conviventibus : et in quibus per investigationem pertranseundo non potest inveniri, quod non sunt existentia et vera : puta quando jactat se esse medicum propter utilitatem lucri, vel

<--- Page Split --->

quando jactat se esse divinatorem propter hoc quod in talibus delectatur proximus propter curiositatem futurorum : vel fingit se esse sapientem, ad quod suspenditur proximus propter admirabilitatem : propter quod etiam haec tria jactant vel similia tribus istis. Quia in eis sunt quae dicta sunt, scilicet lucrum a proximo : et quia de facili non investigatur an vera vel falsa sint.

in Chronicis dicit, vilis valde fuit. Et propter hoc reprehendunt eos comediarum fictores. Unde Plato in præspesibus dixit: « Gaudes, ut existimo, ad aleas ludens, ipsum qui tecum ludit de gradu suæ dignitatis deponere quærens. Disponis enim superare eum, quem superare non est magnum, verbi gratia vagum hirsutum sordidas vestes trahentem : » hoc enim in vestitu suo Lacones faciebant, in ipso vestitu promittentes quamdam abstinentiam, et quamdam religionis observantiam : sicut quidam faciunt hypocritæ habitus vilitate religionem mentientes. Qui autem moderate utuntur ironia et circa ea quæ non valde prompta sunt, hoc est, quæ non valde manifesta sunt, et in parum a vero deviant gratiosi videntur propter dictas a nobis causas, scilicet quia et humiles videntur, et non onerosi.

Cyronesauteminminusdicentesetmentientesquamineissit , gratiosioresquidemsecundummoremvideturquamjactatores . Tumpropterhoc , quiahu - milibussuntsimiles : tumetpropterhoc , quianonfaciunthoclucrigratiaalicu - j u s : necfaciuntproptermendaciumquodplaceteis : sedhocfaciuntfugien - tesmolestumettimidumetprobrosumquodestinjactantiæabundantia : u n - deetistimaximegloriosadesene - g a n t . UtetiamSocratesoptimusinvir - tutefecit , quicummultaetadmirabiliasciretinomnibus , seignoraresimulavitetinferioremaliisesse .

Cum autem duo opponantur judicio, scilicet jactator et eyron, plus opponitur jactator : plus enim distat a vero quando cyron non jactator est : et deterior est jactator in quantum fit pluribus, et in quantum malitia ejus magis difficulter conteritur. Innatum enim homini est ad alta contendere et magis de se præsumere.

Qui parva et manifesta dissimulant, delicati et malitiosi sunt.

Qui parva et manifesta mentiendo se fingunt ban copanurgi dicuntur, et facile contemptibiles sunt : et talis fictio ad minus quandoque jactantia videtur esse et magis quam ironia : puta modus vestimenti Laconum. Superabundantia enim sic in defectu et quæ valde defectus est, proprie est jactantium. Hoc nomen ban copanurgi videtur esse derivatum ab anchidis, quod est genus calceamentorum delicatorum quo Iones, hoc est, Graecæ mulieres utebantur. Est autem genus calceamenti delicati non pretiosi, quod mulieribus datum fuit. Unde veteres dicebant ban con deliciosum et mollem et delicatum. Laconum autem vestis, sicut Aycuoson 1

<--- Page Split --->

ne sibi mens resolvatur, oportet quod circa hanc sit quædam collocutio et quidam convictus, quæ consona sint conviventibus, et quæ ordinat et disponit ad hoc quod homo faciat et dicat qualia ad jucunditatem oportet facere et dicere, et ut oportet facere et dicere, et ut similiter ab aliis dicta et facta audiat et accipiat. Discolus enim est ille, qui non vult audire et facere talia qualia influit aliis. Cum igitur hoc bonum civile sit et liberale, circa hoc virtus erit specialis.

De eutrapelia, circa quid sit ?

  1. congressibus humanis est uedam in virtus dia circa jocos.

In convictu autem tam in factis quam in dictis naturalis habitus est, quem in secundo diximus, intendens delectabile quod est in ludo. Omni enim lusus studioso necessarius est, ne sibi mens efficiatur inutilis. Si enim semper intendat, et ex studio vehementer animum applicet ad aliquid ad discendum vel faciendum, pro certo spiritus resolvitur, et resoluto spiritu propter motus animales membrorum, artus destituuntur, et destitutis membris etiam ipsum studium virtutis annihilatur : propter quod homo studiosus requie indiget, in qua spiritus relaxetur, et sensus ad placentia dissolvatur : sicut et in physicis operationibus natura indiget somno : et talis est requies in ludo. Studioso autem non convenit ludus nisi liberalis. Liberalis autem ludus est, qui in dictis et factis virtuti nullum facit præjudicium, sed jucunditatem affert facienti. Circa talem ergo ludum qui licet non sit virtutis essentialiter, tamen quia quædam utilis dispositio est virtuosi, convenit esse virtutem : et ex ipsa ratione materiae circa quam est, patet hanc virtutem posterius esse adjunctam quam aliae, et magis est ornatus studiosi quam virtus. Tali itaque existenti requie in vita civili et in tali conservatione quæ est cum ludo liberali, in qua oportet quemlibet studiosum vivere,

Manifestum autem est, quod etiam 98. circa hoc est tam superabundantia quæQui ridiculis exsuperant, dam quam defectus quidam a medio. Qui seurræ sunt et onerosi. enim in derisione jucunditatis risum facientis superabundant, in omnibus risum facere intendentes tam in liberalibus ludis quam non liberalibus, bomolochi quidam videntur esse, et sunt onerosi omnino in omnibus factis desiderantes risum, et magis conjectantes risum facere quam decora in jucunditate facere vel dicere quod turpe est, et magis conjectant risum facere quam quod subtrahendo contristent conviventem sive convitanem. Communiter igitur dicitur βωμολόγος. Bomolochi enim dicuntur volatilia avida et avide edentia, quæ propter cibum insident templis, intestina relicta a sacrificiis avide comedentia : a βώμος quod est templum, et λοχάω-ῶ, quod est insidioraris dicta. Unde tales conviciati et exprobrati sunt : quia sicut volatilibus talibus quæ nos milvos vocamus, nullum opus aliud est quam intendere circa templa a quibus accipiunt cibum, ita et talibus curiosum est a deformibus dictis et factis non discedere dummodo moveant ad risum. Conviciatum ergo est et exprobratum potius non contristare conviventem qui non gaudet nisi in ludis indecentibus, quam facere vel dicere indecora quæ risum moveant et faciant jucunditatem. Alii autem qui neque ipsi utique dicunt vel faciunt aliquod ridiculosum vel jocosum, et aliis dicentibus vel

<--- Page Split --->

facientibus talia, molesti essent, ἀγρόν. Græce, Latine autem duri vel austeri vocati sunt, in quibus nihil est jucundæ delectionis.

  1. Inter hos autem duos moderate deD exter ea centibus ludis in dictis et factis ludentes, modestum eutrapeli appellantur : dicti ab v quod et liberitem attinent. est bene, et τρέπω, εις, quod est verto, tis, quasi bene vertens factum et dictum ad jucunditatem. Tales enim motus mores videntur esse : quia sicut corpora ex motibus judicantur, ita et mores animae judicantur esse ex tali versione ad jucunditatem, vel dulces, vel amari : et sicut ex motibus commensuratis sana vel non sana judicantur corpora esse debilia et fortia, ita et mores judicantur ex motibus animæ. Cum autem ludus redundet fere in omnes, eo quod omnes fere ludum et risum appetant : et cum plures magis in ludo gaudeant quam oportet, et conviciari in ludis eligant non liberalibus, plures bomolochi : quia secundum superabundantiam ludo utuntur : et abusive tales histrionice ludentes, eutrapeli aliquando dicuntur, eo quod multis sunt gratiosi. Quod autem differant et non parum bomolochi et eutrapeli, manifestum est ex his quæ dicta sunt. Medio autem habitui qui eutrapelia vocatur, proprium est quod eutrapelus sit epidexiotis epidexios, quod est, cujus proprium est dicere et facere ad alterum et recipere et audire ab alio qualia congruunt modesto et liberali : componitur enim nomen ab ἐπὶ quod est supra, et δέξις quod est pactus. Inde epidexiotis, quasi superpactus in dictis et factis ad ludum pertinentibus : decentia enim quædam est et civilis tale dicere et audire in ludi parte. Liberalis enim ludus decentiam virtutis habens, differt a ludo servili qui indecens est, et servorum proprius. Et differt ludus disciplinati a ludo indisciplinati. Hoc autem probatur ex comædiis veterum et modernorum. In his enim apud quosdam erat turpiloquium. Derisio enim apud

quosdam erat suspicio : unde derisionem turpiloquium reputantes, turpiloquium ludum reputabant. Hi autem qui reputabant suspicionem in turpiloquio, contristabantur, suspicantes quod tales in habitu essent turpiloqui quales ostendebant se esse in sermone vel facto. Ad honestatem autem referendo dicta vel facta non parum differunt ista : saepe enim in ludo fit convicium. Quæramus igitur, utrum ille qui bene ad jucunditatem convicia dicit, determinari debeat sic quod bene convicians describatur in dicendo in ludo quæ non decet dicere nisi liberalem, (liberalem autem dicimus, nullis servilibus intendentem vel deditum) : vel describi debeat per hoc quod in conviciantibus ludis non contristat audientem, vel etiam per hoc quod in talibus ludis conviciantibus delectat conviventem : vel si aliquo istorum modorum, utrum adhuc hoc maneat indeterminatum quibus ludis conviciantibus indecentia dicere debeat, vel quibus ludis non contristare debeat audientem, vel quibus delectare conviventem : hoc enim determinari non potest. Aliud enim et aliud alii et alii odibile et delectabile : sed in omnibus hæc observabit eutrapelus, quod talia audiet et recipiet a convivente tam in conviciantibus ludis quam in liberalibus, qualia facere et dicere ad alium consuevit. Ad unum enim morem pertinet, quod qualia quis infert alii, talia recipiet ab eodem. Quæ enim quis sustinet et recipit ab alio audiens in ludis, hoc etiam facere videtur ad alios.

Non tamen eutrapelus omne convi- 100. cians in ludo faciet : convicium enim Non bus faccontumelia quædam est. Contumeliae auutetur detem quædam tam sunt magnæ, quod tristitiam magnam et odium faciunt inter conviventes : unde et legispositores quædam contumeliosa dicere prohibent, cives in concordia tenere volentes : sed in ludis propter jucunditatem hominum aliquando conviciari oportet. Quantum au-

<--- Page Split --->

tem conviciari oporteat et quantum non in ludis, non est determinatum : sed oportet quod in his ille qui gratiosus sive studiosus et liberalis est, sic se habeat, quod in talibus ipse sit lex sibiipsi, apud se considerans a quibus conviciorum ludis sit recedendum et quae facienda. Talis igitur quidem medius est, qui sibi sic lex est, sive epidexius sive eutrapelus appelletur. Ludos autem conviciantes vocamus convicia hominum repræsentantes : sicut est in ludis comecdiarum et tragediarum, in quibus vitia personarum recitantur et repræsentantur. Comediæ autem et tragediæ ad requiem inventæ sunt ut in eis spiritus a studii vehementia remittatur : et ideo in genere ludi continentur. Boni autem viri proprium est quod non quæcumque facta vel dicta sustineat. Si enim patienter sustinet, opinionem de se faciet quod in talibus gaudeat : propter quod cum sibi ipse sit lex, determinabit apud se quæ recipiat cum delectatione, et quæ sustineat sine tristitia, et in quibus contristatus repellat cum convicio et exprobratione. Talibus enim conviciari oportet, et exprobrari ab omni gratioso et liberali sive studioso.

CAPUT V.

De vitiis oppositis eutrapelix, et epilogo eorum qux de tribus virtutibus dicta sunt.

Bomolochus autem minor est derisore. 104. Derisor enim cum despectu aliquando et Scurra superatur a a seipso et ab aliis recedit : propter quod ridiculo. in convictu dictorum et factorum odiosus est. Bomolochus autem etsi risum faciat, et talia dicat vel faciat indecentia, quorum nullum diceret gratiosus vel studiosus : tamen nec a se nec ab aliis recedit, quia nec sibi nec aliis dissidet, omnia ad jocum referens. Derisor autem dissidet, qui risum refert ad despectum et exprobrationem. Bomolochus autem aliquando indecentia talia dicet vel faciet, qualia non ab alio audiret vel reciperet : et haec est una deformitatum ejus.

"Αγροτι αυτεμ quos duros diximus et 102. austeros, ad tales collocutiones et conRusticus ad urbanos ccevictus penitus inutilis est. Nihil enim jutus est inucundum confert ad convivere : sed in tils. omni convictu factorum et dictorum tristatur, et nulli congruit ad jucunditatem. Quamvis autem haec medietas in ludo sit : tamen quia ludus est requies, et requies unum de necessariis est ad vitam civilem, convenit circa haec virtutem specialem esse, sicut diximus.

<--- Page Split --->

  1. Tres virtutes jam determinata inter se conveniunt, et ab invicem differunt.

Tres igitur sunt quae dictae sunt in convivere medietates : et in hoc conveniunt, quod omnes sunt circa communicationem quamdam sermonum et operationum, quae communicatio est socialiter convivere. Differunt autem ab invicem in hoc, quod una quidem circa veritatem est, quae est in dictis et factis. Aliae autem sunt circa delectabile dictorum et factorum. Earum autem quae circa delectionem sunt, una quidem est circa delectabile quod est in ludis : aliae autem circa delectabile quod est in his quae secundum aliam vitam sunt convictibus et colloquiis. Hoc autem ex hoc patet quod veraces severos dicimus, quasi veritatem sequentes : eutrapelos autem jucundos : amicos autem in convictu suaves et gratos.

lum quoddam est, sicut et timor : propter quod Antiqui verecundiam diffinierunt dicentes, quod verecundia est timor et fuga cordis secundum systolem in turpi perpetrato. Propter quod sicut timor passio est et non virtus, ita et verecundia : propter quod non omnis verecundia medium habet : et illa quae habet medium, non habet medium moderando verecundiam, sed potius moderando verecundiae causam. Quantumcumque enim aliquis verecundetur ad turpe, bonum est : nimis enim verecundari non potest. Verecundia igitur de qua loquimur, cadit in universale generis utilis, et non in genere honesti, et est bonum, sicut pharmacia bonum est. Hoc enim non est bonum nisi suppositione, scilicet si humor ex corpore purgandus sit : simpliciter autem mala est. Et similiter est de verecundia quae bona est : non enim bona est nisi turpe aliquod perpetrandum, eo quod tunc retinaculum est, ne fiat : similiter autem verecundia per modum mali corpus afficit.

CAPUT VI.

De medietate verecundiae.

De verecundia quidem igitur ut de quadam virtute, non contingit dicere : passioni enim magis assimilatur quam habitui. Determinatur enim ab Antiquis per descriptionem, quod sit timor ingloriationis, hoc est, turpis quod sequitur ingloriatio et confusio. Perficitur enim verecundia consimiliter timori circa pericula : eo quod utrumque fuga cordis et spiritus est, et passio corpus afficiens : differenti tamen modo. Illi enim qui verecundantur, rubescunt in facie, corde extrudente spiritum et sanguinem ad sedem glorificationis et verecundiae, frontem scilicet. Mortem autem et pericula mortis timentes pallescunt, spiritu et sanguine recedentibus a facie et ad cor fugientibus. Haec igitur duo, verecundia et timor, utraque videntur corporalia quaedam esse : eo quod passibili qualitate corpus afficiunt. Hoc autem magis proprium est passionis quam habitus. Habitus enim in quiete est et sine alteratione.

  1. Verecundia non est virtus.

Quartum locum inter adjunctas tenet verecundia : eo quod nec virtus est nec in genere virtutis, sed in genere passionis existens, modum habet virtutis in conjectatione medii : nec verecundia est in genere honesti. Non enim de per se expetendis est : nullus enim appetit verecundiam propter ipsum verecundari. Nec etiam in genere boni est : eo quod verecundari bono non est proprium, sed potius ei qui malus est, et turpia facit : quinimo verecundari malum est : est enim fuga turpis : fuga autem mali ma-

<--- Page Split --->

Amplius autem de verecundia loquentes, prout humanis conversationibus attribuitur, nec omni aetati, nec omni professioni convenit passio verecundiae : sed juvenili tantum aetati congruit, eo quod existimamus juvenes verecundos esse oportere : propterea quod secundum passiones viventes concupiscentiae multa peccant. A verecundia autem a talibus peccatis prohibentur : et ideo eos qui de numero juvenum verecundi sunt, laudamus. Senes autem utique nullus laudabit, in hoc quod verecundabiles sint. Non enim existimamus nec posuimus quod senem aliquid oporteat operari in quo sit verecundia. Hoc autem de sene intelligimus, in quo nec ab aetate nec a passione defectio est, sicut in primo scientiae libro determinavimus.

Propter quod verecundia, sicut dixi- 107. mus, non simpliciter, sed ex supposi- 107. non simplitione quid studiosum est et bonum. Quod citet sed ex suppositioparitet ex hoc, quia si turpe operabitur, ne quid bonum est. verecundabitur utique : et si non operabitur, non verecundabitur. Horum autem nihil convenit virtutibus quae simpliciter virtutes sunt. Illae enim non passiones corporales sunt, et omni aetati et omni professioni conveniunt, et simpliciter in genere boni honesti sunt : non tamen ex suppositione boni rationem habentes. Quamvis enim diximus quod studiosus nihil verecundum committit, et ideo sibi verecundari non convenit : convenit tamen sibi verecundari in visis turpibus vel auditis. Hoc tamen duos modos verecundiae Graeci distinguunt apud eos, vocantes verecundiam quae timor est ingloriationis in turpi actu : a!?x?v?v vero turpitudinem vocant viso vel audito turpi : et confusionem hanc nos possumus appellare. Boni enim et studiosi est proprium in viso turpi vel audito suffundi et confundi. Hoc igitur modo verecundia bonum est. Quod sic probatur : quia si verecundia pravum est, sequitur quod non verecundari turpia operari sit etiam pravum. Et non ex hoc sequitur, quod si talia operetur et verecundetur, quod verecundari sit studiosum secundum se, sed est aliquid praeordinatum ad studiosum. Secundum hoc ergo si operatum confusio sequitur : confundi autem est verecundari, verecundari autem non adhuc propter hoc erit studiosum. Propter hoc ex necessitate suppositionis ad verecundiam sequitur studiosum, non simpliciter : sed ad non verecundari turpia operari a communi et universali communia etiam absque suppositione sequitur pravum. Semper enim pravum est in turpibus non verecundari. Extrema autem verecundiae, ut in secundo diximus, sunt catacliosia et inverecundia. Cataplex quidem qui abundat et ad omnes gloriationes verecundatur : inverecundus autem qui

Propter quod verecundia, sicut dixi- 107. mus, non simpliciter, sed ex supposi- 107. non simplitione quid studiosum est et bonum. Quod citer sed ex suppositioparte ex hoc, quia si turpe operabitur, ne quid boverecundabitur utique : et si non operabitur, non verecundabitur. Horum autem nihil convenit virtutibus quae simpliciter virtutes sunt. Illae enim non passiones corporales sunt, et omni aetati et omni professioni convenium, et simpliciter in genere boni honesti sunt : non tamen ex suppositione boni rationem habentes. Quamvis enim diximus quod studiosus nihil verecundum committit, et ideo sibi verecundari non convenit : convenit tamen sibi verecundari in visis turpibus vel auditis. Hoc tamen duos modos verecundiae Graeci distinguunt apud eos, vocantes verecundiam quae timor est ingloriationis in turpi actu : a!?x?v?v vero turpitudinem vocant viso vel audito turpi : et confusionem hanc nos possumus appellare. Boni et studiosi est proprium in viso turpi vel audito suffundi et confundi. Hoc igitur modo verecundia bonum est. Quod sic probatur : quia si verecundia pravum est, sequitur quod non verecundari turpia operari sit etiam pravum. Et non ex hoc sequitur, quod si talia operetur et verecundetur, quod verecundari sit studiosum secundum se, sed est aliquid praeordinatum ad studiosum. Secundum hoc ergo si operatum confusio sequitur : confundi autem est verecundari, verecundari autem non adhuc propter hoc erit studiosum. Propter hoc ex necessitate suppositionis ad verecundiam sequitur studiosum, non simpliciter : sed ad non verecundari turpia operari a communi et universali communia etiam absque suppositione sequitur pravum. Semper enim pravum est in turpibus non verecundari. Extrema autem verecundiae, ut in secundo diximus, sunt catacliosia et inverecundia. Cataplex quidem qui abundat et ad omnes gloriationes verecundatur : inverecundus autem qui

<--- Page Split --->

in tantum deficit, quod etiam in turpibus non verecundatur.

Hæc igitur de adjunctis virtutibus dicta sufficiant. Continentia enim quæ quibusdam conjuncta virtus videbatur, non simpliciter moralis virtus est, sed quædam virtus mixta ex intellectuali et morali

virtute. Ostendetur autem a nobis de hac in his quæ posterius in septimo libro dicemus. Nunc autem in libro immediate sequente de justitia tractabimus. Diximus enim in secundo quod de nemesi tractare pertinet ad rhetorem, eo quod ad judicium pertinet demonstrativum.

<--- Page Split --->