TRACTATUS II

CAPUT III.

De proprietatibus magnanimi secundum operationem ad virtutem quæ in magnis dignum facit.

Ex prædictis autem relinquitur, quod 50. magnanimus est ex quo se maximis diMagnan mun. opc. gnificat dignus existens. Dignus autem te esse o optimis non est nisi maximis. Magnanitimum. mus utique optimus erit : majora enim melior semper meretur, et maximis dignus, oportet quod optimus sit.

Eum ergo qui vere magnanimus est, 54. oportet bonum esse secundum virtutis Magnanim magnitudinem et bonitatem : videtur quod in unaquaqua enim magnum esse id quod in unaquavirtute m gnum est que virtute est magnanimum et dignum. Jam enim diximus quod in exterioribus maximum bonum est honor : in inte-

<--- Page Split --->

rioribus autem virtutis dignitas causatur a bono honesto. Nulla autem dignitas comparari potest dignitati honestatis. Numismatis enim dignitas nulla est ad ipsum comparata, quia dignitas virtutis impretiabilis est, et gratia suiipsius tantum. Potentatus autem officium est ad virtutem relatum : propter quod dignitas virtutis non nisi ad honorem referri potest, sicut ad dignissimum et optimum. Magnum autem quod magnanimitas in qualibet virtute considerat, non est magnum potestatis relatae ad actum, sed est magnum boni quod secundum relationem honestatis est in omni virtute. Quod autem circa tale magnum magnanimus sit, patet considerando quamlibet virtutem. Magnanimo enim nequaquam congruit fugere aliquem se commoventem vel contra se insurgentem : quia vitiosa timiditate maximis efficeretur indignus. Eadem ratione neque competit ei injusta facere : cujus enim gratia operabitur turpia, cui in talibus nihil magnum est, sed omnia talia vilia reputat sibi et vilipendenda ? et sic secundum singula intendenti in omnibus virtutibus qui se magnanimum dicit, omnino derisibilis esse videtur, si secundum aliquam virtutem non sit bonus. Vitio enim opposito depravatus, nullo dignus est. Non erit igitur honore dignus qui pravus est. Honor enim praemium virtutis est, et ideo attribuitur bonis secundum virtutem. Bonus autem secundum virtutem perfectam non est, qui in aliqua virtute singulari deficit : sed potest esse (ut superius diximus) parvis dignus vel mediocribus. Tales autem diximus non esse magnanimos.

bonum enim a fine est, pulchrum autem a decentia commensurationis in eo cujus est bonum. Commensuratio autem praemiat meritum secundum rationem quantitatis. Quantitatem autem dico magnitudinem valoris in ratione boni : quia in his quae non corporaliter magna sunt, sed virtute, idem est majus esse quod melius esse. Haec autem proportio meriti ad praemium secundum rationem pulchritudinis est et dignitatis, quod est ornamentum omnis virtutis. Magnanimitas igitur ornamentum virtutum est, quae apposita virtutibus majores facit eas et digniores, et sine virtutibus magnanimitas fieri non potest, quae sine virtutibus magnis fieri non potest. Propter quod difficile est secundum veritatem magnanimum esse, ita quod secundum veritatem et optimum statum et ultimum magnitudinis aliquid posse magnanimus sit. Non enim hoc est possible sine bonitate cujuslibet virtutis : et si in aliquo deficiat, non vere magnanimus est, sed aliquid simile habens magnanimo.

Maxime quidem igitur et principaliter magnanimus est circa honores sive honorationes vel circa inhonorationes. Honores enim dignos petit ut bonum. Inhonorationes aspernatur ut turpe, et non condignum. Magnanimus autem etiam est in magnis quae secundum dignitatem magna sunt : et quando sibi haec a studiosi impendentur, moderate delectabitur et decenter : eo quod tunc adipiscitur propria magnitudini virtutis condigna vel etiam minora. Virtuti enim perfectae in aliquo non potest fieri condignus honor, eo quod melior et dignior est omni exteriori bono. Sed tamen magnanimus honorem acceptabit sibi impensum, quamvis sibi non sit condignum bonum, acceptabit in hoc quod etiam studiosi,qui omnia secundum condignam rationem retribuere consueverunt, inter bona exteriora non possunt ei aliqua

Et ex his videtur magnanimitas quidam ornatus virtutum esse. Ex difficili enim in quantum difficile est,non est virtutum ornatus, sed potius in bono vel pulchro quod est in ipsis. Pulchrum autem et bonum quamvis idem sint subjecto,subtantia tamen et ratione differunt :

<--- Page Split --->

majora attribuere quam honorem. Eum autem honorem qui sibi a contingentibus personis sive idiotis et in parvis rebus posset attribui, omnino parvipendet : non enim talibus dignus est. Similiter autem et se habet in honoratione quæ est reverentiæ exhibitio. Nec illam enim curabit in parvis et contingentibus personis factam : talia enim parva et sibi non condigna, non juste fiunt circa magnanimum. Igitur, quemadmodum dictum est, circa honores et honorationes maxime est magnanimus, debitos dignitati cujuslibet virtutis : et est in magnanimitate si secundum perfectam rationem magnanimitatis accipitur, (sicut dicunt Stoici) connexio virtutum omnium, sicut et in prudentia, si prudentia perfecta sit. Magnanimi enim est undique magnanimum esse, et omnem causam dignitatis habere, et ex nulla parte indignitatem sustinere et opprobrium. Et hoc esse non potest nisi ex omni virtute et dignus et dignior et dignissimus sit. Ex hoc tamen non sequitur quod magnanimitas vel sit generalis virtus, vel omni virtuti immixta. Dignum enim quod in qualibet virtute est, singularem habet rationem secundum quod appetitus circa ipsum est delectatio et tristitia, circa quæ est moralis virtus. Non enim inconveniens est, si ea quæ secundum esse conjuncta sunt, separatim accipiuntur secundum quod super ea est eadem ratio vel appetitus, delectatio vel tristitia. Propter quod etiam in magnanimitate non conjunguntur virtutes, nisi secundum esse quod habent in magnanimo, et non connectuntur secundum substantiam et diffinitionem. Qualiter connectantur in prudentia posterius dicetur.

Qualiter magnanimitas secundario est circa magnitudinem divitiarum vel fortitudinem ?

Quamvis autem magnanimitas principaliter sit circa honorem sicut sibi condignissimum, tamen etiam consequenter est circa divitias et potentatum et omnem bonam fortunam, in quantum hæc ad honorem referuntur. Multi enim honorantur propter divitias, et multi propter potentatum, et multi propter Bonas fortunas etiam a studiosis. Hæc enim coaugent honorem quando ex vitii indignitate nihil apparet contrarium. Magnanimus tamen et in euforuniiis et in infortuniiis bene se habebit qualitercumque fortuna mutetur. Si enim bene fortunatus sit, non erit multum gaudiosus : et si sit infortunatus, non erit multum tristis. Cujus causa est, quia (sicut diximus) etiam circa honorem qui maximus bonorum exteriorum est, non ista se habet ut circa maximum sit sibi et condignum virtuti suæ. Multo ergo minus habet ad se ad ea quæ propter honorem expetuntur. Potentatus autem et divitiæ propter honorem sunt desiderabilia. Pauca enim sunt quæ sufficiunt necessitati : et quod amplius quæritur supra necessitatem, oportet quod quæratur propter honorem et gloriam. Divitias enim et potentatus habentes per ipsa volunt honorari. Cui autem et honor parvum est

<--- Page Split --->

et non condignum sicut magnanimo, huic multo magis et alia parvissima reputantur : propter quod nec multum in his gaudet, nec multum tristatur. Propter quod magnanimi in talibus despectatores esse videntur. Despiciunt enim haec ipsa tamquam sibi penitus indigna. Acceptantur tamen aliqualiter secundum quod coaugent dignitatem et honorem, sicut et nobilitas et alia quae decorant magnanimum.

est facile moderate ferre bonas fortunas sine virtute. Elevant enim animum in despectu aliorum, et administrant ad injuriandum, et ingerunt fomenta libidinum ex quibus pravi homines efficiuntur. Unde non potentes ferre fortunas bonas, et existimantes se excellere alios propter fortunam, eos quos excellunt in fortuna, contemnunt : cum tamen ipsi non operentur bonum, sed quodcumque contingens eis secundum desiderium : desiderium enim et non rationem prosequuntur. Tales igitur imitantur magnanimum : secundum veritatem tamen non sunt similes : haec enim quae operantur dignificando seipsos magnis, non operantur in his quae simpliciter digna sunt, sed in exterioribus quibus possunt fastum quaerunt. Ea igitur quae secundum virtutem sunt, non operantur : et ideo injuste contemnunt alios. Magnanimus juste contemnit, et ut oportet, et vere glorificat ut oportet. Multi autem qui idiotae sunt, contemnunt et glorificant contingenter, pro qualibet exteriori excellentia vel humiliatione contemnentes vel glorificantes alios : quod vitium personarum acceptio vocatur. Personarum enim acceptio est honorare vel contemnere hominem in veritatis praejudicium, ex hoc quod in exterioribus contingentem excellentiam praeferre videtur.

<--- Page Split --->

CAPUT V.

De proprietatibus magnanimi secun- dum comparationem ad ea quae con- sequuntur magnanimum.

virtutis magis reputat bono vitae : et in tali casu non parcit vitae, reputans quod tunc mors sit sibi utilior quam vita, velut non sit sibi dignum omnino vivere, cum non possit per vitam perficere et bene- facere secundum virtutem. Propter quod Tullius laudat puerum mortem subeun- tem antequam natalibus suis indigna fa- ceret : et laudatur Eleazarus qui mortem amarissimam subiit, antequam canitiei suae omni reverentia dignae, indigna se committere simularet 1.

Adhuc autem magnanimi est verecun- dari beneficiatum ab aliquo. Beneficians enim superexcellens est in quantum hu- jusmodi : beneficiatus autem excessus, et ideo minoratus. Diximus enim quod magnanimus magnis se dignificat. Ejus- dem autem moris est magnis dignificari et parvis indignificari. Si autem aliquan- do beneficiatur ab aliquo, tunc retribu- tivus est plurimi ultra quam recipit in beneficio. Ita enim excessor et debitor constituitur, qui incepit beneficium, et erit bene passus a magnanimo : eo quod ultra quam impendit, plurima recepe- rit.

Et ex hoc ulterius sequitur, quod quia magnanimus semper magna meditatur, videntur magnanimi in memoria habere eos semper quibus benefecerunt : quia benefacere magnanimum et beatum est. Eos autem a quibus bene passi sunt, non multum reducunt ad memoriam : bene enim pati ab aliquo indigere et memorari est : et ejusdem moris est magnis se dignificare et de minorantibus erubesce- re. In beneficentia autem, quae secundum Senecam conditio liberalitatis vel magni- ficentiae est, e converso se habet : bene- ficus enim beneficii impensi non recor- dari debet, ne pecuniam venari videatur.

De proprietatibus autem magnanimi est, quod non sit microchindunos : ne- que philoichindunos : eo quod honorat ut sibi magna et condigna : sed est megalochindunos et oligochindunos. Microchindunos enim est pro parvis etiam periclitatus : μάχος enim est par- vum, et χίνδυνος periculum. Philochindu- nos autem stultus amator periculi, φίλος enim amor est et χίνδυνος periculum. Et talis non est magnanimus : eo enim quod magnis se dignificat, pro parvis non peri- clitatur : eo quod sicut magnum se digni- ficat, periculum non amat, ne se de facili perdat. Megalochindunos autem dicitur a μέγας quod est magnum. Lo autem ar- ticulus est præpositivus, et χίνδυνος peri- culum. Et talis est magnanimus : prop- ter quod oligochindunos dicitur ab οἶχον quod est paucum : pauca enim sunt vel magna pro quibus periclitetur. In talibus enim magnis etiam vitae propriae non parcit magnanimus. Reputat enim quod etiam vivere omnino sit sibi indignum, si non possit benefacere secundum vir- tutem. Periculo enim mortis exponit vitam pro bono virtutis : eo quod bonum

1 Vide II Machab. vi, 18 et seq.

<--- Page Split --->

Qui autem recipit beneficium, oblivisci non debet, ne vitium ingratitudinis incurrat : generaliter enim qui ut beneficiatus bene patitur ab aliquo, minor eo est qui facit beneficium. Magnanimus autem semper excellere vult dignificando seipsum : et ideo delectabiliter audit, quod alios beneficiavit : indelectabiliter autem quod beneficiatus est. Propter quod et apud Homerum 1, Thetis dea aquarum non dicit et recitat beneficia quae impenderit Jovi, eo quod Jovem magnanimum reputabat, qui de impensis sibi beneficiis verecundaretur. Quae forte si memoraret apud ipsum, suae petitionis non sequeretur effectum.

F abula enim hæc est, quod Achilles dixit ad Thetidem : Multoties te patris in domibus audivi orantem quando dixi sti denigranti nubes filio Saturni, ubi in immortalibus indecentem perditionem judicare, supple, dixi sti, quando ipsum, scilicet Jovem colligare Olympii, id est, cœles' es volebant alii. Erat videlicet et Poseidon 2, et Pallas Atheniensis. Sen sus est, quod aliquando superi conspiraverunt adversum Jovem quem Thetis liberavit : et hoc est quod dicit Achilles, quod Thetidem in domibus patris, hoc est, Saturni qui pater est Jovis. Domus autem ejus sunt in cœlo duæ, scilicet Capricornus et Aquarius, in quibus Thetidem audivit orantem Achilles : quia Capricornus frigiditate condensat humidum, Aquarius autem humida cau salitate resolvit ut fluat : et ideo Thetis filio Saturni, hoc est, Jovi qui habet denigrare nubes, has orationes dixit, hoc est, ad - venerationem ejus compo suit : quia per effectum Aquarii humidi tatem ministravit, et per effectum Capri corni ministratam denigravit. Humidum enim aereum condensatum nigram efficit nubem. Hæc autem dixit Thetis, ubi ju dicare voluit indecentem perditionem

Jovis in immortalibus, hoc est, inter immortales tractatam. Jupiter enim calido et humido omnia fecundat : cu jus effectum Phaeton cum patre Sole nitebatur destruere. Si enim Thetis per nigrantes nubes auxilium non præstitisset, quando omnes Olympii Jovem colligare nitebantur : præcipue tamen Hera quæ dea aeris est, et Poseidon qui Deus maris est, quiaHoselëëvidem est quod potum da ei, et diciturHoselëëvquasi potum dans soli 3. Pallas autem Atheniensis dea sapientiae cum aliis juraverat : ita quod Deus maris potum nullum ministraret, et dea aeris humiditati per aerem viam non daret : et sic effectus Jovis periret. Quod totum Thetis dissolvit humidita tem ministrans : et sic excludens machi nationem superiorum contra Jovem. Hæc autem omnia beneficia Thetis non commemorata est coram Jove, ne ma gnanimo Jovi suam ad memoriam redu ceret minorationem : sed tantum dicto ostendit dicens : « O Jupiter, optime pater, si aliquando jam in præterito inter immortales tibi profui vel sermone vel opere, non beneficium impendens feci, sed his quæ debui multa pauciora : multo enim majora a te mihi sæpe impensa sunt. »

Sic etiam Lacones vel Lacedæmones, quod idem est, multo inferiores existen tes Atheniensibus, volentes Athenienses auxiliatores habere et pugnatores contra inimicos, non recitant computando bene ficia quæ fecerunt Atheniensibus, ne minorando eos contra se provocarent : sed potius glorificabant ea quæ ab Athe niensibus receperant, ut ad similia pro vocarent. Hoc autem recitat Callisthenes in primo libro Elivocorum, quod scilicet Thebeüs aliquando Laconicum territo rium hostiliter intrantibus, Lacedæmonii miserunt ad Athenienses, deprecantes ut secum pugnarent contra Thebæos, sic

<--- Page Split --->

dicentes, quod « quæcumque Lacedæmonii bene fecerunt Atheniensibus, hoc Lacedæmonii obliti sunt, volentes et quasi ex debito hoc fecisse reputantes : quodcumque autem passi sunt bene ab Atheniensibus, horum semper recordati sunt. » Hoc autem dixerunt, ut Athenienses tamquam magnanimos ex hoc magis ad auxiliandum et compugnandum secum provocarent. Sic igitur Thetis non recitat beneficia quæ fecerat Jovi : neque Lacones recitant beneficia ad Athenienses, sed potius recitant ea quæ bene passi sunt ab eis.

CAPUT VI.

De proprietatibus magnanimi quæ ipsum consequuntur in quantum operativus est.

Magnanimi est nullius aut vix indigere, subministrare autem prompte.

Magnanimi etiam proprium est nullo indigere, hoc est, nullo indigentem se ostendere tamquam aliena suffragia mendicantem : et si quinque ostendat, vix facit et in magnis et arduis causis, in quibus omnis homo alieno indiget consilio. Indigere enim minorationis est. Adhuc autem magnanimi est ministrare prompte, sive in sumptibus, sive in donationibus non quidem ut liberalis, vel magnificus, communicationis vel magnitudinis gratia : sed quia potius ministrare magnitudinis est et dignitatis, ministrari autem parvificæ et pusillanimitatis. Adhuc autem magnanimi proprium est ad eos qui in dignitate et bonis fortunæ sunt constituti, secundum veritatem magnanimum esse et magnum se ostendere. Ad mediocres autem esse moderatum, ne a magnitudine terreat moderatos. Magnos enim excellere secundum dignitatem, difficile est et venerabile. Mediocrem autem excellere, facile est : et ideo non est circa hoc virtus. Et in illis quidem qui magni sunt, venerari non est invirile, sed potius strenui et constantis in virtute animi : inter humiles autem personas venerari non tantum indignum est, sed etiam onerosum. Quemadmodum forti onerosum est si ad imbecilles fortis dicatur. Talis enim non est virtutis determinatio, sed potius et ultimum et optimum.

Est etiam de proprietatibus magnanimi 61. quæ consequuntur ipsum in quantum Magnani- operativus est, ad honorabilia et magna propter a ea in qui quæ super eum sunt vel ubi præcellunt bus alii pr mai occu alii, non ire, ne forte in illis deficere, vel pand parte: sed tardu ab aliis excelli videatur, quibus ante im- et piger e ad hæc, n si ubi ma gnu s est gnus est honor. operativum, ubi honor magnus vel opus magnum in cujus perfectione excellentia esse videtur. Otiosum au- temr dicimus abstractum ab operationi- bus indifferentibus, eo quod reputat indi- gna sibi. Pigrum vero vocamus non a pigritia quæ vitium est, et ex defectu cordis pervenit : sed sicut pigram dici- mus esse sapientiam, eo quod ordinate et mature mensurat opera quæ operari congruat et quæ non : et non statim im- miscet se cuilibet operi. Ubi autem est honor magnus vel opus virtutis, ibi ope- rativus est. Magnum enim in qualibet virtute magnanimi est. Et ex hoc sequi- tur quod paucorum operativus sit, sed paucorum et nominabilium. Paucorum quidem secundum virtutem, nominabi- lium secundum famam.

<--- Page Split --->

In eo autem quod est convivere ad alios siquidem secundum amicitiam con- vivit, necessarium est magnanimum ma- nifestum esse auditorem et manifestum amatorem : latere enim in odio vel ami- citia, timidi est. Timor autem ad pusil- lanimitatem tendit.

tum memor sit mali sibi illati. Recordari enim malorum illatorum memoratio est propter quam indignificatur magnanimus: quinimo malorum simpliciter non recor- datur magnanimus. Mala enim revolvere, in dejectione cordis est, quod magnanimo non competit, sed magis competit despi- cere mala.

Ex hoc sequitur quod magnanimi est plus curare veritatem quam opinionem sine veritate : quia id quod in opinione est tantum, pravum est et vanum. Adhuc autem in omni convictu hominum ma- gnanimi est debere et operari manifeste. Occulte enim detrahere vel operari con- tra aliquem, timidi proprium est et laten- tis : est enim magnanimus liber propala- tor sive redarguendo sive laudando : eo quod contemptivus est latibulorum. Con- temptivus autem est talium, propter quod libere propalativus est : et e converso libere propalativus est, propter quod et contemptivus et veridicus veritatem ut habet semper propalans. In his tamen maxime est veridicus quaecumque non propalat propter ironiam. Ironiam autem dico veritatis occultationem vel dissimu- lationem. Tali enim ironia utitur ad mul- tos sive idiotas quos contemnit : nec sci- re dignatur ea quae sunt circa ipsos. In tali convictu maxime proprium magna- nimi est, ad alium non posse vivere ad quem secundum ordinationem et regimen dependeat. Et si ad alium vivit velut ut ad amicum secundum aequalitatem et non superpositionis relationem. Ad alium enim vivere servile est. Propter quod et omnes blanditores qui gratiam quaerunt aliorum, serviles sunt et humiles seu vi- les.

Adhuc autem magnanimi est, quod non sit admirativus in humanis. Admira- tio enim est suspensio ad magnum. Dixi- mus autem in praehabitis, quod in exte- rioribus bonis nihil magnum est magna- nimo. Et ex hoc sequitur quod non mul-

Si autem hæc in cogitatu non habet, sequitur quod nec in verbo habet : et per consequens magnanimus humanilo- quus non est eorum, scilicet quae ad in- firmitatem pertinent humanam : neque enim de seipso loquitur, neque de alio, humana omnia parva reputans. Neque cura est ipsi ut laudentur, neque ut alii vituperentur : laudem enim non condi- gnam sibi reputat. Vituperium autem cum malum sit et non deceat, non di- gnatur dicere contra alium.

Ex hoc ulterius sequitur, quod non multum sit laudativus : quia laudem pa- rum reputat. Et iterum, quod non sit inaniloquus, neque de inimicis malum loquens, nisi forte recitando magnam quam intulerunt injuriam, ut magnanimi contra inimicos justam ostendat offensam esse.

In damnis autem et passionibus pro- prium magnanimi, quod de his quae ad necessitatem vitæ pertinent si amittan- tur, nequaquam sit planctivus, præcipue si parva sunt : et quod non sit depreca- tivus sive mendicativus : sic enim se ha- bere plangendo et deprecando circa hæc quæ ad vitam pertinent, proprium et studentis et sollicitudinem animæ haben- tis.

Adhuc autem proprium magnanimi est, quod ostendat se potentem ad hoc quod possedisset majora bona quam ha-

De homini- bus et ho- minum fac- tis non lo- quitur.

Res præcla- ras magis eligit possi- dendus

20

<--- Page Split --->

quam utiles. bet, si voluisset, dummodo ex veritate hoc ostendere possit, et non ex fastu jactet, sed ex dignitate rationabiliter osttendat. Adhuc autem magis proprium est magnanimi possidere infructuosa quam fructuosa. Non curare enim de fructu, ejus est qui sibi sufficit et aliis. De fructibus vero sollicitari vel cultu, insufficientiae indicium est.

CAPUT VII.

De chaymo et pusillanimi qui opponuntur magnanima.

Deficiens ad magnanimum pusillanimis vocatur. Superabundans autem chaymus, sicut in autehabitis diximus : et illi quidem non mali videntur, sicut neque banausus, neque parvificus, quamvis sint turpes. Malos enim dicimus nocumentum inferentes proximo. Isti autem malefactores non sunt. Peccantes autem sunt propter deformitatem actus et pravitatem animae. Pusillanimis enim cum dignus sit bonis, seipsum dejiciendo privat quibus dignus est : quod et contra naturam est et rationem : et videtur habere malum aliquod in hoc quod est non dignificare seipsum bonis quibus dignus est : et hoc quidem est principale malum a quo pusillanimitas vocatur. Ex consequentia autem malum pusillanimis est ignorare seipsum. Si enim seipsum non ignoraret, pro certo tam ex instinctu naturae quam ex ordine rationis appeteret illa bona quibus dignus erat. Ignorantiam autem hanc dicimus esse privationem scientiae quae est in agere, eo quod non advertit quantis bonis dignus sit : quamvis forte in universali et in particulari habitualiter cognoscat seipsum. Pusillanimitas enim avertit eum ne proprie possit advertere dignitatem : propter quod tales non insipientes esse videntur, sed magis pigri qui bona sua negligunt, nec pro-

<--- Page Split --->

priam advertunt dignitatem. Et hoc quidem malitia est. Mali enim et non boni qui conscii proprium est non dignificare seipsum bonis. Talibus autem pusillanimibus opinio quam de se habent, nocere videtur et deteriores facere. Si enim adverterent bona sua, pro certo dignificarent se. Singuli enim et singula ea appetunt, quae sunt secundum dignitatem congruentia. Isti autem discedunt tam ab operationibus bonis virtutum quam etiam ab inventionibus novorum bonorum, ut ad haec indignos se reputantes. Similiter autem et abstinentia habent se ab exterioribus bonis, honore scilicet et potentatu, ut indignos se reputantes. Quod desperatio a multorum civilium bonorum operatione impedit pusillanitem : propter quod etium pusillanimitas malitia est privativa bonorum existens. Chaymi autem nullius boni conscii, et maxima praesumentes, insipientes sunt et seipsos ignorantes : et hoc manifestum est. Conantur enim ad honorabilia tamquam digni sunt ad illa. Deinde cum ex propria indignitate retardantur et redarguuntur, honorantur exterius figurae compositione et veste et talibus similibus, et manifestant bonas suas fortunas, et magna dicunt et praedicant de seipsis, ut per hoc honorandi esse videantur qui dignitatem ex virtute non habent.

lanimitas pejor est, quia magis fit et frequentius. Omnis enim hoc conscius est sibi multorum defectuum. Dignificare etiam se magnis cum vera causa dignitatis, valde difficile est et laboriosum, et ideo paucorum et honorabilium virorum : et quia magis fit pusillanimitas, deterius malum est quam chaymotis, et magis difficulter sanabile : propter quod oportet magis niti in contrarium, quemadmodum suasit Calypso. Magnanimitas quidem igitur et opposita vitia circa honorem sicut circa finem proprium sunt, quemadmodum dictum est.

CAPUT VIII.

De virtute adjuncta quae circa honorem est secundum quod honor consistit in gradu honoris.

Inter has autem duas malitias magnanimitati quae medietas est, magis opponitur pusillanimitas quam chaymotis. Pusillanimitas enim opponitur et in objecto et in formis circumstantiarum et in fine, chaymotis autem in forma circumstantiarum tantum : et si opponitur in causa dignificationis, modus oppositionis est per privationem et non per contrarietatem quae fit in actu et habitu, de quali oppositione loquimur hic. Magis enim oppositionum est magis distans. Distare autem magis et minus non convenit nisi contrariorum oppositioni quae sola medium habet. Adhuc autem pusil-

Cum autem honor dupliciter sit, scilicet communiter, et proprie dictus. Communiter dictus honor est, qui in reverentia consistit exteriori in testimonium virtutis : et hoc quidem communiter debetur virtuti in quantum virtus est, consequenter tamen debetur etiam naturae ordinatae ad virtutem propter dignitatem rationalis naturae cui semina virtutum communicata sunt. Specialiter autem dictus honor est, vel honoris titulus.Sicut dicit Aristoteles in Regimine dominorum, quod reges Persarum quos honorare volebant, titulis et gradibus praelationum honorabant : et haec cum bona civilia sint ad honestum provocantia et

<--- Page Split --->

disponentia ad optimum, oporte appetere moderatc. Optima enim sunt exteriorum bonorum, et ad operationem felicitatis propinquissime deservient. Oportet igigitur studere ad illa. Ex dignitate autem illa consequi difficile est et bonum. Virtutem igitur oportet esse quemdam appetitum ad hoc ordinatum et delectationem et tristitiam quae sunt circa ipsa : omnia enim sunt quae virtutis sunt. De genere enim honesti est, et est dispositio perfecti ad optimum, et circa difficile et bonum cum delectatione et tristitia, et contingit abundare et deficere et medio modo habere se in istis.

Circa magnanimitatem igitur virtus quaedam videtur esse, quemadmodum in prioribus tractatibus dictum est, quae similiter videtur habere se ad magnanimitatem, quemadmodum se habet liberalitas ad magnificentiam. Ambo enim isti, liberalis scilicet et magnanimus, a magno quidem secundum quod magnum est, distant. Circa moderata autem et parva disponunt nos ut oportet. Quemadmodum enim diximus, quod magnanimitas circa magna et maxima est, hoc diximus de maximis in genere bonorum exteriorum. Quod autem maximum est comparatum ad genera alia, nihil prohibet in rebus sui generis quando comparantur ad invicem, et parum et minus et minimum habere, et similiter magnum et majus et maximum. Hoc igitur modo diximus quod magnanimitas circa parum et moderatum honorem est, qui communiter honor vocatur. Alia autem virtus magnanimitate perfectior circa honorem est, qui in sui ratione magnitudinem habet, eo quod in quantum sui ratione vel gradum dignitatis vel titulum includit sicut est praetoratus, vel proconsulis gradus, et alius similis sive major sive minor sive aequalis, et in titulis, sicut est meritum fornicis vel statuae vel publicae ostentationis et circumductionis quae fieri jubetur a regibus vel communitatibus his qui

magno praeconio honoris extolli debent. Hoc tamen publico bono Antiqui Deum ponebant, cujus cultum bonum tali conferrent, quem vocaverunt Mavortem, hoc est, majora vertentem, et eos qui inter heroas talibus se dignificabant et mavortes vocabant, et eos etiam qui jam in gradu tali erant constituti. Virtutem autem qua ad hoc bonum disponebantur, vocaverunt mavortiam, superexcessum vero ambitionem, defectum autem in communi nomine vocaverunt pusillanimitatem.

Quemadmodum autem in acceptione 73. et datione pecuniarum duplex est meUt in a plendis dietas, et duplex est superabundantia, dandis cunlis et duplex defectus : ita est in honoris mediocri exsuperres est alia appetitu, sive communi nomine, sive uti in hvirtus quae prioribus tractatibus dictum est, quae sisecundum gradum dignitatis honor vorum apme habet ad tient. est enim honor magis appetere

Manifestum est ergo, quod cum ama- 74. tor honoris multipliciter dicatur, non Nonad k referimu in idem ferimus intentionem, quando cum am tiosur laudantes aliquando et aliquando viquando i laudami

tuperantes amatorem bonorum vocamus. quandoq vivuperi mus. Sed laudantes quidem amatorem bono-

rum, illum laudamus quod magis multis qui idiotae sunt, honorem amat. Amat enim secundum dignitatem propriam quod non faciunt multi. Vitu-

<--- Page Split --->

perantes autem amatorem honoris, illum vituperamus, quod non secundum propriam dignitatem, sed magis quam oportet honorem amat, sicut ambitiosus.

Medietas tamen ista qua magnis dignificant se honoribus, propter sui difficultatem et perfectionem fere deserta est, paucis ad ipsam pervenientibus : et ideo innominata est apud multos. Paucae enim urbanitates sunt, in quibus gratiae prælationum secundum meritum conferantur virtutum, et in ipsis urbanitatibus pauci qui tale culmen attingant meritorum. In antiqua tamen urbanitate Romanorum quam in libro de Natura deorum describit Caecina pontifex, mavertes tales vocabantur. Cum autem propter raritatem innominata sit medietas, dubia efficiuntur extrema, et nomine extremi aliquando extremum, aliquando medium nominatur. Ex ipsa re tamen manifestum est, quod in quibuscumque passionibus et operationibus superabundantia et defectus sunt vituperabilia, in his medium contigit omne laudabile : et hoc est in appetitu honoris sicut in aliis appetitibus. Quidam enim appetunt honorem plus quam oportet vituperabiliter, et quidam minus quam oportet iterum vituperabiliter. Habitus igitur hic, qui est medietas existens circa honorem (quamvis innominatus) apud multos laudatur : appetit enim ut oportet, et non appetit ut non oportet. Videtur autem opponi non amor honoris qui est pusillanimitas, ad amorem honoris qui est vel chaymotis, vel ambitiosi, vel etiam magnanimi, et mavortis. Ad non amorem autem honoris qui est pusillanimis, et e converso videtur opponi amor honoris qui vel medietas est vel extremum. Opponuntur autem ad utrumque aliqualiter, hoc est, extrema ad medium, et ad invicem. Sed extrema ad invicem in fi-

nibus et objecto opponuntur magis, quam in forma circumstantiarum. Extrema autem ad medium magis opponuntur in forma circumstantiarum quam in finibus et objecto. Talis autem modus operationis etiam circa alias virtutes morales est : haec tamen in ista virtute operatio magis videtur esse inter extrema ad invicem quam ad medium : quia medium est innominatum : et ideo per nomen proprium comparari non potest. Sciendum tamen est, quod neque magnanimus neque mavors dignificant se dignis honoribus, ac si ponant honorem ut finem et remunerationem suarum operationum : tunc enim virtus adjunctam haberet delectationem, quod jam saepius improbatum est. Sed sicut quælibet virtus non operatur nisi sui proprii boni gratia, quo ipsa pars honesti est : ita magnanimitas et mavortia sui proprii boni gratia operantur. Talibus autem existentibus operibus juste condignus honor attribuitur, et sic honor attributus de consequentibus est et adjunctis. Adhuc autem quamvis ambæ dispositiones, φιλοτιμία scilicet et ἀφιλοτιμία, sive ambitio et pusillanimitas, mediae opponantur dispositioni : plus tamen opponitur pusillanimitas sive ἀφιλοτιμία, eo quod intendit in oppositum : et deterior est, eo quod ad nullum bonum erigit animam : et ideo quia homines procliviores sunt ad ipsam, propter quod difficulter conteribilis est.

<--- Page Split --->

nerati, sicut est liberalitas, et magnificentia. Quamvis enim sint circa cupiditatem rerum temporalium fortunae subjacentium, tamen non primo et per se mediant in illis, sed in operatione communicationis rerum ad vitam ordinatarum : et tales vocantur adjunctae primo loco.

Quædam autem sunt circa passionem et non circa operationem, sicut mansuetudo, quæ mediat in ira, quæ passio est et non respicit operationem, sed tantum consistit circa iræ detentionem, opus exterius non considerans, habens tamen delectationes et tristitias quæ sunt signum generati habitus vel non generati. Delectationes autem vel tristitias in absentia vel præsentia delectabilis non multum habet, eo quod sunt respectu nocentis et iram inducentis, quod præsentia est tristabile : absentia autem non habet specialem delectationem. Nullam enim penitus habet delectationem, nisi in quantum punitivum est, quod non principaliter delectatio est, sed ex consequenti, scilicet ut impulsiu nocumenti : et tales adjunctæ non in tot sequuntur principales, sicut liberalitas, et magnificentia, et consequenter adjunctæ sunt secundum locum tenentes inter adjunctas. Propter quod istæ circa unam passionem sunt, et non circa duas. In sola enim ira mansuetudo mediat : accedit tamen in quantum ipsa et ira ad fortitudinem ordinatur.

Hoc igitur modo mansuetudo quidem 77 medietas circa iras est. Et quamvis dimansu est micamus mansuetudinem, eo quod aliud eritas iran 70 nomen non habemus, eo quod medietas circa iram innominata existit, et fere extrema innominata sunt : tamen nomen mansuetudinis ferimus et adaptamus ad medium : cum tamen proprie non nomen medii sit, sed potius declinet ad defectum iræ. Superabundantia autem quæ in ira medium excellit, dici potest iracundia quædam. Ipsa autem

CAPUT IX.

Quid et qualiter sit mansuetudo ?

Virtutes morales differenter sunt circa passiones. Quædam enim sunt circa passiones principales quas moderando et ordinando conjectant in eis, et illæ sunt circa duas passiones, sicut fortitudo circa timores et audacias, temperantia vero circa concupiscentia innatas et insensibilitatem concupiscentiarum : et illæ principaliter sunt circa passiones, et consequenter circa operationes, et habent duplices delectationes et tristitias duplices in opere. Unam enim habent communem extremis et medio, quæ est delectatio in præsentia appetibilis, et tristitia in absentia. Aliam habent quæ est signum generati habitus, quæ convenit medio et non extremis, quæ fiens in operatione delectatio quando generatus est habitus, et fiens in opere tristitia ex impedimento rectæ operationis antequam habitus generetur : et omnibus his modis duæ cardinales fortitudo et temperantia circa passiones et operationes sunt. Quædam autem sunt principaliter circa operationes moderantes et ordinantes, et non sunt circa passiones quæ moderen tur et ordinentur, sed sunt passiones consequentes secundo et tertio modo. Habent enim delectationem et tristitiam ex præsentia vel absentia delectabilis, et delectationem vel tristitiam quæ signum est generati habitus vel non ge-

<--- Page Split --->

passio in qua medium quaerimus sine genere, vocatur ira. Quaerentes autem medium, non in ipsa ira secundum se quaerimus, eo quod hoc non possibile nobis: sed quaerimus in his quae faciunt iram et excitant. Talia autem iram facientiam ulta sunt et differentia.

Et hoc modo medium quaerentes dicimus, quod ille laudatur ut medium habitum habens, qui in quibus causis oportet, et quibus hominibus oportet, irascitur. Adhuc autem et qui irascitur ut oportet, et quando oportet, et quanto tempore oportet : et hunc dicimus mansuetum, quamvis nomen non sit proprium. Quod enim mansuetis nomen tale aptamus, propter hoc est quod laudabilium bonorum nomen aliud in ira non habemus. Proprie tamen mansuetus imperturbatum quemdam nominat, et qui a passione irae non ducitur ad aliquam punitionem inferendam. Mansuetus autem secundum quod dicitur medius, mansuetus non est qui omnino non dominatur a passione, sed potius irascitur secundum quod recta ratio non ordinabit : et in his causis in quibus recta ratio ordinat irascendum, et in tantum tempus tenet iram, in quantum recta ratio ordinabit tenendam. Mansuetus autem si proprie accipiatur, peccare videtur ad defectum quibus non oportet irascendo : eo quod mansuetus secundum suum nomen non est punitivus in injuriis, sed potius condonativus.

naturalem. Tales igitur qui non irascuntur ut oportet, nec quando oportet, nec in quibus oportet, ac si injurias non sentiant, insipientes sunt : eo quod videntur non sentire injurias, nec tristari in ipsis, et maxime propter hoc, quia cum irati non efficiantur secundum sensum injuriae, non erunt vindicativi, nec injuriarum repulsivi, sed potius sustinentes etiam injurias et injuriatores. Sustinere autem injuriantem, et despicere familiarem qui prodest in quibus potest, aequaliter servile est, et ad unum pertinet morem. Despicere enim vel repellere contrarium est ei quod est sustinere : et familiarem sive utilem esse, contrarium est ad esse injuriantem. Sicut malefacere et benefacere, et amicum esse et inimicum : propter quod unius moris est amicis benefacere, et inimicis malefacere in more laudabili. Et similiter unius moris amatis malefacere, et inimicis bene in more vituperabili. Et similiter hic injuriantem repellere et familiarem recipere liberale est, et unius moris in more laudabili : et per contrarium injuriantem sustinere vel recipere et familiarem despicere, aequaliter servile est, et unius moris in more vituperabili.

<--- Page Split --->

Quidam enim abundantes in iracundia, irascuntur et quibus non oportet, et in quibus causis non oportet, et magis quam oportet. Quiescunt autem volo citer, et hoc optimum habent : eo quod subtilis spiritus nocumentum concipiens et sanguinem accendens, a calido subtili velociter movente citius exspirat cum quo exspirat calidum ad vindictam incitatis, quibus exspirantibus sanguis refrigeratus residet, et cor quiescit. Hoc autem accidit eis ideo, quia iram non retinent propter dictam causam, sed reddunt per vindictam, vel fiunt manifesti propter repulsionis signum : quia tales velocitatem habent ad irascendum, et post iram statim requiescunt. In tali autem superabundantia sunt illi qui dicunt acrocholi, scilicet acuti, et ad omne contristans iracundi, et in omni eo quod aliquo modo nocet, propter quod et tale nomen acceperunt. Acrocholus enim dicitur ab xzo; quod est extremus, et xo; quod est ira', quasi extremam in ira habens velocitatem : propter quod aliquando dicuntur exicholi ab x; quod est velocitas, et xo; quod est ira.

Quidam autem alii superabundantes in ira, dicuntur amari, qui scilicet ab ira difficile solubiles sunt et multo tempore irascuntur. Retinent enim iram diu, eo quod isti spiritum habent terrestrem fumosum et calidum grossum sicut est lapidum ignitorum. Sanguinem etiam habent spissum grossum non de facili infrigidabilem, et ideo conceptam injuriam diutissime tenent : nec in eis quies facile fit nisi cum illatam injuriam retribuerint. Punitio enim quae appetitui vindictae satis facit, pecnis illis saturata, impetum iræ quietat pro tristitia iræ delec tationem faciens in vindicta. Non facta autem vindicta grave habent in spiritu conturbato tenentes nocumentum : et isti tales sunt impersuasibiles : eo quod in

D. ALB. MAG. ORD. PRÆD.

CAPUT X.

De oppositis mansuetudini.

àxpaXoXa, àxpaXoXo.

<--- Page Split --->

ira et signis ira non sunt manifesti, sed clausi manentes in seipsis propter gravitatem spiritus et spissitudinem sanguinis qui non pulsat ad exterius nisi magnum habeat impetum, et hoc fit in vindicta : propter duritiam autem complexionis qua vortiter recipiens unum non de facili recipit contrarium, impersuasibiles efficiuntur. Tenentes igitur iram paulatim digerunt eam in seipsis : et talis digestio magno tempore indiget : et ideo diu tenent iram. Fit autem haec digestio per impuri a puro separationem, quando scilicilet impurus et amarus spiritus paulatim evaporans evanescit, et ab humido non communicato quietus surgit spiritus, formas operabilium quiatus rationi repræsentans, de quibas etiam recte judicat ratio. Accidit autem talibus et seipsis molestissimos esse et amicis. Sibiipsis quidem propter irae angustiam, amicis autem propter impersuasibilitatem.

Quidam autem etiam excellentium difficiles vocantur, irascentes in quibus non oportet, et magis quam oportet, et pluri tempore quam oportet, et non commutantur ab ira nisi nocenti inferant cruciatum vel punitionem. Difficiles autem isti dicuntur, eo quod aliquando habent superabundantias aliorum, exicholi scilicet et amari. Velocis enim irae sunt manifesti sicut exicholi, et impersuasibiles sicut amari : propter quod difficiles sunt ad convivendum et sibi et aliis. Contingit autem eis qui accidentes habent complexiones sicut melancholicis de melancholia adusta quaest ex sanguine adusto : propter quod participant propria et cholericorum et melancholicorum. Ex sanguine enim accedunt ad levitatem cholerae, ex adusto autem humore ad gravitatem melancholiae : propter quod isti optimi essent, ut Aristoteles in Problematibus dicit, si ab ira removerentur : constantis animi ehim sunt et ad heroicas virtutes et divinas optime dispositi, naturam vitri rubei habentes, qualis fuit Hector, et multi aliorum in philosophia et virtutibus heroicis florentes.

Extremum autem in defectu, proprie mansuetudinis nomen habet vel miritatis, licet mansuetudinem medio adaptemus. Mansuetus enim est, quem aliena injuria non provocat, et provocativus et donativus est, non punitivus. Medius autem est, qui provocatus punit ut debet et quantum et quando : abundans quiescit cum cruciatum infert vel punitionem. Et, sicut dicit Eustratius, cruciatus vocatur cum condignam infert poenam secundum, quantitatem injuriae illatae : et haec vocatur poena debita. Punitio autem vocatur, quando non debitum attendit, sed vindictae excessum.

CAPUT XI.

Utrum abundantia vel defectus medio habitui magis opponatur?

Mansuetudini autem secundum quod est nomen medii habitus, magis opponimus abundantiam in ira quam defectum propter duas causas. Quarum una est, quia magis fit et frequentius : punire enim injuriantem humanius est et naturatius quam condonativum esse injurianti. Secunda autem causa est, quia in hoc pejores sunt superabundantiae quam defectus : quia ad vivere sibi et aliis magis sunt difficiles. Propter quod tales Graece xaXaTtoi dicuntur, hoc est, in ira difficiles.

In his tamen quantum ad determinitonem medii et extremorum, manifestum Non est facile determi-

<--- Page Split --->

narequaliter est quod oportet observari quod in prioirascendum aris. tribus dictum est, scilicet quod omnem sermonem moralem typo et figuraliter oportet accipere. Ex istis enim quæ de mansuetudine diximus, manifestum est quod non est facile certitudinaliter determinare qualiter et quibus et in qualibet causis et modis et quanto tempore irascendum sit,et usquequo irascens recte facit vel peccat: eo quod hæc duo quoad nos et non secundum ipsam rei naturam accipi oportet. Qui quidem parvum transgreditur medium,sive in magis sive in minus transgrediatur, non vituperatur : quod ex hoc patet, quia quandoque deficientes a medio laudamus,et mansuetos vel mites dicimus. Quandoque autem et irascentes medium superabundantes laudamus ut viriles nocumenta debite repellentes, et ut potentes principari, hoc est, alios sub se tenentes ne inferre valeant nocumenttum. Quantum autem et qualiter transgredimur medium vituperabilis sic, non facile reddere est una ratione diffinitiva

et naturali. Judicium enim medii et recessivum a medio in singularibus circumstantiis est et negotiis et in sensu quoad nos : et hoc secundum quælibet alia et alia sunt : manifestum tamen est quod in talibus tale aliquid est quod medium laudabile est, et extrema vituperabilia. Medius enim habitus laudabilis est secundum quod quibus oportet irascimur, et in quibus oportet, etut oportet,et omniatalia observamus quæ sunt circumstantiarum. Superabundantia autem et defectus ad medium, vituperabiles sunt : et quando in parvum quidem factæ sunt a medio recessum in ira, tunc quiescibiliter fiunt : et ideo non vituperantur. In plus autem factæ secundum majorem a medio recessum, magis vituperantur. In multum vero factæ, valde vituperabiles enim sunt. Manifestum est igitur quod medio habitui adhærendum est : extrema autem fugienda. De habitibus ergo qui circa iram sunt, hoc modo determinatum est.

<--- Page Split --->