TRACTATUS I

CAPUT II.

Qualiter circa usum pecunia sit liberalitas et opposita vitia ?

Sicut autem diximus, liberalitas est circa usum exteriorum bonorum, quorum dignitas pecunia mensuratur, et opposita vitia. Usus enim est aliquorum relatio et ordinatio ad aliud quod per illa intendit obtineri : propter quod usus proprie exteriorum bonorum est, quae instrumentaliter ad fines voluntatum nostrarum deserviunt. Quorum autem est utilitas aliqua hoc modo dicta, his contingit uti et bene et male. Referentes enim haec ad bonum finem voluntatis et honestos, bene utimur : ad malos autem referendo, male utimur. De numero autem talium usualium sunt divitiae, quas in ante habitis pecunias communi nomine appellavimus, eo quod sufficientiam promittunt ad omne quod volumus. Propter quod a sapiente dicitur, quod

<--- Page Split --->

pecunia obediunt omnia 1. Circa usum igitur pecuniarum cum sit sic difficile et bonum, et malum illi oppositum, contingit esse ordinatum. Ordinatus autem non potest esse nisi per virtutem concupiscentiam ponentem in optimo. Unoquoque enim usuali circa singula utilia optime utitur ille solus, qui circa singula habet virtutem, quae opus bonum reddit et operantem bonum facit. Ergo et divitiis utitur optime, qui habet circa pecuniam virtutem secundum quod ad usum refertur. Cum enim omne bonum secundum actum substantialem suum communicativum sui sit, et diffusivum boni quod est fortunae secundum quod ad usum refertur, secundum aliquem modum erit attributus iste actus : communicatio autem est diffusio in alterum. Primus ergo actus boni facultatum erit diffusio in alterum : et virtus ipsius erit in hoc secundum quod optime diffunditur. Hoc autem diximus esse liberalitatem. Communicatio ergo hujus propria liberalis est. Pecuniarum autem sic dictarum proprius usus est sumptus quem expensam vocamus, et dato donorum secundum quod donum diffinitur ab Aristotele in Topics 2, quod « donum est donatio irreddibilis, in qua donans non delectatur nisi in donatum esse.» Quamvis enim circa pecunias sit acceptio et quodcumque lucrum acquirendum et custodia acquisiti et acceptio, non ad usum, sed ad possessionem magis referuntur. Usus enim omnis ad alterum refertur et non ad seipsum.

operari enim est per modum vigiliae : pati autem per modum somni, secundum quod patiens quiescit in alterius actione : quiescit enim patiens quando consequitur actum agentis. Quamvis ergo utrumque sit finis habitus, acceptio autem per modum habitus est, et dato per modum actionis : eo quod acceptio facultatem ministrat, cujus facultatis propria operatio dato est. Liberalitas igitur potius per dationem quam per acceptionem determinatur. Adhuc in virtutibus animae fere nihil est quod non simul sit duorum vel amborum finium, sicut medicina sanorum et aegrorum, et logica probabilis et improbabilis, et in aliis est similiter : tamen in his unum est tamquam finis, et alterum tamquam ordinatum ad finem. Medicina enim sanitatis est ut finis : aegritudinis autem non est nisi sicut ejus quod est ad finem : etsi debeat determinari per diffinitionem, per finem determinatur, et non propter negationem contrarii : quia negatio non certificat nisi per affirmationem : sicut cum dicimus quod medicina est ars inductiva sanitatis, et non dicimus quod sit non inductiva infirmitatis. Similiter igitur virtutis cujuslibet erit magis propria bona operari, quam turpia non operari. Per acceptionem autem liberalis est non turpis et non turpe operans. Per dationem autem est bonus et bona operans. Magis igitur determinatur per dationem quam per acceptionem. Non enim immanifestum est, quia ad dationem secundum quod dato, est beneficium : quia dare secundum quod dare, est benefacere quoddam et quoddam bene operari. Ad sumptionem autem secundum quod sumptio est quodcumque lucrum, primo quidem sequitur bene pati, et consequenter non turpe operari : male enim accipiens, turpe operatur : et ideo ejusdem moris non possunt esse bene pati in accipiendo, et turpe operari in

<--- Page Split --->

lucrando : bene patiens igitur nihil turpe est operans in accipiendo, quia tunc bene pati et nihil turpe operari secundarium est : et circa ipsum usus pecuniæ non est liberalitas, quæ in usu pecuniæ est, non ab acceptione, sed a datione pecuniæ est.

do quam in accipiendo. Sicut enim ipse amor communicativus et transitivus esse vult, sic circa illud est quod maxime est communicativum. Datio autem commucativa est, et non acceptio. Ad dationem igitur maxime determinatur liberalitas.

Secunda ratio. Hujus et alia ratio est, quia cum omnis virtus gratiosa sit in hoc quod laudabilium bonorum est, in quocumque magis grata est, per illud magis determinatur. Gratia autem et laus magis dantur liberali in datione quam in acceptione :

Tertia ratio. Tertia autem ratio est, quia cum omnis virtus sit circa difficile, magis determinari habet per difficilius sui quam per facilius. Facilius autem est non accipere turpiter quam dare : eo quod in omnibus magis difficile est quod suum est emittere et communicare in alium, et minus hoc potest quam quod alienum non accipiat. Datio autem est. emissio et communicatio proprii. Acceptio autem licita est non operatio turpis : magis ergo determinatur liberalitas per dationem quam per acceptionem.

Quarta ratio. Quarta ad idem ratio est, quia liberales dicuntur communiter et laudantur qui dant : qui autem non turpiter accipiunt, non semper laudantur laude quæ referatur in liberalitatem, sed nihilominus laudantur laude quæ refertur in justitiam : quia scilicet non turpiter accipiens, nulli injuriosus est : et ideo liberalitas potius per dare, quam per non turpiter accipere determinatur. Quinimo in accipiendo neque multum laudantur, neque omnino laudabiles sunt Non multum dico, quia non magnæ virtutis est non turpiter accipere. Neque universaliter loquendo ab illici tis abstinere magnæ virtutis est. Omnino autem dicimus, quia laus ejus non est simplicis liberalitatis, sed magis refertur ad formam justitiæ.

Quinta ratio. Quinta ratio est, quia cum omnis virtus sit amabile quoddam bonum propter seipsum liberalis magis laudatur in dan-

Ex hoc ulterius sequitur, quod liberalibemaxime rius studiosonon cum am- tura- tur. sunt. Utiles autem sunt in datione, et non in acceptione. Liberalitas igitur in usu eorum est, quibus contingit uti et bene et male. Propter hoc quod dicitur in Marci Tullii Topicis, et etiam Eustratiu : « N on est consequens, quod cujus usus bonum sit, quod et ipsum bonum sit : et e converso, quod bonum est, quod ejus usus bonus sit. Et in contrario, quod cujus usus malus sit, ipsum quo- que malum sit : et e converso, quod si aliquid malum est, ejus usus malum sit. » Et multa inconvenientia inducit si hoc concedatur : sequitur enim, quod bonum malum sit, et quod malum bonum sit : quia contingit bono male uti, et malo bene. Adhuc autem dicit, quod non se- quitur, si cujus usus malus est, quod ipsum non bonum sit : boni enim usus aliquando malus est : et tamen ipsum neque malum, neque non bonum est. Adhuc autem Athenienses male usi sunt Socrate, veneno cicutæ interficientes eum : tamen non sequitur quod Socra- tes malus vel non bonus fuerit. Similiter Oceeon tyrannus pessime utebatur Anax- dacho, et tamen Anaxdachus neque ma- lus, neque non bonus fuit, sed optimus. Ita fuit de Zenone et multis aliis.

Intelligendum etiam est, quod est alius usus utentis, et alius rei utilis. Et de usu rei utilis substantiali bene tenent consequentiae quas dicit Marcus Tullius. De usu autem utentis non tenent, sicut dicit Eustratius. Adhuc attendendum est, quod quando dicimus quod liberalitas circa usum eorum est quae ad aliud referuntur, dupliciter est relatio ad alterum, instrumentalis scilicet, et essentialis. Et

<--- Page Split --->

circa ea quae instrumentaliter ad aliquid referuntur secundum quod in usum veniunt, liberalitas est. Circa ea autem quae essentialiter et secundum proprias diffinitiones ad aliud quod finis voluntas est, referuntur, sicut virtus refertur ad operationem, non est liberalitas. Et ideo liberalitas non est circa virtutes, neque circa usum virtutum. Amici autem et potentatus in urbanitatibus et dignitates non omnino instrumentaliter referuntur ad aliud : eo quod super virtutem fundatur amicitia sicut super propriam causam, et propter virtutem confertur potentatus : et ideo non circa illa liberalitas est, licet usus eorum ad aliud referatur.

ante habitis, quod amabilior virtutum liberalitas est. Ergo liberalitas gratia boni est, et non gratia alicujus utilitatis vel delectationis adjuncte. Propter quod epigramma condemnavimus in primo libro, quia felicitatem delectationem dixit habere adjunctam apud Delos insulam. Quamvis enim Eustratius dicat fortitudinem esse magis amabilem in eo quod aliquando liberativa est patriae : tamen amabilitas fortitudinis non determinatur per operationem boni, sed potius per repulsionem contrarii. Amabilitas autem liberalitatis directe per operationem est boni. Liberalitas igitur dabit boni gratia.

Et recte. Dabit enim quibus oportet, 8. et quando oportet, et quaecumque omDat recte. nia et alia observabit.

CAPUT III.

De proprio actu liberalitatis.

Liberalitatis autem actus est conside- 7. randus ex tribus, scilicet quod bonus et alias dat bene sit, et boni gratia factus, et quod a hono- 8. delectabilis sit et non tristis. Hoc autem probatur quia omnes operationes quae sunt secundum virtutem, sunt bonae et bene. Virtus enim dat bonum esse ope- 9. rationi, et modus virtutis dat bene. Ope- 10. ratio igitur liberalitatis erit bona et bene in eo quod virtus est.

Adhuc, sicut diximus in secundo, bene virtutis est quod est eligens et eligens propter hoc. Omnis gitur operatio virtutis gratia boni est quod est in ipsa virtute. Diximus autem jam in

Quaeumque sicut circumstantiae se- 9. quuntur ad rectam dationem, haec opeDeteclabilter, vel salrabitur delectabiliter et sine tristitia. Detem sine tristitia. lectabiliter quidem contingendo finem boni quod intendit : sine tristitia autem referendo difficultatem sumptam ad finem boni quod intendit : haec enim facit in sumptibus et non in tristari. Quod enim secundum virtutem est operatum, delectabile est, vel non triste, vel etiam nequaquam triste. Delectabile quidem, in quantum ultima convenientia conveniens desiderio. Non triste autem in se, quia quamvis difficile sit, difficultas non attenditur ab operante. Nequaquam autem triste, quando difficultas ad finis delectationem comparatur. Sic igitur dans liberalis est. Qui autem dat quibus non oportet, vel qui non boni liberalitatis gratia dat, sed propter quamdam aliam causam, scilicet ut recipiat majora, vel ut ametur, vel laudetur ab aliis, non liberalis est, sed alius quis aliqua qualitate vitii vel virtutis dispositus : dicitur enim vel gloriosus, vel forte cupidus, et non liberalis. Talis enim pro certo

<--- Page Split --->

magis eligeret pecunias retinere quam bonum quod est in operatione dationis, si sine datione vel laudem vel gratiam posset adipisci. Hoc autem non est propiun liberalis, sed potius dare boni gratia, ita quod nihil intendit nisi bonum quod est in datione communicationis.

Liberalis etiam est accipere quod det, sed non accipere unde non oportet. Accipere enim unde non oportet, est acceptio ejus qui honorat pecunias et diligit ad possidendum. Liberalitas autem pecunias non honorat, nec diligit, sed utitur ad donationem : propter quod liberalis proprium est quod non sit pecunie alienorum : petere enim aliena non competit benefactivo, cujus tota intentio est aliis benefacere. Tale autem benefactoris non est velle faciliter, ut sibi bene fiat ab alio. Faciliter autem diximus : quia forte ab amico honoratur et multum inductus aliquando accipit beneficium, sed hoc pro recompensatione non accipit donationis, sed in amicitie signum.

menter superabundant in donatione ut sibiipsi in possessione relinquat minora. Et hoc est ideo, quia liberalis proprium est non respicere ad seipsum ut sibiipsi bona procuret, sed totum referre ad donationem.

Hoc autem quod dicimus sibiipsi minora relinquere, nemo sic intelligat quod sibi subtrahat necessaria vitae. Hoc enim esset contra ordinem naturae, nec posset esse operatio virtutis : cum virtus sit in modum naturae consentaneus non rationi habitus. Sed potius sicut natura de superfluo sibi operatur alterius constitutionem qui sibi similis est in specie, hoc enim fit de superfluo nutrimenti : ita facit et virtus liberalitatis. Sed distinguendum est. Substantia enim liberalis tripliciter est. Est enim necessarium vitae : Substantia liberalis et est necessarium domus sive familiae, utriplex. quod quidam vocant necessarium personae, secundum quod persona dicit gradum dignitatis in homine, ad quem pertinet familiae regimen et gubernatio et providentia secundum modum honestatis et decentiae in quo est. Magis enim debetur personae majori, et minus minori. Et de utroque istorum necessariorum oportet non dare : quoniam determinati sunt quibus oportet haec dare et quantum et quando : nec possunt haec deviari ad alienos. Liberalis igitur liberalis dicitur secundum substantiae facultatem in superfluo, scilicet sibi et familiae, sive illud superfluum sit multum, sive parum. Non enim in multitudine datorum consistit liberalitas, sed potius in habitu, hoc est, in facultate dantis, sive in quantitate rei habitae : quae si multa sit, multa dat : si pauca, haec ipsa studet impartiri. Si enim voluntas prompta est ad dandum, secundum hoc quod habet in bonis vel habere potest, accepta est. Quod et Cato dicit in Ethica sua :

Liberalis igitur accipit unde oportet, puta a propriis possessionibus. Proprias autem possessiones diximus, non tantum ex parte rei possessae, sed quae decent possidentem honestate clara : et illae sunt quae nec turpi lucro, nec illicitae voluntates sunt. Proprias autem possessiones liberalis non accipit ut bonum sibi vel simpliciter, sed potius ut habeat dare.

Non negligit sua.

Non tamen propter hoc non curabit propria : quinimo diligenter procurat ea : sed hoc totum refertur ad hoc ut dare habeat quibus oportet, et quando, et ubi, et in quantum.

Exiguum munus cum dat tibi pauper amicus, Accipito placide.

Sic exredit tamen magis est circa dare : et tantum in dando, ut sibi paucioplus placet ei donatio, quantum vehera relinquat.

<--- Page Split --->

Liberalis igitur proprium est dare, et quantitatem donorum proportionare ad sua substantia facultatem.

gis diligit eas quam qui accepit eas ad se aliunde devolutas. Et quod minus diligitur, citius datur. Heres igitur divitiarum magis dispositus est ad dandum, quam qui possidet eas ex lucro. Et hoc videtur velle Ovidius dicens :

Non minor est virtus, quam quaerere, parta [tueri.]

CAPUT IV.

Quis liberali or sit ex acquisitis vel ex haereditate possessis divitiis ?

I vetat aliorem , qui a largiur.

Nihil autem prohibet, qui minora dat, aliquando liberaliorem esse eo qui dat majora, si scilicet ille qui minora dat, a majoribus facultatibus faciat dationem.

15.

s libes esse ant qui compant sibi iltates, ab aliis perunt.

Communiter tamen liberaliores esse videntur, qui accipiunt substantiam ex haereditate ad se devolutam, quam illi qui possident eam proprio studio acquisitam. Et hoc est ideo, quia haeredes divitiarum nunquam experti sunt indigentiam : et ideo non multum curant supplere indigentiam quam non sunt experti. Qui autem ex lucro possident, praeteritae indignitae memores, timent de indigentia et semper retentivi sunt ne iterato indigentiam incurrant. Hujus autem alia causa est, quia naturale est unicuique opera sua diligere, quae proprio labore parata sunt : sicut parentes suos natos diligunt etiamsi deformes sint, et poetae propria diligunt poemata, et sic est in omnibus. Quia ergo peperit divitias, ma-

Ditari autem liberalem non est facile : eo quod ex intentione nec acceptivus est, nec custoditivus est pecuniae sed potius ex intentione est emissivus, sive per sumptus, sive per donationes : nec honorat divitias propter ipsas divitias, sed utitur eis gratia donationis. Et ex hoc accidit quod in liberalibus maxime consuevit accusari fortuna, quod caeca sit, nec sciat quibus dare oportet : quia his qui maxime digni sunt et communicativi suorum, divitias non dat, et nequaquam ditantur : sua autem non communicantes superditantur quamvis hoc non contingat secundum fortunam. Non enim contingit irrationabiliter. Rationabile enim est quod pecunias habere non possit cumulatas, qui non curat ad habendum, sed potius ad emittendum : quemadmodum nec in aliis : quia qui non curat habere sanitatem, sanitatem non habebit. Et quamvis propria non curet ad possidendum, sed totam intentionem habeat ad dandum : non tamen dabit quibus non oportet, nec quando non oportet nec quacumque sunt alia talia circumstantiarum. Nullam enim illarum omittit : si enim sic daret, non operaretur secundum liberalitatem : consumens etiam facultates in quae non oportet, postea non haberet consumere in quae oportet. Liberalis igitur in dando est quibus oportet : et etiam indecens datio non competit liberali.

Qui autem superabundat in dando, prodigus vocatur : propter quod tyrannos qui multa expendunt in satellites

Tyranni non facile dicendi sunt prodigi.

<--- Page Split --->

alios depraedantes, et ex hac praeda divitias cibi facientes, non dicimus prodigos. Multitudo enim possessionis acquisitae non facile videtur superabundare cum dationibus et cum sumptionibus expensarum factarum a prodigo. Tyrannus autem ex multorum oppressionibus divitias sibi parans, per dona et sumptus quae facit, possessionis quaerit superabundantiam.

tet. Decentem enim dationem decens sequitur acceptio : nec ad unum morem honestatis vel turpitudinis referri potest indecens acceptio et decens datio. Secundum morem ergo indecens acceptio, contraria est decenti dationi : unde dationes et acceptiones secundum morem honesti consequentes simul sunt in liberali. Contraria autem secundum morem acceptiones et dationes, manifestum est quod non possunt simul esse in ipso. Quia quamvis datio et acceptio non sint contraria secundum formas : tamen indecens acceptio et decens datio, vel e contrario indecens datio et decens acceptio, modum contrariorum habent in hoc quod in eodem subjecto secundum unum et eumdem morem esse non possunt.

Ex omnibus his colligitur, quod liberalitas est medietas, et virtus existens circa pecuniarum dationem et sumptionem : et quia liberalis dabit et expendet in quae oportet, et quaecumque oportet, et quod similiter est in parvis et magnis datis, et quod dat delectabiliter vel sine tristitia dabit, et boni gratia, quod est scilicet bonum honestatis, et libera datione. Propter quod dicit Eustratius, quod non graviter dabit, nec suam praedicans donationem : quia gloriam et honorem per donationem non venatur. Neque dabit coram testibus, quia non dat venatione majoris lucri. Nec dat propter timorem, quia talis datio non est liberalis. Liberalis etiam accipiet unde oportet, et quaecumque oportet : sed hoc non facit propter pecuniam quam appetit ut bonam, vel bonam sibi : nec facit hoc ut non injustus videatur, vel sit : quemadmodum Plato ait « in urbanitatibus, quoniam homines de justitia posuerunt leges, non gratia ejus quod est injusta facere, sed timore ejus quod est non injusta pati. » Quamvis enim hoc in legibus observetur, tamen virtus ad hoc non determinatur, sed potius ad bonum et bene facere determinatur primo et principaliter, consequenter autem ad nihil turpe committere. Accipiet igitur liberalis unde oportet, non ut non injustus vel non turpis sit, sed ut honestus et clarus sit in datione. Cum enim virtus liberalitatis circa ambo sit medietas quaedam, utrumque istorum, scilicet accipere et dare, liberalis faciet ut opor-

CAPUT V.

De comparatione liberalis ad accipere et dare.

Quamvis autem sic liberalis sit, qui dat et accipit ut oportet : tamen si aliquando per aliquas causas emergentes contingat ipsum expendere quod est praeter opportunum, nec esset expendendum si causa emergens non urgeret, tristabitur, sed moderate et ut oportet : quia et tristatur et delectatur ut oportet. Virtutis enim moralis, sicut saepe diximus, et delectari et tristari est in quibus oportet et ut oportet.

<--- Page Split --->

Et quia liberalis bene communicativus est in pecuniis, sine magna gravitate potest injusta pati in damnis et expensis quas praeter opportunum facere compellitur. Hujus autem causa est, quia pecunias non honorat, et ideo damna parum ponderat : et magis gravatur si aliquando non consumpsit, quod secundum rationem honestatis oporteat expendere, et retentum est : quam tristetur vel gravetur, quod consumpsit hoc, vel expendit quod secundum rationem honestatis non erat opportunum expendere. Propter quod non curat placere Simonidi, qui dixit « quod tristandum esset homini, quia operatus est aliquid quod non erat opportunum : non esse autem tristandum de hoc quod non operatus esset, quod erat opportunum operari. » Hæc enim sententia non est vera : quia liberalis plus tristatur in hoc quod opportunum non fecit, quam quod non opportunum expendit. Iste autem Simonides Meladius cognominatus est, eo quod melodias faciebat. Fuit autem Poeta lyricus qui alio nomine vocabatur Melliscos quasi mel miscens propter delectabilem sonum melodiarum. Hunc dicunt adinvenisse artem memorandi 1, et longas litteras quæ capitales dicuntur. Adinvenit etiam duplicationes litterarum, sicut quas duplices vocamus consonantes, sicut est x. Is lyrae tertium addidit sonum. Scripsit autem dorico sermone facta Symbasi 2, et Darii regum, et rexit navale bellum. Amator autem fuit pecuniae : et ideo dixit quod non erat tristandum quando non fecit aliquis quod erat opportunum facere in datione. Prodigus autem in omnibus his peccat, nec delectatur in quibus oportet, nequeut oportet, neque tristatur ut oportet. Hoc autem erit procedentibus nobis ad sequentia magis manifestum.

CAPUT VI.

De prodigalitate.

In praecedentibus autem dictum est, 21. quoniam liberalitatis quæ medietas est, Prodigalitas et illiberalis superabundantiae et defectus sunt proditur quo inodo sunt con galitas et illiberalitas, et in duobus, in traria ? datione scilicet, et in sumptione. Dationem autem in communi accipimus pro sumptibus expensarum, et datione donorum. Sumptus enim expensarum rationabiliter ponimus in dationem, quia tam expensa quam donatio in emittendo pecunias est. Prodigalitas quidem igitur abundat in dando et non in accipiendo, sed deficit in accipiendo. Illiberalitas autem in dando quidem deficit, in accipiendo vero abundat, et acceptance abundat etiam in parvis.

Contraria igitur sunt illiberalitas et prodigalitas secundum morem, quamvis contrariorum quæ sunt in moribus, non sit modus aliorum contrariorum. Alia enim contraria secundum formas contraria sunt, et propter hoc quod maxime a se distant, simplicia et impermixta sunt : et media quæ in ipsis, per rationem extremorum determinantur : hoc autem nihil talium est in moribus : contra enim se invicem participant, et extrema constituuntur a medio per recessum. Medium autem non constituitur ab ex-

<--- Page Split --->

tremis, nec extrema in ultimo distant : quia ultimum in talibus non est. Quodlibet enim malum est infinitum. Nihil enim adeo est malum, quod pejus esse non possit : propter quod infiniti habet modum. Quia infinitum est, cujus partes accipienti semper est aliquid extra accipere secundum potentias : propter quod malum et bonum in moribus in nullo uno genere poni possunt. Nunquam enim poni potest ex una simplici natura generis et una differentia constitui bonum vel malum in moribus. Propter quod et prodigus et illiberalis et liberalis in accipiendo et dando est tamquam in duabus formis non reducibilibus ad unam essentiam simplicem generis, sed potius reducilibus tantum ad unum morem. Similiter tam extrema quam media in moribus sunt, tam circa delec tationes quam circa tristitias, quae una essentia simpliciter esse non possunt : nec una determinatur per alteram sicut potentia ad actum, sed tantum referuntur ad unum morem.

Unde patet quod et liberalis et delectatur et tristatur in quibus oportet : et si indifferenter se haberet ad omnia, de nullo delectatus, et de nullo tristatus, potius fatuus quam virtuosus esset. Adhuc autem omnes operationes virtutum moralium sunt circa delectationes et tristitias. Passiones enim et præcipue delectationes et tristitiae incitant et juvant ad operationes : propter quod si liberalis non delectaretur nec tristaretur, sequeretur quod non esset studiosus secundum virtutem.

Adhuc in præcedentibus ostensum est, quod ad bene virtutis parum facit scire : quod in solo judicio rationis est. Multum autem facit delectatio et tristitia in actu. Ex judicio enim rationis senes magis experti sunt quam juvenes, eo quod magis experti sunt circa operabilia. Ex delec tatione autem in opere vel tristitia nihil prohibet juvenem esse operabiliorem quam senem in quibusdam operationibus virtutum vel vitiorum.

Adhuc autem virtus habitus electivus est. Electio autem appetitus consiliativus. Appetitus autem omnis passio est vel non sine passione. Patet igitur quod virtus moralis circa passiones est tristitiarum vel delectationum : et ideo contraria ista in moribus per nullam unam communem rationem in aliquo genere uno poni possunt, sive sit generalissimum, sive subalternum. Sed sicut specialis modus doctrinae est in hac scientia, qui modus aliis philosophiae partibus non congruit : ita specialis modus est acceptionum generum et specierum. Et hoc forte est quod dicti Philosophus, quod bonum et malum non sunt in genere, sed genera aliorum existentia.

Proprium autem prodigalitatis est, 22. quod prodigo non multum coaugentur Exsupera tia in dan e a quae prodigalitatis sunt. Non enim in acojpit facile est quod omnibus dare possit qui do non multum i ex nulla parte accipit. Dantem enim prodigop sistunt. omnibus velociter derelinquit substan-

<--- Page Split --->

CAPUT VII.

Qualiter prodigus melior est illiberali ?

eeundara - Per has enim causas ad medium pot- tio. est venire : eo quod prodigus habet mul- ta communia cum liberali, et maxime in hoc quod secundum intentionem dat, et non accipit. Neutrum autem ut oportet

nec bene facit : et ideo sive per assuefactionem, sive per aetatem,sive per defectum, sive alia quacumque causa transmutatus accipiat hoc quod est ut oportet dare et bene, procul dubio erit liberalis. Propter quod etiam neque pravi, neque mali esse videntur prodigi secundum morem. Pravus enim non communicativus est, sed in seipso private consistens. Malus autem proprie boni corruptivus et injuriosus. Horum neutrum facit prodigus. Illiberalis autem semper cogitat sui destitutionem, et sollicitatur, quod prodigo nullo modo convenit : superabundat enim datione, et de acceptione non multum sollicitatur. Non enim cogitat de acceptione nisi in quantum materia dationis est. Videtur tamen insipientis esse operatio prodigi, eo quod dat non secundum substantiarum facultatem. Insipiens enim est, ut in Almagesto dicit Ptolemæus, qui suiipsius ignorat quantitatem sive facultatem. Secundum hunc igitur modum prodigus multum videtur melior esse illiberali.

Ergo etiam illiberali videtur esse meTertia ratio. lior, non tantum propter ea quae dicta sunt, sed etiam propter hoc quod prodigus multos amat et in multos signum amo- ris ostendit. Philanthropia autem, hoc est, amor hominum, in bonis moribus commendatur. Illiberalis autem nullum amat, et in nullum signum amoris os- tendit. Quomodo enim multos amaret, qui neque seipsum amat? Ex nimia enim parcitate nec ipse bonis suis fruitur, et sibi ipsi nihil boni facit. Et haec quidem dicta de prodigo dicta sunt, qui in sim- plici malo prodigalitatis consistit. Sunt tamen prodigorum qui quemadmodum dictum est, et in datione et inaccepti one superabundant : accipiunt enim unde non oportet, te secundum hoc quodam- modo illiberales sunt, quia cum illiberali conveniunt. Acceptivi autem fiunt unde non oportet propter totam quidem inten- tionem velle consumere et dare : hoc au- tem, quia facile facere non possunt sine acceptione. Unde ubicumque acceptivi

<--- Page Split --->

fiunt. Dativos et non acceptivos cito et velociter derelinquunt substantiae quae facultatem tribuebant ad donandum : et ideo coguntur prodigi tribuere tam ex eo quod est aliunde quam de propriis possessionibus. Hujus autem et alia causa est : prodigus enim secundum morem pravus est : et in quantum pravus est, nihil curae habet de bono honestatis. Propter timorem igitur turpitudinis ab indecenti acceptance non abstinet : et ideo prodigi undique et indifferenter accipiunt : dare enim ex tota intentione concupiscunt. Qualiter autem et unde dent, multum differt apud eos : quia facultatem aliquando non habent ex proprio : propter quod coguntur dare ab alieno et indecentes facere dationes.

Propter quod dationes prodigorum non sunt dationes liberalis. Dationes enim prodigi nec bene sunt nec boni gratia, neque sunt ut oportet, sed quando oportet indigere. Sicut histriones vel adulatores vel idiotas hos ditant donis suis, cum tamen moderatis et honestis secundum mores nihil utique darent. Adulatoribus vel blanditoribus vel secundum aliquam aliam voluptatem sibi placentibus, sicut sunt lenones, multa tribuunt.

Propter quod et multi eorum qui prodigi sunt, intemperati sunt vel fiunt. Qui enim facile consumentes sunt et dantes, facillime in intemperantias consumptivi fiunt tam ex natura quam ex more. Ex natura quidem, quia emittere et dare secundum naturae inclinationem causantur ex calido propellente et spiritu ad exteriora virtutem vehente, et humido membra exteriora laxante, et ventosa membra distendente : ex quibus eisdem causatur intemperantia circa voluptatem. Ex more autem, quia dativus et consumptivus in multos per amorem in multis applicabilis est, et per applicationem delectari quaerit in aliis. Delectatio autem haec secundum intemperantiam est : et sic prodigus efficitur intemperatus. Cujus tamen et alia causa est, quia scilicet prodigus non ad bonum hone-

stum vivit: et ideo timor turpitudinis non eum retrahit: propter quod facilius ad voluptates intemperantium declinant qui prodigi sunt. Prodigus enim quidem facilius inducibilis ad quaslibet inductas intemperantias transit. Totus enim in aliud vadit et se et suis: et ideo inducibilis est ad omnia quae volunt hi qui secum sunt. Secundum naturam enim mollis corde est. Molle autem est quod cuilibet obedit tangenti.

Si autem prodigus studio potiatur, 24. procul dubio in medium veniet et in id Prodigi cura ad quod oportet. Circa idem enim est circa bita ad dium de quod liberalis et symbolum habet in ipso. niet. Symbolum autem habentium facillima est transmutatio secundum naturam.

CAPUT VIII.

De illiberalitate qua» plus opponitur liberalitati quam prodigalitas.

Illiberalitas autem insanabilis est tam 25. aetate quam defectu, et etiam more. Avaritia curabili Etate quidem et defectu, quia omnis est. senectus et omnis impotentia videtur illiberales facere, ex hoc quod inclinat desiderium ad indigentiae suppletionem. Unde illiberalitas magis connaturalis est hominibus quam prodigalitas. Naturale enim est indigentiae appetere suppletionem. Cujus signum est, quod multo plures sunt amatores pecuniarum : quod non esse posset, nisi appetitus impletio-

<--- Page Split --->

nis indigentiae ex communi natura quae in omnibus est, omnes sequeretur. Quod autem naturale est, difficile transmutatur. Unde Horatius :

Naturam licet expellas furca, tamen usque re- [current1.

Illiberalitas autem in multum se extendit per hoc quod in multis est et multiformas. Multi enim modi videntur illiberalitatis esse. In duobus enim est, scilicet in defectu dationis, et superabundantia acceptionis. Nulli enim dat et undecumque accipit, et in utroque valde multos habet modos: et ideo non omnibus integra advenit. Ita quod unus et idem secundum omnes modos illiberalitatis illiberalis sit: sed quandoque dividitur, ita quod quidam illiberalium in accipiendo superabundant, undecumque accipientes nihil cogitantes de datione. Et quidam in datione deficiunt, non ita curantes de acceptione. Omnes enim qui a privatione donationis nominantur, talibus appellationibus significant se dationes accipere: puta parci, tenaces, kimbiles. Omnes enim isti ipso nomine suo datione deficiunt. Aliena autem secundum suum nomen non appetunt, nec accipere volunt. Parci enim dicuntur qui in custodiendo se a datione superabundant. Tenaces autem dicuntur a vix dando, et cum difficultate et tristitia, et illi sunt, qui retractis manibus dant, et non liberaliter manus extendunt in dando. Kimbiles autem qui vi moventur ad dationem et parva computant: propter quod kimbí noxistæ vocantur, quod sonat cymini venditores et computatores 2: eo quod genera cymini ad numerum computata potius vendant quam donent. Tales sunt et Ginifones et Symphi Græce vocati. Ginifones enim parva expendunt.

Symphi autem parva donant. Quod autem liberales taliter dicti, non acceptivi sint, licet multis de causis fiat, tamen frequentius fit propter duas. Quidam enim ipsorum non dare se dicunt propter reverentiam et moderantiam timoris turpium, quae incurrerent si datione superabundant. Videntur enim dicere quod sua diligenter custodiant et non dent, ut non aliquando dantes aliquid turpe cogantur operari in lucrando : et de numero horum est cymini venditor, et omnis talis qui parvissima convertit in lucrum 3. Omnis autem taliter illiberalis dictus, nominatus est a superabundantia retentionis : ad quod consequens est nulli utique dare.

Quidam autem illiberalium rursus abstinent ab acceptione alienorum, non quidem propter hoc quin acciperent, sed quia timorem habent : quia vident quod non facile est secundum humanam communicationem accipere ea quae sunt aliorum, et eumdem sua non aliis communicare. Et ideo placet eis neque dare. neque accipere, ne per acceptionem ab aliis ad dationem obligentur. Propter quod etiam quando dant, in ira dant, et cum distensione quasi angustiae : et ideo micrologi vocantur, hoc est, in parvis donis imperantes. Taliter igitur et talibus modis illiberales in defectu dationis dicti determinantur.

Quidam autem illiberalium rursus secundum acceptionem superabundant, undique accipiendo , et omne quod ex quacumque causa accipi potest : puta illiberales qui in hoc illiberales dicuntur, quod penitus illiberales et inhonestas operationes propter lucrum sunt operantes, sicut est de meretricio pasci vel circulatorum deceptione, et omnes tales. Similiter autem et usurarii, sive in parvo sint usurarii, sive in multo, sive etiam

<--- Page Split --->

parva in sortibus in multa commutent. Usuris enim damnificare vel opprimere proximum, liberalis animi non est proprium. Omnes enim isti accipiunt unde non oportet, lucrum praeponentes animi liberalis honestati. In omnibus autem his unum commune apparet, quod est finis voluntatis eorum, et hoc est turpis lucratio. Omnes enim isti gratia lucri et etiam parvi lucri, opprobria sustinent exprobrantium, lucrum timori turpitudinis praehonorantes, et ideo illiberales sunt.

Eos autem qui magna accipiunt unde non oportet, neque quae oportet violentias inferentes, non dicimus illiberales. Pravi enim sunt illi majori pravitate quam illiberalis sit. Puta tyrannos dicimus eos qui sunt civitates desolantes et sacra depraedantes, et hos vel perniciocios, vel impios, vel injustos. Perniciosos quidem in quantum nocivi sunt, injurias aliis inferentes. Impios autem, sicut benevolentiae in deos et unum bonum oblitos. Injustos vero, in quantum lucra propria, damna faciunt aliorum. Illiberalis enim adhuc se non extendit ex parvitate cordis quod magna aggredi non audet, eo quod virili animo destitututus est.

quaerit lucrum. Dictum est autem in praecedentibus, quantum illiberalitas invirilis est. Omnes autem isti turpes lucratores sunt: lucri enim gratia negotiantur et opprobria sustinent: et quidem illorum maxima pericula subeunt lucri gratia, sicut fures et spoliatores mortuorum qui vitam ponunt in periculo. Quidam autem eorum, sicut aleatores, et circulatores, et in aliis ludis lucrum quaerentes, ab amicis lucrantur quibus dare oportebat: utrique tamen istorum in hoc conveniunt quod turpes lucratores sunt, lucrari volentes unde non oportet. Omnes enim tales sumptiones illiberales sunt. Quae autem differentia horum sit, et utrum in his transferatur vel non transferatur dominium, non est praesentis intentionis determinare. Hoc enim pertinet ad legem positivam.

Ex omnibus igitur quae dicta sunt, pa- 27. tet quod illiberalitas liberalitati magis est Avariti magis lib contraria quam prodigalitas : eo quod in ralitati c traria e pluribus convenit prodigus cum liberali quam prc galitas quam illiberalis. Patet etiam quod illiberalitas magis malum est quam prodigalitas, eo quod unus est sanabilis. Et quod homines magis et frequentius peccant secundum illiberalitatem quam secundum prodigalitatem. De liberalitate quidem igitur et oppositis vitiis tanta dicta sint.

<--- Page Split --->

CAPUT IX.

Quod consequens est tractare de magnificentia, et quid sit magnificentia ?

Et quamvis ex dictis videatur quod magnificentia quaedam sit liberalitas, et quod ex additione se habeat ad liberalitatem : tamen sciendum est quod magnificentia secundum suam substantiam et diffinitionem in toto differt a liberalitate. Omnia enim hujusmodi quae in actibus, passionibus, et habitibus animae determinantur, finibus differunt secundum quod sunt fines voluntatis. Aliud autem movet Magnificenin magnifico, et aliud in liberali. In liberalitas differunt. rali enim non movet nisi gratuita communicatio suorum. In magnifico autem non, sed potius magnum decens expendentem et cum circa quem fit expensam.

Adhuc autem etiam in republica quaedam sunt publica, et quaedam privata. Inter privata autem quaedam omnia sunt privata, et quaedam ita privata quod habent modum publicorum. Publica sunt, sicut navalis belli ordinatio, exercitus expeditio, legatorum missio, et hujusmodi quae nullam privatam tangunt personam, sed potius orbis vel provinciae statum tangunt et honorem et decentiam. Privata autem per modum publicorum sunt, quae licet ab uno homine inchoent, tamen ad civilitatis tendunt constructionem, sicut est celebratio nuptiarum, vel solemnitas quae fit in militia filiorum, et in celebratione festorum quae tota celebrat civitas, sicut sunt natales regum, et adjutoria manifesta deorum qui in festis apparent in totius patriae liberationem. In quibus donaria donari consueverunt, et preparations in cibis fieri, et solemnitas in vestibus et signis laetitiarum : et in talibus ad sumptus non sufficit liberalitas et difficile et bonum : quod est enim in talibus, non est communicatio gratuita, sed potius decens magnitudinem facientis et negotii, et ejus circa quid fit, sive igitur negotium in expensis et datione.

Adhuc autem non ejusdem moris sunt. Non enim unum sequitur ad alterum. Non enim bene se habens in communicatione suorum, necessario bene se habet in directione magnorum in expensis et

Videbitur autem utique consequens esse etiam de magnificentia pertransire. In omni enim ista doctrina potius figuralis transitus est quam subtilis pertractatio veritatis. Consequens autem est ideo, quia etiam magnificentia sicut liberalitas videtur esse circa pecunias quaedam virtus ordinativa passionum et operationum. Passionum quidem, sicut cupiditatis, et delectationum, et tristitiarum. Operationum vero, sicut sumptuum, et donationum. Circa pecunias igitur est, non quemadmodum liberalitas quae se extendit circa omnes quae sunt in pecuniis operationes indifferenter. Sed magnificentia est solum circa sumptuosas pecunias in sumptibus et donationibus.

In his enim superexcellit liberalitatem magnitudine sumptuum et donationum, quemadmodum nomen ipsum significat. In Graeco enim quod nos magnificentiam diximus, μεγαλοπρέπεια vocatur quod sonat magnorum versio. Magnificus enim semper magna versat in corde, ad sumptum et donationes pertinentia : unde magnificientia sive μεγαλοπρέπεια decens sumptuositas est in magnitudine et solemnitate negotiorum et eorum a quibus vel circa quos aguntur negotia.

<--- Page Split --->

datione, nec e converso. Propter quod patet quod liberalitas nec principium maggnificentiæ est, nec aliquid illius. Sed hoc verum est, quod in expendendo et dando magnificus modum quemdam habet liberalitatis in hoc solum, quod non retracta manu, sed libera et extenta expedite donat.

Quod autem circa tale magnum quale dictum est magnificentia sit, ex hoc patet quod quamvis magnitudo secundum quod in quantitate et qualitate est, absolutum quid sit : tamen secundum quod hic loquimur de ea, magnitudo ad aliquid est. Decens enim in expensis et donatione sine comparatione accipi non potest. Nec idem est decens in omnibus, sed quod decet hunc, non decet alium. Non enim idem est sumptus decens triarcham, hoc est, principem navalis belli, qui multis eget sumptibus, vel architeorum, hoc est, principem legatorum, qui videt quæ honesta sunt legationi, qui paucioribus indiget quam triarcha. Decens itaque in proportione accipitur, scilicet ad ipsum qui facit, et ad negotium in quo facit, et ad res vel personas circa quas facit expensas vel donationes. Non enim dicitur magnificus qui in parvis negotiis vel rebus vel moderatis expendit secundum dignitatem quantum oportet, etiamsi talis toties expendendo tanti valeat expensum quantum valet quod magnificus expendit. Si verbi gratia, circa centum parva vel moderata pro quolibet marcham expendendo centum expendat marchas quas magnificus in uno magno negotio expendit. Propter quod patet quod magnificentia non est multæ liberalitatis, nec ex multis liberalitatibus consequens. Magnificus enim quantum ad modum liberalis est : liberalis autem non est magnificus, etiamsi magis et magis fiat liberalis. Liberalis enim non dicitur nisi libere emittendo : et hoc habet magnificus in modo, et non in substantia.

Talis autem habitus qui magnificentia 31. vocatur, defectus qui diminutione peccat, Magnificet tia defect vocatur parvificentia. Superabundantia et exxuspe tio quomc autem in excellentia peccans vocatur appellam banausia et aperocalia : quorum nominum supra in secundo meminimus rationem. Talia enim et quæcumque tales nominant habitus non superabundantes magnificentiam quantitate sumptuum et donationum vel magnitudine circa quæ oportet : sed in hoc superant, quod cum magnificus faciat magna in quibus oportet, et non faciat in quibus non oportet, isti præclare expendunt et donant in quibus non oportet, et ut non oportet. Cum igitur opposita nata sunt fieri circa idem, et defectus et abundantiae sint circa donationes et sumptus, patet quod magnificentia quæ medietas est, circa eadem erit. Posterius autem de unoquoque dicemus.

CAPUT X.

Magnificus igitur scienti assimilatur 32. plus quam sapienti vel prudenti. Sapiens Magnificet scienti si enim causas altissimas considerat : pru- lis est dens autem eligibilia ad vitæ conversationem : et neuter ad comparationem vel commensurationem diversorum ad invicem attendit. Sciens autem per mentem quæ a metior, ris, derivatur, propositiones considerat ad invicem. Quia scientia est habitus ex proportione principiorum acceptus, et consistit in commensu-

<--- Page Split --->

ratione trium ad debitum modum. Mensurat enim magnitudinem facientis benefactum, et negotii in quo vel a quo expediendo fit benefactum, et res vel personas circa quas expenditur. Et ideo a parvo homine magnae impense factae non sunt magnificentia, sicut nec e converso parvae a magno factae. Iterum magnum negotium factum a magno vel parvo per parvas expensas, non est magnificentia. Et similiter si deficiat in termino, scilicet quod magna fiant circa parvas personas, non habet magnificentiae rationem. Quod enim decenter magnum in sumptibus, commensurari debet magnitudini facientis, et facti, et ejus circa quem fit : et haec tria referri ad modum, scilicet quod in gloria fiat excellentia, ita quod in nulla parte sui sustineat minorationem : et in hac mensura decentiae magnitudinis, scienti magnificus assimilatur. Magnificus enim ex facultate habitus sui potest speculari decens dicto modo, et prudenter magna expendere. Prudenter, inquam, secundum quod providentia prudentiae pars est quae providet in singulis quae oportet.

quantum decet opus, et superabundet, ne in aliqua parte sui minorationem sustineant, et quod haec ad ipsum magnificum referuntur in omni decentia. Quamvis autem magnificentia scientia commensurationis sit, non tamen est intellectualis virtus : quia perfectivum ejus est ex parte appetitus : et passio circa quam est, passio appetitus est, et operatio circa ea quae ut bona et non ut vera accipiuntur. Et quamvis magnifica propter sui magnitudinem necesse sit raro fieri, tamen magnificentia consuetudinlis virtus est. Consuetudo enim quae inducit virtutem vel vitium, non tam consistit in exterioribus actibus quam in interiori refrenatione et ordinatione passionum : quae quilibet in se penitus reiterat, quamvis in exterioribus raro agat. Sic igitur erit mensurativus magnificus.

Amplius autem talia qualia dicta sunt in sumptibus et donatione et decentia magna, magnificus consumet, sive expendet boni gratia, et non alicujus adiuncti gratia, sive per modum utilis, vel per bonum delectabilis adjungatur. Non enim quaerit adjunctum, sed ipsum bonum virtutis, gratia cujus facit. Bonum enim virtutis et expendit et propter se. Diximus enim in primo libro, quod Deliaca inscriptio in hoc falsa fuit, quod adjunctam et non essentialem virtuti et felicitati posuit delectationem. Magnificus enim boni gratia facit quod facit. Omnibus enim virtutibus commune est hoc gratia boni et non gratia alterius facere quod faciunt.

Quod autem hoc verum sit, ex hoc probatur : quia habitus virtutum moralium determinantur et diffiniuntur operationibus quas eliciunt, et his quorum sicut objectorum sunt operationes, quemadmodum et in principio diximus in secundo, ubi de moralibus virtutibus tractare incepimus. Objecta autem a se inferunt passiones. Passiones autem incitant ad operationes. Habitus vero virtutum passiones ordinant et perficiunt operationes. Magnifici itaque sumptus magni et decentes sunt ad ipsum : et talia in magnitudine et decentia sunt etiam opera ipsius quae facit, et negotia quae dirigit. Sic enim erit magnus et decens sumptus commensuratus operi. Propter quod oportet quod opus magnifici dignum sit sumptu ipsius, et sumptus dignus opere. Quod tantus scilicet sit

Adhuc autem magnificus delectabiliter facit sumptus et donationes. Referens enim damnum ad finem boni virtutis, etiam ipsum damnum delectabile fit quod ipso bono virtutis recompensatur: et ideo in omni dato hilarem facit vultum, delectionem animi praetendens. Adhuc autem magnificus emissive facit sumptus

<--- Page Split --->

et donationes, quod plus est quam liberaliter facere : quia libere facit qui non retracta manu facit, quam nulla cupiditas ligat vel impedit, Emissive autem facit, qui super hoc conatum habet et impetum quemdam voluntatis, ut ultra exhibeat quod decet secundum honestatis rationem. Propter quod non est diligens in ratiociniis expensarum. Diligens enim computatio parvifica est et parvifici propria. Cupiditatem enim significat ad retinendum aliquid si fieri possit. Adhuc autem magnificus magis attendet qualiter id quod fit ab ipso, opportunum sit et decentissimum secundum honestatis rationem, quam quanto pretio fiat, vel sumptu, vel qualiter minimo pretio, vel minori possit fieri : eo quod ad decens in magno respicit et non ad sumptuum quantitatem nisi secundario : in quantum scilicet ad decens et magnum referuntur.

CAPUT XI.

De comparatione magnificentiae ad liberalitatem.

Et liberalitate quidem existente circa 3: haec in communi magnificus faciet magis Ab e sumptu magnificem opus quod fieri potest a tali gnificc faciet sumptu qui est aequalis operi secundum proportionem. Si enim sumptus sit ex auro, magnificentius opus faciet quam si sit ex argento. Sicut dicitur quod Pericles magnificentissime quidem fecit Jovem Olympium ex sumptu dato : qui tamen pretiosior fuisset ex auro praeclarius praeparatus si margaritis fuisset circumpositus : sed ex dato sumptu magnificentius praeparari non poterat : et sicut est in arte, sic est in virtute morali, non quod virtus arte certior est. Magnificus igitur ab aequali sumptu semper facit decens magnificum : et sic opus ejus semper est in virtute et ultimo sui secundum rationem honestatis. Ad hoc autem intelligendum, oportet scire quod non est eadem virtus possessionis, et operis. Possessionem enim vocamus unde accipiuntur sumptus vel donationes : opus autem factum vel negotium quod perficere vel dirigere intendit magnificus. Possessionis quidem virtus est, sive ultimum in hoc attenditur, quod illud dicitur esse ultimum in pretiosate, quod plurimo pretio est dignum, seu etiam illud quod honoratissimum est secundum nobilitatem naturæ : puta aurum quod et pretio et nobilitate alia excellit, ex quibus sumuntur sumptus et donationes. Operis autem virtus sive ultimum est, quod opus perfectum sive negotium magnum sit ad magnos relatum et in magnis rebus, et sit bonum secundum omnem honestatis rationem : et ideo magnificus speculatione mirabilis est : quia et quodlibet illorum alii commensurat ut ad pretiosisima copias auri impendat, et ad alia proportionaliter speculata virtute operis et possessione. Magnificum enim semper vult esse mirabile, et magnifici operis virtus est, magnificentia quidem operis in magnitudine sumptuum et sumptus facientis speculata.

Ex his autem quae dicta sunt, manifestum est quod magnificum necesse est liberalem esse quantum ad modum, scilicet quod emissivus est in expensis et donis : etenim liberalis expendet quae oportet, et ut oportet. In his autem decens et magnum considerare et intendere proprium est magnifici : et hoc est quod vocatur magnitudo.

<--- Page Split --->

De numero autem sumptuum talium sunt quidam, qualia dicimus honorabilia in operibus, sicut dicimus dona reposita apud deos per oblationes. Diis enim immortalibus, quia honorabilissimi sunt, parva et ignobilia non decet offerri. Et sicut sunt praeparationes conviviorum et ccenarum in festis deorum et natalibus regum, in quibus excellenter praeparandum est : et sicut sunt sacrificia quae de melioribus fieri oportet. Similiter autem est circa omne quod divinum est, in quibus propter honorem divinitatis nihil parvificum debet apparere. Similiter autem magnifica sunt quaecumque ad aliquid civitatis vel provinciae referuntur, vel personas quae praesunt concivibus, sicut reges, et duces, praetores, et consules. Puta si talibus aliquid convenit elargiri, oportet magnificum tale facere praeclare, ut scilicet claritate eminente praefulgeat. Adhuc autem si oportet tibi aeris esse principem, vel gymnasiiis praeesse, vel palaestram ordinare, Inomnibus enim his praeclare in sumptibus et donationibus habebit se magnificus. Adhuc si totam civitatem vel provinciam convenit convivare propter gaudium aliquod vel honorem vel fortunam quae civitati vel provinciae accidunt, in his praeclarissime habebit se magnificus, nullos reputans sumptus, dummodo claritatem attingat. In omnibus autem his, quemadmodum dictum est, et ad operantem refertur, scilicet quis est, et quantae dignitatis, et quarum sive quantarum facultatum sit sive possessionum. Oportet enim his esse digna quae facit magnificus : et oportet quod non solum sumptus deceant opus, sed etiam facientem.

prater facultatum suarum dignitatem, et prater opportunum. Quod autem est insipientis non est secundum virtutem. Secundum virtutem enim semper recte fit quod fit.

CAPUT XII.

De condecorantibus magnificentiam.

Quibus autem talia ex quibus possunt esse magnifici, existunt vel etiam praeexistunt, vel per seipsos, quia scilicet talia propria industria adepti sunt, vel progenitores haec haereditaverunt, vel per alios per quos ad ipsos per alios transeunt, sive per adoptionem vel principum donationes : omnes tales si debeant esse magnifici, decet esse nobiles et gloriosos, et quaecumque talia sunt ad gloriam pertinentia, sicut est decor vestium, et splendor mensarum, aurea vasa maglyfi specie, et hujusmodi aliis. Omnia enim haec magnitudinem quamdam habent gloriae et dignitatem. Magnificus igitur est maxime circa talia : quia in talibus sumptibus magnificentia est, quemadmodum dictum est. Talia enim in sumptibus maxima sunt et honorabilissima.

Propter quod inops utique non erit magnificus in actu et opere : quamvis habitum habere forte possit in perfectione voluntatis. Facultates enim non sunt inopi a quibus multa et magna consumat decenter. Et si inops talia attentat, insipiens est. Attentat enim hoc quod est

Circa propria autem non multum est 41. magnificus, nisi modum habeant publiIn retus privatis corum, quemadmodum in antehabitis qualiter expedit esse diximus. Et talia sunt quaecumque in semagnificum. mel fiunt vel raro : puta nuptiae, et si quid tale, et si circa aliquid tota studet

<--- Page Split --->

vivitas, vel si non tota, tamen qui in dignitatibus sunt, student circa illud ut solemniter fiat, ita quod unusquisque studet per se. In talibus enim magnificus magnifice se habebit. Tale etiam est de peregrinis sive hospitibus suscipiendis, in his magnifice se habebit secundum dignitatem susceptorum. Sic etiam habebit se in susceptionibus omnibus legatorum, et similiter circa missiones si mitti debeant legati, et similiter circa donationes et retributiones. Ad omnia enim talia magnifice se habebit in sumptibus et decenter et præclare. In propriis autem quae non habent modum publicorum, magnifice expendere, potius erit prodigi vel intemperati. Magnificus enim in seipsum non est sumptuosus, sed in communia, vel in ea quæ communium habent modum. In donis tamen maxime magnificus est, quia dona aliquid simile habent donis Deo sacratis : et ideo venerabilia in admirando debent esse sicut Deus : alioquin decentia non sunt.

Magnificus igitur in sumptibus considerat quod unumquodque operum suorum magnum sit, vel secundum naturam sui generis, vel in magnificentissimo quidem hoc simpliciter magnanimum est, quod in quolibet magno magnum est et excellens. Hoc autem ut nunc et hic magnum est, quod in his sumptibus vel donationibus magnum est, et non simpliciter. Et magnum in opere magnifici differt a magno quod est in sumptu, quando magnum in opere accipitur in genere, et non simpliciter. Sphæra enim vel lecythus pulcherrima ad artem decentissime præparata, magnificentiam habent puerilis doni : quia puero nihil decentius dari potest : et tamen pretium ejus parvum est et illiberale. Sphæram autem dicimus trochum. Lecythum autem dicimus ab ἑλκον Græco quod est oleum : et verbo Græco quod est κλεῖω, quod est abscondo : et inde componitur lecythus, omissa prima littera causa euphoniae 1 : et est vasculum in quo aliquis humor absconditur. Propter quod magnifici est considerare in quo genere faciat opus : et in illo genere facere magnifice, et tale quod in illo genere facile non sit superabile ab aliquo : et quod debet, et quod sumptus habeat operi in illo genere secundum dignitatem respondentem : unde forte nobili puero magnificum trochum dabis aureum vel auratum, et lecythum secundum suum genus pretiosum. Talis quidem igitur secundum omnia prædicta est magnificus.

Magnifici est habere domum suis divitiis congruentem.

Adhuc autem magnifici est habitationem suam præparare decenter ad mensuram divitiarum, ex quibus magnificus est. Hic enim ornatus quidam est magnificentiam condecorans. Adhuc autem magnifici in habitatione proprium magis sumptus est facere circa talia opera quæcumque diuturna et quasi perpetua sunt, quam circa alia. Talia enim ædificia optima sunt.

Item in singulis decorum ipsum servare.

Ab us decens facere in sumptibus.Non enim idem congruit diis et hominibus, tam in sumptibus, quam in donis, quam in operibus. Nec idem congruit in templo, et in sepulcro. Templo enim congruit aurum : solemnia autem saxa sufficiunt sepulcro.

λασκω [ΑΔΚ 1τ.]

<--- Page Split --->

CAPUT XIII.

De oppositis malitiis magnificentiae.

Superabundans autem qui banausus dicitur, non superabundat in quantitate sumptuum vel donationum : sed in hoc superabundat, quod consumit in hoc praeter quod oportet, quemadmodum dictum est. In his enim in quibus parvi sumptus requiruntur, multa consumit et resplendere quaerit, vel facit praeter partem. In turpi enim nulla pars est splendoris, vel honoris : puta etiam histriones nuptialiter cibans, et comedis qui in congregationibus rusticorum cantant et recitant facta hominum, et parvo digni sunt, multa tribuet, et in transitu communi purpuram inferens ad viae decorem, quae in transitibus regum inferri consuevit. Super comedos enim cortina de pellibus consuevit expandi, non purpura. Iste autem expandit purpuram, quemadmodum Megarenses. Dicit enim Mitalus poeta in Tytanopeis suis carminibus : « Dure audis aracleys, hoc est ter convicium impudicum et Megaricum et valde frigidum rides, videns pueros. » Voluit autem dicere quod Megarenses detractiones patiuntur, quia comedias custodienti et defendunt. De

Megara enim civitate fuerunt qui comcediam invenerunt, quorum princeps fuit Deusarricus Megarensis. Deridentur autem ut onerosi et frigidi, et puerilia videntes et recitantes, et purpura utentes in transitu comediarum. Unde etiam Aristophanes convicians eis, dicit, quod « risu dignus est qui a Megaris advocatur. » Sed et Phantides antiquissimus antiquorum poetarum despiciens tales dicit, « Megarica comediae cantum transeo. Verebar enim poema Megaricum facere. » Ex omnibus enim his ostenditur, quod Megarenses comediarum sunt inventores. Omnia autem talia faciet banausus non boni gratia, sed potius divitias indecenter ostentans, et propter hoc existimans admirabilis esse : et ubi oporteret multa consumere, pauca consumet : et e contra ubi pauca deberet consumere, multa consumet. Parvificus autem qui banauso contrarius, circa omnia praedicta deficit. Maxima enim consumens aliquando in parvo quod retinere quaerit, totum bonum quod fecerat perdit : et quodcumque bonum facit ad sumptus vel donationes pertinens, tardans facit et procrastinans. Semper enim intendit qualiter minimum quod potest, expendat, et expensas facit tristatus, semper existimat se majora facere quam oportet secundum naturam negotii in quo expensas facit. Habitus igitur banausia et parvificentia sunt malitiae : sed non magnum opprobrium inferunt ab hominibus, propter hoc quod non sunt nocivi proximo. Banausus enim multis prodest. Parvificus autem suis parcens, nulli injuriam inferens. Isti etiam habitus non valde turpes sunt, eo quod banausus magnifico similis est in multis. Parvificus autem propter naturale desiderium retinendi ea quae ordinantur ad sustentationem vitae, excusatur.

<--- Page Split --->