TRACTATUS III

CAPUT II.

Aristoteles vocat conceptus passiones in primo Perithermenias, sic dicens : « Voces sunt notæ harum quæ in anima sunt, passionum. » Delectationes igitur determinantur per divisionem primam in animales et corporales. Delectatio enim est, ut dicit Dionysius, ex conjunctione convenientis cum convenienti. Omnis autem amans aliquid, amat illud ut conveniens sibi. Omnis igitur amans delectatur in adeptione amati.

Animalis igitur delectatio est amor honoris et amor disciplinæ : amativus enim utroque horum gaudet et delectatur in adeptione utriusque istorum, nihil patiente corpore ab aliquo agente corporali, sed in magis patiente mente a spiritu mentes agente. Honor enim secundum titulum testimonii virtutis afficit, vel secundum gradum dignitatis, quæ sunt rationes mentis et non in corpore existentes. Hoc modo nihil est secundum potentiam et secundum quod mens ratiocinatur de eis : et ideo cætera animalia nullam talem habent delectationem. Qui ergo circa tales delectationes mentales sunt, nullo modo temperati, vel intemperati dicuntur.

Circa quales delectationes in genere sit temperantia ?

Corporales autem delectationes, sicut diximus, sunt quæ corporali forma in animam faciunt, et illæ dividuntur in duo genera, secundum quod dividuntur formæ corporales in animam facientes. Quædam enim agunt et afficiunt per ordinationem ad mentem, et quædam afficiunt ex seipsis. Per ordinationem ad mentem afficiunt comediæ et tragediæ in heroicis recitatae : afficiunt autem fabula per ordinationem ad mentem. Similiter autem et omnes historiæ et facta recitata. In nullo enim illorum factum ipsum delectat, sed potius probitas in heroicis, et disciplinæ scientia in fabulis quæ ex miris componitur, et ex narratione historiarum et factorum delectat scientia et experientia factorum humanorum. Afficiunt ergo ista per rationem mentis acceptam de corporalibus.

Sicut ergo temperantia non est circa

<--- Page Split --->

delectationes animales in quantum animales sunt, ita non est circa omnes corporales delectationes. Amatores enim fabularum et narratores historiarum in comœdiis et tragœdiis et heroicis, et de his quœ contingunt hominibus in factis emergentibus, conterentes dies et tempus consumentes, garrulos vocamus : non autem dicimus intemperatos. Similiter est de his qui delectantur in pecuniae numeratione et æris ponderatione, et non in quantum ordinatur pecunia ad usum expensarum. Similiter et delectari in amicorum præsentia, et contristari in pecuniarum et amicorum absentia, non videntur temperati, vel intemperati. Ista enim quamvis sint corporalia, non tamen corporaliter movent,. sed potius inordinant mentem in quantum pecunia sufficientiam, amicorum autem præsentia honestatem promittit et exhibet. Non ergo circa omnes corporales delectiones temperantia est, vel intemperantia. Ultimum enim potentiae concupiscibilis in talibus delectationibus esse non potest, quæ nec vere inferunt delectationem, nec ex propria forma delectationem perficiunt : et si non est ultimum potentiae, non potest esse extremum in bono quod proprium est omni virtuti et maxime cardinali.

Temperantia non in omnibus est quæ per

formam corporalem delectant.

Temperantia igitur est circa corporales 57. delectationes, non tamen circa omnes Temperanhujusmodi. Quidam enim gaudent deledielectationæs corpoctabilibus quæ sunt pør visum, puta coloris, non tamen circa ribus pulchrorum, et figuris sculpturaomnes. rum, et scriptura sive protractione pictorum : nec tamen temperati nec intemperati propter hoc dicuntur, quamvis in talibus videatur utique esse medium et extremum. Est enim in talibus gaudere ut oportet, et quando, et ubi, etc., et est gaudere secundum superabundantiam et defectum vituperabiliter. Hujus autem causa est, quia visus inter omnes sensus plus de ratione sensus habet et minus de materia : et ideo secundum quod accipitur ut hominis, et non ut animalis tantum, liberales habet actus pulchritudinis et decentiae habentes rationem, quos necesse est et habere medium et extremum : sed tamen quia medium et concupiscibile non potest in extrema boni et potentiae, non potest esse cardinalis virtus. Sed una est de virtutibus adjunctis quæ nomen proprium non habet. Hæc a quibusdam dicitur modestia, vel -temperantia communis et non propria. Si autem visus ad animalitatem solam referatur, non erit visus nisi judicium alimenti longe existentis per medium extrinsecus accepti, et sic per accidens ad temperantiam

<--- Page Split --->

ordinatur, sicut gaudet vorax carnium visa exnteratione bovis : sic enim visum non refert ad pulchrum sicut homo, nec de visis in quantum visa sunt, gaudet, sed in quantum cibum nuntiant.

Similiter autem est de his quae circa auditum sunt : superabundanter enim gaudentes melodiiis, vel hypocrisi melodiarum, nullus dicit intemperatos : neque eos qui ut oportet, gaudent in talibus, dicit temperatos. Melodias autem dicimus veros cantus. Hypocrises autem sonos instrumentorum verum cantum imitantium, sive fiant fidibus, hoc est, chordis secundum quemcumque modum tactis, sive fistulis, sive cymbalis percussis, sub quorum percussione etiam tympana continentur. Haec enim omnia non veri cantus sunt, sed cantus veri repraesentationes et fictiones. Propter quod etiam Minerva a diis, ut dicit Ovidius, derisa, est, quia inflatis buccis fistulas suflans et melodiam fingens. verum cantum dixit se perfecte repraesentare, Jove sententiam ferente, quod verum cantum fistulis non aequaret. Quae cum fistulas ex indignatione projiceret, et eas juxta paludes Meotidas pastores invenirent, et melodiam fingerent, et Midas rex hanc fictionem vero cantui praeferendam dixerit contra auctoritatem Jovis, a Jove aures asininas accepit 1. In talibus igitur si auditus ad hominem refertur et humanus accipitur sonus, delectationem non facit nisi secundum rationem modulatus : et tunc non agit in forma corporis, sed in forma rationis. Si autem accipitur ordinatus ad animalitatem, non facit delectationem nisi per accidens, in quantum scilicet nuntiat alimentum, sicut gaudet is qui audivit bullientes ollas propter cibi voracitatem circa coquinam auscultans, sicut dicit Eustratius, quod Philoontighes et Philogephi, id est, amatores cornicum et cervorum, gaudent in clamoribus cornicum et cervorum. Et quamvis in his sit

medium et extremum : tamen quia non nisi per accidens haec afficiunt, vel concupiscibilem in extremo potentiae et boni non ponunt, non est in his principalis, sed ad temperantiam communiter dictam reducuntur : et si est specialis virtus, adjuncta erit, et nomen proprium non habet.

Similiter autem temperatos vel intemperatos non dicimus qui delectantur circa odorem, nisi secundum accidens : gaudentes enim malorum sive pomorum, sive rosarum, sive aliorum florum, vel thimiamatum, sive aliorum aromatum odoribus, non dicimus intemperatos, vel temperatos. Cujus causa est, quia odor (sicut in libro de Sensu et sensato probatum est) fumalis evaporatio est : et si odor species est incorporalis simplex non est ad alimentum. Non igitur delectat, neque concupiscitur nisi per accidens : propter quod etiam feticii odores aliquando delectationem faciunt, sicut odores carnium et coquinarum, in quantum scilicet prope indicant complexionem alimenti. Odor enim sequela complexionis est, et ideo alimentum, secundum quod est alimentum, indicat : quia sicut commixti sumus, ita commixtis et complexionatis nutrimur, et non simplicibus, quorum nullum habet differentiam saporis vel odoris. Et hoc est de odore secundum quod radicatur in animalitate : secundum autem quod animalitas humana accipitur. in qua olfactus radicatur : tunc odarata suave spirantia, liberalem ingerunt delectationem secundum congruentiam habitus spirantis, vel naturalis, vel acquisiti : sicut lacunarum purgatores delectantur in feticdis, et conversati in hortis et pratis aromaticis in bonis odoribus delectantur. Et quamvis circa hanc delectationem sint extrema et medium : tamen hoc medium non facit cardinalem virtutem, sed vel reducitur ad temperantiam communiter dictam, vel est virtus

<--- Page Split --->

adjuncta et non nominata. Gaudentes tamen unguentorum vel pulmentorum odoribus aliquando dicimus intemperatos per accidens: intemperati enim de talibus gaudere consueverunt plus quam oportet : per accidens autem in quantum per haec rememoratio fit concupiscibilium : sunt enim unguenta meretricia in inguinibus apposita, quae rememorationem faciunt libidinis et incitationem, ita quod sic uncti etiam somniant, sicut dicitur de regibus Persarum, quod talibus unguentis concubinas praeparari fecerunt : et de rege Asa, quod in unguentis meretriciis etiam vitam finivit 1. Et intemperati odoribus talibus gaudent, non in quantum unguentorum sunt, sed in quantum libidinis ad quam incitant, faciunt rememorationem. Similiter autem est de odoribus pulmentorum apud gastrimargos. Propter quod alii homines ad virtutem dispositionem non habentes, sicut sunt idiotae et rustici, sunt ciborum odoribus gaudentes quando esuriunt: qui tamen in odore non propter odorem gaudent vel delectantur. Talibus autem odoribus qui ciborum sunt ut ciborum, proprie gaudere est intemperati. Intemperato enim cibus est concupiscibilis : et ideo de odore non gaudet, nisi in quantum refertur ad cibum. Hujus autem signum, quod in aliis animalibus secundum hos tres sensus, qui sunt per medium extrinsecum, non est delectatio nisi per accidens : canes enim non gaudent odoribus leporum, sed cibatione : sensum autem sive perceptionem fecit odor cibi. Neque leo gaudet in voce bovis in quantum bos est, sed gaudet bovis comestione. Quod autem bos proprie sit ad devorandum, leo sensit per vocem : et ideo auditu vocis voce gaudere videtur. Similiter autem aliquando leo gaudet in voce bovis, neque videns bovem, et gaudet in voce cervi non inveniens cervum et gaudet in voce agrestis caprini, nec vi-

dens nec inveniens eum, sed audiens tantum.

Ad omnium autem horum intelligentiam notandum, quod swqpoo6vq Græcum nomen temperantiam signat Latine : componitur autem a Græco swqpwv quod est sanum, et svoc quod est sensus. Propter quod swqpoo6vq proprie sanitas sensuum vocatur. Hanc autem nos Latine non temperantiam proprie, sed sobrietætem vocamus, quando scilicet sensus in vigore suo non impediti delectabilibus avertentibus expedite proprias agunt operationes. Temperantiam autem nos proprie referimus ad medium delectationis in cibo et venereis. Et propriam virtutem in cibis vocamus vel parsimoniam, vel frugalitatem : in venereis autem medium delectationis vocamus castitatem. Secundum Græcum autem idioma omnia hæc sub communi nomine swqpoo6vq; continentur. Possumus etiam dicere quod media secundum tres sensus qui accipiunt per medium extrinsecum, sobrietates quædam sunt, et non temperantiæ proprie dictæ.

<--- Page Split --->

ut intemperati, qui sicut bestiae delectabilibus ciborum utuntur ad nihil aliud delectabilia referentes, sed finem in ipsis ponentes. In his autem gaudent intemperati vel temperati usu.

Usus autem omnis fit per tactum. Usum enim vocamus secundum quod uti est cum gaudio frui et delectatione. Hoc autem non 1 potest fieri nisi per tactum : quia usus talis sine conjunctione convenientis ad conveniens non est. Conjuncti o autem non fit nisi per tactum ultimorum, secundum tactum physicum quo immutant et immutantur : et hoc tam est in cibis quam in venereis dictis, sed diversimode. Cibus enim delectat secundum convenientiam ad substantiam : et haec est similitudo complexionis. Ultimo enim nutrimento non nutrit nisi simile. Simile autem per sensum acceptum appetitur. In eadem autem ratione est in venereis. Venerea enim ex semine perficiuntur. Semen autem est, ut dicit Avicenna, superfluum nutrimentum ultimo assimilatum : propter quod secundum potentiam generativa humanae emissum maxime delectat. Appetitus enim generativa consistit entium speciei. Maxime ergo delectat secundum quod in majori similitudine mittitur : eo quod omne quod est, in suo simili conservare se intendit. Unde patet, quod tam semen quam nutrimentum in ratione convenientis secundum naturam delectat. Utrumque eorum non delectat nisi conjunctum per tactum vel in generando vel in emittendo.

Tactus enim tripliciter consideratur, scilicet ut est tactus tantum, vel ut est sensus tantum et tactus, vel prout est sensus et tactus et hujus complexionati. Et in quantum est tactus, non accipitur nisi per conjunctionem materiae. Dicit enim Aristoteles in primo de Generatione et Corruptione 1, quod tangentia sunt quorum ultima sunt simul. In quan-

tum autem est sensus, non percipit, vel nisi per qualitates sensibiles quae faciunt in tactum. In quantum autem hujus complexionati, simile vel dissimile percipit: et in simili delectatur, et in dissimili autem patitur: et sic circa ipsum est temperatus vel intemperatus propter se et non propter alterum. Haec autem in cibis causa est tam in potibus, quam in venereis, sed diversimode. In cibis est tanquam in parte similibus et convenientibus et alio spiritu operante ad perfectam similitudinem reducendis: et hoc est spiritus caloris digestivi. Propter quod natura partem de cibis abjicit, et partem sumit. In venereis autem est tamquam ultima simulatione convenientibus et proprio et cum naturali spiritu in nervis tangibilibus diffusus. Propter quod coitus delectatio intensissima est et homini complantata. Delectatio igitur tactus ex eodem in nutrimentis et generativis est et secundum idem in communi, quia ex tactu convenientis. In speciali tamen habet modum divisum: nutrimentum enim delectat ut non in totum conveniens, semen autem ut perfecte assimilatum. Ad hoc etiam facit, quod nervi sensibiles, in palato et stomacho diffusi, duri sunt: et ideo non in summo passibiles: et hoc fecit natura, ideo quia saepe a duris et dissimilibus tanguntur: et ideo si facile passibiles essent in talibus, cito obstupesecret, et homo destrueretur, et similiter quodlibet animal. Propter quod non profundatur in ipsis ad intimum delectatione et tristitia, resistente duritia nervorum. In inguinibus autem mollissimos posuit nervos, qui facillime sentiant tactum ejus quod est convenientissimum secundum naturam. Patet ergo quod tota delectatio nutrimenti et venereorum in tactu est secundum unam communem rationem tangendi, quamvis secundum proprium modum non substantialem quidem sed accidentalem habeat differen-

<--- Page Split --->

tiam. Et ideo temperantia in his una est virtus, quamvis in modo differens, aliquando frugalitas dicatur, secundum quod refertur ad venerea, sicut in praecedentibus diximus. Et ex hoc patet, quod temperantia est virtus uno modo differens. Quod autem sic esculentum delectet in quantum tangens, et non in quantum saporosum nisi per accidens, patet: quia quidam Philoxenus de Philexi natus, Eryxius nomine, pulmenti vorax existens, delectatione pulmenti et maxime piscium victus, oravit (ut Homerus dicit) votum Jovi vovens, quod guttur ejus longius fieret gutture gruis quando pulmenta piscium comederet, ut per totam longitudinem gutturis etiam descensu alimenti tactu delectaretur convenienti. Temperantia igitur et intemperantia insunt secundum quod tactus est sensus alimenti convenientis.

diliguntur et appetuntur. Secundum autem quod participat ratione per appetitum in quo radicatur et cui obedit sicut instrumentum,sic propter ordinem rationis ad liberalium delectationum subjectum habet tactum. Sicut in omnibus gymnasticis et luctativis et exercitativis, quæ fiunt secundum ordinationem politici, ut per exercitationem calefiant corpora, et calefacta exspirent et evirentur ad spiritum et virtutum excitationem et membromum mobilitatem. In talibus enim nec temperatus, nec intemperatus. Quia hoc tactu non conveniunt secundum quod tactus est convenientis, sed secundum quod ad rationem est ordinatus. Patet ergo quod delectatio temperati non est in tactu secundum quod diffusus est per omne corpus, sed secundum quod est circa quasdam partes faucium vel inguinum, in quibus est sensus tactus ut convenientis alimenti perfecte vel imperfecte.

qui et omnibus animalibus convenit, et in toto corpore sentientis diffunditur, secundum quod in eo est temperantia: et ideo intemperantia exprobrabilis est. Non enim est secundum speciale heros, quod est ratio considerans liberalitatem honestatis: sed est secundum commune, quod exprobrabile est, quia nihil liberum habet. Exprobrabile quidem, quia moris rationes contradicunt: bestiale autem, quia inest secundum hoc quod commune est nobis cum bestiis: ideo quoniam non secundum quod homines sumus, existit in nobis, sed secundum quod animalia brutalia: in concupiscentia enim cum brutis communicamus. Et ideo talibus utique delectabilibus gaudere, et illa maxime diligere, bestiale. Liberalissima enim delectationum quæ sunt per tactum, a talibus ablatae sunt. Tactus enim accipitur vel natura vel potentia rationalis animæ aliqualiter ordinem rationis participantis: et secundum quod in natura accipitur, non potest esse subjectum liberalium delectationum, quæ propter se

CAPUT V.

Circa quas concupiscentias sit temperantia?

Cum autem omnis virtus moralis circa passiones sit, concupiscentia autem conDivisi sionur naturalis passio sit : oportet temperanta E ru tiam circa connaturales passiones esse. Passiones enim sunt vel illatae, vel innatae. Et cum virtutes non sint nisi duae quae simpliciter circa passiones sunt : fortitudo autem est circa illatas : relinquitur igitur temperantia circa innatas

<--- Page Split --->

esse. Innatae autem passiones ab Epicuro in tres dividuntur, scilicet naturales, et necessarias, et nec naturales nec necessarias sed opinatas. Quartum enim membrum quod secundum conjunctionem extremorum esse videtur, secundum quod aliquae sunt necessariae non naturales, esse non potest. Quia naturales, esse est causa necessitatis : et ideo naturales non necessariae esse non possunt. Naturales enim et necessariae sunt delectiones in his sine quibus vita praesens non ducitur. Naturales autem et non necessariae sunt, quarum principium appetitivum est in natura, sed tamen ad vitam in individuo consideratam non necessariae sunt, scicut est delectatio venereorum. Nec naturales nec necessariae sunt, quas Epicurus vocat opinatas. Sicut enim ex praehabitis constat, omne judicium finis et boni est ex habitu naturali vel acquisito, ut dixit Socrates : et ideo habitum acquisitum ex pravis actibus habens delectabili sibi et convenienti, secundum opinionem illius habitus judicat, et non secundum veritatem. Propter quod delectatio in talibus nec naturalis nec necessaria est.

Aristoteles autem Epicureis superveniens per rationem Peripateticorum hanc divisionem non judicavit esse convenientem : eo quod omne naturale desiderium est ad repetitionem indigentiae naturalis : propter quod judicavit, quod omne naturale est aliquo modo necessarium, sive ad naturae conservationem in specie, sive ad corporis emundationem in resolutione, sive ad naturae floritionem et diffusionem in ipsa delectatione. Propter quod in Politicis dicitur non esse prohibendum coitum 1 : quoniam profundatam et intimam secundum naturam habet delectationem. Corrigens ergo inductam divisionem, dicit quod concupiscentiarum quaedam communes esse videntur, quaedam propriae

et apposita. Puta concupiscentia quidem quae cibi est, et non hujus, vel talis, vel tanti cibi, naturalis est et communis. Et omnium eorum quae naturam habent animati, communicant communi. Omnia enim haec sive sint planta sive animalia calorem naturalem habentia, alimento destituta, inanitionem suam sentiunt et illam repellere concupiscunt. Omnia etiam haec esse divinum concupiscunt quod in individuo habere non possunt : et ideo in emissione seminis delectantur. Omnis enim homo ad naturalem indigentiam adimplendam, quando indigens fuerit, concupiscit siccum vel humidum cibum, et quandoque ambo ista concupiscit : siccum quidem ad substantia reparationem, humidum autem ad substantia continuationem : quia siccum sine humido continuationem non facit, humidum autem sine sicco figuram non recipit : ambo autem simul sunt, ut ex humido siccum subtilictur et influxibile membris efficiatur, siccum autem in humido terminabilitatem faciat ad speciem nutriti ad figuram. Et sic etiam omnis homo (ut inquit Homerus) lectum appetit tam juvenis quam crescens adultus,in quo sicut in molli fovente naturaliter quiescat : talem autem cibum vel lectum non ad hoc omnes secundum unum modum concupiscentiae appetunt. Non enim omnes eosdem et eodem modo praeparatos cibos vel lectos appetunt. Propter quod nostrum ex proprio et non communi videtur esse hunc vel illum cibum vel lectum, vel sic vel alio modo preparatum cibum vel lectum appetere. Hoc autem est ex habitu naturali vel acquisito qui facit hoc vel illud nos bonum appetere : eo quod nihil appetit nisi in quantum est simile. In talibus autem propriis concupiscentiis semper aliquid est naturale : quia concupiscentia hujus cibi in quantum hic est, praesupponit concupiscentiam cibi in quantum cibus

<--- Page Split --->

est. Propria igitur concupiscentia ad communem concupiscentiam ex additione se habet.

Quod autem propriæ concupiscentiæ sint, sive ex propria complexione, sive ex habitu acquisito factæ, ex hoc patet quod diversa diversis sunt delectabilia : quorum tamen est una communis seeundum speciem natura, et non tantum in diversis hominibus, etiam in uno et eodem homine quaedam sunt delectabilia aliis contingentibus oblatis : quod esse non potest propter communitatem communis naturae, nec propter unum commune, communem naturam assequens. Sed oportet quod sic ex proprio habitu complexionali vel acquisito : propter quod id quod Miloni est parum, magistro gymnasiorum multum est : et hoc modo Eryxius phlegmaticus similitudine complexionis in piscibus delectabatur, cholericus autem in adustis et amaris, sanguineus in dulcibus et bene digestis, melancholicus autem in ponticis.

ventris sentientes, insaniumt ad superimpletionem. Tales autem fiunt, qui sunt multum bestiales. Bestia enim qualitatem cibi non multum percipit, sed quantitate superimpleri desiderat.

Cica autem delectationes proprias multipliciter peccatur : isti enim sunt eorum qui ex habitu proprio talium delectationum propriarum amatores dicuntur : et quando adipiscuntur, frequenter peccant, vel in gaudendo in quibus non oportet, vel gaudendo in magis quam oportet vel gaudendo ut multi gaudent qui semper gaudent vitiose, quia stultorum infinitus est numerus 1, vel gaudendo ut non oportet. Secundum enim haec genera circumstantiarum in delectationibus innatis intemperati proprium est superabundare. Gaudent enim intemperati quibusdam quibus gaudere non oportet : eo quod odibilia sunt et vitiosa : et si intemperati gaudent et delectantur in quibusdam in quibus gaudere oportet, tamen talium delectatione gaudent magis quam oportet et gaudent ut multi. Multitudo autem semper intemperatos colligit. Peccatur igitur multipliciter in propriis : in communibus autem non nisi uno modo, in plus scilicet : in minus enim peccare naturalis indigentiae impedit appetitus.

Circacom - munescu - piditatespaucipec - cantetunomodo : c i r - capropriasveromultidelinquuntetpluribusmodis .

Dicamus igitur quod in naturalibus et communibus concupiscentiis pauci peccant, et non nisi in unum modum, in plus scilicet in quantitate accipiendo plus quam oportet. Comedere enim vel bibere ea quæ secundum naturale desiderium contingunt homini, et in tantum comedere usquequo utique in excessu naturalis secundum multitudinem cibi vel potus superimpleatur, superabundantia vitiosa est : eo quod naturalis concupiscentia non nisi repletio indigentis est ad mensuram. Talis autem supergreditur : propter quod isti dicuntur gastrimargi, quasi præter indigens et naturale ventrem implentes et indigentiam naturalem, a Græco γαρτήρ quod est venter, et Græco verbo μαργίω-δ quod est insanio, is : quia semper inanitionem

<--- Page Split --->

CAPUT VI.

Qualiter circa delectationes et tristitias est temperantia ?

absens autem, causa tristitiae. Et in hoc differt a temperato. Temperatus enim dicitur, eo quod non tristatur delectabilium absentia : et virtus sua est in hoc, quod a delectabilibus abstinet : hoc enim sonat nomen temperati, quod est delecabilia moderare. Intemperatus quidem igitur concupiscit omnia delectabilia secundum sensum, vel concupiscit ea quae maxime delectabilia sunt secundum tactum. Si enim ab intemperantia communiter dicta intemperatus denominetur, omnia delectabilia sensuum concupiscit. Si vero denominetur ab intemperantia proprie dicta, concupiscit ea quae maxime delectabilia sunt secundum tactum. Intemperatus etiam ideo intemperatus dicitur: quia non ducitur concupiscentia per rationem moderando eam, sed ducitur a concupiscentia et abducitur, quasi captus et illaqueatus eis, ut contra rationem haec delectabilia tactus eligat prae aliis quae vere eligibilia sunt, sicut est honestas virtutis, et observantia legum. Sed hoc jumenti est et brutale : propter quod etiam tristatur non tantum in absentia delectabilium, sed etiam quando concupiscit ea et non adipiscitur. Omnis enim concupiscentia cum tristitia est, eo quod concupiscentia inexplebile desiderium est libidinis : et dum concupiscit, ad votum adipisci non potest : propter quod semper manet in tristitia : ideo vita concupiscentis tristissima est. Nunquam enim est quod non concupiscat intemperatus : et hoc quidem inconvenienti assimilatur. Passio enim intemperati inconvenientissima est, quae semper tristatur. Tristatur enim propter delectationem speratam vel habitam in non adipisci ad votum, quia plus concupiscit quam habere possit secuundum naturam. In absentia autem delectabilium tristatur non ex aliquo molestiam inferente, sed quia caret eo quod sibi convenit, quod penitus inconveniens est.

<--- Page Split --->

Deficientes in voluptatibus, et in illis minus quam oportet gaudentes vix reperiuntur.

Deficientes autem delectationes carnales, et minus quam oportet gaudentes in eis, non multum fiunt. Talis enim insensibilitas non est humana : etenim reliqua ab homine animalia bruta discernunt cibos per appetitum naturalem qui in cibis delectatur. Et in quibusdam cibis gaudent cibi convenientibus et delectantur, in quibusdam autem non, et illos abjiciunt : cum tamen bruta non adeo aequale habeant medium in tactu tam subtiliter discretivum convenientis et inconvenientis ut homo. Et ideo in homine talis insensibilitas esse non potest, quae delectabile nullum discernat. Patet igitur quod si alicui homini nihil est delectabile, nec in appetitu suo unum delectabilium non differt ab altero : ille autem utique longe erit elongatus ab esse hominum per habitum bestialem, et a bestialibus operibus aequisitum. Taliter autem deficiens non est sortitus nomen proprium, propter hoc quod non multum consuevit fieri talis insensibilitas.

ut oportet : ad sanitatem autem sunt et aequalitatem complexionis facientia vel servantia, vel ad figuram complexionis ordinata in quantitate et ordine membrorum. Ad bonam autem habitudinem ordinata sive ad essentiam personae respiciunt, ut magnus et mediocris et parvus, decens sit in vestitu et mensa et aliis in quibus decentia consideratur : haec enim omnia potest concupiscere temperatus, et alia delectabilia potest concupiscere, dummodo non sint impeditiva horum, sanitatis scilicet et bonae habitudinis. Intemperatus enim gaudet in his quae sanitatem corrumpunt. Potest et gaudere temperatus aliis delectationibus aliorum sensuum, dummodo non sint praeter bonum virtutis et honestatis, sicut in odoribus, et symphonii, et aliis, dummodo sint super substantiam ipsius sive falcultatem divitiarum, scilicet quod sine depauperatione possunt haberi. Propter quod dicit Juvenalis :

Ne nullum cupias, cum sit tibi gobio tantum In loculis 1.

Temperatus autem medie se habet circa delectabilia tactus. Nec enim deletatur superabundantiis in quibus intemperatus maxime delectatur, sed potius tristatur in illis et abjicit: et universaliter loquendo non delectatur quibus non oportet, neque vehementer superabundanter tali aliquo delectatur quo non oportet, neque absentibus talibus delectabilibus tristatur, neque concupiscit cum tristitia ut intemperatus, sed concupiscit mensurate ad indigentiae repletionem, neque concupiscit magis quam oportet aliquid delectabile, neque quando non oportet : et universaliter loquendo in nullo talium peccat concupiscendo, sed haec delectabilia existentia quaecumque sunt, ad sanitatem vel ad bonam habitudinem ordinata appetit mensurate et

<--- Page Split --->

CAPUT VII.

Quot modis dicitur intemperatus ?

Propter unum tamen modum radicationis naturalis in omnibus ad delectabilia tactus non sunt diversi modi temperantiae sicut sunt diversi modi fortitudinis. Intemperatus tamen octo modis est. Aut enim intemperatus est ad omnia delectabilia sensus, aut ad quaedam specialia secundum tactum. Et siquidem ad omnia est intemperatus, Graece theuces vocatur, quod quidem sonat et est, qui ab omnibus maxime venabilis est delectabilibus, et in omnibus magis delectabile quam utile eligit vel honestum. Si autem est intemperatus ad quaedam quae sunt secundum tactum, aut est circa venerea, aut circa cibum. Et siquidem circa venerea, lanquos vocatur luxuriosus qui circa venerea, magis peccat quam oportet. Si vero est circa cibum, aut est circa poculentum, aut esculentum. Si autem circa poculentum dicitur oiniophilix ab ovo; quod est vinum, et qo; quod est flamma : apud nos autem dicitur vinolentus, qui scilibet circa vinum et siceram studet amplius quam oportet. Si vero est circa esculentum, aut est in desiderio sumentis, aut in cibi praeparatione. Si est in desiderio sumentis, non potest esse nisi duobus modis. In omni enim cibi sumptione attenditur tempus ingestionis, digestionis, et egestionis, si ut oportet,

debeat aliquis cibari. Desiderium ergo, aut est respectu temporis, aut respectu cibi inordinatum. Si respectu temporis, taliter intemperatus dicitur Graece δξυπόνος ab δξύ quod est acutum, et πόνος quod esuriens, qui scilicet tempora convenientia non exspectat. Si autem in desiderio ipso ad cibi sumptionem, Graece dicitur λχξιμάχγος, qui scilicet in edendo quamdam ostendit aviditatis insaniam et festinationem et velocitatem. Si vero est in cibo : tunc vel est in cibi quantitate, vel in cibi qualitate, vel cibi præparatione. Si est in quantitate, Graece dicitur δόρφάγος ab δέρν quod est pulmentum, et φάγν quod est comedo : et pulmenti vorax qui plurimo utitur pulmento. Si vero est, in cibi qualite, Graece dicitur γάστρις a ventre, vel γαρτρίμαργος, qui cibos multos et pretiosos quaerit. Si autem est in cibi præparatione, intemperatus circa hoc Graece dicitur libos, qui scilicet studiosus et varius est in cibi præparatione. Ab Antiquis etiam modi intemperati per versum determinati sunt qui talis est :

Præpropere, laute, nimis ardenter, studiose.

Sed patet quod secundum istam divisionem præpropere appetens est ille quem vocavimus oxipones : laute autem appetens est, qui vocatur gastrimargus : nimis appetens, est ille qui vocatur opsonphagos : studiose autem præparata appetens, ille est quem libos vocavimus.

<--- Page Split --->

Comparanda autem oppositia fortitudinis ad opposita temperantiae. Si timor intemperantiae comparetur secundum quod nos sumus causa operationum nostrarum, hoc est, secundum voluntarium et involuntarium : tunc intemperantia magis assimilatur voluntario quam timor. Cujus signum est, quia in tristitia terribilium cor movetur secundum systolem et fugam, trahendo secum sanguinem et calorem et spiritum ab exterioribus membris corporis quae sunt instrumenta operationis. Hujus autem motus causa esse non potest, nisi quod terribile contrarium est voluntati et naturali appetitui, violentiam et nocumentum inferendo. Omne autem tale vel est involuntarium, vel involuntario mixtum, sicut in praehabitis mixta esse diximus ea quae vi metusve causa fiunt. Delectabilia intemperati allicientia sunt : propter quod cor in eis movetur secundum diastolem, totum se aperiendo, et expandendo spiritum et calorem et sanguinem in membra exteriora quae sunt instrumenta operum, ut delectabile illud apprehendant et adipiscantur et fruantur ipso. Et hujus motus causa potest esse voluntas et appetitus ex habitu naturali vel acquisito talia accipiens ut optima sibi. Magis igitur assimilatur in-

temperantia voluntario quam timor. Intemperantia enim est propter delectationem voluntatem a se repellentem. Delectabile enim intemperati desiderabile est secundum naturam : terribile autem tristitiae, fugibile est secundum naturam.

Adhuc autem tristitia terribilis stupefacit et corrumpit habentis naturam. In eo enim quod calorem et spiritum et sanguinem ab exterioribus membris repellit, stupefacit ad insensibilitatem. Cujus signum est pavor qui accidit pavidis, et cinereus color qui accedit pallori si perseveret tristitia. Virtutem autem a membris repellendo corrumpit natura. Cujus signum est timor qui accidit timidis in exterioribus membris. Delectatio autem delectabilis circa quod est intemperatus, nihil tale facit, quinimo cor allicit membra exteriora, spiritu et calore implet, et propria virtute confirmat. Magis igitur est voluntarium circa quod intemperatus est, quam circa quod est timidus.

Propter quod et consequenter exprobrabilius est, quia magis est in nobis. 67. Intemperantia magis voluntaria est quam timiditas.

<--- Page Split --->

gno periculo : quia etiam sine exprobratione per seipsum repellunt animum, et ad materiam inclinant et ignoscentiam magis quam exprobrationem. Comparando igitur tristitiam timoris ad delectionem intemperati secundum ea qua sunt sicut circa naturam, magis intemperantia assimilatur voluntario quam timor.

Idem autem videbitur si comparatio fiat in operationibus qua^ sunt circa singulares circumstantias : tunc enim statim apparebit, quod non similiter sunt involuntaria timor et intemperantia : haec quidem enim singularia in quibus est operatio incontinentis sine tristitia afficientia sunt, et ideo voluntatis desiderium a se non repellunt : illa autem circa qua^ est operatio timidi, ex terribilitate stupefac iunt, et in tantum a se voluntatis desiderium repellunt, ut timidi aliquando fugientes arma projiciant, et alia multa defortiter 1 faciant : aliquando scilicet dantes sese in servitutem ut evadant, aliquando autem se uxores et natos et conjunctos depauperant ut se redimant : qua^ omnia involuntaria sunt et indecentia : propter quod tristitia timoris violenta videtur. Ei autem qui est intemperatus, in operationibus suis est e converso : operationes enim qua^ secundum singula in quibus operatur, voluntaria^ sunt, totum in se provocantia voluntatis appetitum. In ista igitur comparatione intemperantia voluntario iterum magis assimilatur quam timor, qua^ sunt quasi partes habitus timoris et habitus intemperati. Omnis enim habitus particulariter circa objecta est, non enim totus est in uno objecto, et particulariter circa operationes est, eo quod non secundum totum, sed secundum partem est in unaquaque operatione.

Accipiamus ergo comparationem terti secundum relationem totius habitus

ad totum habitum, ita quod habitus comparentur sibi absque relatione ad objecta vel operationes, sic scilicet ut intemperantia timiditati conferatur : tunc enim intemperantia minus voluntaria est, quam timiditas. Nemo enim vult esse intemperatus, eo quod intemperantia propter nimiam sui exprobrabilitatem et turpitudinem omni voluntati contrariatur : et quamvis non velit esse timidus, tamen timiditas eo quod non est ita exprobrabilis et vituperabilis, non adeo voluntati contrariatur.

CAPUT IX.

De comparatione timoris et intemperantia secundum relationem ad subjecta in quibus sunt.

Differt autem adhuc timor et intem- 68. perantia per comparationem ad subjecta Intemperantia vitium in quibus sunt. Nomen enim intempepuerile, et intemperans rantia^ et rationem qua^ secundum nopueri similis. men est, transferimus per similitudinem quamdam ad peccata puerilia : habent enim quamdam similitudinem pueritia et intemperantia : utrumque enim a causalitate habet motivum et ab humiditate facile mobili in materia a vaporativo spiritu in quem facile vaporat humidum, accipit instrumentum in extensione membrorum ad puerilem concupiscentiam pertinenium : et idcirco

<--- Page Split --->

unum denominatur ab alio. Quod autem a quo denominetur melius, non differt ad ea quae nunc intendimus, nisi quod hic dicimus, quod secundum rationem est manifestum, quod id quod est posterius secundum naturam, a priori accipit denominationem. Omnis autem homo prius est puer quam concupiscens. Propter quod melius dicitur concupiscentia puerilis, quam pueritia concupiscentialis. Non male autem vide turtranslatum esse per similitudinem dictionis : quia licet apud nos non sit in Latino, tamen in Graeco est idiomate, in quo intemperantia axoXaSTa vocatur quod nomen componitur ab a praepositione quod est sine : et verbo xoXaZwo, ST; quod est punio, is : unde acolasia concupiscentia dicitur non punita, hoc est, per penas non correcta et castigata. Hoc autem nomen optime positum est : quia in omnibus civilibus oportet puniri eum qui turpia appetit, sicut puer, maxime quando multam habet augmentationem in concupiscentia turpium : talis enim non nisi per penas revocatur : sicut nec puer a desideriis revocatur, nisi per verbera.

cuscita est quam paulo ante diximus, scilicet quod voluntas non repellitur nisi per penae timorem. Ex quo enim alicitur per delectabile, nunquam ab eodem repelletur, nisi timor penae delectabili conjungatur. Non ergo corriguntur pueri et concupiscentes nisi puniti.

Et incorrigibiles tam pueri quam concupiscentes, axoXaSTo; vocantur, hoc est, non puniti. Secundum hanc proprietaetem linguae Latinae vocantur indisciplinati. Disciplina enim equivocum nomen est. Disciplina enim dicitur disciplina vel scientia sicut quae denominativa est, in qua oportet discentem credere, quia principia per se nota sunt, vel ex per se notis fidem acceperunt. Propter quod non ro-

gatur ita consensus discipuli : et hoc Graece vocatur fo deria vel mechesis. Est etiam disciplina eruditio per difficilia, sicut per verbera, vel penas, acceptio eruditionis rationalis, et hoc Graece vocaturinisti / i n . Et hic dicimus indisciplinatum qui sequitur concupiscentias, sive sit puer, sive sit intemperatus. Si igitur in tali disciplina non sit impersuasibilis, ut multum deveniet ad dominans. Dominans autem dicimus, quod suppositum propter sui dignitatem ordinare dicit secundum formam rationis, et non obedienti penas imponere. Hoc autem dominans vel est ratio in intemperato, vel pædagogus in puero. Tale autem dominans valde necessarium est propter quatuor causas. Quarum prima est, quia appetitus ejus quod secundum naturam delectabile est, insatiabilis est, et non nisi per penas moderatur.

Secunda causa est, quia talis concupiscientiae operatio undique insipientis est. Insipiens autem est, qui ignorat seipsum, sicut dicit Aristoteles. Ignorat autem seipsum qui propriae rationis ignarus est, concupiscentia claudente et obturante rationis oculum : propter quod brutalis dicitur. Brutalia autem non nisi penis et verberibus a concupiscentiis avertuntur.

Tertia causa est, quia concupiscentiae operatio et cognitum sibi auget et cognitum cordis ad desiderabile facit affluere : naturalis enim etiam appetitus cognatus est appetitui concupiscentiae in hoc quod uterque est de concupiscihilibus ad naturam pertinentibus. Cognitum autem auget per hoc quod affluere facit desiderium ad delectabile, et ideo non minuitur nisi pœenarum oppositione.

Quarta causa est, quia si delectationes magna sint et vehementer afficientes, et sui vehementia cognitionem cordis percutiant, et fortiter teneant : tunc nullo modo nisi propter penas avertuntur, ut delectatio in tristitiam per pœenarum amaritudinem convertatur.

<--- Page Split --->

Puniendae igitur sunt delectationes, et oportet mensuratas esse et paucas quantumcumque possibile est, ut sicut tortuosa lignorum in oppositum curventur, qui sunt incontinentes. Oportet etiam quod rationi in nullo contrarientur. Quod autem rationi in nullo contrariatur, hoc dicimus esse bene persuasibile a ratione, et punitum, sive castigatum, vel disciplinatum. Quemadmodum enim oportet puerum secundum praeceptum praedagogi vivere, sic et concupiscere quod est in

nobis, oportet consonare rationi ut pædagogo. Ambobus enim, scilicet pædagogo et rationi, intentio una est, scilicet moderatio secundum bonum temperantiæ, ad quod pædagogus disciplinat puerum, et ratio concupiscentiam. Temperatus autem ad rationem deductus, concupiscit quæ oportet, et ut oportet. Ita enim ordinat ratio concupiscentem et pædagogus puerum. Hæc igitur de temperantia a nobis dicta sunt.

<--- Page Split --->