CAPUT II.

Quod contemplandum est de partibus animae quantum sufficiens est ad propositum.

Virtutem autem dicimus humanam, non quae est corporis, et convenit homini secundum corpus, quam in quatuor superius divisimus, sed eam quae animae est, et convenit homini secundum ani-

<--- Page Split --->

mam : quia etiam felicitatem diximus esse animae operationem.

Si autem haec ita se habent, manifestum est, quoniam oportet politicum scire aliqualiter ea quae sunt circa animam, sicut partes animae consistentia : sicut ille qui curat oculos, et qui curat totum corpus, cognoscit partes oculi et partes corporis. Curans enim oculum, partes oculi in myringis qui sunt tunicae oculi, et humoribus et complexione, et comparatione illorum cognoscit, ut sciat quantum infirmitas ab aequalitate complexionis et integritate compositionis oculum distare fecit, ut curando reducat in id unde destiit. Similiter medicus curans corpus, complexionem et compositionem cognoscit corporis et partium corporis, ut sciat usquequo reducere debeat aegrotum. Similiter ergo politicus cognoscit animam et partes animae secundum harmoniam naturalem, ut sciat in quid purgatoria virtute reducere cives oportet : quia dicit Damascenus quod peccatum nihil aliud est, nisi ejus quod in natura est, in id quod praeter naturam est discessio : et justificatio est in id quod secundum naturam est, ab eo quod praeter naturam est reditio. Tanto autem magis operatur politicus ad cognoscendum partes animae quam medicus partes corporis, quanto honorabilior est et melior politica scientia quam medicinalis : sed et medicorum excellentes multa negotiantur circa corporis cognitionem. Excellentes autem medicos dicimus qui causas infirmitatis et signa et accidentia noverunt infirmitatis. Hi rationes assignant suarum operationum ex antidotis quibus curant infirmitates.

CAPUT III.

Quod propter virtutem tractandum est de particulis animae.

Contemplandum est autem de partibus animae horum gratia quae quaeruntur de virtute in tantum in quantum sufficienter habet ad quaesita de virtute. In plus enim certificare de partibus animae forte operosius est, quam sit certificare proposita de virtute. Prolixius enim et difficilius est tractare de anima et partibus ejus secundum se, quam sit tractare de virtute et partibus ejus. Quaedam sufficienter dicta sunt a nobis in exterioribus sermonibus. Sermones autem exteriores dicimus sermones naturales, quae ad propriam intentionem non pertinent, et etiam non ad omnium auditum in scholis, sed exemplariter ad amicos descripti. Quae enim ad communem auditum in schola proposita sunt, secundum materiae exigentiam sufficienter pertractata sunt, sicut ea quae in Physicis dicta sunt : propter quod etiam de Physico a uditu nomen acceperunt. Quae ad amicos descripta sunt, descripta sunt ad quaestiones amicorum sufficienter, sed non secundum exigentiam materiae, sicut ea quae in epistola de Anima descripta sunt ad exteriores, vel ad communem auditum scholae non pertinentes, quae secundum exigentiam materiae perfecta non sunt : tamen quaedam de particulis animae ibi sufficienter determinata sunt : et ipsis ibi accep-

<--- Page Split --->

tis hic utendum est in quantum valent ad propositum : puta quod hoc quidem partium animae irrationale est, hoc vero rationem habens et rationale.

bus fluit : et quantumcumque simplex sit in essentia et substantia, tamen multiplex est in virtute et secundum esse, sicut idem est esse in potentia convexi et in potentia concavi. Sic igitur anima cum sit imago intellectualis luninis, secundum quod in genere substantiae incorporea est, indivisibilis est : secundum autem quod actus corporis est, diversimode immergitur in corpus, et sic diversarum efficitur potentiarum. Profundissime immersum obligatam habet potentiam ad naturam corporis, parum agens supra facultatem principiorum corporeorum quae sunt calidum, frigidum, humidum, siccum : et hoc est vegetativum secundum nutrire et augere et generare : hoc enim materiae obligatum est : et ideo intrans non vocatur anima, sed pars partis animae. In ea autem parte animae ubi non actus corporis est, liberum est aequaliter se habens ad onnia fieri et ad omnia facere, et secundum id dominium habet omnium suorum actuum et operationum. Ubi autem medio modo se habet ad utrumque relatum, trahitur quidem ab inferiori, et formatur et ordinatur a superiori : convertibile ad unum, et convertibile ad alterum. Sicut et in signis cœli, in omnibus quartis circulis quaedam sunt stabilia, et quaedam conjunctis utrumque communicativa. Et sic est in anima humana, de qua dicit Albumasar, quod totius orbis est imago. Et ex hoc patet, quod rudes et ignorantes mentiuntur, qui aiunt quod compositio potentiarum sibi praesupponit compositionem. Dicit enim Avicenna quod id quod inter omnia simplicius est, inter omnia simplicius est in potentiis et secundum esse potentiarum.

<--- Page Split --->

tinetur, dirigit, purgat, et purificat guttam feminae, et ex purgamento pellem circumducit, intra quam semina sic unita concluduntur, ut spiritus resolutus ab unione seminum evaporare non possit, sed veniens ad pellem reflectatur in seipsum, et intra substantiam seminum revertatur, et sic de imo moveatur ad sursum et de surso ad imum, et talibus motibus pulsare incipiat, et pulsum perficiat, in quo pulsu vitam influat vivo. Cum autem spiritus non resolvatur nisi ex humido radicali, necessarium est humidum ipsa resolutione diminui : et nisi restituatur, statim deficiet spiritus resolutus ab ipso. Non restituitur autem nisi per humidum alimenti. Est igitur de necessitate quod in ipso semine ante formationem sit tractus alimenti ad restaurationem humidì resoluti. Iste autem tractus non est caloris ut calor est : quia calor ut calor, est consumptivus et distractivus : oportet ergo quod sit caloris ut instrumentum animæ est. Principium igitur in semine trahens anima est. In embryo ne ergo plantativa anima est. Sed in hoc deviavit Plato, quod seminibus dixit animam inesse ut actus : propter quod dicere cogebatur semina esse parva animalia. Veritas autem est secundum Peripateticorum sententiam, quod anima est in semine ut artifex et non ut actus. Sicut enim in artibus se habet, quod ars in dolabra et securi et ascia est : et ideo ad formam artis incidunt : et si sine forma artis moveantur, scindunt et destruunt. Ita est in omni natura divinum lumen, quod inundat super omnes causas secundas usque ad proximas, ita quod omnium virtutes in centro conceptæ congregantur, et omnes informatæ et motæ primo lumine intellectuali et divino operantur ad formam intellective proprie, sicut dolabra movetur in forma et virtute artificis qui est primus motor ejus. Et ideo dicit Aristoteles, quod totum opus naturae ibi est opus intelligentiae. Intelligentia enim moest opus invel per intentionem et per modum artis : primæ.

CAPUT IV.

Quod irrationale non est subjectum virtutis, quod specie irrationale est.

<--- Page Split --->

qui non ad modum naturae, sed ad modum instrumenti artificis operatur et movetur : et ideo diversas facit formas membrorum, et diversa continuat ad unum eorum ubi natura non perficere potest. Propter quod dicit etiam Aristoteles quod intellectus est in semine, eo quod ibi est virtus intelligentiae propriae et fortuna. Propter quod non tantum in semine hominis, sed in seminibus omnibus plantarum et animalium est anima ut artifex intellectualis, et non ut actus : quia si sicut actus incessit omnium vivorum, semina essent intellectualia : et quando generata sunt ipsa viva, intellectum haberent hanc animam quae inest ut artifex et non ut actus in seminibus. Antiqui animam et intellectum vocabant ut artificem. Posterius autem videntes quod anima æquivoce dicitur de tali, et de ea quae est ut actus, mutaverunt dictiones. Et illam quidem quae inest ut artifex, vocaverunt virtutem formativam. Aliam autem quae inest ut actus, vocaverunt animam : præcipue quia viderunt quod etiam Plato qui inter Philosophos super alios multos emicuit, propter hanc æquivocationem deceptus erravit.

Hoc autem decenter dictum est. Somnus enim est quies animæ secundum virtutes et operationes, secundum quas dicitur studiosa vel prava. Somnus autem quies est per modum ligamenti : et licet sit ligamentum sensuum primo per frigiditatem obrepentem organis sensuum in sensitiva potentia, per consequens etiam ligat virtutes interiores animæ, vel simpliciter, vel secundum quid. Quamvis enim non immobiliter, tamen judicium perturbat in quod sensus interiores qui sunt sensus communis, imaginativa, phantasia, æstimativa, et memoria, convertuntur ad formam imaginnm sicut ad res, quæ conversio omnino perversa est. Similiter et rationem et intellectum conturbat somnus : quia quamvis aliquando in somno sit visio et oraculum : tamen conversio fit ad præsens, cum non sit præsens. Et hoc est perversum et ligatæ rationis judicium : et ideo quod expedite operatur in sommo, non potest esse studösitatise t pravitatis principium. Verumtamen si aliquo quidem motu phantasmata paulatim pertranseunt ad operationem aliquam in somno factam, sic et re vera phantasmata justorum et studiosorum meliora sunt quam phantasmata quorumlibet : et sic etiam in somno differunt studiosi a pravis. Paulatim autem dicimus moveri phantasmata, quia studiosi ordinati sunt in cibo et potu. Et temporibus quibus sumunt cibum et potum et tempore vigiliæ in corde et opere non habent nisi bona : et ideo phantasmata somniorum quieto spiritu moventur in eis et ordinato, et honesta somnia repræsentant : pravi autem in omnibus his inordinati sunt, et ideo turpia occurrunt eis somnia. Hæc tamen differentia non est tanta, quæ vel bonum faciat felicem in somnis, vel pravum felicem : quia (sicut diximus) omnium dormientium vires sensibiles et rationales ligatæ sunt simpliciter, vel secundum quid. Sed de his quidem quantum ad propositum sufficienter dictum est : et ideo nutritivum quod in somno expeditius operatur

60

Anima vegetatius hum anarum actionum non potest esse, princippium.

Hæc igitur quidem plantativa pars animæ, communis quædam virtus est omnibus vivis : et ideo statim et parum consideranti apparet quod non est humana : cujus signum est, quia expresse videtur quod hæc pars animæ et virtus maxime operatur in somno. Quia in somno retractio spiritus et caloris est ad locum digestionis : et confortatus calor, melius in somno operatur digestionem et nutrimenti per membra diffusionem et additionem ad membra quæ est per modum plantationis. Bonus autem et malus nequaquam manifestatur secundum somnum, sed potius secundum operationes exteriores voluntarias. Unde dicunt in antiquo proverbio, « Felices nihil a miseris differe secundum dimidium vitæ. »

<--- Page Split --->

tamquam id quod innatum est sic ut penitus expers humanæ virtutis quæ est ratio rei, non inquirendum est ut penitus irrationale quod formam ipsius nullo modo suscipere potest.

CAPUT V.

De rationali, quod suscipere potest formam rationis.

morbi expellentis et inter motum virtutis naturalis ad formam rectam moventis pugna fit, et membrum tractum et retractum inordinate tremit : ita est in anima incontinentium et continentium. Motus enim incontinentium ad contraria sunt passione vincente : motus vero contintenium ad recta vincente ratione. Sed in corporalibus quidem id quod perverse motum est membrum, videmus oculis corporeis : in anima vero non videmus. Fortassis autem nihil minus existimandum est in anima quam in corpore, quod videlicet aliquid sit in anima quod sit præter rationem, et irrationale quod est contrarians rationi et obvians. Qualiter autem istæ partes animæ alteræ ad invicem, nihil differt quantum ad presens negotium. Hoc autem irrationale videtur participare rationem, quemadmodum diximus quia in eo qui est, ducitur a ratione et suadetur. Obedit enim et formatur : quod non faceret, si formam rationis accipere non posset. Amplius autem irrationale quod sobrii est et fortis, non minus irrationale est secundum seipsum : sed tamen forsitan subjectius est rationi quod sobrii et fortis, quam quod continentis est : quia sicut infra in septimo dicemus, sobrius et fortis in toto sunt sani : quia omnia quæ sunt in eo secundum rationem et appetitum, sana sunt et rationi consonant. In incontinente autem et in continente appetitus inferior est et passione tractus.

Videtur itaque ex prædictis et ipsum irrationale duplex esse. Irrationale enim quod plantativum est, nequaquam communicat ratione : impossibile est enim quod aliquam formam rationis recipiat. Concupiscibile vero et universaliter loquendo appetibile sive concupiscitivum et appetitivum quod est in continente et in incontinente, participat aliqualiter ratione, secundum hoc scilicet quod exaudibile rationi, quam non exaudiret, nec ei obdediret, nisi formæ rationis capax esset

<--- Page Split --->

secundum naturam. Hoc autem ostendit nomen incontinentis : Graece enim incontinens axpati; dicitur, hoc est, sine dominatu, vel imperio, vel tentione, ab a quod est sine, et xpatw quod est supero vel dominor : et tamquam sine imperio dicatur quod non denominatur. Et quod forma est illius domini sui, natum est recipere quod sibi subjicitur secundum naturam.

CAPUT VI.

De collectione omnium quae dicta sunt, ut videatur quid sit proprium subjectum uniuscujusque virtutis.

Colligamus igitur quae dicta sunt, et videbimus quod rationale multiplex est, et similiter irrationale. Est enim rationale practicum, quod communiter ratiocinatur de omnibus pertinentibus ad vitam hominis in quantum est homo. Vitam autem dico civilem et ad opera regulatam. Et est utique rationale, quod patris et amicorum dicimus habere rationem : et quod non est practicum rationale : quemadmodum dicimus rationale esse mathemateticorum. Mathemateticorum enim rationale speculativum est. Illud autem quod patris et amicorum est dupliciter. Est enim patris in seipso, et patris in familia suscipiente monita patris. In economicis enim dicitur quod pater est in domo sicut rex in regno. Et ideo rationale quod est in patrefamilias, est provisivum domus et procurativum, secundum quod

quatuor virtutes, scilicet dispositiva, pas siva, chrematistica, et dispensativa, qui bus rationabiliter utitur ad domus gubernationem. Rationale autem quod est in familia subjecta in ministris, et uxore, et filiis, rationale est sicut est exauditivum, quod non ad formam propriæ rationis, sed ad formam rationis patrisfamilias obedit, ut ad gubernationem domus. Ergo rationale operativum jam triplex est, scilicet practicum, et quod ratiocinatur de conferentibus ad vitam, et rationale paternum quod est provisivum et gubernativum secundum rationem propriam, et rationale obeditivum et exauditivum quod ratiocinatur ad formam rationis patris. Et quartum est rationale speculativum, quod est rationale mathemateticorum. Quia ratio quæ est hominis natura ut homo est, aut comparatur ad extra, aut ad intrinseca subjecta. Si autem ad extra : aut secundum finem speculati veri, aut secundum finem operabilis boni. Et primo modo speculativa ratio est. Secundo autem modo practica. Si vero comparatur ad intrinseca subjecta, est rationale patrisfamilias. E converso autem per comparationem familiae ad patrem. Et tunc est rationale quod dicitur exaudibile et obedibile. Quoniam enim illud rationale suadetur aliquali ratione ipsa suasio nuntiat quod est secundum se rationale.

Et hoc idem nuntiat omnis increpatio quae fit ei a ratione. Si enim in forma rationis esset secundum naturam, a ratione nec increparetur, nec suaderetur, nec deprecaretur, sicut nec idem suadet nec deprecatur nec increpat seipsum. Adhuc autem sic secundum naturam susceptibile non esset rationis suadentis, nec increpantis, nec deprecantis, nec suaderetur, nec increparetur, nec deprecaretur. Est enim suasio rationalis inductio ad consentiendum. Increpatio autem dura objurgatio non obedientis ad formam rationis. Deprecatio autem amicabilis a Deprecmalo irrationabili revocatio : et omnibus his utitur ratio ad concupiscibilem et

<--- Page Split --->

irascibilem. Coactiva enim virtute ad eas uti non potest : quia libera sunt a coactione propter motum voluntarium qui est in eis : et ideo utitur suasione et increpatione et deprecatione.

Si autem oportet et hoc quod sic obedit dicere rationem habens vel rationale, duplex erit rationem habens. Unum quidem principaliter, et in seipso rationem habens. Aliud autem quemadmodum a patre audibile, sicut diximus. Hoc autem de potentiis animae diximus : quia in virtute intellectuales et heroicae et divinae ad ipsas comparantur, non sicut ad subjectum tantum, sed sicut ad subjecta et causas : et ideo sine istis cognosci non possunt.

CAPUT VII.

De divisione virtutis secundum potentias accepta.

Virtus autem per divisionem determinatur secundum hanc differentiam potentiarum. Dicimus enim virtutum quasdam esse intellectuales, intellectuali potentia communiter accepta ad speculativam et practicam. Quasdam autem dicimus esse morales, quae scilicet ad formam rationis formantur et ordinantur. Sapientiam quidem et intellectum et scientiam dicimus esse intellectuales secundum intellectum speculativum. Prudentiam autem et artem dicimus esse intellectuales secundum intellectum practicum. Liberalitatem autem et sobrietatem dicimus esse virtutes morales ad formam rationis formatas a

ratione. Quod autem omnes istae virtutes sint, et quod tam morales quam intellectuales sint virtutes, hoc modo probatur, quod loquentes de moribus, non dicimus quoniam in more laudabilis sit et sapiens, vel intelligens, vel sciens, sed quoniam in more laudabilis est mitis, vel sobrius : et hoc est quando opera mansuetudinis et sobrietatis, etiamsi sapiens vel intelligens vel sciens non sit, ad formam perficit rationis : sed etiam laudamus eum qui sapiens est secundum habitum, vel intelligens, vel sciens. Omnis autem habitus laudabilis, virtus est, ut diximus. Ergo tam intellectualis quam moralis habitus virtutes sunt. Habitus autem morales Graeci vocant e&ixo; vel i&ixo;. Habent autem duplicem e. Et e quidem brevem scribunt figura qua nos scribimus e. Et si prima littera e&ixo; sit e brevis, sonat morem in Latino. E vero longam scribunt figura qua nos m capitalem scilicet duabus lineis aequidistanter descendentibus, quas in medio secant. Tertio orthogonaliter ab una in aliam protracta sit h, et si ab illa incipit i&ixo; tunc sonat Latine consuetudinem. Et ideo a quibusdam istae virtutes dicuntur morales, et a quibusdam consuetudinales : secundum nos autem non est haec magna vis : quia apud nos et mos et consuetudo fit ex actu voluntario saepius reiterato. Similiter autem sophrosinae aequivocum est verbum, et aliquando significat temperantiam, aliquando sobrietatem, et aliquando castitatem : unde ubi posuimus sobrietatem, intelligitur etiam temperantia et castitas. Proprie autem Latine sobrietas opponitur luxuriae, qua est in comedendo et bibendo. Temperantia autem medium dicit superfluitatis et diminutionis in dilectabilibus innatis. Castitas autem opponitur incestui qui est Veneris. De his autem dicemus in sequentibus. Tractabimus enim de omnibus virtutibus animam perficientibus secundum omnem differentiam rationalis contemplativi, et practici, et paterni, et secundum participationem obediendis dicti.

<--- Page Split --->