TRACTATUS VII

CAPUT II.

Multa quidem operata enim optima sunt, non quidem essentiali operatione, sed quemadmodum operentur per organa, hoc est, instrumentaliter deservientia, sicut per amicos et divitias et civilem potentiam. Haec enim principia sunt inter exteriora bona. Amici quidem ex ipsius amicitiae virtute cooperantur amicis. Et sicut dicit Aristoteles in octavo Ethicorum, sine amicis nullus tutus est, quantumcumque abundet omnibus aliis bonis. Nec sine amicis alicujus boni jucunda est possessio. Nec sine amicis perfecta civilitatis perficitur operatio. Sicut nec tractus navis vel victoria ducis, quod ab uno solo perfici non potest. Divitiae etiam

Quod etiam felicitas secundum essentialia considerata, prout est in unoquoque, exterioribus indiget.

Ex praedictis tamen manifestum est, quod felicitas in solis essentialibus accepta, in unoquoque hominum potest esse secundum totum felicitatis, vel se-

<--- Page Split --->

cundum aliquid per modum analogiæ ad felicitatem respicientis : et sic etiam secundum aliquem modum indiget exterioribus bonis quæ dicta sunt, hoc est, amicis et divitiis et potentatu. Quibusdam enim denudati homines vel cives coinquinant beatitudinem, ut puta nobilitate, bona prole, pulchritudine, et hujusmodi talibus. Non omnino enim felix est, qui corporali specie turpissimus, vel ignobilis, et solitarius sine amicis, et sine prole qui sterilis est. Magis autem coinquinatus videtur, si cui pessimi filii sunt, cum pater optimus sit : vel cui pessimi amici, vel cui boni fuerunt amici et filii et mortui sunt, vel forte si omnino pauper est et omni gradu honoris et potestatis destitutus. Hæc enim omnia, quamvis sint de exterioribus, ipso suo defectu ad tristitiam ducunt. Tristis autem animus non est perfectus ad optimas optimorum operationes. Ignobilis enim præmium virtutis consequi non potest quod est honor. Sicut enim in antehabitis diximus, honorem requirunt a notis, a quibus diligenter cognoscuntur : noti autem semper comparant opera eorum ad principia. Et cui principia vilia sunt, etiam ipsa facta eorum honore digna non reputantur.

Quamvis Diogenes dicat genus servorum non esse contemnendum : quia Diogenes servilis fuit conditionis : et tamen propter suas virtutes magnus habitus est ab Alexandro, et inter felices reputatus et honesta. Sed hæc instantia non obstat : quia saepe diximus quod ex his quæ frequenter sunt, procedimus potius quam ex universalibus et necessariis. Diocletianus imperator qui strenue gubernavit rempublicam, ex pastoribus legitur esse assumptus. Et hujus rationem reddit Plato in prima parte Timæi, ubi de ordinatione reipublicæ loquitur, et dicit quod propter hoc singulorum opera et aptitudines sunt

consideranda : ut qui in inferioribus sunt, si se idoneos exhibent animi generositate, vocentur ad dignitates superiorum : et si superiores degenerant, ad inferiorum subjectiones reducantur.

Similiter bona prole destitutus, hæredum non habet bonum virtutis, quod est in ipso : et ideo quando moritur, totus moritur et non est in ipso, secundum quod dicit Sapiens : Mortuus est bonus, et est non mortuus. Reliquit enim filium similem sibi 1. Et ideo destitutio bonæ prolis dejicit virum et impedit a multis bonis operationibus, vel quod simpliciter non fiunt, vel quod non fiunt expedite. Felicitas autem operatio est quæ non impedita vult esse. Adhuc autem in multis bona proles cooperatur ad constitutionem domus, quæ sine bona prole non constituitur, sicut dicit Aristoteles in Oeconomicis. Quamvis autem Theophrastus in libro qui Aceolus dicitur, eo quod ad Aceolum quemdam scripsit, satis persuasit quod studenti in liberalibus bonis in quibus felicitas est, non est ducenda uxor : quia querelæ uxoris impediunt ab operibus felicitatis : sollicitudo de custodienda uxore retrahit a studio bonorum : quæ (sicut dicit) si fœda est, concupiscit : si vero pulchra est, concupiscitur : et quod omnia concupiscit vel quod ab omnibus concupiscitur, non tute possidetur. Tamen Theophrastus bene admittit, quod propter multorum bonorum expeditam operationem necessarii sunt et filii et amici et servi.

Similiter et dicimus de pulchritudine : hi enim qui in physiognomicis periti sunt, omnium eorum quæ dicunt, unum solum ponunt fundamentum, scilicet quod homo illius animalis accipit operationes, cujus in uno vel in pluribus membris accipit figuram : quia sicut dicit Averroes super II de Anima : Diversitas quæ in figuris corporis est, est ex diversitate

<--- Page Split --->

quæ est in potentiiis animæ : et ideo in membro quod deviat a figura humana, habere illi membro debitam non potest anima perfectam operationem. Propter quod dicit Physiognomus, quod monstrum in corpore, monstrum est in anima : ei sic specie turpissimus impeditur ab operationibus felicitatis.

Habenttamenethæcinstantiam : quiaPlatofacielatissimusfuit , etlatitudofa - cieilongitudininonrespondebat : p r o p - terquodetPlatonotatusfuit , sicutinvitaPlatonisscripsitApuleius . SimiliterSpeusippusaspectuterribilisfuit . H i p - pocratesetiam , utscripsitProclus , pelli - cientesvaldeoculoshabuit . Etexhisquifuerantapudnos , Tulliusacumineettorturavultusfiguramcicerisprætende - d a t : propterquodCiceronominatusest . Ovidiusenormemnasumhabuit : quemtamenSenecaillustrissimumvirumessedixit . LaudaturautemGorgonaquæpulchritudinesuahominesstarefe - c i t , etinstuporemlapidumconvertit , cujuscaputPerseusaversafacieabscidit , nehominesinlapidesconverteret . S i m i - literautemetHelenacumpulcherrimaesset , extialismeretrixfactaest , uxorprimumMenelai , Paridemmodopassa , Theseapridem : etomniscladisquæcir - caPhrygiametmagnamGræciamfactaest , reafuit . Sedadhæcexantehabitispatetresponsio : quiaprivilegiapauco - rumnonfaciuntcommunemlegem . Ettamenhocadjicimus , quodinhisquibonifuerunt , defectusfuitfiguræinmem - brisquibusdam , quænonnisiexconse - quentiturpitudinemindicabant , etinaliisperfectefueruntfiguratiadbonum . Principaliaautemsuntinquibusanimæprincipalesconveniuntoperationes , sicutestdispositiocapitisincraneo , inquosuntcellularumdistinctiones , scilicetsen - sitivæ , etlogisticæ , etmemorialis , etmotivæ : etsicutestindextroetsinistroperquætotumcorpusmovetur , etsicutindispositionemanus , quæestinstru - mentumintellectuspractici . Taliumenimenormisturpitudosiexnaturasit , f r e -

quenter indicat animi perversitatem. Et quod dicitur de Gorgona et Helena, sufificit quod feciminae fuerunt. Fecmina enim nihil perfectum est in natura hominis, sed occasionatur. Dextrum enim feciminae est, sicut sinistrum viri : et ideo ad perfectos motus et operationes non sufficit.

Similiter qui malos habet filios et amicos, ad contraria retrahitur : quia vinculum amicitiae vel sanguinis in contrarium trahit amori virtutum. Distractus autem non est perfectus ad operationes. Similiter ille qui bonam habuit prolem et destitutus est, pristinam felicitatem habuit in memoria, et illam in amaritudinem convertit præsens miseria : propter quod dicit Boetius, quod extremum genus infelicitatum est, aliquando fuisse felicem. Ille enim magis tribulatur ex recordatione præteriæ felicitatis : et ita ex tristitia magis a bonis operibus retrahitur. Quemadmodum igitur diximus, felicitas etiam exteriorum prosperitate aliquo modo videtur indigere. Prosperitas enim est in his quæ prosperato eveniunt, et ideo ad felicitatem prosperitas cooperatur : propter quod dicit Tullius in Hortensio dialogo, quod bonus est, cui omnia optata succedunt. Et quia exteriora operantur ad felicitatem organice, et illa subjacent fortunæ : virtutes autem operantur ad felicitatem essentialiter : propter hoc opiniones Philosophorum antiquorum in duo divisæ sunt. Unde in idem genus causæ ordinant quidam Philosophi felicitatem cum bona fortuna : quidam autem ordinant in idem genus causæ cum virtute.

<--- Page Split --->

CAPUT III.

Utrum felicitas vel virtus sit de numero discibilium, vel assuescibilium?

Secunda ratio est, quod nulla virtus est sine electione. In omni autem electio- ne bonum electionis et bene est secun- dum scientiam eligibilium. Scientia igi- tur eligibilium propria causa est virtu- tum, ut videtur.

Tertia ratio est, quod cum dupliciter dicatur rationale, scilicet secundum es- sentiam, et secundum participationem obedientiae : et illud quod persuasibiliter est rationale, reducitur ad id quod est simpliciter et secundum se rationale. Cum igitur sicut se habet potentia ad po- tentiam, ita se habeat habitus ad habi- tum : in potentiis autem rationale se- cundum quid reducitur ad rationale sim- pliciter : ergo in habitibus scientia etiam in his quae ad temperantiam pertinent et fortitudinem, ad scientiam operabilium simpliciter reducitur.

Quarta ratio est, quia in omnibus in quibus est dirigens et exsequens, diri- gens secundum formam propriam mo- vens et informans est id quod exsequi- tur. Forma autem dirigentis scientia est, scientia large sumpta. Cum ergo ratio dirigat in omni virtute, et secundum for- mam propriam dirigat, videtur quod for- ma omnis virtutis scientia sit.

Et his rationibus dixit Socrates virtu- tes esse scientias et sapientias. Sed sa- pientiam et prudentiam non satis distin- xit, supponens quod idem esset pruden- tia quod scientia agendorum. Sapientiam autem dixit esse virtutis : quia cum sa- pientia sit altissimorum et divinorum, ipse virtutem in omni re dixit esse altis- simum et divinissimum bonum. Nos au- tem dicimus quod virtus non omnino di- scibilis est. Virtus enim moralis indisci- bile bonum est. Virtus autem intellectua- lis secundum aliquem modum discibile est, quem infra determinabimus. Quam- vis enim virtus moralis moderativa et or- dinativa sit passionum, moderari non re- spicit ad rationem, sed ad naturae faculta- tem et medium. Ordinare autem de ne- cessitate respicit ad formam rationis. Et haec cum duo sint de virtute morali, or- dinari respicit per analogiam ad mode- rari, quae non ordinat, nisi secundum quod moderamen naturae admittit : et ideo ordinari materiale est ad moderari. Et cum virtus moralis in hac parte virtutum nomen accipiat, et ratio non, constat

<--- Page Split --->

quod a moderamine naturæ et non a scientia rationis formam accipiat. Cujus signum est, quod ad medium naturæ stat medium virtutis, scilicet in audire audienda et non audire non audienda, et sumere sumenda et non sumere non sumenda. Formam igitur medii secundum hoc virtus moralis accipit a natura, et non a ratione. Sed hoc verum est, quod hoc medium naturæ indicat ratio. Et in hoc deceptus fuit Socrates, qui putavit quod indicans formam et dans formam esset idem.

Ad secundum autem videtur esse dicendum, quod hoc verum est. Electio fieri non potest sine collatione et scientia rationis. Sed tamen in his ratio principia electionis non ministrat principiis scibilium, sed ex principiis eorum quae medio naturae proportionantur : et ideo forma virtutis non est ex parte rationis.

Ex quod tertio dicit, quod sicut se habet potentia ad potentiam, ita habitus ad habitum, non est necessarium nisi eodem modo habitus in habitum referatur, quo potentia ad potentiam refertur. Appetitus enim in concupiscibili et irascibili, non ita refertur ad rationem quin propriam formam retineat, per quam non est necesse quod semper sequatur formam rationis. Et similiter in habitibus forma propria invenitur, quae est ex relatione appetibiiium ad naturae medium, quam contingeret habitus etiam si ratio non esset : quia dicit, Tullius quod « virtus est in modum naturae rationi consentaneus habitus, » et Aristoteles dicit propter hoc quod « virtus est arte certior. »

Et quod quarto inducit Socrates, quod ratio est dirigens in omni virtute, dicendum videtur quod dirigens est duplex. Unum quidem per modum ejus quod dirigit dando formam, et per consequens dat ea quae sequuntur formam, quae sunt modus, locus, et finis. Alterum autem est quod est dirigens sicut ostendens et indicans formam et non dans, et sic dirigit ratio in moralibus virtutibus : propter quod etiam necessarium est quod appe-

titus qui subjectum moralium est virtutum, talem ostensionem sequatur rationis. Et certe si daret formam, omne quod acciperet formam ab ipso, moveretur ad ipsam, sicut est regulariter in tota natura. Omne enim cui ignis dat formam, movetur ad ignem : et cui terra dat formam, movetur ad terram, et sic de omnibus aliis, et sic est etiam de ratione. In artificialibus enim et prudentialibus omnia stant ad rationis formam. In moralibus autem ad medium naturæ nostræ quoad nos, hoc est, ad medium naturalis facultatis. Non ergo generaliter verum est, quod virtus sit de numero discibiiium, nec hoc Socrates dixit : quia quamvis diceret virtutes esse scientias et sapientias propter rationes superius inductas : quia scilicet sapientiae et scientiae aliquid sunt virtutis, propter ea quod virtus est in medio facultatis naturæ quoad nos determinata ratione prout sapiens determinabit : tamen convictus ipsa virtute dixit virtutes non esse de numero discibiiium, videns quod medium et forma virtutum ad facultatem naturæ determinatur, ad quod influentiam non habet ratio per scientiam suam nisi per modum judicantis et ordinantis, et non per modum facientis vel formantis.

Sunt autem alii qui virtutem et feliciquod virt sit de nu tatem de numero assuescibiiium dixerunt, mero assu bilium. et illi quinque rationibus se muniebant. Quarum prima est, quod omnis consuePrima rati scibilis habitus in modum naturæ movet, et non in modum rationis : propter quod dicit Aristoteles in libro de Memoria et Reminiscentia, quod consuetudinem transponunt in naturam. Cum igitur virtus in modum naturæ moveat et non in modum rationis, dicunt virtutem esse assuescibilium.

Secundam rationem assumunt ab intio. ductione : et ita est etiam in artibus mechanicis, quod consuetudo generat virtutem in ipsis. Ex scientia enim citharæ non fit citharcedus bonus, sed ex frequenter citharizare : et sic est in omnibus artibus. Igitur dicunt quod in virtutibus si-

<--- Page Split --->

militer est, quod ex frequenter operari justa et casta generatur habitus justitiæ et castitatis et aliarum virtutum moralium.

[ertia ratio. Tertia ratio sumitur ex fine. Dictum est enim in antehabitis quod omnia moralia stant ad opus. Quorum autem finis opus est, hæc generationem accipiunt ab operatione. Ab opere autem generationem non accipiunt nisi per assuetudinem. Igitur omnia moralia generationem accipiunt.

Quarta ratio sumitur ex hoc, quod virtus laudabilium bonorum est. Laudabilium autem bonorum non est nisi cujus nos domini sumus. Scientiæ autem quæ in ratione est domini non sumus, quia virtute principiorum etiam præter voluntatem compellimur ad consentiendum scitis. Moralia igitur de numero scibilium non sunt. Si igitur supponatur quod moralia sunt ab his quorum nos domini sumus: quorum autem nos domini sumus, principium habent in nobis: oportet igitur quod principium habeant in voluntate et perseverantia operum. Nihil enim facit nos dominos nisi voluntas et libera operatio.

Quinta ratio sumitur ex quodam signo: quia sæpe contingit quod habentes scientiam contrarie operantur. Ex principiis autem scibilium nullus operatur contra rationem, et contra scientiam. Ex principiis igitur scibilium non procedit virtus. Cum ergo supponatur quod a principio intrinseco causentur moralia, et principia intrinseca præter principia scibilium non sint, nisi voluntas, et usus sive opus, videtur quod ab assuefactione procedit virtus moralis.

Et hoc licet propinquum sit veritati, tamen non in toto verum est: quia licet consuetudo per modum naturae sit, tamen in virtute morali si consuetudo ab ordine rationis separetur, virtutem moralem non perficit. Ratio autem ordinis est secundum formam prudentiae vel sapientiae vel scientiae: propter quod licet forma rationis non sit forma proxima et

constitutiva virtutis moralis, tamen est forma prima: et quantum ad hoc non est de numero assuescibilium.

Quod autem inducunt de artibus, omnino simile est in generatione: sed non est simile in forma. Facultas enim artis est in operante, et hanc perficit usus. Bene autem artis est in hoc quod artificiatum attingat formam artis: et ideo in talibus bene est a ratione, et facultas ab usu. In moralibus autem non semper respectus est ad rationem, sed frequenter ad naturae facultatem: et ideo in talibus frequenter ab eodem est bonum et bene. Bene illud tamen non quidem formam esse secundum formam ordinis accepta ratione.

Et quod dicunt de fine, quod ad opus statn moralia, in hoc pro certo verum dicunt: quia licet ex principiis morum virtus causetur, et sicut a proximis causantibus, quæ principia morum sunt voluntas et usus operum: tamen a ratione causantur sicut a primis, scilicet inquirentibus, disponentibus, ordinantibus, et rationem eligendi indicantibus: quæ omnia non ab assuetudine generantur nisi per accidens, in quantum scilicet assuetudo causa experientiae est.

Ad id autem quod moralia dicunt causari ex his quorum nos domini sumus, dicendum quod ab his quorum nos domini sumus, nihil causatur in virtute vel virtutis opere, nisi laudabilitas operantis. Laudatur enim qui potuit facere et non facere ex eo quod bonum eligitur. Bonum autem autem et bene non ex hoc causantur, sed ex propria forma vel forma ordinis, sicut dictum est.

Et quod de signo dicunt, dicendum quod non sufficienter dixerunt, hac ratione: quod enim aliquis in contrarium operatur rationi, hoc est ex defectu generantium formam virtutis proxime et constitutive: tamen hæc eadem virtus non generatur sine forma universaliter ordinantis et primo: et ideo non in toto virtus moralis est de numero assuescibilium bonorum.

Ad secundum rationem.

Ad tertiam rationem.

Ad quartam rationem.

<--- Page Split --->

junctione unius ad alterum generationem non accipit. Exercitium autem non generat nisi per additionem sequentis ad praecedens et unius ad alterum. Ergo per exercitium virtus per se non generatur, sed per modum illum quo contrarium removetur a subjecto.

CAPUT IV.

De opinione eorum qui dixerunt, quod per exercitationem generatur virtus vel felicitas aliter quam per assuefactionem vel disciplinam.

Communium autem Stoicorum una sententia fuit, quod ab exercitio bonarum operationum non quidem generatur virtus moralis per se, sed per accidens, scilicet secundum esse quod habet in subjecto. Dixerunt enim quod per exercitium illuminatur et depuratur potentia animae, ut in ea refulgeat et emineat virtus quae prius infuit in natura. Et in hanc opinionem consentiunt Gregorius Nazianzenus, et Joannes Damascenus, et hi pro se tres posuerunt rationes. Quarum prima est violentissima, ut eis videtur. Et est haec, quod unius speciei passionis Prima ratio. est medium et extremum. Quod ergo aliquis in passione veniat ad medium, per hoc non est in aliquo quod sit extra speciem passionis. Exercitium autem omne est ad hoc quod in passionibus veniatur ad medium. Ergo per exercitium non venitur ad virtutis speciem, quia species virtutis et species passionis non sunt in eodem genere. Sed per medium passionis potentia purgatur a passionum excellentia, et sic per exercitium ad depurationem est subjecti, et non ad generationem virtutis per se.

Secunda ratio est, quod virtus est simplex habitus. Simplex autem ex ad-

Tertia ratio est vulgaris : quae tamen Tertia ratio in hac materia sufficit : quia videmus quod in politis, sola asperitate superficiei planata absque omni alterius formae positione, fulgor naturalis emicat secundum virtutem, sicut est in auro et argento et lapidibus pretiosis. Similiter in ferro per limam sublata ruditate et scabrositate statim emicat puritas naturalis. Similiter etiam cum animam nihil inficiat passio, per exercitium sublata et moderata passione, absque omni alterius formae generatione virtus puritatis animae nitet et emicat. Exercitium igitur non generat directe virtutem, sed ex consequentia. Propter quod isti dixerunt, quod virtus est aliter exercitabile quam quod generetur per assuetudinem vel disciplinam.

His autem non concordant PeripateAt prima rationem. tici, dicentes quod medium passionis dupliciter est, scilicet per æquidistantiam sumptum, et per analogiæ proportionem ad alterum. Et verum est quod per æquidistantiam medium sumptum in eodem genere est cum extremis. Dico autem æquidistantiam non quidem mensurationis sed participationis, quorumcumque medium inter extrema constituatur. Sic enim motus est de extremo in extremum per medium. Et hæc est causa quare extremum et medium oportet esse unius generis. Motus enim unius non potest esse nisi in genere uno. Si autem accipiatur medium secundum analogiam ad naturam hominis et facultatem, cum natura hominis harmonia quædam sit vel actus sive perfectio organi secundum harmoniæ rationem compositi, quæ (inquam) harmonia in quantum harmonia est, excellentiis repugnat, et medio congaudet : propter similitudinem medium passionis in specie ponitur proportionati

<--- Page Split --->

ex analogia medii ad naturam, quam speciem non habet excellentia passionis. Et hoc medium in diversa specie est ab extremo : et tale medium est virtus moralis. Unde dicitur quod est in medietate consistens quoad nos.

Quod autem secundo dicunt, non multum discordat a sententia Peripateticorum : quia Peripatetici bene dicunt habitum simplicem esse virtutem. Et bene concedunt quod innati sumus suscipere virtutes. Et ideo virtutes educuntur de natura ad actum : unde non sunt ab extrinseco aliquo. Et quando educuntur, non ita educuntur quod non ad formam addatur : sed eadem forma secundum essentiam, quae secundum esse in potentia fuit, educitur ad esse quod sit secundum actum. Quia tamen omnis generatio est ab aliquo generante secundum formam, et omnis motus ad formam est ab aliquo movente secundum formam eamdem : ita operatio quae frequenter facta generat virtutem, generativa virtutis est per speciem quam habet, et formam vel proportionem ad naturam quam supra diximus. Frequentare autem oportet operationes, sicut omnis motus moventis tamdiu frequentatur circa patiens, donec patiens formam accipiat agentis secundum esse completum et perfectum. Hujus signum est, quod operatio prout consideratur circa ea circa quae sunt materialiter, et prout consideratur in seipsa, nullam generat virtutem, sed potius prout est in operante et ab operante secundum rationem. Sicut enim habet ab ipso operante rationem medii et speciem per quam in actu existens et rationis forma, generativa est virtutis. Dico autem generativam, non quod addat formam quae non infuit, sed quia educit eam de potentia ad actum : propter quod vere loquendo virtutem secundum esse generat operatio, et non secundum essentiam. In esse autem illo et exitu de potentia ad actum, sicut in omni alio motu, est forma post formam secundum esse et esse, non secundum essen-

tiam et essentiam. Secundum igitur quod actus est circa passiones moderando et restringendo, pro certo verum dicunt Stoici, quod non operatur nisi disponendo in subjecto purificando, et ab excellentiis removendo, et non virtutem generando nisi per accidens, scilicet per modum dispositionis. Et hujus simile est in omni natura generabilium et corruptibilium. In omnibus enim his generans generat secundum formam : utitur tamen instrumentis activorum et passivorum ad subjecti dispositionem et materiae preparationem. Et similiter actus hominis secundum rationem et voluntatem, per hoc quod in se habet speciem rationis, prout sapiens determinavit, generativus est virtutis : tamen habet et aliam potentiam in quantum circa passiones medias est moderans et ordinans : quia cooperatur ad subjecti dispositionem. Stoicos ergo decepit, quod in morali virtute non considerabant operationem nisi prout circa passiones est : et ideo dicebant quod non operaretur nisi disponendo in subjecto.

Ad exempla quae inducunt, secundum Ad tertiam. Peripateticos dicendum est, quod in veritate etiam in terso polito et non terso non est alia et alia superficies secundum essentiam, sed ad aliud esse et esse superficiei : similiter in scabroso et limato : et idcirco exempla conveniunt cum dictis Peripateticorum. In terso enim quando tersum generatur in esse tersi, oportet quod generans tersum sit secundum actum : et similiter generans limatum in esse limati in forma limae sit et actu : nam in forma scabrosi non elimaret, sed fuliginaret et inficeret. Et patet quod omnia exempla ostendunt veram esse scientiam Peripateticorum, sicut facile quilibet videt attendens ea quae dicta sunt.

<--- Page Split --->

dum magis et minus invenitur : et forte minus idoneus aliquando ex merito, hoc est, qui pauciora habet merita, plures et meliores et majores accipit virtutes : quod mirum videtur : quia (sicut dicunt Stoici) dii operantur. Adhuc autem si philosophice loqui velimus, quod ex dono advenit, penitus extrinsecus est extra naturam : sed nos sumus virtutes innati suscipere, et suscepta virtute secundum esse actu non alterati, sed perfecti sumus: sicut in tota natura omnis res non alterata, sed perfecta est, quando sua naturalis potestatis virtutem attingit : igitur virtutes non possunt esse donum quod extrinsecus hominibus adveniat.

Si quis nobis objiciat de virtutibus inObjectioi fusi a Deo quas theologi praedicant et laudant, dicemus quod nihil ad nos : quia jam non de theologicis, sed de physicis disputamus.

Si vero dicatur divina particula esse ea quae ex luce divina in imaginem intellectualitatis divinae constituitur, quae (inquam) lux intellectualis quanto magis a primo fonte luminis distat, tanto magis obumbratur, et magis composita et materialis efficitur, et dividitur, et operatur in multa : et quanto magis ad fontem primi luminis accedit, tanto efficitur simplicior et spiritualior et purior, secundum quod supra diximus, quod in se sincera est, et in proximis nobilitate magna alia excellentibus sui luminis expressum facit exemplum, in distantibus plus sui facit imaginem, et in ultimis resonantiam obscuram. Et in omnibus his ipsum lumen intellectuale forma est et prima mensura omnium, in cujus virtute et forma omnia alia perficiuntur secundum unius analogiam. Hoc quidem modo dicendo divinam particulam, intellectus agentis divina particula est non quidem per substantiam et naturam divinam, sed secundum participationem proprietatis et virtutis, et analogiam typicae imaginis ad prototypum, quod omnium est causa efficiens et formalis per aliquem modum. Haeci divina particula ex separatione libera est,

CAPUT V.

Utrum opinio eorum vera sit, qui dixerunt felicitatem homini advenire per quamdam divinam particulam ?

Fuerunt etiam qui dixerunt felicitatem hominum advenire ab extrinseco secundum quamdam divinam particulam operantem in homine : et illorum opinio dubia est. Dubitatur enim quid appellent divinam particulam, utrum scilicet Deum vocent divinam particulam, vel aliquam particulam animae, quae causa sit virtutis per virtutem et similitudinem quam habet ad divinam. Et primo quidem modo videtur dicere Eustratius in commento Ethicorum, quod divina particula scilicet dicitur Deus. Et haec est opinio Socratis et Platonis in libro Memnonis, ubi probatur quod virtutes dona deorum sunt, et quod per modum donorum a diis adveniunt hominibus. Propter quod Eustatius dicit quod ad acquisitionem virtutum, oportet supplicationibus et sacrificiis et meritis, quae diis accepta sunt, uti : et operationes quae frequentantur ad acquisitionem virtutis, non operantur nisi disponendo ad idoneitatem, qua quis idoneus efficiatur ad virtutis receptionem. Dona enim deorum non projiciuntur ad non idoneos.

Contra hoc autem esse videtur, quod mirum esset quod inaequaliter conferrentur haec dona a diis, et inaequaliter idoneis ex merito : virtus differens secun-

<--- Page Split --->

et facit nos esse dominos nostrorum actuum. Et ex hoc quod divina est, formalis est ad esse et bene esse. Divinum et certissimum est hoc quod omnis causa est in nobis.

CAPUT VI.

Utrum per fortunam adveniat virtus, et quid sit fortuna in nobis ?

Nonnulli etiam fuerunt, qui dixerunt virtutem per fortunam advenire hominibus et etiam felicitatem : propter quod oportet scire quid sit fortuna. Quamvis enim in secundo Physicorum dictum sit, quod fortuna et casus sint de numero causarum per accidens : hoc quidem verum est secundum quod fortuna et casus ad effectum referuntur : quia effecta eorum praeveniunt praeter ordinem naturae et 'intentionis per accidens, quod vel intendenti accidit, vel naturae. Nos autem quaerimus de fortuna quid sit secundum hoc quod dicitur, quod fortuna transmutatur ad eufortunia.

In hac autem acceptione quid sit fortuna, hoc (Mercurium Trismegistum sequentes) dicimus, quod omnes causae, vel sunt ex necessitate, vel frequenter, vel raro, vel quod inter haec est aequalter, si a natura sunt : vel si sunt ab intentione, tunc dicitur esse ad propositum, vel constellatio, vel fatum, vel fortuna. Semper autem sunt et ex necessitate, sicut quae causam stantem habent, sicut eclipses, praventiones et conjun-

ctiones stellarum. Frequenter autem sunt, quae in materia generabilium et corruptibilium : et ex his quae sunt semper, fere semper eveniunt : tamen aliquando interrumpuntur, sicut floritio arborum in ascensione solis et accessu, et fluxus foliorum et casus fructuum in descensione solis et recessu. Raro autem sunt, quae in paucioribus eveniunt, sicut ex fossione sepulcri inventio thesauri. Æqualiter autem sunt, quae æqualiter se habent ad esse et non esse, sicut in omnibus animæ operibus. Quidquid enim animal operatur, potest non operari, sive sit sensibile, sive animal rationale, æqualiter se habet ad operari et non operari. Ab intentione autem et proposito sunt, quæcumque subjecta nostrae voluntati ordinem habent ad unum et dispositionem, Fatum autem vocatur, quod Graci vocant hymarmenen, idem quod Latini incomplexionem causarum. Pendet enim hoc quod frequenter est ab eo quod est semper, quamvis deficiat ab ipso : et id quod æqualiter, pendet ab eo quod est frequenter, sicut causatum a causa. Id autem quod est raro, pendet ab eo quod est æqualiter. Et hæc connexio durat ab eo quod est prima causa per omnes connexiones motorum et mobilium tam in impassibilibus quam in passibilibus et variabilibus usque ad proprias et proximas causas, quæ sunt in centro ejus quod generandum est. Hæc igitur colligatio causarum a prima usque ad proximam vocatur hymarmenes in Græco, et fatum in Latino : unde Boetius in Consolatione philosophiæ : « Fatum quod Græci hymarmenen vocant, Latini incomplexionem causarum dicunt : et ideo fatum dependentium est et inferiorum ad superiora. » Fortuna autem quod ex omni ista incomplexione nato adhæret : et hoc pro certo est vel potentia naturalis vel impotentia. Et omnibus enim his qualitas naturalis nato immittitur, quæ non constituitur ex principiis naturalibus constituentibus ipsum : quia hæc omnia cir-

<--- Page Split --->

culum cœli et circulum activorum et passivorum sequuntur. Et quia quilibet circulus nativitatis ex duodecim circulis componitur oblique vel recte circa centrum nati circumductis, ideo fortuna causata ex his valde variabilis est. Quilibet enim circulorum duodecim in duodecim ulterius dividitur signa, diversimode ipsum respicientia, et quodlibet signorum quinque modis respicit centrum nati, et in quolibet respectu multæ sunt radiationes oppositionis, conjunctionis, quadrati, trigoni, et sextilis. Adhuc autem diversæ in quolibet circulo sunt partes fortunæ : propter quæ omnia necesse est fortunam esse valde variabilem. Sicut enim diximus, fortuna est qualitas adhærens nato ex omni causarum incomplexione a proprio movente usque ad ultimum moti quod est centrum nati : et hæc si ex faustis sit, ad prospera secundum Philosophos natus habebit potentiam naturalem. Si autem ex infaustis sit, ad fausta habebit impotentiam.

Unde constellatio et fatum et fortuna differunt, licet in eisdem sint subjectis et ab eisdem causis. Fortuna enim est secundum quod adhæret nato. Fatum autem eadem qualitas secundum quod in tota incomplexione causarum est fusa. Constellatio autem secundum quod est in primis motoribus per diversitatem circulorum et angulorum et respectuum aliorum secundum quod in circulis est causata. Unde una qualitas est in constellatione et fato et fortuna variata secundum esse. Et hoc modo accepta fortuna quidam sub fortuna felicitatem esse ponebant : et ideo dicebant fortunam esse trahentem, sed necessitatem non imponere animis. Animus enim hominis per ordinationem sapientiæ, sicut dicit Ptolemaeus, dominatur fortunæ et fato et constellationi : propter quod cum felicitas sit operatio ex intellectus hominis libere procedens, non justum fuit hæc committere fortunæ.

Adhuc autem quia diximus, quod in-

tellectus agens sive practicus imago est luminis intellectualis primi, et secundum hoc nec constellationi nec fato nec fortunæ subjicitur, sed ante omnia hæc est per naturam : et si constellatione vel fato vel fortuna trahitur, hoc non erit nisi in quantum est in corpore, et hoc est per aliud et per accidens, ut dicit Ptolemæus in libro qui Arabice Alarba, Latine autem Quadripartitum vocatur. Cum igitur felicitatis operationes ab intellectu sint secundum quod liber est et non objectus vinculis constellationis vel fortunæ vel fati, penitus irrationabile est felicitatem reducere ad fortunam sicut ad causam. Contra tamen hanc opinionem etiam in sequentibus disputabimus.

CAPUT VII.

Quod ex his quæ dicta sunt ostenditur quod felicitas sit de numero divinissimorum.

Ex prædictis autem ostenditur, quod tam secundum Stoicos quam secundum rei veritatem felicitas est de numero divinissimorum et communissimorum bonorum. Si enim dicamus secundum Stocos, quod et felicitas et alia quædam deorum dona sunt data hominibus, rationabile est felicitatem Dei donum esse. Si enim bona hominis, et hæc bona sunt, quia Dei sunt : tunc maxime felicitas Dei donum est, quantum est ipsa omnium humanorum optimum. Sed ta-

<--- Page Split --->

men de hoc tractare magis proprium est alterius perscrutationis. Theologica enim perscrutatio vel metaphysica quantum ad ultimam partem sui perscrutari debet de his.

Si autem non dicamus Dei donum esse nec a Deo missum hominibus : sed dicamus secundum alias opiniones, quod propter virtutem et quamdam disciplinam vel exercitationem hominibus advenit. Adhuc probatur de numero divinissimorum esse, per hoc quia illud optimum esse videtur et divinum quod est verum, quod virtutis praemium est et finis. Quamvis enim in prehabitis dixerimus, quod honor est praemium virtutum, hoc verum est de praemio quod habet in altero propter virtutis dignitatem. Praemium autem ad quod intendit virtus ex seipsa, et stat contenta, non requirens ultra aliquid, felicitas est, in quo ipsa est in summo suae perfectionis et sufficienti. Cum ergo virtus divina sit, et (ut dicit Socrates in Phaedone) illis optimis viris qui dii vocantur, nos conformet, quod praemium est ejus et summum, divinius est ipsa virtute et omnium bonorum divinissimum, hoc est, diis simillimum.

sotqout ad deorum donum non potest esse, sed per ruten non art obati, quamdam disciplinam, in quantum scifeli ces. licet scientia vel sapientia est et per studium frequentis operationis generatur in homine in quantum assuescibile bonum est, ab omnibus acquiretur studium et disciplinam apponentibus : hoc autem omnes facere possunt qui non sunt orbati ad virtutem. Orbati autem ad virtutem sunt, qui ex distractione intellectus et rationis, capaces virtutis non sunt, sicut moriones et fatui.

Sed tamen ad hoc intelligendum, sciendum est quod felicitas multipliciter dicitur, scilicet simpliciter, et secundum

participationem. Simpliciter autem dicitur duobus modis, scilicet secundum esse, et posse. Secundum esse scilicet, secundum quod in solis essentialibus consideratur, scilicet quod ipsa omnium bonorum est optimum perfectum, per se sufficiens, alii bono non connumeratum.

Adhuc anten secundum quod est hominis bonum ut homo est secundum rationem, secundum perfectissimam virtutem ab homine possessam, secundum vitam perfectam, secundum se delectabile, non ad vitam habens delectationem, pulcherrimum, desideratissimum, delectabilissimum : haec enim omnia habet in essentia sua. Secundum posse autem sicut est status omnium bonorum congregatione perfectus, exteriorum scilicet et interiorum, sive essentialiter sive subjective sive organice sibi subservientium. Et utroque istorum modorum dicitur dupliciter, scilicet secundum habitum et facultatem, vel secundum actum et operationem. Secundum habitum quidem et facultatem omnibus potest convenire non orbatis ad virtutem, secundum actum et operationem in essentialibus considerata felicitas omnibus convenire potest ad virtutem non orbatis. Secundum posse autem suum considerata, secundum actum et operationem non convenit nisi uni qui est urbanitatum ordinator, et ad quem omnia alia ordinantur per analogiam. Secundum participationem autem dicta felicitas tripliciter sumitur, secundum quod tria concurrunt ad felicitatem. Aut enim participat ordinantis etiam felicitate (ordinans autem ratio est), et sic felicitas dicitur concupiscibilis et irascibilis quae in tantum felicitate participant, in quantum participant rationem, ut dicit Eustratius. Aut participat virtute quae essentialiter est in felicitate : et sic dicimus virtuosos felices vel actu vel habitu. Aut participat organice deservienti ad felicitatem, sicut dicimus amicos felices vel artifices, vel etiam divites expensas

<--- Page Split --->

subministrantes in quantum per eos stat politia.

Si autem est ita, est melius beari hominem per studium et disciplinam, quam propter fortunam : quamvis non sit necessarium, tamen rationabile est quod ita se habeat ut dictum est. In hac enim materia necessariae rationes haberi non possunt. Hoc autem inductione probatur tam in natura quam in arte. Si quidem quae secundum naturam sunt, sic nata sunt se habere optime, ut possibile est secundum principia naturae : et quae secundum artem sunt, sic habent optime secundum quod possibile est per principia artis, secundum quod possibile est secundum omne genus causa, sicut natum est habere optime secundum quod est in possibilitate illius causa. Ergo ea quae sunt secundum optimam causam quae finalis est, sic sunt nata habere optime secundum quod nata esse sunt in principiis illius causa. Optimum autem hominis felicitas est, quae est finis et ultimum omnium bonorum humanorum. Ergo (sic natum est advenire homini, prout optime induci potest ex principiis bonorum, quae sunt disciplina et studium. Optimum autem humanorum concedere fortunae sicut causa per quam adveniat homini, valde est perniciosum : quia cum fortuna non sit in potestate nostra, continget quod nos domini non simus operationum : et sic inutile est quod aliquis disciplinam et studium ponat ad bonum. Quod si concedatur, peribit omne pulchritudinis studium in humana conversatione.

Et in his quæ essentialia sunt felicitati, ut virtus, fortuna nullam habet potestatem. In his autem quæ exteriora sunt, fortuna habet quamdam virtutem, et non est rationabile, quod propter ea quæ exterius sunt ad felicitatem, ipsa felicitas fortunæ supponatur. Inconvenienter igitur felicitas fortunæ supponitur.

CAPUT VIII.

Quod dicta de felicitate concordant a principio dictis, et quod brutum et puer non sunt felicia.

Hic autem determinando de felicitate ea quae de felicitate dicta sunt, confessa et consona sunt quae a principio in procemio istius libri a nobis dicta sunt. Ibi enim dictum est, quod felicitas est optimum et finis politicae scientiae et virtutis. Politica autem quae architectonica est omnium artium mechanicarum et doctrinarum moralium, plurimum studium facit, leges ponendo, et judicando communicationes, et illud ordinando quod faciet cives quales quosdam in bono virtutis, et quod faciet eos operatores bonorum. In operatione igitur bonorum consistit felicitas, et non fortuna. Unde si recolligamus ea quae dicta sunt de felicitate, dicemus quod felicitas est operatio animae secundum virtutem perfectam cum delectatione vel non sine delectatione in vita perfecta, optimum, perfectum, per se sufficiens, et non connumerabile aliis, pulcherrimum, delectabilissimum,

Felicitas est optimum hominis.

Hoc autem manifestum est etiam ex ratione : dictum est enim quod felicitas est qualis quaedam operatio secundum virtutem, et quod reliquorum bonorum quaedam existere necessarium est ad felicitatem, sicut virtutes. Quaedam autem cooperativa naturalia nata sunt esse felicitati, organice sibi subservientia in operationibus quarum nos domini sumus.

<--- Page Split --->

secundum particulam divinam adveniens, possessivum per virtutes et disciplinam bonam et studium et exercitationem.

Decenter igitur et rationabiliter neque bovem neque equum neque aliud animalium aliquod beatorum esse dicimus. Nullum enim brutorum possibile est communicare operatione tali qualem dicimus felicitatem esse. Propter hanc autem eamdem causam neque puer proprie loquendo felix est, quia propter defectum aetatis nondum potest esse operator talium operationum. Et si puer dicatur felix, propter spem futurae felicitatis dicitur : quemadmodum diximus quod qui felix esse debet, indiget et virtute perfecta et vita perfecta secundum operationem. Et quia vita perfecta non est nisi in termino vita, et ideo etiam multis videbatur quod felicitas non esset nisi in termino vita.

Propter quod quaeritur, utrum nullus hominum bonus dicendus sit quamdiu vivit, sed secundum sententiam Solonis finis sit inspiciendus, ut in fine mortis bonus esse dicatur : quia vita perfecta non est nisi continuata ad mortem : et perfectio felicitatis secundum posse est in exterioribus bonis, quae organice felicitati subserviunt, habitis ad nutum et voluntatem.

CAPUT IX.

De opinione Solonis utrum vera sit?

Multae transmutationes fiunt circa vitam et omnimoda fortuna secundum eufortunia : et aliquando non inconvenit maxime abundantem in juventute, magnis calamitatibus subjacere in senectute, quemadmodum in heroicis Homerus narrat de Priamo qui inter heroas et super heroas computabatur. Heroas autem Antiqui nominaverunt tam gloriosos viros, qui ad felicitatem transformati sunt, et quibus divinus honor debet impendi. Primus ergo rex Trojae et Phrygiae, clarus divitiis et prole felicissimus, decorus gloria, praeditus throno, divitiis abundantissimus, virtute rectissimus, pace quietissimus, honore conspicuus, mansuetudine omnibus gratus in juventute : in senectute autem omnibus horum contrariis subjacuit. Talibus autem in juventute usum eufortuniis, et in senectute fugere miserabiliter, nullus (ut videtur) felicem esse dicit.

Si autem ponendum est ita ut dicit Solon, scilicet quod ultimum vitae inspiciendum sit, quod feliciter si attingat homo, felix sit, et ante non sit dicendus felix : ergo tunc quilibet felix est cum morietur. Sed hoc est omnino inconveniens. Mors enim non est ultimum vitae nec perficiens, sed ut destruens et vitam et omnem vitae operationem. Dicere autem quod destructivum operationis vitae sit vel felicitas vel pars felicitatis vel felicitatum aliqua conditio vel proprietas, penitus irrationabile est. Adhuc autem Aristoteles in secundo Physicorum 1 reprehendit eos qui dicebant, quod homo mortuus consecutus est finem propter quem est : quia nihil est propter sui destructionem. Mors ergo non est aliquid quod adjiciendum sit felici vel felicitati.

<--- Page Split --->

Adhuc autem si fortuna attenditur, sicut dixit Solon, extremum genus infortunii est mors : et ideo nullus feliciter vel fortunate moritur, seu potius infeliciter et infortunate. Aliter etiam hoc videtur. Dicentibus enim nobis felicitatem esse quamdam operationem perfectissimam et optimam, cum hoc dicere non possumus, quod privatus omni potentia operativa felix sit vel felicitatem habeat.

Si autem non dicimus mortuum felicem esse, neque Solon hoc vult dicere, sed dicere intendit, quoniam tunc utique quando mortuus est homo, aliquis firmiter beatificabit hominem secundum relationem praeterita vitae, ut jam extra mala existentem et infortunia, hoc est, extra sensum malorum etiam infortuniorum. Cum enim nullum talium de caetero sentiet, videtur in eo in quo mortuus est, immobiliter permanere. Si sic dicatur, hoc etiam habet quamdam quaestionem. Probabilitatem enim quamdam haberet, quod mortuo eveniret malum et bonum eufornturiorum et infortuniorum : siquidem concederemus, quod viventi et sentienti tale bonum et malum posset evenire, ut puta honores, inhonorationes, et filiorum et universaliter pronepotum prosperitates, et eufortunia evenirent. Magis enim videtur quod hoc eveniat viventi et non sentienti quam nec viventi nec sentienti, quia qui vivit, principium operationis habet quamvis imperfectum : ergo etiam non eveniunt nec viventi nec sentienti.

Mathematici autem objiciunt contra hoc, qui ponunt fortunam et fatum et constellationem, duas rationes adducenPrima ratio. tes in quibus est vis. Quarum una fortior est, quod omne quod est in tempore, est in ipso sicut in numero : tempus autem non est numerus nisi per prius et posterius in primo motu : tempus igitur ad temporale et ad totum numerum temporalis secundum omne spatium ejus refertur per renovationem situs in motoribus primis. Renovatio enim situs secundum inaequalem velocitatem et tarditatem in

obliquo vel recto ortu et obliqua et recta ascensione et descennione causa est diversitatum et figurarum et radiationum in tota vita : secundum hoc enim numerat vitam. Ergo tota vita hominis refertur ad fortunam et fatum, ut dicunt mathematici. Secundum hunc numerum mathematicus judicat de aequalitate mortis et de aequalitate filiorum et fratrum post et ante mortem. Videtur ergo totum hoc inspiciendum esse in quo felix vel infelix esse judicatur.

Secunda ratio est, quod omnia mentio. sura lata licet mensurentur aliquo proximo, mensurantur tamen aliquo primo a quo secundum et tertium, et deinceps mensurantia mensurandi accipiunt virtutem et rationem. Et cum vita sive spatium vitae, mensuratum quoddam sit anno et mense et septimana et die, et dies numero horarum : oportet quod ab aliquo primo mensurante mensurandi accipiat et virtutem et rationem. Dictum est autem, quod haec mensurant ut numerus : mensurans ergo primum erit in genere numeri. Non ergo motus primus ut motus continuus erit mensurans primum : sed potius motus erit mensurans, prout est in eo quod fertur, renovatio situs et iteratio. Hoc autem est dupliciter, scilicet in uno modo sive regulariter motu : et hoc non facit numerum : vel prout est in omnibus primis motis sub valde aequali velocitate et tarditate, et valde differenti obliquitate vel rectitudine idem centrum ascendentium et descendentium : sic enim constituitur numerus, quia, sicut Philosophus dicit, differentia est causa numeri : sic enim virtutes diversarum figurarum influxum habent in spatium vitae et mortis conjunctorum et proprium : et ideo spatium diversarum formarum efficitur in formis prosperitatum et impedimentorum facientium ad vitam. Et haec est causa quod mathematici praecipiunt electiones horarum faustarum vel infaustarum ad operationes hominum. Mors igitur inspicienda est, et etiam successus post mortem in propinquis et cognatis, et ut per-

<--- Page Split --->

fectum debeat fieri judicium de felicitate hominum.

Si etiam moralia tantum inspiciamus, certe in antehabitis dictum est, quod specie turpissimus non felicitatur. A simili ergo ignominiosa morte perfunctus, vel etiam insepultus, abjectus, patrio sepulcro non usus, vel titulum sepulcri et gloAnriam non consecutus, felix non erit. Hæc quii solemtentatur, quod omnes homines antiqui nia voluede quacumque lege essent vel professiosepulcra. ne, solemnia voluerunt habere sepulcra et cum gloria sepulcro commendari, injuriam sibi reputates fieri, si clarissima vita ignominiosa morte vel sepultura clauderetur. Unde Abraham in electis sepulcris elegit sepeliri se et suos 1. Judas Machabæus super sepulcrum parentum pyramides et naves sculptas fecit erigi, ut gloria igitur claritatis sepultorum ab omnibus possit adverti 2. Seneca enim in epitaphio suo scribi fecit : « Hospita terra vale, corpus avara cum solemnibus excipe saxis » : injuriam sibi reputans fieri, nisi solemnibus saxis et gloria sepulturæ sepeliretur. Ex mathemateticorum ergo ratione videtur, quod felicitas etiam post mortem extendatur ad improsperitates virorum, qui feliciter in moribus vixerunt, et quod qualitas mortis et sepulturæ aliquid sit felicitatis.

Sed hoc quod dicunt mathematici, peccat secundum æquivocationem. Fortuna enim æquivocatum est secundum quod fortuna cadit in genus causæ, et secundum quod effectus est et qualitas nato adhærens ex fato et constellatione. Secundum autem quod cadit in genus causæ, sic ab ipsa sunt fortuita secundum omnem differentiam eufortuniorum et infortuniorum : et sic loquimur nos de fortuna hic : quia horum usus in nobis est, ita quod nos sumus domini qualiter utamur bene vel male : et ideo hæc fortuna aliquam etiam ad felicitatem habet relationem. Fortuna autem secundum quod

est qualitas nato adhærens, non est in potestate nostra : et ideo ad felicitatem et ad opera nostra nullam habet relationem. Utrum autem verum dicant quoad hoc mathematici, vel non, non est præsentis intentionis perquirere nisi quantum ad hoc solum, quod etiamsi talis qualitas nato adhæreat, non facit in operante aliquam necessitatem propter libertatem intellectus qui dispositioni coelestium corporum non supponitur. Propter quod dicit Ptolemaeus in Centiloquio, quod sapiens homo dominatur astris. Quamvis enim virtus constellationis sit in figuris stellarum per modum necessitantis : tamen in impletione causarum per quas descendit in sphæram activorum et passivorum est per modum contingentis et valde mutabilis : secundum autem quod recipitur in centro seminis ex quo generatur natus, efficitur materialis valde contingens et mutabilis et multimodæ contrarietati et privationi subjecta : et ideo debilior est, quam quod auferat nobis dominium operationum nostrarum.

Quod vero moraliter inductum est, non repugnat his quæ dicta sunt. Bene enim concedimus quod gloria sepulturae vel mortis aliquid pulchritudinis confert felicitati præteriæ. Et superius diximus quod taliter decorantia beatitudinem, non sunt de beatitudinis essentia : et ideo non oportet quod relata ad felicem transmutent eum, vel in sensum tristitiæ vel delectionis.

<--- Page Split --->

quæ præcipua virtutum est. Impius enim est, cui nullo tempore bona et mala superveniunt conjunctorum.

Tamen hanc quaestionem ad præsens dimittimus, et ad primam redimus, qua quærebatur, si finis mortis in judicio perfectæ felicitatis esset inspiciendus : quia si illud solvatur, solutum erit cum illo etiam quod tunc quaesitum est. Si enim utique secundum Solonem oportet finem videre, et tunc beatificari unumquodque, non beatitudine qua tunc existat beatus cum mortuus sit, sed beatitudine qua prius erat beatus, quæ sine interpositione miseriæ ad mortem continuata est æqualiter, non judicabitur valde inconveniens si pro tempore quando felix est et feliciter operatur, non vere dicitur felicitas in eo existere, sed in morte quando extremæ subjacet felicitati, vera et perfecta dicitur ejus felicitas. Causa autem dicti quare hæc dixit Solon, fuit, quia vidit quod felicitas est de numero permanentium, et ideo secundum virtutem sui inesse non potest transmutabili, propter transmutationes quæ continue fiunt in ipso. Dicimus enim felicitatem nequaquam transmutabilem. Fortunas autem multorum multoties videmus recirculari circa eosdem. Et manifestum est quod si sequamur fortunas, ita quod dicamus fortunas esse de esse felicitatis, eumdem hominem modo dicemus esse felicem, et rursus miserum, et hoc multoties fieri circa ipsum. Si autem sic dicamus, dicemus felicem debiliter fieri natum in principiis felicitatum, sicut chamæleon ad omne accidens variabilis. Chamæleon animal est in nihil potens nisi in formicas quas devorat : ad omnia alia mutabile est, quod ex tenuitate congelato spiritu sensum amittit et motum. Et color ejus variatur ad omne quod contingit ipsum.

CAPUT X.

Utrum prosperitas et adversitas aliquo modo referantur ad mortem secundum felicitatis rationem ?

Hæc tamen quæ dicta sunt, quamdam tribuunt quaestionem. Ei enim qui bene vixit usque ad senectutem, et mortuus est semper secundum rationem vivens, contingit multas transmutationes accidere circa filios et amicos. Et contingit hoc quidem ipsorum bonos esse et potiri vita cum honorationibus et præmiis, quæ est secundum dignitatem ipsorum. Hoc autem contingit vivere contrario, quod scilicet vel si boni sunt, vel si mali sunt, forte secundum dignitatem vitæ eorum honorationibus non præmiantur. Et manifestum est quod contingit filios et pronepotes se habere ad patres secundum multas dissimilitudinum dissensiones : et tunc ex utraque parte videtur inconveniens. Inconveniens enim videtur si cum transmutationibus filiorum et amicorum simul se habet, etiam transmutetur mortuus ad sensum tristitiæ vel delectationis, quia nullum sensum habet, et quod tali transmutatione aliquando quidam fiat felix successibus adversis. Si autem non dicamus transmutari mortuum ad bona vel mala conjunctorum, iterum inconveniens obviabit : quia quod ea quæ sunt filiorum secundum affectum non superveniat patribus secundum omne vel quoddam tempus, est dicere contra pietatem

<--- Page Split --->

CAPUT XI.

De solutione inductae quæstionis.

continentiam. Propter quod Eustratius dicit quod virtutes divinae sunt, sicut a quibus est motus. A quo enim motus est primum, est in quo est potentia hujus ad quod est motus : et unum sunt in forma : licet diversum sit esse formae illius : quia aliud est esse existens in potentia, et aliud est esse existens in actu : et secundum modum virtus essentialiter salvatur operatione felicitatis. Hoc igitur modo domina est felicitatum virtus, et non alio modo. Verbum autem Dionysii in quo dicit quod sit pertinens ad dominium, est illud, scilicet, « Dominium est non subjectorum excessus tantum, sed et omnium pulchrorum et bonorum perfecta et omnimoda possessio, et in continendo subjectos vera et non cadere valens fortitudo. » Si ergo virtutes dominae sint felicitatis et firmae sint in continendo potentiam operativam ne dilabatur ad inferius se, sicut ad casum et fortunam et mensuram reduci non possunt. Fortuna autem infirmior omnibus est variabilior. Ergo virtutes et virtutum operationes et maxime felicitas quae operatio est secundum virtutem perfectam, fortunae non subjicitur.

Testatur autem huic sermoni et quod nunc quæsitum est, hoc est, utrum fortunæ variationes varient felicitatem ? Circa nihil humanorum operum tanta existit constantia, quanta est circa operationes quæ sunt secundum virtutem. Illæ enim permanentiores sunt quam disciplinae quæ ex necessariis probantur principiis. Operationum autem virtutes quæ honorabilissimæ sunt permanentiores et constantiores : eo quod ipsum bonum secundum omnem vitæ usum maxime vivant in illis. Hæc enim est causa quare circa tales operationes non sit oblivio : cum enim permanentia rei sit duobus modis, scilicet secundum se, et secundum quod est in subjecto : de permanentia rei secundum se, hoc est, in esse quo quælibet res ex suis essentialibus pendet principiis tantum, quælibet res permanens est : quia sic est simplex conceptus

<--- Page Split --->

aliter se habere non valens : de quo modo permanentiae felicitatis nos hic non loquimur. Hoc enim inutile esset et vanum, quia logicum esset. Sed loquimur de permanentia felicitatis in subjecto quae causatur ex immobilitate voluntatis et appetitus ad honestatem. Est enim duplex necessitas, et est duplex immobilitas, sicut dicit Boetius in quinto de Consolatione Philosophiae. Una enim necessitas est simpliciter, sicut quod diameter est asimeter costae. Alia autem est necessitas suppositionis : et haec est quae supposito aliquo necessitatem habet : sicut cum video te currere vel ambulare, necesse est te currere vel ambulare. Et haec est necessitas quae vocatur consequentiae et non consequentis : et sic est immobilis felicitas. Si enim ex amore virtutis aliquis immobilem habeat affectum et intellectum ab honestate, de necessitate honesta operabitur, et honestus erit. Dictum autem est in prahabitis, quod auditor hujus scientiae potius ex amore honestorum acquiescit, quam ex persuasione dicentis : et docens non alium quam talem consensum requirit. Ille enim magis ad mores proficit, quam proficeret scientia demonstrationis, etiamsi demonstrationes afferre posset. Consensus autem ex amore honestorum tanto immobilius honestati adhaeret, quanto ipsa honesta sunt meliora et honorabiliora. « Honestum enim est, ut dicit Tullius, quod propria et naturali vi nos trahit in sui consensum et appetitum, et propria et naturali vi nos allicit. » Unde quanto aliquid honestius est, tanto plus trahit et allicit in sui recordationem et operationem. Saepe enim videmus quod tale aliquid quod in se totum intellectum et affectum traxit, etiam nolentem ad sui recordationem et contemplationem et affectum et delectionem compellit. Sicut est in amore qui heroas ad insaniam et mortem deducit, sicut dicunt hi qui in medicina periti sunt. Si ergo haec sic se habent, maxime bonis probabile sit se habere, ut ex amore honestatis honestas

immobilis fiat ab effectu, ut scilicet felix optimorum, continue felix optimorum recordetur per inquisitionem et dispositionem : et non tantum ex voluntate faciat, sed ex necessitate : et talis suppositionis facere appellatur. Propter quod quia optimum semper redit ad memoriam felicis, et per memoriam est in affectu et operatione, vix intercidit oblivio. In disciplinis autem quamvis constent in principiis necessariis secundum se, tamen secundum quod sunt in disciplinato, nihil tale habent quod in tantum trahat animum ad sui recordationem : et ideo facilius postponuntur. Postposita autem in oblivionem deducuntur : quod optimo et honestissimo ex defectu boni quod trahere debet affectum, accidere non potest : et ideo continue trahit animum in sui memoriam et recordationem.

CAPUT XII.

Quod operatio immobilis felicitatis maxime operatur bona vitae, et fortunas fert decenter.

Secundum dicta autem hoc quod quaesitum est, scilicet quod immobilis sit felicitas et non facile amissibilis, maxime convenit felici : quia felix per totam vitam talis est qui semper vel frequentius inter omnes operabitur et speculabitur ea quae sunt secundum virtutem ad felicitatem ordinantia propter causam quam induximus. Et ille est qui omnimodas for-

<--- Page Split --->

mas fert optime et decentissime, et ubique in omni casu prudenter se habebit sicut vere bonus et tetragonus sine vituperio. Quod enim iste talis semper operetur secundum virtutem, causa est affectus honestorum et pulchrorum : supponit enim impossibile sibi esse absque honestis et pulchris. Honestum autem sic immobiliter in affectu radicatum decentissime facit ferre fortunas, ut nec in prosperis elevetur virtutis metas transcendendo, nec in adversis dejiciatur a virtute excidendo, sed in omnibus optime se habebit sicut vere bonus, hoc est, verae virtutis bono informatus, et tetragonus ad virtutem. Tetragonum autem vocamus non in figuris quæ in omni latere firmiter jacent : quia in figura tetragonum super lineam positum indivisibile jacet, et facile movetur. Tetragonum autem in genere corporum est, quod incubum tetragonum, hoc est, quod secundum omnem diametrum quadratum est, longi scilicet, lati et profundi ad angulum rectum, linea latitudinis stante super lineam longitudinis, et ad angulum rectum linea profunditatis stante super lineam latitudinis et longitudinis : et hæc vocatur tessera, quæ in omni latere æquali jacet firmitate, sicut felix in usu eufortuniorum et infortuniorum. Quidam etiam dixerunt quod tetragonus dicitur quem quatuor latera ambiunt, et inter ea tota humana conversatio concluditur : sed quia hoc metaphoricum est, et metaphorice loqui, sicut dicit Aristoteles in secundo Topicorum, peccatum in problematibus est, ideo de hac ratione non multum curemus. Tetragonus igitur est per primum modum et sine vituperio : quia propter immobilitatem honestatis ab affectu nihil probrosum admittit.

stum est quod talia non faciunt inclinationem vitæ in eo qui felix est : quia non sunt tanta quæ abducant vel rationem vel affectum ab honestorum voluntate et operatione. Si autem magna et multa sunt : et si hæc quidem sic bene et prospere succedant, beatiorem facient vitam, quia ad multorum bonorum operationem organice deserviunt. Ad votum succedentia condecorare nata sunt beatitudinem, quia usus eorum bonus et studiosus est : usus enim ad virtutem refertur : et si ad virtutem non referatur, abusus est. E converso autem accedentia ea quæ fortunata sunt, si magna sunt quæ quemlibet constantem virum merito movere debeant et infausta sint, tribulant quidem et conturbant beatum, sed non sic quod excidat a virtutis bono : quia licet tangant rationem, tamen nec ducunt nec abducunt, sed tantum sensum tristitiae inferunt. Talia enim ex sui quantitate tristitias inferunt, et impediunt felicem a multis operationibus, quas faceret si organice sibi subservientia prospere succederent. Verumtamen et in his refulget bonum honestatis : quia taliter felix utique faciliter et decenter fert multa et magna infortunia, nunquam excidens a virtute. Et hoc quidem quod fert infortunia, non est propter doloris insensibilitatem, sicut fatui et asini æqualiter sunt in eufortuniis et infortunii s : sed æqualiter fert felix infortunia sicut virilis et magnanimus. Dicit enim Gregorius : « Vir sive virilis qui contra biformes fortunæ insultus uniformi constantia mentis militat præmunitus : sive enim insiliat per prospera, non elevatur : sive insiliat per adversa, non deprimitur » : et sic nunquam destituitur a regimine rationis et honestatis : secundum quod quidam sapienter dicit, quod magnus est cui dignitas sæculi si arriştit, non irrisit : nec minor est illo qui si incidit in adversa, non excidit vel parum a sapientia. Magnanimitas enim est virtus animum hominis magna complecti faciens.

Terragonum quod sit ? vocamus non in figuris quæ in omni latere firmiter jacent : quia in figura tetragonum super lineam positum indivisibile jacet, et facile movetur. Tetragonum autem in genere corporum est, quod incubum tetragonum, hoc est, quod secundum omnem diametrum quadratum est, longi scilicet, lati et profundi ad angulum rectum, linea latitudinis stante super lineam longitudinis, et ad angulum rectum linea profunditatis stante super lineam latitudinis et longitudinis : et hæc vocatur tessera, quæ in omni latere æquali jacet firmitate, sicut felix in usu eufortuniorum et infortuniorum. Quidam etiam dixerunt quod tetragonus dicitur quem quatuor latera ambiunt, et inter ea tota humana conversatio concluditur : sed quia hoc metaphoricum est, et metaphorice loqui, sicut dicit Aristoteles in secundo Topicorum, peccatum in problematibus est, ideo de hac ratione non multum curemus. Tetragonus igitur est per primum modum et sine vituperio : quia propter immobilitatem honestatis ab affectu nihil probrosum admittit.

<--- Page Split --->

lite : tunc consideratur industria ducis, quod scilicet strenuos in capite ponat exercitus, et minus valentes posterius, ut saltem premendo et continendo teneat anteriores ne acies dissolvatur. Et qui sic omnem exercitum ex quocumque milite optime ordinare scit ad victoriam, bonus dux vocatur. Similiter et calcifex non bonus dicitur qui de optimo corio facit bonum calceum, sed ille laude dignus est, qui de quolibet corio sibi assignato sive bono sive malo meliorem facit calceum qui inde fieri potest. Similiter et felix qui omnia habet quae essentialia sunt felicitati, et in nullo illorum deficit, si fortuita ad votum sibi non succedunt, non propter hoc infelix est, dummodo præsentibus sub facultate existentibus convenienter utatur ad finem humanæ vitæ. De felici enim hic agimus secundum essentialia felicitati, ex quibus et formaliter felix est, et ex quibus omnibus exterioribus bene utendi accipit facultatem in quantum rei natura permittit.

CAPUT XIV.

Quod felicitas etiam secundum quod in exterioribus est, est felicis in vita ante mortem.

Si autem ita est ut diximus, ille qui miser est, nequaquam fiet felix : neque ille qui beatus est, præ amissis fortunis incidet : eo quod felix non est varius ut chamæleon, nec facile transmutabilis est:

CAPUT XIII.

Quod felix ad infelicitatem non transmutatur.

Si autem operationes dominæ vitæ quemadmodum diximus, sunt, nullus utique beatorum fiet miser : neque enim aliquando operabitur odibilia et mala. Mala enim in se sibi semper sunt odibilia. Omnes enim existimamus felicem ut vere bonum et sapientem decenter ferre fortunas, et talem esse qui ex præsentibus in quibus habet facultatem secundum quod natura rei exigit semper optima operatur. Quemadmodum et bonum ducem dicimus, qui præsente exercitu assignato utitur optime et maxime bellicose : et quemadmodum coriorum incisorem dicimus esse optimum, qui ex quibusdam assignatis sibi coriis optimum calceamentum facere scit quod inde fieri potest. Eodem autem modo et alios artifices omnes dicimus esse optimos : quia assignata sibi materia et instrumentis optime sciunt uti ad finem artis, in quantum materia circa quam operantur, et instrumenta per quæ operantur, permittunt. Et ideo duo exempla posuimus. Dux enim exercitu utitur ut instrumento, calcifsex autem utitur coriis ut materia. Si ergo dux in acie habeat milites strenuos in armis et equites bene instructos, non multum laudatur dux qui talibus scit uti ad victoriam. Si vero permixtum habeat exercitum de mediocriter instructo mi-

<--- Page Split --->

eo quod ad bonum indissolubilem intellectus et affectus habet conjunctionem. Quamvis enim necessitatem per se non habeat ad faciendum bonum, tamen ex hypothesis quamdam habet necessitatem ad bonum, sicut in antehabitis determinatum est. Et si dicamus felicem qui in nullo deficit essentialium felicitati, et etiam exterioribus optime utitur et abundat, adhuc ille talis non facile movebitur ex felicitate, neque permutabitur etiam in exterioribus facultatibus, ex quibusdam infortuniis quae a contingentibus causis frequenter accidunt. Taliter enim felix et dignus est, quod sibi injuria non irrogetur, et amicos et potentiam habet civilem sibi suffragantia, ut moveri non possit : et divitiarum copia subest, quibus ut organis removeantur contraria a parvis et mediocribus : ergo infortuniis etiam ab exteriori prosperitate, sed potius a magnis et a multis et talibus quae quemlibet constantem moverent, et ex talibus infortuniis quae utique violentissima sunt, in pauco tempore non utique fieret rursus felix quod ex talibus infortuniis nemo cito resurgit : et ideo siquidem igitur iterum, felix in multo quodam et perfecto tempore fiet, in tanto scilicet in quo possit fieri abundans magnorum et bonorum quae ante amiserat. Felix igitur in solis essentialibus felicitati consideratus, in vita ante mortem vere felix est absque appositione mortis. Felix iterum qui cum essentialibus felicitati exteriorem habet prosperitatem. Iterum vere felix est ante mortem. Nec praejudicat ei quod aliquando a magnis transmutatus infortuniis : quia tunc non cadit nisi in exterioribus, et retinet omnia quae ad felicitatem sunt essentialia, ex quibus facultatem habet etiam exterioribus optime utendi.

tur in eo vivo ante mortem. Et etiam si addamus dicentes beatum esse qui exterioribus bonis sufficienter ditatus est : et hanc interiorem et exteriorem felicitatem non habuit in continenti vel parvo tempore, sed habuit eam secundum perfectam vitam, in quantum scilicet et sui compos factus est, et suiipsius ordinator, et exteriorum administrator optimus. Adhuc ille talis felix dicetur etiam ante mortem. Perfectam enim hic vitam dicimus, tempus in quo homo suiipsius constituitur ordinator et judex, exteriori tutore et patrono non indigens. Et sic Solon videtur non bene dixisse, quod felix non vere dicatur ante mortem : quia si apponendum sit quod ipse felix feliciter victurus est, sit et vitam secundum rationem finiturus : eo quod felicitatem dicimus esse finem, et omnimo omnimode perfectum bonum. Et quia ignoramus quid eveniat in futurum, eo quod futura immanifesta sunt nobis, propter tale dictum, futurum, apponimus quod sic finiturus sit feliciter : quia aliter felicitas non esset perfectum bonum omnino et omnimode : tunc adhuc non oportet quod mortem exspectemus, vel post mortem aliquis primo felix esse dicatur : quod de vivo verissime dicemus quod felix sit, ista additione adjecta, si feliciter sit finiturus : nec ista conditio adjiceretur nisi secundum quod felicitas omnino perfectum bonum ponitur et omnimode : quia perfectum bonum non est, nisi omnia habeat quae ad esse et posse conveniunt : et omnimode bonum non erit, nisi cum esse et posse omnia adjungantur, quae faciunt ad felicitatis condecorationem, inter quae praecipuum est, quod feliciter praesentem vitam concludat.

Quod autem nos diximus, quod felix non transmutatur ad infelicitatem, maxime dicimus propter dictum Stoicorum, qui dicunt felicem et sapientem ut vere bonum intransmutabilem esse : eo quod non cadit perturbatio in ipsum. Quod quinque probant rationibus potissime.

Stoicorum dictum, quod felix non transmutatur ad infelicitattem, probatur quinque rationibus.

<--- Page Split --->

Prima est, quia cujuscumque animus extra passiones est, passionibus non perPrima ratio. turbatur. Beati autem animus extra passiones est, multo studio boni ad impassibilitatem deductus. Beati igitur animus non perturbatur. Propter quod dicit Sapiens : Non contristabit justum, quidquid ei acciderit 1.

Secunda ratio est, quod beatus in seip- tio. so nec purgante nec purgatoria virtute utitur, sed virtute purgati animi : et si aliquando utitur virtute purgatoria, ad alium utitur et non ad seipsum. Virtus enim animi purgati nec in passionibus est, nec medium passionum : virtus enim in summo est. Summum autem animi non est in affectu passionum : sed tamen potentia animi passiones attingit. Hae autem virtus muniens est felicem, ne perturbationibus incidat : sicut et philosophia ad Boetium dicit : « Talia tibi arma tradideram, quae nisi primum abjecisses, cadere non poteras. »

districione continentis si retrahatur operatio et impedita sit, operatio felicitatis non erit. Omnis autem operatio impedita et retracta est, quae est in passionibus. Igitur felix in nulla operationum passionibus molestatur et retrahitur. Nec fit autem perturbatio nisi a passione : felix enim in nullo perturbatur.

Quinta ratio est, quod felicitas est seQuinta ratio, cundum perfectam virtutem. Perfecta autem virtus est, cui nihil deest. Virtuti autem moderanti passiones multum deest de ratione virtutis : ex quo enim moderatur passiones, constat quod passiones in toto non tollit : ergo rationem quae secundum se separata et impassibilis est, ad summum suae virtutis non conducit, sed perficit. Similiter purgatoria virtus qua utitur politicus, passiones quidem ordinat in civibus : ergo haec illa est in summa rationis quae secundum suam naturam impassibilis est. Perfecta igitur virtus non est nisi quae omnino extra passiones est : et tali utitur felix : ergo extra passiones est et non turbatur.

Tertia ratio. Tertia ratio est, quod felix totus est sanus tam in ratione quam in appetitu : quia aliter felix non esset, et totus infra metas mentis constitutus, nihil penitus sui habens extra metas sapientiae, et nihil bonum reputans nisi saporem bonorum. Sicut igitur bonus conjunctus non perturbatur nisi de contrario horum exteriorum, nihil reputans nisi in usu ad bona et honesta : sic igitur addictus optimis, contrariorum non est susceptivus, nec per intellectum, nec per appetitum : nunquam igitur perturbabitur, quia non nisi de malo perturbatur : et hoc incidere non potest, necessitatem habens ad bonum. Necessitatem autem dico suppositionis, non simpliciter.

Quarta ratio est, quia sicut ex omni- bus supra habitis constat, felicitas ope- ratio est secundum perfectam animi vir- tutem non impeditam. Operatio autem non impedita est, quae nullo contrario- rum retrahitur impedimento. Igitur a

Et si aliqui objiciunt, quod omnis ho- mo dum vivit, mutabilis est : eo quod fortuna volubilis et natura instabilis in uno stare non permittit. Felix autem praecipue mutabilis est, quia in summo. Et ut dicit Lucanus, « Summis est nega- tum stare diu.» Dicemus ad hoc secundum in praebabitis determinata, quod felix quidem magis infortuniis tangitur ad sensus immutationem, sed non usque ad rationis ductionem vel deductionem. Du- citur enim ratio quando per consensum appropinquat. Deducitur autem quando omni suo regimine destituta in malum praecipitatur. Et haec satis patent per su- perius determinata.

<--- Page Split --->

perfectum est. Formatum autem et ordinatum, imperfectum est ex seipso. Formans autem et ordinans in civilibus prudentia est : quaecumque autem sunt temperantia et fortitudinis et justitiae, formantur et ordinantur et disponuntur per prudentiam. Prudentia igitur perfectior aliis est. Adhuc in civilibus perfectum non est, cui omnia civilia non subjiciuntur ad ordinandum et disponendum ad optimum, sive civilia sint essentialiter facientia ad beatitudinem, sive subjective, sive organice, sive in exterioribus, sive in interioribus. Temperantiae autem pauca de his subjiciuntur et fortitudini, scilicet quae vel ad voluptatem vel ad timorem pertinent et audacias. Similiter autem et justitiae pauca exteriorum subjiciuntur : nullam igitur in civilibus perfectionem habent. Sola autem prudentia omnia contemplatur et regit et ordinat secundum quod ad humanum bonum referunt. Igitur ipsa sola est perfecta virtus hominis secundum quod homo est. Cum igitur in antehabitis determinatum sit, quod si bonum hominis secundum plures virtutes, maximum bonorum erit secundum maximam et principalissimam virtutem, sequitur de necessitate quod operatio quae est felicitas, sit secundum^virtutem quae dicitur prudentia.

Et ideo non est conveniens dictum Tullji in libro de Officiis, ubi dicit quod justitia principalissima et maxima virtutum sit : quia quamvis ad communicationes civium magis necessaria sit justitia, tamen in ratione virtutum nec principalis est, nec maxima virtutum hominis in quantum homo est. Similiter quod dicit Boetius, quod fortitudo principaliter virtus dicatur, quia illa est circa summum potestatis humanae, non est contrarium his quae dicta sunt : quod enim dicit Boetius, quoddam summum est et non simpliciter hominis ut homo est. Est enim summum vigoris et roboris in aggrediendis vel sustinendis periculis, quod non est hominis ut homo est : quinimo secundum animalem virtutem con-

CAPUT XV.

De conclusione eorumque dicta sunt contra Solonem.

Si autem ita est sicut diximus, tunc vere et rationabiliter dicemus esse beatos viventes, quibus existunt et existent in futura quae dicta sunt : et non oportet ut mors exspectetur, ut tunc viri beati dicantur. Tales autem dicimus ut homines quibus non competit supercelestium beatitudo et divina : quia ad illam homo non potest ex his quae hominis sunt. Ea autem quae attingit homo, sunt ea quae conveniunt secundum perfectam virtutem. Sicut enim se habent virtutum subjecta ad invicem, sic se habent et virtutes. Constat autem quod id quod ita rationabile est, quod participat qualiter ratione sicut suasibile et obedibile, perfectum in ratiohabilitate non est. Virtutes igitur quae sunt in illo perfectae virtutes non sunt. Loquimur enim de virtute hominis in quantum homo est. Justitia etiam ordinans est communicationes ad alterum et distributiones : et in exterioribus est, in his scilicet quae organice deserviunt : et illa perfecta virtus non est in bono hominis secundum quod homo est. Et quia nec temperantia nec fortitudo nec justitia perfecta virtus hominis est, relinquitur quod prudentia est perfecta virtus hominis in quantum homo est.

Hoc autem et aliter probaturus est. In omnibus enim formans et ordinans

<--- Page Split --->

venit, in qua animalitate convenit homo cum quibusdam brutis, sicut cum leone. Sicut et in parte animali in qua temperantia est, cum turturibus habet convenientiam. Et in opere in quo justitia est, ab animalitate non multum removetur: propter quod etiam convenit homini in quantum gregale animal est: in qua animalitate homo convenit cum apibus, quae inter omnia animalia æqualiori et pulchriori vivunt communicatione et distributione, tam in acquirendo, quam in acquisita distribuendo. Prudentia autem secundum animalitatem nullam inest: et ideo in ratione boni hominis ut homo est, ipsa sola et virtutis nomen obtinet et dignitatem. Et de his quidem igitur in tantum dictum sit.

CAPUT XVI.

De solutione quaestionis inductae, utrum fortunae amicorum redundant ad felicilatem amicorum ?

Pronepotum autem fortunas et omnium amicorum debere nequaquam conferre et nullo modo redundare ad felicitates patrum et proavorum conjunctorum, est res quae valde videtur inamicabilis, et opinionibus multorum contraria: cum tamen secundum praecedentia quae tractantur in moribus, ex amicitia plurima recipiantur. Amicitia igitur bonorum et honestorum et plurium quae determinantur secundum opiniones, eo quod causas stantes et necessarias moralia non habent.

Cum autem multas et omnimodas habeant differentias ea quae accidunt ex fortuna : et cum quaedam fortuitorum magis redundent ad immutationem felicis, quaedam autem minus secundum quantitates eufortuniorum vel infortuniorum, valde erit longum et videbitur utique dividere in infinitum, unumquodque fortuitorum secundum singula, vel singulorum differentias proprias : quia infiniti modi sunt eufortuniorum et infortuniorum : et sic de eis non possit esse tractatus, sed universaliter typo figurali dicatur. Et de his forsitan utique sufficienter habebit quantum ad praesentem materiam. Hoc autem fit quando eufortunia et infortunia in tali quantitate potentiae suae accipiunt, in qua quemlibet constantem virum ad jucunditatem vel tristitiam movere possint : secundum se enim habent multas differentias quae in effectum contingunt : sed cum eufortuniorum excellentiae sint, si accipiantur secundum rationem addendi et minuendi, infinitas habent. Infinitis enim potest modis addi et minui in bono et in malo. Sive ideo accipiantur secundum quod movere possunt hominem in communitate hominum acceptum non tantum constantem hominem, omnimodas habent differentias. Omnes enim fortuniis moventur. Sic igitur differentiae fortunarum sunt multe et infinitae et omnimodae ad omnes homines relatae, de quibus omnibus tractare longum esset. Sed de his tractare habet astronomus secundum eam partem quae scientia nativitatum vocatur, et a Ptolemaeo duobus libris perficitur, quorum primus dicitur de Magnis mundi accidentibus, secundus autem Alarba sive Quadripartitum vocatur, et est de accidentibus quae accidunt circa singulos circulos.

Si autem universaliter et typo sufficit de his tractare, tunc dicamus quod se habet in fortunis amicorum quemadmodum diximus superius, quod fortunae quaedam habent aliquod pondus in bono etiam auxilium ad vitam, et in malo ha-

<--- Page Split --->

bent pondus quo movere possunt constantem virum et impedire vitam. Quadam autem fortunae leviores videntur, quam ut movere possint virum constantem vel ad bonum vel ad malum. Ita dicimus quod etiam se habent fortunae quaaccidunt circa omnes amicos quocumque modo conjunctos. Et sic dicimus, quod sicut parvae fortunae accidentes circa felicem non advertuntur vel in tribulando vel in jucundando, sed magna : ita similiter parvae fortunae amicorum non movent felicem, sed magna : quia in bonis decoratur in eis, et in malis contribulatur. Hujus autem rationem reddit Labeo : quia « vir constans propter honorem virtutis ita honeste fert turpia in amicis sicut in seipso. » Causam tamen ponit Tullius in libro de Amicitia : quia scilicet « amicorum est idem velle et idem nolle : » et unusquisque amicorum in amico habet tantum quantum in seipso, sicut dicitur in libro qui inscribitur, Vita Philosophorum. Causa hujus autem bona est, quod « Amicitia virtus non tantum afficit, sed uniendo cor in amicum totum transponit, ita quod cor amici non est in ipso, sed in amico et juncto, nec sinit amor aliquem suiipsius esse. » Propter quod dicit Ierotheus, quod « extasim est faciens amor, non sinens amicos esse suiipsorum. » Propter quod necesse est quod in extasi ad alium sit omnis amicus. Extasis enim extrapositio sive transpositio cordis in alterum dicitur. Hoc est, quod amo verbum transitivum est plus omnibus verbis transiens et simplicius : quia ipsa res verbi continue transit : cum autem non habeat transire nisi in passum, constat quod totum amans transit in amatum. Et cum ex se transitivum sit, et nunquam stet quod ab amatore transit in amantem : et ideo necesse est quod id quod movet unum amicorum, moveat et alium, dicente Ovidio in Arte amandi :

Omnia vincit amor, et nos cedamus amori 1.

CAPUT XVII.

Utrum fortunae amicorum aliquam circa mortuos faciant immutationem ?

Inquiremus hic differentiam secundum quam fortunae amicorum redundant ad vivos et mortuos. Hanc autem differentiam quodammodo possumus accipere per quamdam similitudinem, scilicet quod dicamus unamquamque passionum fortuitarum differre circa viventes vel mortuos multo plus quam differant justa et injusta sive mala secundum quod praeexistunt in operationibus secundum effectum factis, et secundum quod recitantur in tragoediis et comcediis. Ex hac enim similitudine syllogizandum utique est de differentia qua fortunae amicorum redundant ad vivos vel mortuos. Facta enim hominum bona a comcedis et comediis recitata et in effectum non existentia, quamvis praextiterint in praeterito, quando recitantur a comcedis, nihil immutationis afferunt circa hominem qui facit ea : eo quod praesens non est : sed apud praesentes et audientes comcedum excitant laudem et gloriam hominem. Qui splendor famae magis clarum facit hominem qui facta illa peregit. Comcedus Comcedus. enim dicitur a xoμη quod est villa. Et comcedi sunt qui in communitatibus villarum et theatrorum et palestrarum dictato carmine recitabant sublimia facta

<--- Page Split --->

virorum illustrium, in gloria omnis hoTragcedus. nestatis splendentium. Tragcedi autem dicunt a τράγος quod est hircus : et tragcedus qui est in palæstris et theatris et conventibus hominum turpia facta degenerantium virorum dictato carmine recitabat : propter quod fœtidum animal hircum in remunerationem accipit. Comcedus autem libertate audientium remunerabatur. Turpia autem facta sic recitata turpem qui talia peregit non immutant in gaudium vel tristitiam : quia præsens non est, sed tenebras suæ infelicitatis augent : ut qui in se infelix fuit, obscuratus in notitia hominum infelicior fiat, et omnibus reddatur abominabilis. Idcirco enim politicus ordinat comædos et tragædos, ut ex carmine comædi præsentibus impigra fiat virtus antiquorum hominum, etiam ex vituperio tragædi omnibus vita turpium fiat abominabilis. Differentia igitur magna est vel mala, sive justa vel injusta referri ad præsentes secundum quod sunt in effectu et operatione : vel referri ad absentes secundum quod sunt in recitatione comædorum vel tragædorum. Primo enim modo referuntur ad vivos sentientes : secundo autem modo referuntur ad vivos quidem, non sentientes autem propter abundantiam, sicut in antehabitis diximus contra Solonem. Multo ergo magis syllogizatur differentia : quia quando referuntur ad mortuos fortunæ amicorum, referuntur ad eos qui nec vivunt nec sentiunt : et ideo nullam circa eos faciunt immutationem. Sed tamen ad horum determinationem magis fortasse inquirendum est circa eos qui defecerunt et mortui sunt : sicut vivis amici bona aliquo modo amicorum communicant, vel etiam communicant oppositis quæ sunt mala amicorum. Videtur enim ex his quæ dicta sunt de comædis et tragædis, si aliquid amicorum redundat ad ipsos mortuos, quodcumque sit illud redundans sive bonum sive contrarium malum, fragile quoddam vel parvum vel simpliciter vel illis. Quia si simpliciter parvum est, et non immutat,

sicut dictum est in antehabitis. Si autem magnum est vel tantum parvum est, quia non immutat eos vel ad gaudium vel ad tristitiam. Si autem sic est, fragile est simpliciter vel illis : tunc non est tantum et tale in potentia ut faciat vel facere possit esse mortuos felices qui non sunt felices, neque his mortuis qui sunt felices auferat vel auferre possit beatiudinem. Fortunæ igitur amicorum quæ sunt bonæ operationes, aliquid videntur conferre amicis qui defecerunt et mortui sunt. Similiter considerandum est, quod illa bona amicorum tam magna sint, ut merito beatitudini augmentum præstare possint. Conferre autem videntur sic ut nec eos qui non sunt felices mortui, faciant vel facere possint felices esse : nec aliud talium aliquod facere possint, quod etiam de felice non faciunt infelicem. Faciunt igitur ad splendorem felicis in fama (clarior enim est qui optimos relinquit successores, quam qui nullos vel malos), sed immutationem mortuo nullam conferunt. Et hæc de solutione dubitationis Solonis sufficiant.

Secundum Stoicos autem felicitas est animæ post mortem quæ ad effectum gaudii transmutat felicem : propter quod et Socrates, sicut legitur in Phædone, dixit moriens : « Ibo ad deos, ad illos optimos viros : » eo quod putabat felicitate divina animas potiri post mortem. Unde in prima parte Phædonis dicit, quod viri contemplativi felicitate contemplativa viventes, deorum sedes cælestium accipiunt post mortem, in quibus felicitate deorum potiuntur. Civili autem bonitate boni post mortem civiles accipiunt felicitates, ita quod animæ eorum in corpore politicorum optimorum transferantur, in quibus beatissimæ regnant inter cives : propter quod animum ponit margaritis, carbunculis, smaragdis, et sapphiris interlucentibus redimitum. In qua beatissima vita regnant animæ felicissimorum civium. Aliorum autem animæ immundorum in aquis amarissimis Cocyti, Lethes, Stygis, et aliorum fluvio-

<--- Page Split --->

rum infernalium : quorum fluviorum fluxus saepe revehuntur ad superos : et tunc clamant indulgentiam et supplicationem a superis postulantes : et siquidem impetrant indulgentiam, liberantur : sin autem, ad tormenta infernorum revehuntur. Quod si haec vera sunt, post mortem ex his quae accidunt circa vivos, scilicet indulgentiis et supplicationibus de infelicitate mutantur ad felicitatem, et e contra de felicitate ad infelicitatem. Isaac etiam in libro de Diffinitionibus dicit, quod animae bonorum post mortem felicitate gaudent, omnes in laetitia magna et psalmodia cum Deo viventes. Mali autem sub tristi orbe deprimuntur magno incendio ignis concremati. Hoc confirmatur per Somnium Scipionis, qui post mortem apparuit : et omnia quae dicta sunt, divino expressit oraculo, sicut dicit Tullius, et interpres somnii Macrobius.

Secundum Peripateticos etiam intellectus separatur a sensibili sicut incorruptibile a corruptibili, ut dicit Aristoteles. Et cum felicitas sit secundum partem animae incorruptibilem, videtur quod mors quae non afficit incorruptibilitatem intellectus, nullam adimat rationi et intellectui felicitatem, sed potius augeat in quantum removet impedimenta vitae moralis, quae frequenter impediunt rationes operationis et intellectus.

Hoc etiam per rationem videtur. Anima enim rationalis non nisi duas operationes habet, scilicet ad intellectuale lumen primea causa, et ad corpus ad quod comparatur per potentias vegetabilis et sensibilis. Nullus autem dubitat, quod melioris anima capax est secundum melius, et boni secundum bonum, et optimi secundum optimum. Optimi autem animi

est secundum conjunctionem ad intellectuale lumen. Primum ergo secundum hoc capax est optimi. Optimum autem est felicitas, sicut patet ex omnibus praedeterminatis. Capax est ergo felicitatis secundum conjunctionem ad intellectuale lumen primum. Illi autem separata a corruptibili nobilius et melius conjunguntur quam conjuncta. Nobilius ergo felicitabitur post mortem. Propter quod dicit Averrores super XI philosophiae primea, quod finis prosperitatis animae post mortem est, si conjungatur ad motorem primum.

Adhuc autem omnium Peripateticorum sententia est, quod intellectus adeptus radix est immortalitatis per rationem quam nos in superioribus assignavimus. Ille autem intellectus de sui natura semper est in contemplatione admirabilissimorum, firmissimorum, et purissimorum theorematum, quorum ipse propria imago est et susceptivum. In his autem felicitas potissima est, ut dicit Aristoteles. Patet igitur ex omnibus his, quod animae quae virtute et scientia hunc intellectum adeptae sunt, felicitatem habent post mortem.

Hoc videtur nobis esse omnino concedendum. Et hoc etiam quod dicit Socrates, quod animae mortuorum post mortem a vivis venias et indulgentias et suffragia accipiunt, ut dicit Plato, pium videtur esse ad credendum. Et quod hic quaeritur, non obstat : per hoc enim non probatur, nisi quod fortunae amicorum ad eos non redundant, ita quod transmutent eos de felicitate in infelicitatem, vel e contrario : quia si hoc esset, per differentes fortunas successorum saepe essent felices et saepe infelices.

<--- Page Split --->